O‘zbekistonda milliy siyosat (XX asr 80-yillar misolida) - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	293.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

O‘zbekistonda milliy siyosat (XX asr 80-yillar misolida)

Купить

O zbekistonda milliy siyosat (XX asr 80-yillar‘
misolida)
mavzusida yozgan

1

MUNDARIJA
Kirish.............................................................................................................. 3
I Bob . Sovet davlati milliy siyosatining o ziga xos xususiyatlari va‘
uning oqibatlari… ……
. ..................................................................................................... 7
1.1. Sovet hokimiyati milliy siyosatining O zbekistonda amalga
‘
oshirilishi jarayoni................................................................................................... 7
1.2. O zbekiston ma naviy hayotida milliy urf-odat va diniy
‘ ’
qadriyatlarga munosabat. .................................................................................... 16
1.3. Milliy tillar masalasi va uning mohiyati............................................. 28
II Bob . XX asrning 80- yillarida O zbekistonda millatlararo
‘
munosabatlar va ularning
ko rinishi.........
‘ .. ............................... .........................39
2.1.O zbekistonda istiqomat qilgan millatlarning o z huquqlari uchun
‘ ‘
kurashlari va uning ahamiyati............................................................................. 39
2.2.O zbekistonda etnik munosabatlar va ularning
‘
oqibatlari............... 49
Xulosa...........................................................................................................59
Tavsiyalar.....................................................................................................61
Adabiyotlar ro yxati… ........................................62
’ ………………………… 2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi : O zbekiston XX asrning oxirida o z milliy‘ ‘
mustaqilligini qo lga kiritib ijtimoiy-siyosiy, madaniy, ma naviy-ma rifiy
‘ ’ ’
sohalarda juda katta yutuqlar va katta imkoniyatlar bilan uchinchi ming
yillikka jadal kirib bordi.
Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan keng qamrovli istilohotlar ichida
ma naviy-ma rifiy poklanish juda muhim ahamiyat kasb etmoqda.
’ ’
Zero, Prezidentimiz Karimov I. A. ta kidlaganidek, Bugun bosib
’ “
o tgan yo limizga o z-o zini tanqid ruhida nazar tashlab, shuni ro yi-rost
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
tan olishimiz kerakki, biz madaniyat muammolariga kechirib bo lmaydigan
‘
tarzda kam e tibor bergan ekanmiz. Nutqlar va ma ruzalarda jamiyatning
’ ’
ma naviy taraqqiyotida madaniyatning tutgan o rni haqida juda
’ ‘
balandparvoz gaplarni ko p aytdik”
‘ 1
.
Darhaqiqat, istiqlol yillarida jamiyat hayotida sodir bo layotgan kuchli
‘
ma naviy-axloqiy poklanish xalqimizning tarixiy xotirasini, tarixiy haqiqatni
’
tiklash asnosida yuz bermoqda.
Mamlakat Prezidentining O zbekiston tarixi to g risidagi nihoyatda
‘ ‘ ‘
dolzarb fikrlari, ko rsatmalari, Prezidentimiz tashabbusi bilan 1996 yil
‘
sentabr oyida O zbekistonning yangi tarixi markaz ining tashkil etilishi,
“ ‘ ”
ayniqsa O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998 yil iyul
‘
oyida qabul qilingan O zbekiston Respublikasining Fanlar Akademiyasi
“ ‘
Tarix instituti faoliyatini takomillashtirish to g risida gi qarorida hozirgi
‘ ‘ ”
o zbek milliy davlatchilik tarixi, xususan, ijtimoiy-siyosiy, madaniy-
‘
ma naviy hayoti masalalarini o rganishdan iborat jiddiy vazifalarning
’ ‘
qo yilishi O zbekiston tarixi fanining ijtimoiy ahamiyatini yanada oshirdi.
‘ ‘
Rivojlanishning hozirgi bosqichsida O zbekiston tarixining barcha
‘
sahifalarini jiddiy ilmiy tahlil etish, ularni yangi nazariy-metodologik asosda 3

o rganish, xolis xulosalar chiqarish juda zarur bo lmoqda. Ana shunday‘ ‘
masalalar sirasida XX asr 80- yillarida O zbekistonning milliy siyosati,
‘
madaniy-ma naviy hayoti masalalarini alohida tahlil etish dolzarb ahamiyat
’
kasb etadi.
Sovetlar mustabid tuzumining yuqorida ta kidlab o tilgan davriy
’ ‘
doirasida O zbekistondagi milliy siyosat, urf-odat, diniy qadriyat, millatlararo
‘
munosabatlar kabi masalalar kompleks tarzda, yangi nazariy-metodologik
asosda, mafkuraviy yakkahokimlik tazyiqlarisiz, xolisona ravishda ilmiy tahlil
etish muhim hisoblanadi.
Mavzuning o rganilganlik darajasi
’ : Tanlangan mavzuning
tarixshunoslik tahlili shundan dalolat beradiki, mazkur muammoni ilmiy
jihatdan o rganish borasida qator ijobiy ishlar bajarildi. Hozirgi davrga kelib,
‘
ushbu yo nalish bo yicha ijtimoiy-gumanitar fan olimlari izlanishlari turli
‘ ‘
nashrlarda e lon qilindi, umumlashtiruvchi asarlar, monografiya, risolalar
’
chop etildi.
Mavjud adabiyotlarni konseptual-metodologik nuqtai-nazaridan ikki
guruhga bo lish mumkin.
‘ Birinchi guruhga mansub qatorga sovetlar mustabid
tuzumi davrida yaratilgan asarlar kirgan bo lsa, ikkinchi guruhni istiqlol
‘
davrida yozilgan, chop etilgan monografiya, risola, kitob, maqolalar tashkil
etadi.
Sovetlar mustabid tuzumi davrida O zbekiston madaniyati, uning
‘
nazariyasi, milliy siyosat tarixiga oid juda ko plab asarlar yaratildi.
‘
Mustaqillik yillarida O zbekiston milliy siyosati, madaniyati tarixi,
‘
nazariyasiga oid qator ilmiy tadqiqot olib borildi va ko plab asarlar chop
’
ettirildi. Xususan, C. Атамуратов , A. Jalolov, D. Bobojonova, M. Imomnazarov,
M. Bo‘riyeva, Ата - Мирзаев О ., V. Гентшке , R. Муртазаева , A. Bekmurodov,
U. G‘afurov, Sh. Mustafaqulov, N.Kattayev sovetlar mustabid tuzumi davrida4

milliy siyosat va madaniyatga nisbatan imperiyacha munosabat jiddiy yangi
metodologiya asosida tahlil etilgan 1
.
BMIning maqsad va vazifalari : Tadqiqotning asosiy maqsadi XX
asrning 80 yillarida O zbekistondagi milliy siyosat, madaniyat‘
rivojlanishining o ziga xos xususiyatlari va muammolarini o rganishdan
’ ‘
iborat.
Maqsadga muvofiq quyidagi vazifalar belgilandi:
- Sovet davlati milliy siyosatining o ziga xos xususiyatlari va uning
‘
oqibatlari ni yoritish;
- Sovet hokimiyati milliy siyosatining O zbekistonda amalga oshirilishi
‘
jarayoni ni aks ettirish;
- O zbekiston ma naviy hayotida milliy urf-odat va diniy qadriyatlarga
‘ ’
munosabat ini o rganish;
’
- Milliy tillar masalasi va uning mohiyati ni ochib berish;
- XX asrning 80- yillarida O zbekistonda millatlararo munosabatlar va
‘
ularning ko rinishi
‘ ni tahlil etish;
- O zbekistonda istiqomat qilgan millatlarning o z huquqlari uchun
‘ ‘
kurashlari va uning ahamiyati ni bayon etish;
- O zbekistonda etnik munosabatlar va ularning oqibatlari
‘ ni yoritish.
BMIning nazariy metodologik asosi ni tafakkurning umumbashariy
tamoyillari, milliy istiqlol g oyasi, shuningdek, O zbekiston Respublikasi
’ ’
Vazirlar Mahkamasining tarix fanini rivojlantirishga oid qabul qilgan
qarorlarida bayon qilingan tarixiy haqiqatni yoritishda xolislik va haqqoniylik
kabi tamoyillari tashkil etadi.
BMIning nazariy-uslubiy asosi va kontseptsiyasini ishlab chiqishda
O zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov asarlarida bayon qilingan
’
g oya, qoidalar alohida ahamiyatga egadir.
’ 5

BMIning davriy doirasi : Tadqiqot XX asrning 80 yillarini qamrab olib,
O zbekistondagi milliy siyosat, madaniyatning rivojlanishi va muammolarini‘
o rganishdan iborat.
‘
BMIning ilmiy yangiligi : Ishda XX asrning 80- yillaridagi
O zbekistondagi milliy siyosat, madaniyatga bo ldan munosabat
‘ ’
muammolari mustabid tuzum sharoitida O zbekistonning milliy siyosiy
‘
hayotida sodir bo lgan muammo va oqibatlar asoslab berilgan.
‘
BMIning amaliy ahamiyati : Ishning yakuniy xulosalaridan
O zbekiston tarixi fanini o qitishda, o quv qo llanmalar yaratishda
’ ’ ’ ’
foydalanish mumkin. Bundan tashqari BMIda keltirilgan tarixiy
ma‘lumotlardan iqtisod fani tarixini o’qitishda ham foydalanish mumkin.
Ishning aprobatsiyasi : BMI Qarshi Davlat universiteti “O‘zbekiston
tarixi” kafedrasining 2012 yil “___”_______dagi №___ sonli yig‘ilishida
muhokama etilib, himoyaga tavsiya etilgan.
Ishning tuzilishi . Kirish, 2 ta bob, xulosa, foydalanilgan manba va
adabiyotlar ro yxati hamda ilovadan iborat.
’ 6

