O`zbekistonda ekologik turizmni rivojlantirishning istiqbolli jabhalari - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	114.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

O`zbekistonda ekologik turizmni rivojlantirishning istiqbolli jabhalari

Купить

O`zbekistonda ekologik turizmni rivojlantirishning istiqbolli jabhalari M U N D A R I J A Kirish ………………………………………………………………………………. I-bob. Ekologik turizm rivojlanishining nazariy asoslari 1.1. Ekologik turizmning ijtimoiy-iqtisodiy va nazariy asoslari………………………………………………………………………………. 1.2. O’zbekistonda turizm taraqqiyot kontseptsiyasida ekologik turizmning tutgan o’rni va o’ziga xos xususiyatlari………………………….......................... 1.3. O’zbekistonda ekologik turizmni rivojlantirishning tashkiliy-huquqiy asoslari……………………………………………………………………………… II-bob. O’zbekistonda ekologik turizmni rivojlantirishning asosiy yo’nalishlari va istiqbollari 2.1. O’zbekistonda ekologik turizmni rivojlantirish strategiyasi va uning asosiy yo’nalishlari…………………………………………………………………………. 2.2. Qo’riqlanadigan tabiiy hududla

KIRISH Mavzuning dolzarbligi. O‘zbekistonda ekoturizmning rivojlanishi uning ma’naviyat, ilm-fan, madaniyat, ma’rifat, tabiatni muhofaza qilish, ekoturistlarning ona tabiatimizga qiziqishini oshirish, noyob o‘simliklar va hayvonot dunyosini saqlash va muttasil boyita borish muammolarini hal qilish imkoniyatlarinigina emas,balki iqtisodiy masalalarni mahalliy aholining turmush darajasini yaxshilash, ularni ish joylari bilan to‘laroq ta’minlash, xorijiy sayohatchilarni o‘ziga jalb qiluvchi dunyoga mashhur qadimiy shaharlarimiz, tarixiy yodgorliklarimiz asrab avaylanishini, Vatanimiz yanada gullab yashnab, yurtdoshlarimiz farovonligini tobora oshira borishga salmoqli hissa qo‘shish imkoniyatlarini ham kengaytiradi. Turizm dunyoda jadal sur’atlarda rivojlanib borayotgan sohalardan biri hisobl

moliyaviy-iqtisodiy inqirozining xalqaro turizmga ko‘rsatgan salbiy oqibatlari ham sabab bo‘lgan. Inqiroz sharoitida xalqaro turistlar harakati ham ma’lum darajada chegaraladi. Bunday sharoitda mamlakat iqtisodiyotini barqaror rivojlantirish uchun O'zbekiston Respublikasi 1- Prezideni I.Karimov ta’biri bilan aytganda, «... xizmat ko‘rsatish va kichik biznes sohasini aholi bandligini ta’minlash va hayot darajasini oshirishning eng muhim omili sifatida yanada jadal rivojlantirish-ustivor vazifa» bo‘lib qolishi lozim. Shuni ta’kidlash joizki, ekoturistik resurslarga juda boy bo‘lgan respublikamizda ekoturizmning rivojlanishi talab darajasida emas. Fikrimizcha, bunga to‘sqinlik qilayotgan asosiy omillardan biri - muhofaza qilinadigan tabiiy hududlar hamda milliy tabiiy bog‘larimizda Markaz

hamda uning istiqbolli yo‘nalishlarini ishlab chiqish katta ahamiyatga ega. Sohada yechimini kutayotgan dolzarb muammolar ko‘p. Ularni chuqur o‘rganish, ilmiy tahlil qilish orqali olingan xulosalar hamda sohada to‘plangan bilimlarni umumlashtirishga doir takliflar kiritish zarurligi tanlangan mavzuning dolzarbligini ko‘rsatadi. Muammoning o’rganilganlik darajasi. Ekoturizm jahon turizmi industriyasiga o‘tgan asr oxirlaridan asta-sekin kirib kela boshlagan. Ekoturizm endilikda jadal sur’atlarda rivojlanayotgan sohalardan biriga aylandi. Eslatib o‘tish kerakki, Yevropa va Osiyoning turizm rivojlangan mamlakatlaridagi ekoturistik tashkilotlari erishgan yutuqlar sohaning ijtimoiy-iqtisodiy ko‘rsatkichlari ilmiy tadqiqotlar, maxsus adabiyotlarda o‘rganilgan. O‘zbekistonda esa bu masalaga yetarl

Shuningdek, turizm sohasini isloh qilishda ekoturizm faoliyati va uning bozorini tashkil etishni takomillashtirish, uning umumiy turizmdagi o‘rnini, aniqlash xalqaro turizm bozorida milliy turistik mahsulotlar raqobatbardoshligini va turmahsulotlar eksportini oshirishni ta’minlashga qaratilgan tadbirlarni zamon talablariga mos holda o‘rganib, ekoturistik faoliyatni boshqarishni takomillashtirishda ilmiy-amaliy yo‘nalishlarni ishlab chiqish ham ana shu maqsadga xizmat qiladi. Qo‘yilgan maqsadga muvofiq tadqiqotda quyidagi vazifalarni bajarish belgilangan: -ekoturizm industriyasini rivojlantirishni bir butun iqtisodiy-ijtimoiy tizim sifatida o‘rganib bu jarayonga tegishli qonunlar va boshqa me’yoriy hujjatlarni takomillashtirish bo‘yicha takliflar berish; -ekoturizmni mahalliy uyushma (birla

bog‘liq munosabatlar hisoblanadi. Bitiruv malakaviy ishining nazariy va amaliy-uslubiy asoslariniO‘zbekiston Respublikasining Qonunlari, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmon va qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari, Statistika, Tabiatni muhofaza qilish davlat qo‘mitalari, Jahon turizm tashkiloti, “O‘zbekturizm” milliy kompaniyasi hujjatlari hamda chet el va respublikamiz iqtisodchi olimlarining o‘rganilayotgan muammolarga doir asarlari tashkil etadi. Tadqiqot uchun shuningdek, turistik korxona va firmalarning hisobotlari, va shuningdek, muallifning maxsus izlanishlari asosida aniqlangan materiallar ham statistik asos bo‘lib xizmat qildi. Tadqiqot jarayonida iqtisodiyot nazariyasi, marketing, xalqaro iqtisodiy munosabatlarning rivojlanishi, xalqaro turizm biznesi, turmahsulo

I-bob. Ekologik turizm rivojlanishining nazariy uslubiy asoslari 1.1.Ekologik turizmning ijtimoiy-iqtisodiy va nazariy asoslari Tabiat quchog‘iga sayyohat qilishni tashkillashtirish to‘g‘risida fikr yuritganda, ko‘pincha “ekoturizm” atamasi tilga olinadi. Aslida ekoturizm, bir tomondan, turistik bozorda jadal o‘sib kelayotgan tarmoq, ikkinchi tomondan esa insoning tabiatga ijobiy ta’siriga asoslangan tizim. Qolaversa, u turizm infratuzilmasining ajralmas qismi bo‘lib, faqat g‘oyagina emas, balki, umumiy turizmning aniq turi, hisoblanadi. Uning atrof-muhitga ta’siri turlicha (salbiy, neytral va ijobiy) bo‘lishi mumkin. “Ekoturizm” qo‘riqxona hududlari va tabiiy bog‘larning zamonaviy ish yuritish faoliyatida keng qo‘llanilmoqda. Bu sayyohat turining dunyo miqyosida jadal o‘sishiga sabab faqa

va madaniy muhitga “mos tushishi” kerak. “Mos tushishi” degan so‘zlarning ma’nosi shuki, bu faoliyatning uslubi, hajmi va xili landshaftning ko‘lami va xarakteriga, mahalliy aholining urfodatlariga to‘g‘ri kelishi zarur. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi ta’rifiga ko‘ra, “ekologik turizm yoki ekoturizm tabiat muhitiga nisbatan mas’uliyat bilan sayohat qilishga, hududlarni tabiatiga ziyon yetkazmagan holda o‘rganish hamda betakror, go‘zal joylaridan zavq olish maqsadida tabiatni muhofaza qilishga ko‘maklashadi, atrof- muhitga “yumshoq” ta’sir etadi, mahalliy aholining ijtimoiy-iqtisodiy sharoitinifaollashtiradi va shu faoliyatdan ularning imtiyozlar olishini ta’minlaydi” Turizm jamiyati esa “ekoturizmni tabiiy hududlarga mas’uliyat bilan sayohat qilish natijasida tabiatni muhofaza e