I BOB. SOVET DAVLATI MILLIY SIYOSATINING O ZIGA XOS‘
XUSUSIYATLARI VA UNING OQIBATLARI
1.1. Sovet hokimiyati milliy siyosatining O zbekistonda amalga oshirilishi
‘
jarayoni
XX asr 80-yillariga kelib ro y bergan ulkan siyosiy voqealar jahon
‘
taraqqiyotini keskin o zgartirib yubordi. Xalqaro maydonda qarama-qarshilikka,
‘
sinfiy ziddiyatga, o zaro kamsitishlarga va zo ravonlikka asoslangan, besamar
‘ ‘
«sotsialistik taraqqiyot» yo lini mahkam ushlagan, dunyoning oltidan birida
‘
umumbashariy g oyalarni rad etib, faqat kuch ishlatish va xalqlarni qaramliqda
‘
saqlab turish yo lini amalga oshirib kelgan yirik imperiyalardan biri bo lgan
‘ ‘
SSSRning parchalanib ketishi dunyoda yangicha siyosiy, ijtimoiy, ma naviy
’
ahamiyat kasb etdi 1
.
XX asrning 80-yillari sovet davlati hukmronlik qilgan yillarning eng
murakkab, mas uliyatli burilish davri bo ldi. Bu yillarda ichki ziddiyatlarning
’ ‘
keskinlashishi natijasida muqarrar halokatga yuz tutadi, deb hisoblanilgan davlatlar
(kapitalizm) tobora rivojlanib, o z taraqqiyotining yangi bosqichiga ko tarildi.
‘ ‘
Bu davlatlarda ijtimoiy ziddiyatlar keskinlashmadi, aksincha, eng «inqilobiy kuch»
hisoblangan ishchilar sinfi siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniyma naviy
’
talablarini amalga oshirishga imkon ham topa oldi. Sharqiy Yevropadagi
«sotsialistik hamdo stlik» deb atalgan mamlakatlar o z e tiborini G arbga
‘ ‘ ’ ‘
qaratib, rivojlangan demokratik davlatlar bilan aloqalarni mustahkamlashga
harakat qila boshladi. Osiyo, Afrika mamlakatlari, «sotsialistik taraqqiyot»
yo liga o tgan yoki o tishga intilayotgan davlatlar ham keskin iqtisodiy
‘ ‘ ‘
inqirozlar va ijtimoiy, siyosiy bo hronlar girdobida qolib, o z taraqqiyotida
‘ ‘
mustamlakachilik davridagidan ham og ir ahvolga tushib qoldilar.
‘
Sovet hukumatida esa dastlabki o n yillar davomida shakllangan
‘
boshqaruvning ma muriy-buyruqbozlik usuli ijtimoiy-iqtisodiy sohadagi ahvolni
’
ma lum darajada saqlab turib, «sotsialistik jamiyat» imkoniyatlariga haddan
’ 7

tashqari urg u berildi, erkin bozor munosabatlaridan voz kechilib, sotsialistik‘
iqgisodiyotning ekstensiv rivojlanish yo li tanlandi. Natijada xalq xo jaligi
‘ ‘
tarmoqlari ma muriy-buyruqbozlik boshqaruvi asosida biryoqlama rivojlantirildi,
’
ma naviy bo shliq yuzaga kelib, salbiy illatlar ko zbo yamachilik,
’ ‘ — ‘ ‘
poraxo rlik kabilar avj oldi va jamiyat tanazzul yoqasiga kelib qoldi. Rejali
‘
iqtisodiyot «rejali taraqqiyot yo lidagi» jiddiy to siqqa aylandi.
‘ ‘
Ma lumki, sovet davlati siyosatida ham milliy masala uzilkesil hal
’
qilinganligi, barcha xalqlar ixtiyoriy ravishda yagona teng huquqli oilaga
birlashgani, milliy madaniyatlar va tillar rivoji o zining «yuqori cho qqisiga
‘ ‘
ko tarilganligi» haqida ta riflar berilsada, buning zamirida payqab olish qiyin
‘ ’
bo lmagan murakkab va ziddiyatli maqsadlar yotgan. Chunonchi, respublikalarda
‘
ishlab chiqarish kuchlarini birtomonlama rinojlantirib, ularning Markazga
qaramligini kuchaytirish ana shuiday niyatlardan bo lib, bundan ko zlangan
‘ ‘
maqsad respublikalar yagona umumittifoq xalq xo jalik majmuiga mahkam
‘
bog lab qo yish bo lgan edi. SSSRda kommunistik mafkuraning eng muhim
‘ ‘ ‘
maqsadi, degan edi I. A. Karimov, aholini baynalmilallashtirish hamda
— —
«markaz»ning «so vet xalqi» degan o ziga xos sotsial birlikni shakllantirish
‘
g oyasini amalga oshirish chog ida barcha milliy xususiyatlar asosiy to siq
‘ ‘ ‘
hisoblangani sir emas edi 1
.
Sovet davlati milliy masalaga proletarcha ruhda yondashib, jamiyatni
ezuvchi va eziluvchiga, boylar va kambag allarga ajratdi, milliy manfaatlarning
‘
va milliy muammolarning murakkab va xilmaxil ekanligini unutib, uning muttasil
rivojlanib va chuqurlashib borishini e tiborga olmadi, natijada tor milliy
’
manfaatlar atrofida o ralashib qolish holatlari yuzaga keldi. Sovet dav
‘ latining
«sotsializm qurishning sharti» bo lgan milliy avtonomlashtirish siyosatiga qarshi
‘
chiqqanlar «xalq dushmanlari», deb e tirof etildi. Shu tariqa «proletar
’
internatsionalizmi» g oyasi yuzaga keldi. Sovet davlatining nazariy asoslari
‘
qurilayotgan vaqtda proletariat diktaturasining asoschisi V.Lenin chizib bergan
yo ldan borildi. V. Lenin millatga tegishli har qanday jiddiy masalani milliylik
‘ 8

jihatidan emas, balki sinfiylik jihatidan hal qilish kerakligini uqtirib, sotsialistik
tuzumga xos bo lgan yakka partiyaning milliy imtiyozlarga qarshi siyosatini‘
yoqlab chiqqan edi. Ushbu g oyalar majmuida qurilajak «sog lom kommunistik
‘ ‘
jamiyat» kishilari nafaqat o z fikri, tuyg usi bilan, balki kiyinish madaniyati
‘ ‘
bilan ham ajralib turishi lozim edi. XX asrning 60-yillariga kelib «rivojlangan
sotsialistik jamiyat» qurish g oyasi ilgari surildi. 1959 yilda KPSS XXI syezdi
‘
ko tarinki ruhda «SSSRda sotsializmning tantana qilgan»ligini e lon qildi» va u
‘ ’
«sotsialistik millat»larning shakllanishi va ravnaq topishi bilan bog liq bo lib,
‘ ‘
go yoki taraqqiy ettirishning muhim yadrosi hisoblandi. Bu jamiyatda har bir
‘
millat va elat, ishchilar sinfi, kolxozchi dehqonlar va mehnatkash ziyolilar bir xil
ijtimoiy tuzilishga eta bo lib, «sovet xalqi»ning vujudga kelishi esa bu
‘
jarayonlarning muhim belgisi edi. Ayni paytda sovet davlatining ijtimoiy-iqtisodiy
hayotiga «rivojlangan sotsializm»da yangi bir millatni yaratishga intilish, yani
«sovet xalqi»ning shakllanishi haqidagi turli qarashlar qorishmasidan iborat
bo lgan «sotsiali
‘ stik millat», «sotsialistik jamiyat», «sotsialistik madaniyat»,
«sotsialistik hayot tarzi» kabi ko plab tushunchalar zo rma-zo rakilik bilan
‘ ‘ ‘
tiqishtirildi. Keyinchalik kishilarning yangi tarixiy birligi sifatida «yagona sovet
xalqi» shakllanganligi KPSS XXIV syezdi rezolyutsiyasida belgilab berildi.
«Bizda, degan edi KPSS MQ Bosh kotibi L.Brejnev 1974 yil 14 iyunda Moskva
shahar Bau man saylov okruti saylovchilari bilan uchrashuvida so zlagan nutqida,
‘
odamlarning yangi tarixiy birligi sovet xalqi tarkib topdi. Buning ma nosi
— — ’
shuki, sovet kishilari hulqatvori, xarakteri, dunyoqarashining sotsial va milliy
tafovutlarga tobe bo lmagan umumiy belgilari tobora ko proq saqlanadigan
‘ ‘
bo lib qoldi». «Sovet xalqi» haqida VKP XVIII syezdi rezolyutsiyasi matnida,
‘
shu syezd tasdiqlagan partiya Ustavining kirish qismida shunday deb uqtirildi:
«Partiya ishchilar sinfining diktaturasini mustahkamlash uchun, sotsialistik
tuzumni mustahkamlash va rivojlantirish uchun, kommunizm g alabasi uchun
‘
kurashda ishchilar sinfiga, dehqonlarga, ziyolilarga butun sovet xalqiga rahbarlik
—
qiladi». 9