farqlash lozim: - yovvoyi tabiatdan turistlar tashrif buyuradigan muhit sifatida bilvosita foydalanish; - atrof-muhitga minimal zarar yetkazish; - odamga rekratsion va ijobiy tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatish; - yangi landshaft manzillari bilan tanishish, flora va faunalar muhofaza qilinishi uchun ularning namunalarini o‘rganish; - ekoturizmdan tushgan mablag‘lardan dunyodagi barcha hududlar flora va faunasini asrash va tiklash uchun foydalanish; - barcha turistlar va xizmat ko‘rsatuvchi shaxslarning jonli tabiatga va mahalliy aholiga hurmat kodeksiga rioya qilishlari va boshqalar. “Ekologik turizm” tushunchasini umumlashtirish quyidagi xulosalarga asos bo‘la oladi: turizmni tashkil qilishning yuqorida ko‘rsatilgan alomatlarida shakllangan tamoyillar lokal emas, balki, global xarakterga ega. Sh

madaniy va ijtimoiy qadriyatlar bilan moslashadigan hamda tabiatning tabiiy muhitda uyg‘unlashuvini targ‘ib qiladigan va mahalliy aholining turmush tarzini o‘zgartiruvchi maxsus sohasidir. Ekoturizmni rivojlantirishga sabab bo‘ladigan asosiy omillar tabiatga sayyohat va uni muhofaza qilishni o‘zaro birlashtiradi hamda shu tariqa atrof- muhit himoyasining iqtisodiy rag‘bati bo‘lib xizmat qiladi. Yana bir afzalligi shundaki, u yovvoyi tabiat bilan jamiyatning turli-tuman madaniy qadriyatlari orasidagi munosabatni yaxshiroq tushunish hamda bu haqda ko‘proq axborotlar olish imkoniyatini beradi. Asosiy vazifa ekoturistik soha tijorat jihatidan o‘zini oqlashi, ekologik jihatdan barqaror bo‘lishi va madaniyatga nisbatan mas’uliyat bilan yondashuv mexanizmini yaratishdan iborat. Turizmni rejalasht

foydalanuvchi yagona turizm bo‘lib qoldi. Ekoturizm qoidalarida ko‘zda tutilishicha, mahalliy aholi faqat xizmat ko‘rsatuvchi xodimlargina bo‘lib qolmay, balki, shu qo‘riqlandigan hududda yashayveradi, oldingi hayot tarzini davom ettiradi, tabiatga zarar yetkazmagan holda o‘z an’anaviy xo‘jalik faoliyatini yuritaveradi. Tabiiyki, bu hol mahalliy aholiga muayyan daromad keltiradi, hududning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga yordam beradi. Ekoturizm-sayyohatchilar uchun hordiq chiqarishni, ko‘ngil ochishni va ekologik bilimlarni oshirishni uyg‘unlashtirgan turizmdir. Shunday qilib, ekoturizm barqaror turizmga monand bo‘lishi lozim. U uzoq muddatli davrni, ya’ni, hozirgi va kelajak avlodni ko‘zda tutib, aniq etnik va madaniy xususiyatlarga moslashishi, ijtimoiy adolat talabalariga javob beris

hayvonlar turmush tarzi o‘zgaradi. Demak, ekoturizm doimo davlat, jamoat tashkilotlari nazoratida bo‘lishi, unga doir qonunchilikka og‘ishmay amal qilinishi lozim. Ekoturizmning barcha turlarini ikki asosiy guruhga tasniflash mumkin: Birinchi guruhga qo‘riqlanadigan tabiiy hududlar va akvatoriyalar chegarasi ichidagi ekoturizm kiritilsa, ikkinchi guruhga qo‘riqlanadigan tabiiy hududlar va akvatoriyalar chegarasidan tashqaridagi ekoturizm kiritiladi. Birinchi guruhga ekologik turizmning avstraliya modeli to‘g‘ri kelsa, ikkinchi guruhga nemis yoki g‘arbiy Yevropa modeli mos tushadi. Mutaxassislar fikricha, Markaziy Osiyo hududida ekoturizmni amalga oshirishning keng imkoniyatlari mavjud. Bu mintaqada alohida qo‘riqlanadigan tabiiy hududlar bor, ekosistemalar va landshaftli joylar turli-tuman

gekkonlar, ilonlar, tropik baliqlar, shuningdek, o‘rgimchaklar, qo‘ng‘izlar, chayonlar ham kantrabanda ob’ektlari bo‘lib qoldi. Bularning hammasiga yevropa va Osiyodagi ba’zi mamlakatlar kollektsionerlarida ham talab kuchaydi. Ekzotik tovarlarning narxi qora bozorda ancha yuqori: angola pitoni 65 ming AQSh dollari, kamyob afrika qo‘ng‘izi “kolofong” 15 ming dollar va hokazo. O‘rgimchaklar va tropik baliqlarning noyob turlari ham qimmat baholanadi. Mayda reptiliyalar va hasharotlarni kichik idishlarda olib o‘tishga harakat qilishadi, lekin bunda atiga 20-30% “mol” tirik qoladi. Biroq, shuning o‘zi ham katta daromad olish uchun yetarli bo‘ladi. Tabiiyki, bunday maqsaddagi sayohat hech bir mamlakatda ma’qullanmaydi va “turizm”-ning bunday sohasi jinoiy qonunchilik bilan ta’qib qilinadi. Ayrim

1.2.O’zbekistonda turizm taraqqiyot kontseptsiyasida ekologik turizmning tutgan o’rni va o’ziga xos xususiyatlari O‘zbekistonda turizm katta imkoniyatlarga ega bo‘lishiga qaramay, uning yalpi milliy mahsulotdagi ulushi atiga 0,1% ni tashkil etadi. Bu sohada 6 mingga yaqin odam band bo‘lsada, sayyohlarga xizmat ko‘rsatadigan kamida 30 mingta qo‘shimcha ishchi o‘rinlari zarurligini alohida ta’kidlash lozim. Bundan tashqari, mehmondorchilikni o‘rniga qo‘yish uchun sohaga tovarlar yetkazib beradigan va turli xil xizmatlar ko‘rsatadigan boshqa sohalar energetika, kommunal xo‘jalik, yo‘l xizmatlari, jamoat xavfsizligi, tibbiyot, sug‘urta, banklar, savdo, umumiy ovqatlanish, maishiy xizmat, tashqi siyosat, xalqaro aloqlar va hokazolar (xalq xo‘jaligining 20 dan ortiq tarmog‘i) bo‘lishi kerak. Bir

o‘z ichiga oladi. O‘z navbatida, mehmonxona xo‘jaligining daromadlari xonalarga to‘lanadigan haq, ovqatlantirish uchun ko‘rsatiladigan xizmatlar haqi, restoranlar, barlar, tungi klublardan foydalanish, banketlar va konferentsiyalar tashkil etish, transport bilan ta’minlash, teatr chiptalari, sovg‘alar sotish va boshqa xizmatlar ko‘rsatishdan tushgan daromadlardir. Turizm importi mamlakat fuqarosining turli maqsadlarda va bir yildan ko‘p bo‘lmagan muddatga mamlakatdan chiqishi bilan bog‘liq bo‘lgan iste’mol xarajatlari so‘mmasidan iborat. Bu ko‘rsatkichlar safarni tayyorlash va amalga oshirish xarajatlarini, sayyohat vaqtida va tashrif buyuriladigan joylarda paydo bo‘ladigan xarajatlarni o‘z ichiga oladi. Infratuzilma cheklangan joyda turistlar uchun zarur xizmatlar minimal darajada ko‘rsat

bo‘yicha (ovchilik, gastronomiya, ekologiya, folklor) tavsiya qilishadi. O‘zbekiston Respublikasi Tabiatni muhofaza qilish Davlat bionazorati "Tabiiy xududlarni muhofaza qilish" bo‘limi Jayron "Ekomarkazi" ning 30 yillik faoliyatiga , jayron, Prejevalsk otlari, qulonlarini saqlash va ko‘paytirish, ularning ekalogiyasi, biologiyasi, fiziologiyasini o‘rganish, hamda ekoturizmni rivojlantirish maqsadida "Jayron" Ekomarkaziga qo‘shni ochiq cho‘l xududida joylashgan 27300 gektar maydonni tashkil etgan markaz tajriba uchastkasini milliy tabiiy bog‘ga aylantirishga bag‘ishlangan buklet-broshyura 3 tilda (o‘zbek, rus,ingliz) chop etdi. Hozirgi kunda, ekologik turizmni rivojlantirish maqsadida ushbu bo‘lim xodimlari "Jayron" Ekomarkaziga qo‘shni bo‘lgan 27300 ga mayd

mashhur echkisi kabi boshqa turlardagi kamyob juft tuyoqli xayvonlarni yashash va ko‘paytirish uchun yetarli ozukaviy resurslar va ximoya mavjud. Surxondaryo viloyati noyob hayvonot va nabotot dunyosini tiklash va ko‘paytirish hamda O‘zbekiston va chet el ekologik turizm sayohatchilarini yovvoyi tabiat bilan tanishtirish, dam olish, ov va baliq ovlash, maskani yaratish maqsadida 2006 yil 9 mart kuni O‘zbekiston Respublikasi Davlat bionazorati nozirligi qoshida Surxondaryo viloyati Jarqo‘rg‘on tumani, Termiz shahridan 30 km shimolisharqida jami 1034 gektar maydonni tashkil etgan Oq tepa suv omborining atrofida joylashgan "Oq tepa" tabiat bog‘i tashkil etildi. Ushbu maskan migratsiya qiluvchi qushlar, yovvoyi o‘rdak va suzuvchi qushlarning vaqtincha dam olib, to‘xtab o‘tuvchi hamda k

"Zomin", "Turkiston tog‘ tizmasining fauna, florasini o‘rganish monitoringiva o‘quv Markazi"da, Buxoro viloyatidagi "Jayron" ekomarkazi parvarishxonasiga ekologik toza qayta tiklanuvchi energiya qurilmalari o‘rnatilgan. Shuni ta’kidlash joizki, oxirgi yillarda O‘zbekiston Respublikasi Tabiatni muhofaza qilish Davlat qo‘mitasi tomonidan bu borada olib borilayotgan ishlar, chora tadbirlar, albatta yaqin yillarda O‘zbekistonda ekoturizmning sezilarli ravishda ivojlanishi uchun xizmat qiladi. Shunga ko’ra , ekoturizm respublikamizning tabiiy resurslaridan oqilona foydalanish sohasida, nafaqat xorijiy sayyohlarni ona mamlakatimizning landshafti, xayvonot va nobotot dunyosiga boy va betakror tabiati bilan tanishtirish, xalqlar o‘rtasidagi do‘stlik rishtalarini bog‘lash ma

Iqtisodiy jihatdan murakkab davrda aholi ko‘proq yagona moddiy manba sifatida natural xo‘jalikka suyanadi va shuning uchun ham chorvachilik va dehqonchilikni jadal rivojlantiradi. Tabiiyki, bunday sharoitda shudgor va yaylov uchun davlat muhofazasidagi bog‘lar va qo‘riqxonalardan ham foydalaniladi. Natijada insonning hali o‘zlashtirilmagan hududlarga faol “hujumi” yuz beradi, oqibatda ekologiya buziladi va ba’zi turlar yo‘qolib ketadi. O‘zbekiston Respublikasining “O‘rmonlar to‘g‘risida”gi qonuni 3-modddasiga ko‘ra, o‘rmon massivlari asosan ekologik (suvni asrash, himoya, sanitariya-gigiena, sog‘lomlashtirish, rekreatsion), estetik va foydalanish cheklab qo‘yilgan boshqa vazifalarni o‘taydi. Mahalliy jamoaga muqobil faoliyat sifatida turizm bilan, ya’ni, mahalliy flora va faunaga, landsha

va san’at yodgorliklarini ta’mirlashga ajratishga majbur bo‘ladi. Muhimi, bu sohani rivojlantirish uchun kommunikatsiyalarni, yangi texnologiyalarni rag‘batlantiradi, yo‘llar qurilishi, aloqa liniyalari o‘tkazilishi, tibbiyot, ichimlik suvi, energiya va hokazolar bilan bog‘liq faoliyat turlari paydo bo‘ladi. Bozor iqtisodiyotiga o‘tish sharoitida shubhasiz, turizmni rivojlantirish va rekratsion faoliyatni jonlantirishda hukumat yetakchi islohotchi bo‘lishi lozim. Chunki, tabiatdan betartib, aniq rejasiz foydalanish mamlakat uchun katta zararlarni olib kelishi mumkin. Shuning uchun respublikamizda bu sohaga alohida yondoshuv bo‘lib, muhim qarorlar qabul qilinmoqda. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000 yil 10 martdagi “Tabiiy boyliklarni saqlash hamda Chimyon-Chorvoq

bo‘lgan shart-sharoitlar, tashkiliy-huquqiy masalalar ko‘zda tutilgan bu kontseptsiya, amalga oshirilgan taqdirda, O‘zbekiston Respublikasi ekologik turizmi taraqqiy etgan mamlakatlar qatorida o‘rin egallashida muhim ahamiyatga ega.Shuni ham eslatib o‘tish kerakki, qo‘riqlanadigan tabiiy hududlardagi ekologik marshrutlarni tuzishda va amalga oshirishdan oldin turistik tashkilotlar shu hududlarning ma’muriyati, O‘zbekiston Respublikasi “Tabiatni muhofaza qilish davlat Qo‘mitasi” bilan kelishishi hamda “O‘zbekturizm” milliy kompaniyasi yoki “O‘zstandart” agentligidan sertifikat olishi lozim. Bunday ruhsatnomani olish uchun ular quyidagi hujjatlarni taqdim qilishlari lozim: - marshrut sxemasi (unda tegishli joy xaritasida marshrut yo‘li tasviri bo‘lishi, dam olish uchun to‘xtash joylari, ovqa

shu hududlarda o‘zini tutish qoidalari hamda qoida buzilganligi uchun ma’muriy- jinoiy javobgarlik to‘g‘risida yo‘l-yo‘riq olganlari haqida maxsus da^arga imzo chekishlari lozim. Marshrutlarni ishlab chiqishda turoperatorlar tomonidan quyidagilarga alohida e’tibor qaratilishi lozimdir: yo‘llarda, dam olish manzillarida va ovqatlanish shaxobchalarida, albatta, axborot ko‘rsatkichlari qo‘yilgan bo‘lishi lozim. Har bi r marshrutning o‘z raqami, rangi yoki rasmi bo‘lishi maqsadga muvofiq. Shunda turistlar daftarcha yordamida o‘zlarining turgan joylarini xatosiz aniqlay olishadi. Daftarchalarda diqqatga sazovor joylargacha bo‘lgan masofani va 2 ularga yetib borish uchun qancha vaqt sarflanishi aniq ko‘rsatilishi kerak. Tadqiqotlarimiz ko‘rsatishicha, ekoturistik mahsulot boshqa mahsulotlar, mas

imkoniyatiga ega bo‘ladi. Hududni milliy armiya qo‘riqlaydi. Qo‘riqlash milliy bog‘ daromadi hisobidan amalga oshiriladi. Hududning o‘zida mehmonxonalar, restoranlar, kuzatish maydonchalar bor, ekoturistik yo‘nalishda tashrif buyurgan turistlarga xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar soni 500 kishiga yetadi. Turizmning boshqa shakllariga nisbatan ekoturizmning atrof-muhitga salbiy ta’siri kamroq. Bundan tashqari, turistlar uchun qiziqarli bo‘lgan, alohida qo‘riqlanadigan tabiiy hududlar o‘z byudjetlarining bir qismini turizmdan tushadigan mablag‘lar hisobiga qoplashlari mumkin. “Mahalliy hamjamiyat + tabiiy hudud + turizm” loyihasini qo‘llab-quvvatlaydigan xomiylar va nodavlat tashkilotlari bundan qisman o‘z-o‘zini moliyalashga erishishlari va rag‘batlantirishlari lozim. Albatta, ekologik yo‘nalish