Shuni alohida ta kidlash joizki, sotsializmga xos bo lgan milliy’ ‘
masalaning mohiyatida sotsialistik mil lat, elat va etnik guruhlarning har taraflama
rivojlanib, tobora o zaro yaqinlashib, kelajakda barcha milliy ayirmalarni tutatish
‘
uchun zarur bo lgan sharoitlarni vujudga keltirish, eng avvalo sotsialistik
‘
kollektivlarni shakllantirish va partiya tomonidan ilmiy asosda ishlangan dasturni
yaratish va amalga oshirish lozim bo lar edi48. Ana shunday jarayonda o zbek
‘ ‘
sotsialistik millati ham sotsiali stik rivojlanish yo liga kirar va milliy sovet
‘
sotsialis tik respublikalarini tashkil etardi. Bu o rinda «ko p jihatdan partiyaning
‘ ‘
mehnatkashlar orasida ideologiya sohasida olib borgan ishi muhim» bo lib, sovet
‘
davlatida «millatlar» ishchilar sinfi sonining oshishi va dehqonlar ularning atrofida
birlashishi bilan xarakterlanardi. Biroq, ishchilar sinfi haqidagi qarashlar
ko pincha hayotiy haqiqatga to g ri kelmas edi. Sovet davlatida shakllangan
‘ ‘ ‘
ishchilar sinfi dunyodagi global muammolardan yiroq, rivojlan gan davlatlar ishlab
chiqarishi tajribasidan bexabar bo lib, bu sovet jamiyatida asosiy to g ri yo l
‘ ‘ ‘ ‘
deya ta kidlanardi
’ 1
.
1989 yilda o tkazilgan butunittifoq aholi ro yxati ma lumotlariga ko ra,
‘ ‘ ’ ‘
O zbekistonda 120 dan ortiq millat vakillari istiqomat qilgan. Respublika aholi
‘ si
1979 yilda SSSR aholisining 5,9 foizini, 1989 yilda esa 6,9 foizini tashkil etgan.
Shu yillar ichida RSFSR, Ukraina, Belorussiya aholisi o rta hisobda bir foizdan
‘
kamaygan56. Alohida ta kidlash lozimki, aholining o sish sur atlariga o zbek
’ ‘ ’ ‘
xonadonlaridagi urf-odat, an analar, xalqimizning bolajonlik va ko p farzandlilik
’ ‘
xususiyatlari ham ta sir ko rsatgan.
’ ‘
Mahalliy millat yigitlarining Ros siya, Ukraina, Belorus, Tatariston va
boshqa o lkalarga borib harbiy xizmatdan oilali bo lib kelishlari ham bu
‘ ‘
jarayonga ta sir etgan edi. 1989 yil aholi ro yxati ma lumotlarida
’ ‘ ’
ko rsatilishicha, turli millat vakillariga mansub oilalar soni 1979 yildagi 233,7
‘
mingdan 435,1 mingga yetgan yoki 186,2 foizga ko paygan va ularning sal
‘ mog i ‘
respublikadagi jami oilalar miqdorida 10,9 fo izdan 12,7 foizga yetgan. Aralash
nikohli oilalar, ayniqsa, shaharlarda ko proq bo lgan. Tadqiqotchi M.
‘ ‘ 10

Bo riyevaning ma lumotlariga ko ra, bunday oilalar salmog i O zbekiston‘ ’ ‘ ‘ ‘
shahar oilalarining 20,1 foizini tashkil etsa, qishloq oilalarida bu ko rsatkich 6,5
‘
foizni tash kil etgan. Garchi bularning barchasi aholining milliy tarkibi
o zgarishiga va asosan mahalliy millat vakillarining qishloqlarda joylashib
‘
qolishiga sabab bo lsada, demografik vaziyatni faqat bu bilan izohlab bo lmaydi.
‘ ‘
O zbekiston sanoati oddiga qo yilayotgan katta talablar, paxtachilikka
‘ ‘
ixtisoslashuv ham respublika sanoat tarkibining buzilishiga olib kelgan.
Mintaqaviy bo linishga ko ra O zbe
‘ ‘ ‘ kistonda ishlab chiqarishning «paxta
sanoati kompleksi» atrofida birlashgani respublikada yangi shaharlarni, zavod,
fabrikalarni tashkil etishni taqozo kilgan. Natijada sanoat asosiy potensialining 65
foizi Toshkent, Toshkent viloyati, Fargona vodiysiga to g ri kelgani holda bu
‘ ‘
korxonalarni ishchi kuchi bilan to ldirish maqsadida O zbekistonga yuborilgan
‘ ‘
mutaxassislar (1966 yil Toshkent zilzilasida shaharni tiklash uchun kelib, shu
yerda qolib ketganlardan tashqari) sifatida mamlakatning markaziy rayonlaridan
aholining ko chirib kel tirilshpi respublika shaharlarida boshqa millat vakillari
‘
qishloqlardagi nisbatan ko payib borishiga sabab bo ldi.
‘ ‘
Respublika kishloq yerlarida esa «paxtachilikning ustasi» hisoblangan
mahalliy aholining soni ortib bordi. Ko rinib turibdiki, aholining milliy tarkibi
‘
o zgarib, mahalliy mil
‘ lat vakillari asosan kishlokdarda joylashib qolishi
kuzatilardi. Natijada kishloq aholisining soni shahar aholisiga nis batan oshib bordi.
1984 yil 23 iyunda bo lib o tgan O zbekiston Kompartiyasi Markaziy
‘ ‘ ‘
Komiteti XVI plenumi partiya milliy siyosatini belgilashda muhim ahamiyat kasb
etdi. Plenumda respublikada partiya, sovet, profsoyuz, komsomol, ma muriy va
’
xo jalik tashkilotlarida qat iyatsizlik, sustkashlik, sotsialistik ulkni talon-toroj
‘ ’
qilish, poraxo rlik, chayqovchilik, ko zbo yamachilik, qo shib yozish kabi
‘ ‘ ‘ ‘
holatlar mavjudligi ta kidlandi. Plenumda ma ruza qilgan O zbekiston Kompar
’ ’ ‘ -
tiyasi MQ birinchi kotibi I. Usmonxo jayev iqtisodiy inqirozning sabablari
‘
«sotsialistik boshqaruv» ekanligini ochiq aytmadi, aksincha, u o zini gipnoz
‘
holatida bo lib, barcha qiyinchiliklardan bexabar qolgan kishidek tutdi va
‘ 11

«respublikadagi iqtisodiy qiyinchiliklar O zbekistonga xos bo lgan xususiyat‘ ‘
ekanligini, bunday vaziyatga ta sir etishning asosiy yo li esa kadrlar bilan
’ ‘
ishlash, ularning faoliyatidan «to g ri» foydalanishdan iboratligini, bu masalaga
‘ ‘
«sinfiy yondashish urush yillaridagidek zarurligini» ta kidladi. I.
’
Usmonxo jayevning kadrlarga nisbatan bunday munosabati O zbekiston
‘ ‘
Kompartiyasi MQ mafkura kotibi R. Q. Abdullayevaning ma ruzasida
’
ham yaqqol ko zga tashlandi. U sanoat korxo-nalari, kolxozlar, sovxozlar, boshqa
‘
tashkilotlarda rahbarlik lavozimida ishlayotganlarning 70 90 foizi bevosita «sinfiy
—
kurashlar maktabini o tamagan» kishilar ekanligini ta kidlab, respublika
‘ ’
ijtimoiy, iqtisodiy hayotidagi barcha o pirilishlar mahalliy rahbarlarning aybi
‘
bilan yuzaga keldi, degan fikrga tayandi. O zbekistonga RSFSR va mamlakatning
‘
boshqa respublikalaridan rahbar kadrlarni yuborish to g risidagi taklif bilan
‘ ‘
chiqdi.
O zbekiston KP MQ XVI plenumidan so ng respublikadagi «vaziyatni
‘ ‘
izga solish» maqsadida mas ul lavozimlarga rusiy zabon millat vakillari tayinlana
’
boshladi. Shu yillarda O zbekistonga avvalgi lavozimida ishlab turgan vaqtida
‘
biror marta ham o zini ko rsatmagan, o z ishining ustasi bo lmagan kadrlar
‘ ‘ ‘ ‘
yuborila boshlagan. Ular respublikaga kelgan vaqtdan boshlab mahalliy aholi tili,
urf-odatlarini bilmasalarda, katta maosh to lanadigan yuqori lavozimlarga
‘
tayinlana boshlagan. Dala hovli, kvartiralar ularga navbatsiz berilgan. Ayni paytda
1983-1985 yillar oralig ida O zbekistonda 58.000 kishi ishlab turgan
‘ ‘
lavozimidan olib tashlandi.
Mazkur holatlarga O zbekiston KP MQXX1 syezdida I. Usmonxo jayev
‘ ‘
baho berar ekan, shunday degan edi: «Respublikadagi haqiqiy ishlarning ahvolini
ochish uchun O zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komitetining dadilligi va
‘
kuchi yetmadi. Faqat KPSS Markaziy Komiteti ning aralashuvi va yordami
tufayligina shunday qilishga muvaffaq bo lindi».
‘
Kommunistik mafkura o z hukmronligini ta minlab borishida madaniy
‘ ’
ishlar ham ayniqsa muhim bo lgan. Hukmron mafkura mahalliy ma naviy-
‘ ’ 12