II-bob. O’zbekistonda ekologik turizmni rivojlantirishning asosiy yo’nalishlari va istiqbollari 2.1. O’zbekistonda ekologik turizmni rivojlantirish strategiyasi va uning asosiy yo’nalishlari Respublikamiz xalqaro turizm sohasidagi imkoniyatlarining kattaligi bilan qo‘shni mamlakatlardan tubdan farq qiladi. O‘zbekistonning geografik o‘rni nihoyatda qulay, ajoyib tabiiy - iqlim sharoitiga egaligi insoniyat madaniy taraqqiyotida ham katta o‘rin tutadi. O‘zbekiston nodir tarixiy arxitektura yodgorliklariga, shirin-shakar mevalar, xilma-xil taomlar, ajoyib milliy an’ana, urfodatga ega, halqi esa mehmondo‘st. Bularning barchasi chet ellik turistlar e’tiborini tortadi va turistik sayohatlarga chiqishga undaydi. Xalqaro turizmni rivojlantirishda O‘zbekistondagi iqtisodiy barqarorlik ham muhim o‘ri

vajamiyat tomonidan qo‘llabquvvatlanishi zarur. Bu masala, ayniqsa, yerdan foydalanish, soliqqa tortish, xo‘jalik faoliyatlarini litsenziyalash va ro‘yxatga olish, chegara muammolarini hal qilishga tegishli. Amaldagi qonunchilikdan kelib chiqqan holda ekoturizmni rivojlantirishning bir necha ko‘rinishni taklif qilish mumkin: - ekologik turizmni rivojlantirish va qo‘llab-quvatlash markazini tuzish (alohida qo‘riqlanadigan tabiiy hududlar, manzillar, ekoturistik rayonlar turizmi to‘g‘risida qonunlar yaratish va h.k); - ekologik turizm infratuzilmasini yaratish (erkin turistik hududlar, turistik ob’ektlarni barpo qilishga jalb etilayotgan chet el investitsiyalarini kafolatlash, turizmda shaxsiy tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash to‘g‘risidagi qonunlarni yaratishva h.k). O‘zbekistonda ekologik

nazorat ostiga olinishi va hatto, taqiqlab qo‘yilishi lozim. Hududlardagi ekoturizmning rivojlanish xolatiga ta’sir ko‘rsatadigan eng muhim omillarni ana shu nuqtai nazardan kelib chiqqan holda ko‘rib chiqish zorur. Transport xizmatlarini yaxshilash va chegara hududlari borasida quydagi tadbirlarni taklif qilish mumkin: 1. Kutib olish va tashishga doir xizmatlar. Jamoat transportida keluvchi turistlar uchun kutib olish, tashishga doir xizmatlar Chimyon-Beldorsoy, Xumson-Oqtosh va Burchmulla-Nanay hududlari yo‘nalishi uchun Toshkent va G‘azalkentda tashkil qilinishi mumkin. Tashish xizmatlarini mahalliy uyushma guruhlari yoki shaxsiy taksi haydovchilari ko‘rsatadi. 2. Chegarani kesib o‘tish. G‘arbiy Tyan-Shan hududiga tashrif buyuradigan turistlarning chegarani kesib o‘tishi bilan bog‘liq m

Marshrutlarning bayonini va zarur bo‘lsa, belgilarni (masalan, ko‘priklar, ko‘rsatkich shitlari, so‘qmoqlar ochish va mavjudlarini tiklash) qog‘ozga tushirish. Marshrutlarning boshlanishi mahalliy uyushmadagi uchta qishloq, Ugam-Chotqol tabiiy bog‘idagi qo‘riqlanadigan tabiiy hududlar, marshrutlar esa yarim kunlik, bir kunlik va bir necha kunlik bo‘lishi mumkin. Ularning turlari-piyoda sayohatlar, ot bilan qilinadigan turlar. Ekoturizmning turli qismlarini bir-biriga bog‘lovchi davlatlararo marshrutlar ham ishlab chiqilishi mumkin. Bular O‘zbekiston doirasida: • O‘zbekiston-Qirg‘iziston; • O‘zbekiston- Qozog‘iston; • Ugam-Chotqol tabiiy bog‘i, Nurota-Qizilqum biorezervati; • Toshkent viloyati-O‘zbekistoning boshqa hududlari. Qirg‘iziston doirasida: • Talos (Qora-Bura) -Chotqol vohasi; • Ch

juda past darajada. Xizmat ko‘rsatuvchi xodimlarni yaxshilab tanlash, ularni o‘qitib-o‘rgatishni tashkil qilish juda muhim. Lekin, bu borada hozircha sifat standarti va o‘qitish hajmi jihatdan turistik bozor sig‘dira oladigan ko‘lamda ishlar amalga oshirilgani yo‘q. Shuning uchun keyinchalik afsuslanib qolmaslik va investitsiyani noto‘g‘ri yo‘naltirmaslik maqsadida, mahalliy uyushmani rivojlantirish dasturi marketing strategiyasi bilan bevosita bog‘liq bo‘lishi, ya’ni, xizmatlar provayderlar sektorini jalb qilish zarur. Turistlarni joylashtirish bo‘yicha ba’zi xizmatlar Ugam-Chotqol tabiiy bog‘ida amalga oshirilmoqda. Joylashtirishga doir ba’zi xizmat turlarini rivojlantirish va professionallik darajasiga ko‘tarish zaruriyati mavjud (masalan, qishloqlarda mehmonxona, uylarda xizmat turlari

- xonadon egalari turistlar bilan mehmonnavozlik munosabatida bo‘lishlari; - xonadon egalari “nonushtani joylashtirish” biznesini yo‘lga qo‘yishlari; - bozor salohiyatining ochiqligi; - xizmatlar provayderi raqobat va sifatga bardosh berish uchun tegishli shart sharoitlarni yaratishga qodir bo‘lishi lozim. 2. Turistlarni tabiat quchog‘ida joylashtirish. Toki, ekoturizm rivojlanishning boshlang‘ich bosqichini boshidan kechirar ekan, turistlarni tabiat quchog‘ida joylashtirish masalasi hal qilinishi lozim. Buning uchun har bir vaziyatdagi ahvoldan kelib chiqqan holda, masalan, joylardagi cho‘ponlar yoki qo‘riqlanadigan tabiiy hududlar boshqaruvchilari bilan kelishib ish yuritish lozim. Shuning uchun tavsiya qilinayotgan marshrutdagi mavjud yarim muvaqqat o‘tovli lagerlar va boshqa joylashtir

nuqta kafe yoki restoran yoki turistlarga xizmat ko‘rsatish mas’uliyatini zimmasiga olgan mahalliy provayderlar ishlaydigan “qo‘lbola restoran” bo‘lishi mumkin. 2. Trening. Har xil toifadagi turistlarga xizmat ko‘rsatish uchun ularning o‘ziga xos istak-xohishlarini (masalan, vegetarian taom yeyishlarini, cho‘chqa go‘shti yeyish- emasliklarini va h.k) bilish lozim. Nazarimizda, ovqatlantirish bo‘yicha xizmat ko‘rsatadigan shaxslar (mahalliy “restoranlar” sifatida xizmat ko‘rsatadigan xususiy mehmonxona-uylar egalari ham) KATOS taklif qiladigan “Xalqaro oshxona” trekingidan o‘tishi maqsadga muvofiq. Bunday o‘qitib-o‘rganish dasturining asosini an’anaviy mahalliy taomlar hamda chet el taomlarini tayyorlash sirlari bilan tanishtirish tashkil qiladi. 3. Mahalliy mahsulotlar. Mahalliy iqtisodiyo

1. Gidlarga nomzodlarni tanlash va treking o‘tkazish. Hududning o‘ziga xos jihatlarini bilish, muomala, tajriba nuqtai nazaridan gidlikka nomzodlarni tanlash. Bunday tanlovlarga, ehtimol, turoperatorni ham jalb qilish kerakdir. Chunki, ular bo‘lajak gidlar bilan hamkorlik qilishadi. Uyushmadan mahalliy qishloq gidlari va qo‘riqlanadigan tabiiy hududlar hodimlari uchun treking materialini ishlab chiqish maqsadida mavjud tajribalardan foydalanish tavsiya qilinadi. Trekinglarni tajribali turoperatorlar o‘tkazishi mumkin. 2. Hudud haqidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan qo‘llanma. Hudud, xususan, Ugam-Chotqol tabiiy bog‘i hamda Bo‘stonliq tumani, Chotqol vohasining tarixi to‘g‘risidagi bilimlar bilan tanishish va ularni keng yoyish maqsadida gidlar va bu sohaga qiziqadigan mahalliy aholi uchun

standartlar kiritish. Yevropark, MSOP va WWF pankparklari tayyorlagan xalqaro standartlarga asoslanib, ZTShSB Markaziy Osiyoning qo‘riqlanadigan hududlari doirasida turizmni rivojlantirish uchun standartlar va mezonlarni ishlab chiqish lozim. Standartlar qo‘riqlanadigan tabiiy hududlarning bashqaruvchilari uchun tavsiyanomalarni ham o‘z ichiga olishi lozim. 2. Hududni guruhlashtirish va tashrif buyuruvchilarni boshqarish. Qo‘riqlanadigan tabiiy manzillarni rejalashtirish, demarkatsiyalash va guruhlashtirishda turizmni rivojlantirish ehtiyojlarini hisobga olish va bunda tabiatni muhofaza qilish maqsadlariga halaqit bermaslik lozim. Qo‘riqlanadigan tabiiy hudularda quyidagilar amalga oshirilishi kerak: - turizmni rivojlantirish ehtiyojlarini baholash; - turistlarni qabul qilish salohiyatini

aniqlashtirilishi lozim. G‘arbiy Tyan-Shandagi bo‘lg‘usi Transchegaraviy biosfera rezervati doirasida joylashgan har bir qo‘riqlanadigan tabiiy hudud bo‘yicha tashrif buyuruvchilar uchun axborot lifleti ishlab chiqishni tavsiya qilish lozim. Unda haq to‘lash tizimi bayon qilinadi. Bundan tashqari, kirish haqini qabul qiladigan qo‘riqchilar tashrif buyuruvchilarni qabul qilish tartibiga o‘rgatilishi zarur. Chotqol vohasi aholisi uchun ham kirish haqi belgilashni ko‘rib chiqish kerak. Mahalliy aholi uchun kirish haqini minimal darajada belgilagan ma’qul. Loyihaning O‘zbekiston qismini o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, Chotqol qo‘riqxonasiga kirish haqi mahalliy aholi uchun bir xil ta’rif (arzonlashtirilgan), xorijliklar uchun ikkinchi ta’rifga asoslanishi maqsadga muvofiq. Turistlarni qabul qili

- xorijiy turistlar uchun tarjimani yo‘lga qo‘yilgan. Hozirgi vaqtda Ugam-Chotqol tabiiy bog‘iga va Chotqol qo‘riqxonasiga kirish unchalik qiyin emas. Shuning uchun bu borada ham moliyalashni yaxshilash, ham tashkiliy muammolarni hal qilish maqsadida tegishli tadbirlar o‘tkazish talab qilinadi. Chotqol qo‘riqxonasiga qaerdan kirish mumkinligini rasman aniqlab olish lozim. Kirish chiptalari uchun yagona va standart narxni belgilab qo‘yish kerak. Kelgusida, tashrif buyuruvchilar soni ortgan sari, tashrif buyuruvchilarning ma’muriy bino markazidan qo‘riqxona ichkarisiga borishlari uchun kichikroq avtobus yoki mashina sotib olishga investitsiya jalb qilish imkoniyatini ko‘rib chiqish lozim. Bir kunlik turlar uchun ikkala qo‘riqxona ma’muriy binosidan toki qo‘riqxona ichkarisiga olib boradigan

- Ugam-Chotqol tabiiy bog‘i hamda O‘zbekistondagi uchta turistik hududning o‘ziga xosligi to‘g‘risida qo‘llanmalar chiqarish. Hududning o‘ziga xos barcha afzalliklaridan foydalanish uchun bog‘ va maskanlar tashrif buyuruvchilar uchun hududlarning tarixi yoritilgan oddiy broshyura, marshrutlar belgilangan turistik xarita, taklif qilinadigan xizmatlar, ularning narxi (kirish haqi) ko‘rsatilgan ro‘yxat va Ahloq kodeksi bilan ta’minlanishi lozim. Broshyurani o‘zbek, rus va ingiliz tillarida chiqarish mumkin. Hozirgi vaqtgacha Chotqol vodiysiga tashrif buyurgan turistlar soni unchalik ko‘p emas. Keyingi yillarda Ugam-Chotqol tabiiy bog‘iga keluvchi turistlar soni ancha ko‘payadi (lekin har qaysi manzilda har xil bo‘ldi). Ekoturizmning imkoniyatlari maqsadli turistik bozorlarga ma’lum. Biroq, ya

- mumkin bo‘lgan marshrutlar; - mahalliy xizmatlar provayderlari to‘g‘risidagi ma’lumotlar; Bu masala IREX ning tashkiliy yordamida “Rabat Malik” sayohatchilar assotsiatsiyasi tomonidan qisman bajarilgan. Ushbu vebportallar: http ;//humsan.freenet.uz, http ;//chimgan.freenet.uz, http;//brichmulla.freenet.uz veportallarda uchta hudud - Xumson, Chimyon va Burchmulla hududlari to‘g‘risidagi qisqacha axborotlar qo‘yilgan. Chimyon-Beldorsoy hududining xizmatlar provayderini xususiy sayyohlik uyushmasi milliy yo‘l ko‘rsatkichiga kiritish: - xususiy sayyohlik uyushmasi milliy va hududiy axborot markazlari orqali reklama qilish; - ZTSh/SWOTning turistik mahsulotlarini mahalliy uyushma milliy kitobiga kiritish; - Chotqol xizmatlar provayderlarini KATOS milliy yo‘l ko‘rsatkichiga kiritish; - Chotqol

qo‘yilgan yerlardan iborat. Qo‘riqlanadigan tabiiy hududlar (ba’zi hollardan tashqari) fuqarolar uchun umumiy kirish mumkin bo‘lgan joylar hisoblanadi. Kirish yoki tashrif buyurish mumkinligi darajasi bog‘ning yoki uning ayrim hududlari, qismlari, ob’ektlarining belgilangan maqomiga to‘g‘ri mutanosib bo‘ladi. Biorezervatni tashkil qilishda belgilab qo‘yilgan umumiy tartibdan tashqari, noyob va yo‘qolib ketish xavfi bo‘lgan o‘simliklar va hayvonlar turlarini, ular o‘sadigan va yashaydigan muhitni muhofaza qilish maqsadida hududlarning ayrim yerlariga fuqarolar kirishi cheklangan bo‘lishi yoki tegishli davlat organlari, yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan taqiqlab qo‘yilishi mumkin. Ekoturizm yordamida sezilarli daromad ko‘rish uchun mahalliy hokimiyat organlarida mulkdorlik tuyg‘usini ri

hisobiga ham o‘tkazish maqsadga muvofiq, chunki, mahalliy aholi ham ayrim turistik xizmatlarni ko‘rsatishi lozim. Mahalliy tashabbuslar hududiy assotsiyasini tuzish ham zarur. uning doirasida turistik bozorga olib chiqish va ijtimoiy manfaatlarni ilgari surishga qaratilgan qo‘shma dasturlarni amalga oshirish mumkin. O‘zbekiston xududining muhofaza etilayotgan tabiiy hududlar tarkibida 2164 km 2 maydonni tashkil etgan 9 ta davlat qo‘riqxonasi, 6061 km.kv maydonni tashkil etgan 2 ta milliy bog‘ va noyob turlari kiruvsi xayvonlarni ko‘paytirish Respublika markazi ("Jayron", Ekomarkazi), 12186 km2 maydoni tashkil etgan 11ta davlat buyurtmaxonalari mavjud 2.2.1-jadval O’zbekiston Respublikasi muhofaza etiladigan tabiiy hududlari ro’yxati № Toifa Muhofaza maskani Maydoni, ga Tashkil etil

2.2.2-jadval Alohida tabiiy ob'ektlar va komplekslarni saqlash, ko'paytirish va tiklash uchun hududlar № Toifa Muhofaza maskani Maydoni, ga Tashkil etilgan yil I II III IV V Buyurtmaxonalar 1503206 1 Oqtog' Noyob va yo'qolib borayotgan hayvon va o'simliklar 15400 1997 2 Dengizko'l Hayvonot va o' simliklar olami 50000 1990 3 Karnabcho'l Hayvonot va o' simliklar olami 40000 1992 4 Koraqir Hayvonot va o' simliklar olami 30000 1992 5 Qo'shrfbot Hayvonot va o' simliklar olami 16300 1992 6 Muborak Noyob va yo'qolib borayotgan sut emizuvchilar va qushlar 264469 1997 7 Sarmish Hayvonot va o' simliklar olami 5000 1997 8 Sayg'ochi Yovvoyi hayvonlar 1000000 1997 9 Sechanko'l Baliqlar 7037 1998 10 Sudoche Yovvoyi hayvonlar 50000 1991 11