madaniy merosning tarbiyaviy ahamiyatini e tiborga olmas edi. Davlat tomonidan’
qabul qilingan qator qaror va rejalar ham vaziyatni tushunmay, real imkoniyatlarni
hisobga olmagan holda qabul qilinganligi uchun o zbek ma naviy madaniyatida
‘ ’
amalga oshirilgan ishlar ham o ziga xos yo nalishdan bordi. «Shaklan milliy,
‘ ‘
mazmunan sotsialistik» degan tushuncha asosida adabiyot, san at, qo shiqchilik,
’ ‘
rassomchilik, haykaltaroshlik ham siyosiylashtirildi. Xususan, KPSS MQning
XXIV syezdidan so ng «Adabiy-badiiy tanqidchilik to g risida»gi, «Sovet
‘ ‘ ‘
kinematografiyasini yanada riiojlantirish tadbirlari to g risida»gi kabi qarorlar
‘ ‘
ham sovet badiiy madaniyatini rivojlantirish masalalariga qaratilgan edi. Bu
qarorlardan kelib chiqqan holda «yaratishstgan asarlarning markazida vatanparvar
va bunyodkor, kommunizm bunyodkori bo lgan sovet kishisining obrazi aks
‘
etishi lozim» edi. Natijada o zbek ma naviy madani
‘ ’ yatida amalga oshirilgan
ishlar ham o ziga xos yo nalishdan bordi. Adabiyot, san at, qo shiqchilik,
‘ ‘ ’ ‘
rassomchilik, haykaltaroshlik siyosiylashgan madaniy yo lga moslashdi
‘ 1
.
Ayni paytda ta limda, madaniyatda kommunistik g oyalar ustunlik qilib,
’ ‘
umumsovet madaniyatining me yor va mezonlari keng targ ib etilgani sababli bu
’ ‘
davrda o zbek madaniyati rivoji faqat tanazzullar va tushkunliklardan iborat
‘
bo ldi, deyish ham haqiqatga to g ri kelmaydi. Madaniyat va san at arboblari
‘ ‘ ‘ ’
ijodidagi o zgarishlar jamiyatda yuz berayotgan o zgarishlar bilan birgalikda
‘ ‘
davom etdi. Teatr, rassomchilik, qo shiqchilik, xususan, milliy qo shiqchilik,
‘ ‘
ayniqsa maqom yo llarida ijod qiluvchi ko plab iste dodli xonandalar yetishib
‘ ‘ ’
chiqdi. O sha yillarda adabiyot maydoniga kirib kelgan iqtidorli ijodkorlar
‘
asarlarida nisbatan erkin fikrlar, yutuq va kam chiliklarni ko rsatib beruvchi ijodiy
‘
g oyalar paydo bo ldi. Xususan, A. Muxtorning «Ildizlar», P. Qodirovning
‘ ‘
«Olmos kamar», O . Umarbekovning «Bo ribosar», Sh. Xolmirzayevning
‘ ‘
«Tabassum», «Kimsasiz hovli», M. Muhammad Do stning «Iste fo», T.
‘ ’
Murodning «Oydinda yurgan odamlar» kabi asarlarida, qisman bo lsada, davr
‘
mafkurasidan xoli bo lishga, jamiyatdagi ba zi kamchiliklarni ochib tashlashga,
‘ ’
milliy qadriyatlar qirralarini ko rsatishga harakat qilindi. X. G ulom
‘ ‘ 13

«Qoradaryo» romanida XX asr 80 yillarining o rtalariga kelib jamiyatda yuzaga‘
kelgan turli salbiy holatlarni Kampirravot darasidagi ulkan suv inshooti qurilishi
misolida ko rsatib berdi. Mazkur asar o sha yillarda sovet mafkurasi bilan,
‘ ‘
O zbekiston SSR MQ XVI plenumidan so ng yuzaga kelgan vaziyat bi
‘ ‘ lan
bog liq, deb tahlil etilgan bo lsada, lekin bu hol kishilarda jamiyatda sodir
‘ ‘
bo layotgan o zgarishlarga munosabat shakllanayotgani, hayotga yangicha
‘ ‘
qarash, inson omili degan tushunchalar birinchi navbatda turishi lozimligi anglab
kelinayotganligidan dalolat berar edi.
Tahlil etilayotgan yillarda E. Eshmuhamedov va kino dramaturg
O. Agishevning «Dahoning yoshligi» filmi SSSR Davlat mukofotiga sazovor
bo ldi. Q. Kamalovaning «Achchiq danak» filmi xalqaro Moskva kinofestivalida
‘
sovrin bilan taqsirlandi. D. Salimovning «Leningradliklar jigarbandlarim mening»,
A. Qobulovning «Bo ysunmas», R. Botirovning «Leytenant Nekrasovning
‘
xatosi», M. Abzalovning «Suyunchi», «Kelinlar qo zg oloni», A. Xamroyevning
‘ ‘
«Vodillik kelin», L. Fayziyevning hind kinochilari bilan hamkorlikda ishlagan
«Sevgi afsonasi» kabi filmlari suratga olindi. Biroq bu erkin harakatlarga yanada
keng o rin berish o rniga studiyalarda belgilangan rejani bajarish holatlari yuqori
‘ ‘
edi. Masalan, SSSR Kinematografiya Davlat Komitetining O rta Osiyo bo yicha
‘ ‘
muharriri I. Razdorskiy va A. Medvedevlar o zbek xalqining boy madaniy
‘
turmushi, qolaversa, ichki dunyosini tushunmagan holda markaziy studiyalar qabul
qilmagan o rtamiyona va bo sh ssenariylarni «O zbekfilm»ga muntazam
‘ ‘ ‘
jo natib turdilar. Natijada N. Rojkov, A. Makarov, B. Saakov, A. Galiyev, Y.
‘
Filippov kabi bir qator kinodramaturglarning mahalliy xalq ma naviyati va
’
qadriyatlariga yot bo lgan jo n ssenariylariga keng o rin berildi.
‘ ‘ ‘
Mazkur oliy va o rta maxsus o quv yurtlarida har yili o rta hisobda yuz
‘ ‘ ‘
mingdan ortiq mutaxassis tayyorlangan. 1984 yilga kelib O zbekistonda 1 million
‘
300 ming na far oliy va o rta maxsus ma lumotli mutaxassislar bo lgani holda,
‘ ’ ‘
ularning anchagina qismi o z mutaxassisliklari bo yicha ishlamadi. Sirtqi o quv
‘ ‘ ‘
tizimida chuqur bilimga intilishdan ko ra diplom olish uchun harakatlar kuchayib
‘ 14

ketdi. Masalan, 1982 yili O zbekiston SSR Xalq Nazorat Qo mitasi va‘ ‘
Respublika Prokuraturasi o tkazgan tekshiruvlardan ma lum bo lishicha,
‘ ’ ‘
Qashqadaryo viloyatidagi 251 hunar-texnika bilim yurtini bitirib chiqqan 117 nafar
mutaxassis viloyatning Chiroqchi tumanidagi Moskva sovxozi va Oxunboboyev
nomli kolxozlariga yuborilgan. Lekin ularning atigi 6 nafari o z sohasi bo yicha
‘ ‘
ishlagan, 73 nafari esa tayinlangan joyiga ishga kelmagan. Bunday ahvol sanoat
shaharlarida ham mavjud bo lgan. O zbekiston SSR yengil sanoatining o zida
‘ ‘ ‘
dastgohlar va mashinalarga xizmat ko rsatishning tarmoqdagi normalarini
‘
o zlashtirish katta shaharlardagi yirik kombinatlarnikiga nisbatan ko p kuch
‘ ‘
talab qilgani holda, bu sohada ham master yordamchilari, elektriklar, santexniklar
yetishmagan.
Butun mamlakatda kuchayib kelayotgan milliy munosa batlar muammolariga
KPSS MQning 1988 yil 28 iyun1 iyul kunlari bo lib o tgan XIX partiya
‘ ‘
konferensiyasida munosabat bildirildi. Konferensiya rezolyutsiyasida
«Mamlakatda milliy egoizm, boqimandalik, mahalliychilik kayfiyatlari kuchayib
borgani, milliy munosabatlardagi ziddiyatlar allaqachon paydo bo lgan bo lsa
‘ ‘
ham yashirib kelindi va natijada ko p yillar davomida milliy masalani hal etishga
‘
qaratilgan tadbirlar haddan tashqari bo rttirib ko rsatildi, milliy munosabatlar
‘ ‘
borasida hech qanday jiddiy muammo yo q, degan fikr ilgari surildi. Ayrim
‘
respublikalar, avtonom hududlar, milliy guruhlarning ijtimoiy, madaniy taraqqiyoti
bilan bog
‘ liq bo lgan masalalarga e tibor berilmadi. Bu esa omma ‘ ’ ning
noroziliklariga sabab bo lib, milliy ixtiloflarni keltirib chiqardi»86, deya alohida
‘
ta kidlandi.
’
1.2. O zbekiston ma naviy hayotida milliy urf-odat va diniy qadriyatlarga
‘ ’
munosabat
Respublika mustaqillikka erishganidan so ng uch ming yillik davlatchilik
‘
tarixiga ega bo lgan o zbeklar ma naviyatining asosiy bo lmish an ana,
‘ ‘ ’ ‘ ’
qadriyat, urf-odatlarni tiklash, ularning jamiyat hayotidagi o rnini yuksaltirish
‘ 15

davlat siyosati darajasiga ko tarildi. Holbuki, sovet davlatida xalqlarning milliy‘
madaniyati va o zligiga qattiq zarba berilgan, urf-odat va an analar toptalpgan
‘ ’
edi. Mazkur siyosatni, uning salbiy voqeliklarini tah lil etish hamda xolis xulosalar
chiqarish bugungi kunda ahamiyatlidir. Zero, bu masalaga chuqur yondashuv
istiqlol yillarida ma naviy yuksalishning qadrqimmati va mohiyatini tushunishga
’
yaqindan yordam beradi.
70 yildan ziyod hukmronlik qilgan sovet tuzumi va Kommunistax partiya
yakka hukmronligi davrida milliy urf-odatlar va an analarga zarba berildi. KPSS
’
mafku raviy siyosatining SSSR xalqlari ma naviyatiga jiddiy salbiy ta siri
’ ’
natijasida jamiyatda madaniyaxloqiy muhit zaiflashdi, ma naviy qashshoqlik
’
sovet jamiyatini tobora inqirozga yetaklovchi kuchga aylana bordi. Bu holat
oxiroqibatda milliy tillarning jamiyat hayotidagi mavqei pasayishiga, uzoq yillar
davomida shakllanib kelgan qadriyatlar, urf-odatlar, an analar «o tmishning
’ ‘
zararli sarqiti» sifatida ta riflanishiga, ma naviyatning uzviy qismi bo lgan din
’ ’ ‘
«xurofot va bid at» deb talqin qilinishiga va shu asosda millatlarning qaramlik
’
holatida sakdab turilishiga asos bo ldi. Bu yo l o z navbatida «yagona
‘ ‘ ‘
madaniyat» barpo etishga qaratilgan davlat siyosa tining asosiy yo nalishlaridan
‘
edi 1
.
Tadqiq etilayotgan mazkur muammo sovet hukmronligi davrida kerakli
mafkuraviy nuqtai nazardan taxlil qilindi. Bu yillarda chop etilgan adabiyotlarda
kishilarni g oyaviy jihatdan tarbiyalash masalasi, yangi kishi «kommunizmning
‘ —
faol quruvchisini shakllantirish muammolari» partiya mafkuraviy faoliyatining
asosiy vazifasi sifatida talqin etildi.
Tabiiyki, SSSRda istiqomat qilgan turli xalq va elatlarning madaniyati shakl
jihatidan har xil edi. Shubhasiz, har bir xalqning zabardast madaniyat arboblari
—
atoqli olimlari, yozuvchilari, rassomlari, bastakorlari va h.k.larning umumiy
jihatlari ko p edi. Ular o z navba
‘ ‘ tida jahon fani va madaniyatiga munosib hissa
qo shib kelganlar. Garchi bu yutuqlarning aksariyati sotsialistax ruh ufurib
‘
turuvchi baynalmilal madaniyat bo lsada, uning ko p jihatlari yuqori saviyaga
‘ ‘ 16

mutlaq javob berar edi. Bu hol sovet mualliflarining asarlari «sotsialistik mazmun
asosida yaqinlashib bormoqda» degan shioriga mos tushardi.
E tiborli tomoni shundaki, xorij matbuotida bunga «SSSRdagi’
kommunistlar rus madaniyatini sovet jamiyatining kelajak madaniyati sifatida
tasavvur qiladilar va tasdiqlaydilar», deb ta rif berilgan.
’
Ta kidlash joizki, sovet turmush tarzining ajralmas qismi bo lgan sovet
’ ‘
qonunlari, an ana va urf-odatlarini faol targ ib etishning salbiy oqibatini O rta
’ ‘ ‘
Osiyo dagi eng yirik, aholisi ko p, iqtisodiy salohiyati kuchli bo lgan
‘ ‘
O zbekiston misolida ko rish mumkin edi. Bu masalaga yondashuv ayniqsa
‘ ‘
O zbekiston SSR MQ XXI syezdida yaqqol namoyon bo ldi. Syezd «sinfiy,
‘ ‘
partiyaviy pozitsiyalarda turib chinakam xalq an analari va urf-odatlarini jamiki
’
zararli va yot an ana hamda urf-odatlardan farq qilish, g oyaviy
’ ‘
dushmanlarimizning odamlarning milliy tuyg ularini qo zg atib, bundan o z
‘ ‘ ‘ ‘
manfaatlari yo lida foydalanishga urinishlariga zarba berish kerak», deb
‘
ta kiddadi.
’
Umuman, yagona sovet madaniyatini barpo etish maqsadida yangi urf-
odatlarni va marosimlarni keng tashviqot qilish tadqiq etilayotgan yillarda chop
etilgan qator asarlarda ham o z aksini topdi. Bu asarlarda yangicha urf-odatlar va
‘
marosimlarning ijtimoiy va ideologik mohiyati, ularning vazifasi, urf-odatlar,
bayramlar va marosim larning ijtimoiy hodisa ekanligi, ularning o zaro
‘
munosabati, shakl va mazmuni, hatto ateistik ahamiyati tahlil etildi.
Bu xususda, jumladan, O zbekistonning yangi tarixi ikkinchi kitobida
‘
quyidagi fikr bildiriladi: «...partiya «rivojlangan sotsializmga» erishish uchun
o zining barcha imkoniyatlarini ishga soldi, ommaviy axborot, targ ibottashviqot
‘ ‘
vositalari xalq ommasi ongiga «rivojlangan sotsializm» bosqichida sotsializm
o zining eng yuqori «fazasiga» erishadi, bu davrda sanoat, qishloq xo jaligi, fan
‘ ‘
va texnika, madaniyatma rifat imkon darajada rivojlanadi, xalqning turmush
’
darajasi muntazam oshib boradi, sovet kishilarining yangi «sotsialistik turmush tar!
I» shakllanadi, degan soxta, amalga oshirib bo lmaydigan g oyalarni
‘ ‘ 17

singdirishga harakat qildi». Umuman, bu siyosat «shaklan milliy, mazmunan
sotsialistik madaniyatni rus modellari bilan shafqatsizlarcha markazlashtirishdan
iborat bo ldi».‘
Natijada umumsovet marosimlari va bayramlari an ana gusita aylana bordi.
’
Kishilar turmush tarzi va ongida o zgarishlarga olib kelishi lozim bo lgan bu
‘ ‘
bayramlar xarakterining o zgarishi umumiy qonuniyat darajasiga ko tarila
‘ ‘
boshladi va bu sun iy bayramlar darajalarga bo lindi. Masalan, umumxalq
’ ‘
bayramlari Oktabr davlat to ntarishi, 1 may Mehnatkashlar birdamligi kuni,
— ‘
SSSR Konstitutsiyasi kuni, V. Lenin tug ilgan kun, Sovet Armiyasi va harbiy
‘
dengiz floti, G alaba kuni mafkuraviy xarakterga ega bo lsa, kasb bayramlari, ilk
‘ ‘
maosh, tantanali pensiyaga uzatish, o roq va bolg a kabi tantanalar o ylab
‘ ‘ ‘
chiqarilgan bayramlar safidan o rin olgan edi. Shuni ham alohida ta kidlash
‘ ’
lozimki, jahon miqyosida nishonlanadigan Yangi yil, ko pchilik davlatlarda haqli
‘
ravishda tan olingan 9 may G alaba bayrami hamda Xotin-qizlar xalqaro kuni 8
— ‘
mart ham hamisha umuminsoniy xarakterga molik bo lgan bayramlar sifatida
‘
nishonlanib kelindi. Ammo shu bayramlarning nishonlanishida ham kommunistik
g oyalar u yoki bu tarzda singdirilganligini ko ramiz.
‘ ‘
Ijtimoiy ishlab chiqarish an analaridan balog at yoshiga yetganlikni
’ ‘
nishonlash, ishchi va kolxozchilar safiga qabul qilish, yubileylar, pensiyaga
uzatish, pasport, komsomol bi leti, yetuklik attestati topshirish, orden va medallar,
mukofotlarni taqsim etish marosimlari ikkinchi darajaga, oilaviy-maishiy farzand
—
tug ilishi, to y, tug ilgan kunni nishonlash va boshqalar uchinchi darajaga
‘ ’ ‘
kiritilgan edi. Lekin xalqlarning yuz yillar davomida shakllanib kelgan, eng yaxshi
insoniy hislarni o zida mujassamlashtirgan bu bayramlarga sinfiy-mafkuraviy
‘
nuqtai-nazardan qarash ko p holda odatiy holga aylanib qolgavdi. Aslida
‘
O zbekiston aholisining 60 foizdan kupi asosan qishloq joylarida istiqomat
‘
qilganligi bois, kishloq aholisi uchun ham o ylab topilgan mafkuraviy xarakterga
‘
ega bayramlar tashkil etilgan edi. Shu sababli Qurultoy, Urug qadash marosimi,
‘
Yoshlarni paxtakorlar safiga tantanali qabul qilish, Birinchi gul bayrami, Ilk 18