III-bob. O`zbekistonda ekoturistik kalatogini yaratish va uni xalqaro bozorga taqdim etish chora-tadbirlari(Buxoro viloyati misolida) 3.1.O’zbekiston mintaqalarida ekologik turizm rivojlanish istiqbollari Ma'lumki, dunyo mаmlаkаtlаrining ko'pchiligi turizm sоhаsini rivоjlаntirish bilan o'z milliy iqtisоdiyotini taraqqiy ettirmоqda. Hоzirgi kunda, turizm dunyo bo'yicha eng ko'p darоmad kеltiradigan sоhalardan biriga aylangan. Bundan tashqari, turizm mamlakatlar va millatlar o'rtasidagi o'zaro ijtimоiy-iqtisоdiy va madaniy munоsabatlarni yanada barqarorlashtirishning eng muhim hal qiluvchi оmillaridan biri hisоblanadi. Mamlakatimiz turizm sоhasida yеtarlicha darajada va har qanday xоrijiy mamlakatlardan qоlishmaydigan imkоniyatlarga egaligi bu bоrada ko'plab m

Ushbu raqamlar Turizm-turli xil faoliyat va xizmatlarning murakkab majmui ekanligini isbotlab beradi. Ular hududiy va global darajadagi son- sanoqsiz o'zaro aloqalar bilan uyg'unlashib ketadi. Bu aloqalar boshqa ko'plab iqtisodiy va ijtimoiy sohalarni qamrab oladi. Turizm yordamida muayyan foyda, eng avvalo, iqtisodiy foyda ko'rishga qaratilgan strategiya ekologik va ijtimoiy maqsadlarga erishish uchun bozor mexanizmlaridan foydalanishni ko'zda tutadi. Ana shu jihatdan ekoturizmning asosiy mohiyati, ya'ni birinchi navbatda xususiy firmalardan foydalanish ko'zda tutiladi. Uning asosiy maqsadi va ayni paytda faoliyat yuritish shartlari raqobatbardoshlikni va iqtisodiy manfaatdorlikni ta'minlashdan iborat. Demak, turistik biznes bilan shug'ullanishni istay

iqtisodiy tizim sifatida qarash lozim.

Turistning xohishidan va bor imkoniyat-tabiiy muhit, diqqatga sazavor ob'ektlar, iqtisodiy muhitdan kelib chiqib, firmalar turistik mahsulotlar ro'yxatini ishlab chiqadi va bozorlarga taklif etadi. Davlat esa soliq va bojxona siyosati, kreditlar va grantlar, mutaxassislar tayyorlash, investisiya orqali ularni rag'batlantirib boradi. Chunki hukumat turizmga iqtisodiyotning muhim sohalaridan biri, soliqlar orqali byudjetga mablag' tushiradigan va ish bilan bandlikni, xalqaro munosabatlarni yaxshilaydigan yo'nalishlardan biri sifatida qaraydi. Ekologik b о shqa о millar bilan bir qatorda turizm s о hasining muhim о millari jumlasiga kiradi Ek о turizmni riv о jlantirishda mahalliy xalq yoki bir о n bir muayyan manfaatd о r guruhning o'zaro hamkorligi maqsadga muvofiq

O'zbеkistоnga turistik yoki xususiy yo'nalish bo'yicha tashrif buyuruvchi shaxslarni kamida 10% o'z sayyohatlarining ekоlоgik jihatlari bilan qiziqadi: ular yoki tabiiy hududlar (bog`lar, tog'lar, o'rmоnlar, ko'llar) ga tashrif buyurishadi, yo bo'lmasa, yaqinroq qishfoq jоylarga bir kunlik ekskursiya qilishadi. Ularning kamida 60 % aralash turga ehtiyoj sеzishadi, xususan, etrngrafiya bilan etofogiyaga qiziqishadi. Natijada tashkiliy turistlar etofogik turlarga “ixtisоslashishmоqda”. Shunday qilib turizmning yangi shakli-ekоlоgik turizm shakllanmоqda. Ekоlоgik turizmning umumiy turizm bоzоridagi aniq o'rnini ko'rastish qiyin, albatta. Ko'pincha uni bоshqa turistik xizmat turlaridan ajratish qiyin. Ье ^ turizmdagi bu yangi yo'nalish hissasini

ijarasini tashkil etish, golf maydoni va boshqa sport ob'ektlari qurishda landshaftlarni asrash, qirg'oq maydonini muhofaza qilish, me'morchilikni turar joy manziliga moslash, ko'kalamzorlashtirish va obodonlashtirish, chekka joylarda avtobekatlar qurish, shahardan tashqari jamoat transporti yo'llarini qurish va ta'mirlashni rejalashtirishda ekologiyani hisobga olish va boshqalarni ham nazardan chetda qoldirish mumkin emas. 3.2. Buxoro viloyatining imkoniyatlarini ochib beruvchi yangi marshrutlar Dunyo mamlakatlarining iqtisodiy potentsiali nafaqat sanoat korxonalarining soni, uning maxsuloti bilan balki mamlakatning tabiati, dam olish maskanlari, tarixiy arxitektura obidalarining xolati bilan bog’liqligi so’nggi yillarda sezila boshladi. Bu esa xalq xo’jaligi tarki

Mustaqillikning dastlabki yillaridan boshlab mamlakatimizda olib borilgan dono siyosat tufayli, turizmning xilma-xil ko’rinishlari qatori ekologik turizm soxasi taraqqiyot yo’liga tushib borayotganligini alohida ta'kidlash lozim. Ekoturizm orqali mamlakatimizga tashrif buyurgan mexmonlar yurtimizning boy va betakror tabiati, uning xilma-xilligi, tarixiy ananalar, urf odatlar bilan tanishish jarayonida mamlakatimizda olib borilayotgan odilona siyosat, xalqimiz farovon xayoti xaqida yanada kengroq tasavvurga ega bo’ladi. Zero mamlakatimiz o’zining turistik resurslar saloxiyoti bo’yicha Markaziy Osiyoda yetakchi o’rinlardan birini, dunyoda yuqori o’rinlarni egallagan 15 mamlakatlar orasida ekanligini ta'kidlash lozim . Respublikamiz xududida turli tarixiy davrlarda kashf etilgan 4000

Viloyatda uzoq va yaqin xorijiy sayyohlarni tashrifini yanada jonlantirish maqsadida, ekoturizmning yangi yo’nalishlarini taklif etishimiz lozim. Bu borada bizning shaxsiy taklifimiz 5 kunlik sayoxat marshruti bo’lib uning boshlanishi Buxoro shahridan boshlanib (2 kun) - Jayron ekologik markazi (1kun) - Momojurgoti platosi – To’dakul suv ombori (1kun) - Kogon baliqchilik xo’jaligi - Baxoviddin Naqshband va Mirkulol qadamjoylari ziyorati (1 kun)- Buxoro shahriga yakunlanadi. Ushbu marshrutning taxlil etib chiqsak, bunda, sayyoh Buxoro shahriga kelishi bilan, shaxardagi “Labixovuz” ga yaqin mexmonxonalarning birida joylashtiriladi va kuning ikkinchi yarmidan boshlab shaxarning tarixiy yodgorliklar bilan batafsil tanishtiriladi. Ikkinchi kunda ushbu marshrut yana davom ettirilib Sitorai Moxi