maosh, Qizil karvon (Birinchi oq oltin karvoni), Paxta bayrami (hosil bayrami)
kabi bayramlar, «Komsomolcha to ylar» ham kishloqhayotiga kirib keldi. Bular‘
orasida «paxta bayrami» keng nishonlanib, XX asr 80-yillariga kelib eng katta
bayramlardan biriga aylandi.
Xullas, yangi urf-odatlarni joriy etish natijasida bog bon, polizchilar
‘
yetishtirgan hosilning ko rigi sifatida boshlangan tadbirlar yangi badiiy dasturlar
‘
bilan qo shib o tkaziladigan bayramlar tusini ola boshladi. Bu bayramlar dastlab
‘ ‘
tumanlar markazlarida tashkil etilib, so ngra viloyat miqyosiga o tgan.
‘ ‘
Yangicha to ylar deb talqin qilingan tuy marosimlari ham mahallalarda
‘
tuzilgan to y komissiyalari ishtirokida o tkazilardi. Bunday komissiyalar
‘ ‘
respublikaning bir qancha viloyatlarida tuzildi. Mazkur komissiyalar urf-odatga
aylanib ketgan Eshik ochdi, Tugun qaytardi, Xordiq, Idish qaytdi, Fotiha to yi,
‘
Qormang marosimlari, To y berdi, Kuyov chaqirdi, Ota ko rdi kabi
‘ ‘
rasmrusumlarga barham berish borasida turli choratadbirlarni amalga oshirdi.
Masalan, Namangan viloyatining shahar va qishloqlarida ham yangicha to ylarni
‘
o tkazish bo yicha komissiyalar tashkil etilgan bo lib, bu komissiyalarning
‘ ‘ ‘
kengashi va seminarlari klublarda, «Baxt uylari»da muntazam o tkazib turilardi.
‘
Ularda «To y o tkazish tartibi», «To y dasturxoni», «Mehmon kutish», «To y
‘ ‘ ‘ ‘
mablag i», «To ylarimiz o ylarimiz» kabi mavzularda ma ruzalar va
‘ ‘ — ‘ ’
suhbatlar o tkazilardi. Shu hol e tiborga sazovorki, bu harakatlar aholi orasida
‘ ’
«komsomolcha» to ylarning ko payib borishiga ham sabab bo layotgan edi.
‘ ‘ ‘
Birgina Namangan shahrining o zida komsomol to ylarini uyushtirish ishlari
‘ ‘
keng ko lamda amalga oshirildi.
‘
Bir necha ming yillik tarixga ega bo lgan, xalqimiz uzoq yillar davomida
‘
nishonlab kelgan «Navro z» ham aynan mana shu yillarda ta qibga uchradi.
‘ ’
Tarixdan ma lumki, «Navro z» dehqonlar uchun yangi mehnat yili
’ ‘
boshlanganini bildirar, an anaga muvofiq bahorda kun va tun tenglashganida
’
nishonlanar edi. «Navro z» asrlar davomi
‘ da kishilarda ona yerga, tabiatga
muhabbat tuyg usini uyg otgan, kishilarni birbiriga nisbatan mehrmuruvvatli va
‘ ‘ 19

oqibatli bo lishga chorlagan. Biroq XX asrning 80-yillari o rtalarida‘ ‘
«Navro z»ni O zbekistonda umumxalq bayrami sifatida nishonlash masalasida
‘ ‘
paydo bo lgan to siklar qattiq tortishuvlarga ham sabab bo ldi. «Navro z»ga
‘ ‘ ‘ ‘
qarshi harakatlar ham milliy madaniyatlarni qoralash va cheklashga qaratilgan
tadbirlardan biri edi. O zbekistan SSR Kompartiyasi MQ XVI plenumi (1984)dan
‘
so ng yuzaga kelgan vaziyat, O zbekiston SSR Kompartiyasi birinchi kotibi I.
‘ ‘
Usmonxo jayev va O zbekiston SSR Kompartiyasi MQ mafkura bo yicha
‘ ‘ ‘
kotibi R. Abdullayevaning «mafkuraviy bo shliqni» yuzaga keltirmaslik
‘
borasidagi «sa yharakatlari» natijasida 1986 yilga kelib «Navro z» bayrami
’ ‘
butkul bekor etildi. Islom diniga aloqasi bo lmagan bayramga «diniy» degan
‘
tamga bosildi 1
.
1986 yilning 17 mart kuni viloyat partiya tashkilotlarining kotiblari,
ommaviy axborot vositalari mas ul xodimlari O zbekiston SSR Markaziy
’ ‘
Qo mitasiga taklif etildi, deb eslaydi keksa jurnalist, tarix fanlari nomzodi,
‘ —
o sha yig inning ishtirokchisi Nazirjon Tojiboyev, yig ilishni MQ mafkura
‘ ‘ — ‘
bo yicha kotibi R. Abdullayeva ochib, gapni dabdurustdan yaqinlashib
‘
kelayotgan «Navro z» bayramiga munosabatimizni belgilab olishimiz
‘
kerakligidan boshladi. Ungacha na matbuotda, na radiotelevideniyeda, na joylarda
«Navro z» haqida hech qanday ran aytilmay, unga tayyorgarlik ko rilmay
‘ ‘
kelayotgan edi. U Markaziy Ko mitada «Navro z»ni bundan keyin xalq bayrami
‘ ‘
sifatida nishonlamaslikka qaror qilinganligini, bu haqda barcha partiya va sovet
tashkilotlariga ko rsatma berilganligini alohida ta kidladi. Shunda Samarqandda
‘ ’
chiqadigan «Leninskiy put» gazetasining muharriri Boris Shchegolixin,
Surxondaryo viloyati te levideniye va radio komitetining raisi, yozuvchi Ozod
Avloqulovlar zaldan luqma tashlab, bir oydan beri qo shni Tojikistonning shahar
‘
va qishloqlarida karnaysurnay sadolari ostida «Navro z»ga zo r tayyorgarlik
‘ ‘
ko rilayotganligi, bu viloyatlarning aholisi har kuni mazkur tadbirlarning guvohi
‘
bo lib turganligini bildirishib, «bizda «Navro z» nishonlanmasa, xalqimizga
‘ ‘
buning sababini qanday tushuntiramiz», deb so rab qolishdi. «Bu sizlarning
‘ 20

ishingiz emas, deb dag dag a qildi R. Abdul-layeva, sizning vazifangiz— — ‘ ‘
Markaziy Qo mita topshirig ini bajarish». O zbekiston SSR Kompartiyasi MQ
‘ ‘ ‘
kotibi R. Ab dullayeva o ylab turib, keyingi yildan boshlab «Navro z» o rniga
‘ ‘ ‘
«Navbahor» bayramini joriy etish haqida va da berdi. O sha yili qo shni
’ ‘ ‘
respublikalarda «Navro z» keng umumxalq bayrami sifatida nishonlanib, bizda
‘
esa «21 mart irqiy kamsitishni tugatish uchun xalqaro kurash kuni» bilan
—
almashtirildi. Shundan so ng respublikada, xususan, Surxondaryo viloyatining
‘
Denov, Sariosiye tumanlarida istiqomat qiluvchi ayrim aholi Tojikiston
tumanlariga borib bu bayramni nishonladilar».
1985 1986 yillarda respublika ommaviy axborot vosi
— talari ham bu
bayramni o z sahifalarida yoritmadi. Garchi «Navro z» bayrami sovet hukumati
‘ ‘
tomonidan e tiborga loyiq deya hech qachon rag batlantirilmagan bo lsada,
’ ‘ ‘
lekin sovet hokimiyatining barcha davrlarida bu bayram xalq orasida yashab,
an anaviy tarzda nishonlanib kelingan.
’
Dastlab bu bayram aprel oyining o rtalaridan sun iy o ylab topilgan
‘ ’ ‘
«Navbahor» nomli bayram bilan almashtirildi. Biroq milliy bayramlarning taqiqlab
qo yilishi xalq noroziligiga sabab bo la boshlaganligi uchun mil
‘ ‘ liy an analar, ’
marosimlar va bayramlarni qayta tiklash jiddiy masalaga aylandi. «Navbahor» deb
atalgan yangi bay ram moddiy zaminga ega bo lmaganligi sababli uzoq yashay
‘
olmadi.
Shu o rinda ta kidlash lozimki, o sha yillarda respub
‘ ’ ‘ lika rahbariyati turli
yig inlarda bu bayram va uning «zararli» tomonlari haqida ma ruza qilib, yangi
‘ ’
madaniyatni shakllantirishda asosiy to siq deb ta riflab kelganlar.
‘ ’
O rganilayotgan davrda matbuotda berilgan ma lumotlar asosan «Navro z»
‘ ’ ‘
bayramiga munosabat mazmuniga ega edi.
XX asrning 80-yillari oxirlariga kelib Respublika mafkura komissiyasi
«Navro z» bayramini nishonlash masalasini qayta ko rib chiqdi. Natijada, «Xalq
‘ ‘
bayramlarini tiklash muammolari» yuzasidan ishchi guruhi tashkil etildi. Ushbu
ishchi guruhiga O zbekiston SSR Madaniyat vaziri, yozuvchi O . Umarbekov
‘ ‘ 21

rais etib saylandi. Olib borilgan faol harakatlar natijasida ishchi guruhi tomo nidan
21 martdan 21 aprelgacha bo lgan kunlarni «Navro z» emas (chunki ateistik va‘ ‘
antigumanistik kommunistik g oyalar va tazyiq kuchli bo lgan), balki
‘ ‘
«Insoniylik va tabiatni e zozlash oyligi», deb e lon qilish tavsiya etil
’ ’ di. Shu
muddat ichida «Xotira kuni», «Birinchi pushta», «Birinchi ekin», «Don, maysa va
suv kuni», bolalarning «Boychechak» bayramini va boshqa marosimlarni
o tkazish belgilandi103. E tiborli tomoni shundaki, bu bayramlar
‘ ’ ni tiklash uchun
harakat juda murakkab ijtimoiy-siyosiy jarayonlar ichida kechdi. Chunki
bayramlarning ta qib ostida bo lishi xalq xotirasidan bayramlarda
’ ‘
uyushtiriladigan «katta tomoshalar»ni, bayram oldidan qariyalarni, xastalar va
nochorlarni borib ko rish kabi insoniy xislatlarni o chirib yuborayozgandi.
‘ ‘
Shunday bo lsada, bu bayramlarga O zbekiston SSR Kompartiyasi MQ qoshida
‘ ‘
xalq bayramlari va marosimlarini tiklash muammolari yuza sidan tuzilgan ishchi
guruhi boshchilik qildi. Bu tadbirlar respublikada kuchaygan milliy uyg onish
‘
jarayenining muhim qadamlaridan biri edi.
XX asrning 80-yillari, shuningdek, O zbekistonda dinga va diniy
‘
qadriyatlarga qarshi yangi harakatlar bo lganligi bilan ham xarakterlanadi. Shu
‘
yillarda mamlakatda diniy idoralarni qattiq nazorat qilish, ularning sonini
kamaytirish va faoliyatini doimiy nazorat ostiga olish kuchaydi. O zbekiston
‘
Prezidenti I. A. Karimov dinning ma naviy, ijtimoiy, tarixiy ildizlari, inson
’
kamolotidagi o rni va ahamiyati ustida to xtalib, mustaqil taraqqiyotimizning ilk
‘ ‘
bosqichlaridayoq quyidagi teran fikrlarni aytgan edi: «Din inson poklanishi, ruxiy
qudrat olishi, qalban uyg onishi manbaidir. Shu paytgacha bizga din afyundir, deb
‘
kelindi. Dindorlar quvg in qilindilar. Otaonasiga janoza o qiganlar jazoga
‘ ‘
tortildilar. Xullas, ne hunarlar ko rsatmasinlar islom yashashdan to xtamadi.
‘ ‘
Nega? Chunki u bizning ongimiz, shuurimiz, hayotimiz, borlig imizdir. Bugun
‘
ana shu din orqali vujudimizga musaffolik, dilimizga, inshoolloh, poklik kirib
kelmoqda. Axloqodob, ma rifat yana xonadonlarimiz fayziga, odamlar xislatiga
’
aylanishida islomning o rni benihoya bo lmoqda»
‘ ‘ 1
.22

Sovet davlatining ateistik tarbiyaga zo r berishi, kishilarni diniy e tiqodi‘ ’
uchun jazolash siyosati xorijlik tadqiqotlarda ham o z aksini tottgandi. Ko pgina
‘ ‘
g arb va sharq mamlakatlaridagi sovetshunos olimlar sovet dav
‘ latining dinga
nisbatan munosabatini o tgan asr 80-yillarining boshlaridayoq xolis baholaganlar.
‘
Bu o rinda Londonda chiqadigan «SSSR va musulmon dunyosi» nomli maqolalar
‘
to plami muharriri Yakov Rayning 1984 yilda bosilgan «70-yillar oxirida islom
‘
traditsionalizmining jonlanishi va uning sovetlarning dinga bo lgan munosabatiga
‘
ta siri» nomli maqolasini misol keltirish mumkin. Muallifning fikricha, bu
’
yillarda ayrim musul mon mamlakatlarida yuz bergan siyosiy o zgarishlar sovet
‘
hukumatining islom din iga bo lgan munosabatiga ta sir etgan, lekin uning
‘ ’
mohiyatini o zgartirib yubormagan. Ikkinchi jahon urushidan keyin din,
‘
jumladan, islom butunlay reaksion deb baholanib, «xalqlarni qul qilish vositasi»
sifatida ta riflab kelingan bo lsa, 1970 yillarga kelib ayrim sharq xalqdari islom
’ ‘
bayrog i ostida imperializmga qarshi olib borgan kurashi «progressiv harakat»
‘
sifatida baholandi. Bizningcha, bu sovet davla tining tashki siyosatida katta o rin
‘
olgan edi. Lekin «mamlakat ichida islom, agar ateistik tarbiya zaiflashtirilsa,
mamlakatni ichichidan qo porib tashlaydigan kuch» sifa
‘ tida baholandi. Xorijdagi
mamlakatlar tomonidan so vet davlatining bu boradagi siyosati tanqid qilinishi
«burjua propagandasi», «sovet tuzumiga qilingan tuhmat» deb baholandi.
Darhaqiqat, sobiq SSSRda XX asr 80-yillarida dinga qarshi kurash yangicha
va ancha kuchli shakllarda olib borildi. Bu davrda diniy idoralar faoliyatini
cheklash, dindorlar va ruhoniylarni ta qib etish, masjidlarni xarob holga keltirish,
’
muqaddas ziyoratgohlarni buzib tashlash, diniy marosimlarda ishtirok etganlarni
ta qib ostiga olish, hatto yoshlarning milliy kiyimlarni kiyib yurishi ham
’
ochiqdanochiq qoralandi. Bunday beboshliklarning sabablari ustida to xtab,
‘
akademik E. Yusupov quyidagi fikrlarni aytgan edi: «Kishilarning hali kuchli
bo lgan e tiqodlariga munosabatda ma muriy usullarni qo llashga o tib olish
‘ ’ ’ ‘ ‘
ma naviy ojizlik va ilojsizlikning oqibatidir. Omma o rtasida ishonchini
’ ‘
yo qotgan, xalqning qalbiga to g ri yo l topa olmaydigan, uning talab va
‘ ‘ ‘ ‘ 23

ehtiyojlarini, jamoatchilik fikrini bilmaydigan va bilishni istamaydigan kishilargina
shu yo ldan borishi mumkin. Jamiyatning ma naviy kamoloti, ehtiyojlariga‘ ’
nisbatan zo ravonlik usullarini qo llash har doim ham tanazzul oldidagi og ir
‘ ‘ ‘
talvasaning ifodasi bo lgan».
‘
1981 yili SSSR Ministrlar Soveti qoshidagi Diniy ishlar bo yicha bo lim
‘ ‘
tomonidan partiyaning dinga nisbatan olib borayotgan siyosatini ifodalovchi
«Mahalliy sovetlar tomonidan din va diniy marosimlar haqidagi qonunga amal
qilinishini nazorat etishning ba zi masalalari» nomli maxsus qo llanma
’ ‘
tayyorlanib, ittifoqdosh respublikalarning barcha Markaziy Ko mitalariga
‘
yuborildi. Ushbu qo llan mada mahalliy sovetlarning asosiy vazifalari
‘
Konstitutsiyada belgalab berilgan vijdon erkinligi huquqini himoyalash, diniy
tashkilotlar va ruhoniylar din haqidagi qonunlarga rioya etishini nazorat qilish,
kishilarning diniy uyushmalarga birlashish «huquqini himoya etish», dinga
ishonuvchilarning ariza va shikoyatlariga e tibor bilan qarashdan iborat» ekanligi
’
ko rsatib o tildi. Shuningdek, mazkur qo llanmada «dindorlarning diniy
‘ ‘ ‘
ehtiyojlarini qondirishga to sqinlik qilish, dinga e tiqod qilish erkinligini
‘ ’
cheklash sotsialistik demokratiya talablariga butunlay zid» ekanligi ham ko rsatib
‘
o tildi. Qaqiqatda bu hujjat yuzaki bir ko rinish bo lib, dinga va dindorlarga
‘ ‘ ‘
munosabat mohiyatini yashirishga qaratilgan edi.
Chunonchi, bu qo llanmada barcha respublikalar mahal
‘ liy sovetlarida din
va dindorlar bilan bo lgan munosabatlar masalasini hal etuvchi komissiyalar
‘
tuzish lozimligi ham ko rsatib o tilgan. Ushbu komissiyalar aslida partiyaning
‘ ‘
din va dindorlarga munosabatini belgilab berishi kerak edi. Jumladan, mazkur
komissiyalar zimmasiga «din haqidagi davlat qonunlarini tan olmaydigan,
ro yxatdan o tishdan bosh tortayotgan, norasmiy yig inlar o tkazayotgan,
‘ ‘ ‘ ‘
diniy adabiyotlarni nashr etayotgan, yosh bolalarni to plab diniy ta lim
‘ ’
berayotganlarga qarshi murosasiz kurashish» vazifasi yuklatildi. Bu dindor larga
qarshi ma muriy yo l bilan kurashish yana dolzarb vazifa sifatida kun tartibiga
’ ‘
qo yilayotganligidan darak berar edi.
‘ 24

KPSS MKning 1981 yil 22 sentabrdagi «Ateistik propagandani
kuchaytirish» to g risidagi qarori, SSSR Ministrlar Soveti qoshidagi diniy ishlar‘ ‘
bo yicha qumitaning qarorlarini amalga oshirish maqsadida V O zbekiston SSR
‘ ‘
partiya va davlat idoralari tomonidan ham dindorlar va diniy muassasalar o z
‘
faoliyatida hukumat qabul qilgan qonunlarga rioya qilishini nazorat qiluvchi
komissiyalarning faoliyatini yanada kuchayti rish tadbirlari belgilandi.
O zbekiston SSR Kompar
‘ tiyam MKda bu masala bo yicha alohida qaror qabul ‘
qilindi. Ushbu qarorda barcha partiya va sovet tashkilot lari din va diniy idoralar
faoliyatiga munosabatda kommunistik mafkura g oyalariga rioya qilishi shart
‘
ekani ko rsatib o tildi. Ushbu komissiyalarni tashkil etish, faoliyatini
‘ ‘
takomillashtirishda komissiya a zoligiga ko proq partiya a zolarini, jamoat
’ ‘ ’
tashkilotla ri, mehnat jamoalari vakillarini jalb etish lozimligi ham alohida
ta kidlandi. Komissiyalar doimiy ravishda ruhoniylar o z ishini qonun doirasida
’ ‘
olib borishlarini, sunnat to ylari, nikoh o qish, janozada kishilar ishtirok etishini
‘ ‘
doimiy nazorat qilib turishi kerak edi. Bu hujjatlar respublikadagi barcha
viloyatlarda, korxonalarda muhokamaga qo yilib, ular oldidagi asosiy vazifalar
‘
belgilab olindi.
Respublikada tarkibiga jami 6.500 nafar kishini birlashtirgan 587 nafar ana
shunday komissiya ish olib bordi114. Xar bir viloyatda tashkil etilgan doimiy
komissiya lar tarkibiga jamoat tashkilotlari vakillari muntazam ravishda jalb
qilindi. Natijada 1980 yil boshida Farg ona viloyatida 150 ta, Qashqadaryo
‘
viloyatida 137 ta, Surxondaryo viloyatida 60 ta, Toshkent viloyatida 23 ta, Buxoro
viloyatida 20 ta, Qoraqalpog iston ASSRda 24 ta ko
‘ missiya tashkil etildi 1
.
1982 yil 26 yanvarda O zbekiston SSR Ministrlar Sovetida bu masala
‘
yuzasidan yana maxsus qaror qabul qilinib, unda joylardagi komissiyalarning
faoliyatini jonlantirish bilan bog liq bo lgan tadbirlar belgilandi. Bu qarordan
‘ ‘
avval ham respublikada tashkil etilgan komis siyalarning faoliyati har tomonlama
o rganib chiqilgan edi.
‘ 25