Beshinchi kuni suv ombor bo’ylab ekologik sayoxat davom ettiriladi. Suv omborning sharqiy qismida ornitologik kuzatuvlar olib boriladi, qarmoqda baliq ovlash tashkil etiladi. Kechda ushbu mexmonxonada dam olib, ertasi kuni Kogon baliqchilik xo’jaligida ornitologik kuzatuvlar tashkil etiladi. Va kunning ikkinchi yarmida “Baxovaddin Naqshband va Mirkulol” qadamjoylariga ziyoratda bo’lib, kechga yaqin Buxoro shaxriga qaytishadi . Xuddi shunday yana bir ekoturistik marshrut yo’nalishi sifatida viloyatning muhim ornitologik xududlarini taklif etamiz. Bunda viloyat xududida faoliyat olib borilayotgan 9 ta ornitologik nuqta nazarda tutilgan. Bular 1.Jayron ekologik markazi - 2.Xadicha va Zikri ko’llari-Z.Dengizko’l ko’li-4.Xujadavlat- 5. Vardonze tabiiy yodgorligi- 6Dorakir ko’li- 7. Kogon baliq

kelinmoqda, ammo ushbu joylarga tashrif buyuruvchilarning dam olish imkoniyatlarini yanada yaxshilab, turli serviz-xizmatlarini turli ko’rinishlarini tashkil etish orqali chet -ellik sayyohlarni ushbu soxada jalb etishga erishilsa, maqsadga muvofiq bo’lar edi. Bu kabi sayoxat marshrutlarini viloyatning shimoliy yo’nalishida qizilqum qo’riqxonasiga xam tashkil etishimiz mumkin . Xulosa qilib aytganda, viloyatimiz tabiyati sayyohni qiziqtira oladigan darajadagi imkoniyatlarga ega. Biz ushbu imkoniyatlardan oqilona foydadanishga xar birimiz faol ishtirok etishimiz lozim. 3.3. Buxoro turistik salohiyatini namoyish etuvchi ekoturistik dastur O`zbekistonda xorijiy mehmonlarni jalb qilishda ko`plab resurslar (hayvonot va o`simliklar olamiga boy bo`lgan cho`l va qo`riqxonalar, tog` cho`qqilari va

qo‘llab-quvvatlash va rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori turizm va turistik infratuzilmani rivojlantirishni qo‘llab-quvvatlash, milliy turistik xizmatlarni xalqaro sayyohlik bozorlariga faol kiritishga xizmat qildi. Albatta ekologik turizmning shakllanishi va rivojlanishi turistik resurslarning salohiyatiga bog`liqdir. Mamlakat qanchalik turli – tuman turistik resurslarga ega bo`lsa, ekologik turizmni rivojlanishi shuncha oson kechadi. Turizm respublikamiz iqtisodiyotida qishloq xo`jaligi, sanoat, transport va boshqa makroiqtisodiy tarmoqlar qatori o`zining munosib o`rniga ega bo`lishiga erishishimiz asosiy vazifalarimizdan biri hisoblanadi. Ekologik turizm insonni tabiat bilan hamohanglik sari yetaklab, undagi mo`jizakor dunyo bilan uyg`unlashuviga ko`maklashadi. Ekolog

ishlab chiqish “Buxoro” ekoturistik mahsulotlarini marketingli boshqaruvini tashkillashtirish ishlari mukammal ilmiy tadqiq qilish zarurligini keng e’tirof etilgan. Ekologik turizm bo`yicha yaratilmagan dasturlarni kombinatsion tartibda ishlab chiqish va ekologik katologi va turli ekoko`rgazmalarni yaratish bo`yicha tavsiyalar berilgan. Buxoroning cho`l zonasida joylashganligining yana bir yutuqli tarafi – ayrim noyob hayvonlarning bu hududda yashab ketish imkoniyatining kengligidadir. Bu borada o`zining afsonaviy tarixi, noyob flora va fauna olamiga ega, 16522 gektarlik maydonga yoyilgan “Jayron” ekomarkazi va uning yaqinidagi Milliy bog` misol bo`la oladi . Yana shunday bir ekoturistik manzilgohlaridan biri Qora qir buyurtmaxonasi bo`lib, hudud 30000 gektarlik maydonga ega 1992-yilda tas

turlarni taklif etish orqali erishamiz, ya’ni madaniy va ekologik turizm, madaniy va ov turizmi, sport va ekologik turizm kabilar. Bunday kombinatsion dasturlar ichki turizmni rivojlantirishga ham keng imkoniyatlar yaratib, mahalliy aholinining sayohatga chiqish qiziqishlarini bir muncha oshiradi. Ekoturistik cho`l zonalarida yurtalar qurish ham qulay va arzon yotoq bo`lib, u bizning yurtimiz iqlimi uchun juda mos. Ya’ni yoz mavsumida salqin, qishda esa iliq. Sayyohlar uchun esa unutilmas sayohat garovidir. Yuqoridagilarning barchasi sayohatni shakllantiruvchi asosiy tirgak bo`lib xizmat qiladi. Biz faqatgina ekskursion dasturlar bilan emas,balki ov turizmi va kombinatsion turlar bilan ham kelgusida shug`ullanmoqchimiz. Ya’ni yurtimizga sayohat qiluvchi sayyohlarni Buxorodagi sayohat kunla

qiladigan maxsus kompaniya tuzish, sayyohlik namoyishi ob`yektiga olib boradigan avtomobil yo'llarini rekonstruksiya qilish; - Buxoro shahri hududini obodonlashtirish Buxoro shahrining markaziy qismining detallashtirilgan yangi rejasi loyihasini tasdiqlash, shahar markazida suvenir va sovg'alar do'konlarining maxsus tarmog'idan iborat yangi «savdo» ko'chasini yaratish, sayyohlik infratuzilmasi ob`yektlariga bankomat va terminallar o'rnatish, valyuta ayirboshlash shoxobchalari tashkillashtirish, sayyohlar ommaviy yig'iladigan joylarda xalqaro Internet axborot tarmog'iga ulanish imkoniyatini beradigan Wi-Fi zonalar tashkil etish; - «Ipak va ziravorlar», «Qovun sayli», «Shahar kuni», «Sharq taomlari», «Buxoro hunarmandlari» kabi festivallar tashkil etish orqali

Xulosa qiladigan bo`lsak, hozirda yurtimiz bo`ylab ekologik turlarga qiziquvchi sayyohlar soni ancha oshgan, shu tufayli ularni ekomarkaz bo`ylab sayohatga taklif etish eng samarali yo`llardan biri deb hisoblayman. XULOSA O‘zbekistonda ekoturizmni rivojlantirishdan asosiy maqsad-jamiyat ehtiyojlarini qondirish, xizmat ko‘rsatish sifati va hajmini kengaytirilgan holda sohaga bozor iqtisodiyotining dunyo standartlari darajasidagi modeli kirib kelishini ta’minlashdir. Jamiyat ehtiyojini qondirish turistlar talabini ichki va tashqi turizm

xizmatlariga aholining ekskursion xizmatlarga bo‘lgan ehtiyojlarini qondirish shu bilan xizmat importi va eksportiga bo‘lgan xalqaro talabni o‘rganish bilan bog‘liqligi masalaning nechog‘li muhimligini ko‘rsatadi. Shulardan kelib chiqib, O‘zbekiston turizm xizmati bozorida ekoturizmning o‘rni va ahamiyatini tadqiq qilish davomida olingan natijalar quyidagi xulosalarni beradi. 1. Ekoturzm an’anaviy turizmning muhim qismi bo‘lib, shakllanishi jihatidan yangi istiqbolli yo‘nalish hisoblanadi. Hozirgi paytda u umumiy sayyohlik bozorining 10-20 foizini egalladi, o‘sish sur’atlari bo‘yicha esa yilsayin ortib bormoqda. 2. O‘zbekistonda ekoturizmning salohiyati katta bo‘lishiga qaramasdan undan foydalanish darajasi ancha past. Mamlakatning tabiati landshaftlarga, noyob o‘simlik va hayvonot dunyosi

6. O‘zbekistonning alohida qo‘riqlanadigan tabiiy hududlari (davlat qo‘riqxonalari, milliy bog‘lar, ixtisoslashtirilgan muassasalar, qo‘riqxonalar, buyurtmaxonalar, tabiat yodgorliklari) ekologik turizmni rivojlantirishga katta sharoit hozirlaydi va soha taraqqiyotiga asos bo‘ladi. 7. Iqtisodiy hudud va ekoturistik rayonlarda ekologik turizmni tashkil etish va rivojlantirish shart-sharoitlari bir xil emas. Ular infratuzilmasining rivojlanishi jihatidan bir-birlaridan jiddiy farq qiladi. Bunday holat xorijiy sayohatchilarning e’tiroziga sabab bo‘lmoqda. Shuning uchun bu jabhaga mahalliy uyushmalar, homiylar mablag‘lari bilan birga davlat byudjetidan ham mablag‘lar ajratilsa, maqsadga muvofiq bo‘lardi. 8. Ekoturizm shakllari xilma-xil bo‘lib, ularning tarkibi doimo o‘zgarib turadi. Ayrim sha

darajada infratuzilma mavjud. Shu tufayli birlamchi investitsiya talab etimasada, sayyohlardan keladigan daromadlarning bir qismini shu sub’ektlarni rivojlantirishga sarflash lozimligi asoslangan. 12. O‘zbekistonda qo‘riqlanadigan tabiiy hududlar, biologik rezervatlar va milliy tabiiy bog‘larda boshqa mintaqalarda uchramaydigan noyob hayvonot va o‘simlik dunyosi uchun shart-sharoitlar, infratuzilma hamda moddiy-texnika bazasi yetarli darajada rivojlanmagan. Ekoturizm bilan shug‘ullanadigan mas’ul xodimlar va mahalliy aholining sanitariya va kasb madaniyatini takomillashtirish bo‘yicha talaygina tadbirlarni amalga oshirish zarur. Shularga asoslanib quyidagilarni taklif etamiz: - resurslarning samarali ishlatilishi, kichik va xususiy tadbirkorlik keng miqyosda rivojlantirishni; - zamonaviy t

holda reklama uzatish kanallarini aniqlash, vakillari ekoturistik safarlarga ko‘p chiqadigan mamlakatlar bozoriga kirib borishga erishish choralari; - jahonda keng tarqalgan internet tarmoqlaridan turmahsulotlarni reklama qilishda unumli foydalanish yo‘llari ishlab chiqish; - rivojlangan mamlakatlarning ekoturistik mahsulotini xalqaro bozorlarda sotish borasidagi tajribasi o‘zlashtirilishi va turmahsulotlar sotuvining istiqbolli yo‘llari tashkil qilinishi. - respublikada ekoturizmning maxsus yo‘nalishlari ishlab chiqilishi va moliyalashtirilishi;

ANNOTATION: Of the bachelor’s graduation qualification thesis of the student of 3-1tur-13 group student Yusupova Malika The abundant resources (such as deserts and national parks with rich flora and fauna, and the mountains and rivers, and over 300 healing mineral water resources) being the main factor to attract foreign visitors, have crucial value to develop the sphere of tourism. The major demands of the present time are to take measures for using ecological potentials properly, making use of as many opportunities of eco touristic locations as possible and to give eco-touristic knowledge, to increase love for nature. 1-President I.A.Karimov stated that “The big opportunities for relaxing and restoring health in our country enable to organize different types of travelling tours and to r

the “ecotouristic complex” consisting of two levels: ecotouristic center of travelling and eco-touristic regulations, are also introduced. As we know, Bukhara is situated in the desert zone and the subtropical continental desert climate is dominant in the region. The advantage of being situated in the desert zone is that the survival of rare animals in the area is much more available. “Jayran” eco-centre covering 16 522 hectaresand the National park nearside can be a good example with its mystical legends, unique flora and fauna. The project of “New world in the ancient desert” supported by the proposed innovational idea about the area is based on the experimental expeditions by me. There is as well an ecotouristic destination named “Qora –qir” covering the area of 30000. It is founded i

All of the mentioned things were a good support for organizing a successful journey. We are going to work not only with excursion projects, but also fishing and combinated tours. First of all, it is important to have a contract with the eco- centre and international touroperating agencies and to add extra eco-tours into the projects taking into acount the segment of visitors. To sum up, for the time being, the number of visitors interested in eco-tours has noticably increased. Therefore it would be very effective to invite them to an impressive journey throughout the center.

ADABIYOTLAR RO’YXATI I.O`zbekiston Respublikasi qonunlari 1 . O’zbekiston Respublikasining “ Turizm to’g’risida ” giqonuni . – O’zbekistonning yangi qonunlari . Т. 22. -Т.: Adolat, 2000. -131-140 b. 2. 1992-yil 9-dekabrda qabul qilingan va amaldagi O'zbekiston Respublikasi «Tabiatni muhofaza qilish to ’ g'risida»gi Qonunning 4-moddasida 3 . Atrof tabiiy muhitini muhofaza qilish. Qonunlar va normativ hujjatlar. -T.: «Adolat», 2004. II. O`zbekiston Respublikasi prezidenti qarorlari va farmonlari 4.O'zbekiston Respublikasi prezidentining «2017–2019 yillarda Buxoro shahri va Buxoro viloyati sayyohlik salohiyatini jadal rivojlantirish chora- tadbirlari to'g'risida»gi 2980-sonli qarori. III. Darsliklar 5. Азар В.И.,Туманов С.Ю. Экономика туристического рынка.-М., 1998 г. 6.

1 7. Балабанов И.Т. Балабанов А.И. Экономика туризма. Учебное пособие. - М.: Финансы и статистика. 2003. - 176 с. 1 8. Биржаков М.Б. Введение в Туризм: Учебник. - СПБ.: «Издательский дом Герда». 2006. - 512 с. 1 9. Гуляев В.Г. Правовое регулирование туристской деятельности. - М: Финансы и статистика. 2006. -304 с. 2 0. Жукова М.А. Менеджмент в туристском бизнесе. Учебное пособие. - М.: КНОРУС. 2005. - 192 с. 2 1. Здоров А.Б.Экономика туризма -М.: Финансы и статистика. 2004. -266 с. 2 2. Козырев В.М., Зорин И.В., Сурин А.И. и др. Менеджмент туризма. Экономика туризма.Учебник. -М: Финансы и статистика, 2004. -253 с. 2 3. Мирзаев. Р. Солнце путешствует по миру чтобы рассеять тени. - Т.: Ипак “Шарк”. 2005. -230 с. 2 4. Норчаев А.Халкаро туризм. Ў кув кулланма.-Т.:ТДИУ.2007. - 235 б. 2 5. Самой

3 8. Murodxon Hoshimov “O`zbekiston ekologik turizmi”, Monografiya , «Zarafshon» nashriyoti DK, Samarqand – 2009---------------------- 39 . A.YU.Aleksandrova.Mejdunarodn iy turizm . Uchebnik.M.Aspek press,2002g,470 s. 40 N.Ahmedova, M.Xoshimov, T.SHaymuratov. Kitob geologik qo`riqxonasi, Samarqand, “Zarafshon”, 1997 y.--------------- 41 . A.T Bannikov. Po zapovedenikam Sovetskogo Soyuza . M oskva , 1974 g. 42 . M.B. Birjakov . Vvedenie v turizm . Izdatel’stvo «Gerda», 2000 g, 192 s. 44 . N.P.Borodin.Oxrana pamyatnikov prirodi. S ankt P eterburg. 1914 g, 97 s. 45 . A.L.Brodskiy.Oxrana prirodi v Turkestane. Toshkent, 1913 g. 46.G.S.Gujin, M.YU.Belikov, B.V. Klimenko. Menedjment v inostrannom i vnutrennem turizma. Krasnodar, Kubanskiy univeristet, 197 7 g . 47 . V.I. Danilov – Danil’yan, V.G.

6 4. A.Xudoyberdiev. Oxrana prirodi v Uzbekistane.Tashkent,1989 g. 65.CHatkal’skaya zapovednik. Tashkent, 1983 g. 66.T.D.SHamshilova organizatsiya turizma v gosudarstvennom zapovednike Aksu-Djabagli. Turkestan, 2001 g. 67.A.S.SHestakov. Namerenie problemi rossiyskogo zakonadatel’stvo ob osobo oxranyaemixprirodnix territoriyax: videnie vesmirnogo fonda dikoy prirodi – Oxrana dikoy prirodi. №3 (14), 1994 g. 6 8. Ekologicheskiy turizm na puti v Rossiyu; printsipi, rekomendatsii, rossiyskiy i zarubejniy opit’. Tula, Grif i K, 2000 g. 6 9. АлкадыровМ . А ., АжибековБ . А ., Сборниклекций « Экотуризм », Бишкек – 2005 70. A. Nig`matov, N. Shomurodova- Ekoturizm asoslari - T.:< Toshkent- Iqbol> 2007 V.Ilmiy maqolalar 71.’’Ipak va ziravorlar’’ maqolalar to’plami-2017 72. . Daryo “Ekoturizm O‘zbekis

10 O'bekiston Respublikasining “O'rmonlar to'g'risida —gi Qonuni,-T.: 1999 y 15aprel.

Купить