Qarorda belgilangan vazifalarni bajarish masalasi Qoraqalpog iston ASSR‘
Ministrlar Sovetida, Toshkent shahar ijroiya qo mitasida ham maxsus muhokama
‘
etildi.
Komissiya nizomi ham 2000 nusxada o zbek va rus tillarida nashr etilib,
‘
tezda xalq deputatlari mahalliy sovetlari ijroiya qo mitalariga, mutasaddi
‘
vazirliklar va boshqa idoralarga yuborildi. Shuningdek, yuqoridagi ni zom
qoraqalpoq tilida ham qo shimcha tarzda 200 nusxada nashr etildi.
‘
Yuqoridagi qarordan so ng Respublikaning bir qancha viloyatlarida qarorni
‘
bajarishga bag ishlangan seminarkengashlar bo lib o tdi. Partiya tashkilotlari
‘ ‘ ‘
viloyatlarda tuzilgan komissiyalarga katta vakolatlar berdi. Komissiyalar diniy
tashkilotlarda asosan partiya olib borayotgan siyosatni targ ib qilishi, SSSR
‘
Konstitutsiyasiga asosan ularga vazifalarini tushuntirib borishi lozim edi.
O zbekiston SSR Ministrlar Soveti Diniy ishlar qo mitasi bergan
‘ ‘
ma lumotlarga ko ra, bu tadbirlar natijasida «shahar va qishloqlarda yashovchi
’ ‘
aholi o rtasida din na diniy muassasalarning ta siri kamayib, qurbonlikka mol
‘ ’
so yish, ro yxatdan o tmagan masjidlarda namoz o qish hollari kamaygan».
‘ ‘ ‘ ‘
Ta kidlash lozimki, ushbu ma lumotlarda respublika
’ ’ da bu sohadagi
vaziyat ancha yumshatib ko rsatilgan. Rasmiy ma lumotlarga qaraganda, birgina
‘ ’
1982 yilning o zida Ramazon hayiti namozida ro yxatdan o tgan masjidlarda
‘ ‘ ‘
139 ming kishi ishtirok etgan. Tushgan xayriya mablag lari esa 158 ming rublni
‘
tashkil etgan. Qurbonlik qilish maqsadida so yilgan qo ylarning soni 2290 tani
‘ ‘
tashkil et gan. hayit namozida qatnashganlar Namanganda 900 kishiga, Buxoroda
550 kishiga, Jizzaxda 300 kishiga, Tosh kent viloyatida 800 kishiga,
Surxondaryoda 530 kishiga kamaygan121. O zbekiston SSR Ministrlar Soveti
‘
qoshidagi Diniy ishlar qo mitasi Qurbon hayiti kunlarida o tkazilgan tadbirlar va
‘ ‘
ularning natijalari haqida markazga yozgan hisobotlarida «partiya va sovet
tashkilotlari rahbarligi ostida joylarda o tkazilgan ogohlantirish tadbirlari shahar
‘
va qishlokdarda yashovchi aholining diniy e tiqodi biroz pasayishiga, «soxta
’
ruhoniylarning ta
’ siri kamaiishiga, ro yxatdan o tmagan masjidlarda namoz ‘ ‘ 26

o qish hollari ozayishiga olib keldi. Ayrim joylarda qur‘ bonlikka so yilayotgan ‘
qo y va mollarning soni ham kamaydi», deb ko rsatilgan.
‘ ‘ 27

1.3. Milliy tillar masalasi va uning mohiyati
O zbekistonning kelajakdagi poydevori hozirgi kunda davlat mustaqilligini‘
ta minlovchi ijtimoiy-iqtisodiy, mafkuraviy jarayonlarning qay darajada
’
rivojlanishi va uning xalq ongiga singib borishi bilan bevosita bog liqdir. Ayni
‘
paytda mafkura sohasidagi vazifalar qatoriga ma naviy qadriyat va an analarni
’ ’
tiklash bilan bir vaqtda o zbek tilining davlat maqomi sifatidagi o rnini yanada
‘ ‘
kuchaytirish ham kiradi. Zero, o zbek tili xalq ma naviyatining asosiy zaminidir.
‘ ’
1980-yillarning ikkinchi yarmida o zbek tiliga davlat tili maqomi berilishi
‘
mustaqillik sari yo lning dastlabki yutuqlaridan biri edi. O zbek tiliga davlat tili
‘ ‘
maqomi berilib, qonun bilan mustahkamlanganidan so ng respublikada ishlab
‘
chiqilgan Davlat dasturi asosida hukumat til komissiyasi tashkil etildi hamda uning
a zolari barcha korxona va tashkilotlarga biriktirib qo yildi. Ular davlat tilining
’ ‘
qay darajada amalga oshirilishini nazorat qilib, vaqtivaqti bilan komissiya
majlislarida hisobot berib turdilar.
Til masalasi KPSS dasturlari, syezd qarorlarida ham o z aksini topgan edi.
‘
Masalan, KPSS XXII syezdida «yagona sovet xalqi» yuzaga kelishi xususidagi
konsepsiya ilgari surilgan bo lib, shubhasiz, bu yagona xalqning muomala
‘
vositasi rus tili bo lgan edi140. Anjumanlarda belgilangan vazifalarga ko ra rus
‘ ‘
tilini maktablarda o qitish kuchaytirilgan, «rus tili ikkinchi ona tili» kabi
‘ —
shiorlar ilgari surilgan, «millatlar va elatlarning ulug tarixiy baxti, butun jahon
‘
diqqatini o ziga tortgan rus tili umumiy fikr almashish vositasiga aylangandi», rus
‘
tili «butunittifoq til» sifatida SSSR xalqlarini birlashtiruvchi kuchga aylanib
bo lgan edi
‘ 1
.
XX asrning 50 60 yillaridan boshlab o zbek tili davlat idoralarida,
— ‘
yig ilish va majlislarda muomaladan deyarli chiqib ketdi. Oliy va o rta maxsus
‘ ‘
o quv yurtlarida esa uning mavqei ancha tushdi. O zbek tilida chop etiladigan
‘ ‘
darsliklar, o zbek va sovet adabiyoti namoyandalari, hatto Navoiy asarlarining
‘
nusxasi tobora kamayib bordi. Muassasa va korxonalarda mahalliy aholi aksariyat 28

ko pchilikni tashkil etgani holda turli doiradagi yig ilish va majlislar faqat rus‘ ‘
tilida o tkaziladigan bo ddi. Milliy kadrlarning ma lum qismi esa, ba zi
‘ ‘ ’ ’
sabablarga ko ra, ona tilida yozish va so zlashdan mahrum edilar. O zbek tiliga
‘ ‘ ‘
bo lgan e tiborsizlik shu darajaga borib yetgan ediki, hatto poytaxtdagi
‘ ’
Madaniyat instituta hamda Teatr va rassomchilik institutidagi O zbek tili
‘
kafedralari ham tugatilib, ba zi oliy o quv yurtlaridagi O zbek tili kafedralari
’ ‘ ‘
«O zbek tili kafedrasi» deb atalmay, «Tillar klfedrasi» deb yuritila boshlandi.
‘
Mahalliy ziyolilarni pirlashtiruvchi ijodiy uyushmalarda ham ish asosan rus I ilida
olib borilar edi. O zbek tilida kitoblar chop etish mushkul ahvolga tushib
‘
qolgandi, Respublika fani markazi bo lmish Fanlar Akademiyasida ham ilmiy
‘
asarlar asosan rus tilida chop etilardi. Masalan, O zbekiston SSR FA Tarix
‘
institutida tayyorlangan ilmiy asarlarning 80 foizi rus tilida, 16 foizi xorijiy
tillarda, 4 foizi esa o zbek tilida nashr etildi.
‘
1983 yil 20 mayda Samarqandda rus tilini o rganishga bag ishlangan
‘ ‘
respublika ilmiyamaliy anjumani bo lib o tdi. Unda respublika o quv yurtlarida
‘ ‘ ‘
rus tilini o rgatishni takomillashtirish, buning uchun maktabgacha yoshdagi
‘
bolalar, maktab, hunar-texnika bilim yurtlari, harbiy xizmat yoshiga yetmagan va
harbiy xizmatga chaqirilgan yoshlar o rtasida bu ishlarni yaxshilash masalalari
‘
ko rib chiqildi. Umuman, anjumanda rus tili «insoniyat tarixida odamlarning
‘
yangi birligi sovet xalqi birligini mustahkamlovchi qudratli kuchlardan biri
—
ekanligi ta kidlandi». Buning uchun rus tilini tashviqot qilpshda ommaviy
’
axborot vositalaridan foydalanish masalalariga e tibor qaratish lozimligiga urg u
’ ‘
berildi. Mazkur sohadagi xatoliklar eng avvalo ijtimoiy hayotda o zbek tilidan
‘
foydalanishning astasekin torayib borishi bilan izohlanardi. Sovet davlati milliy
siyosatida tilga bunday munosabat milliy madaniyatlar rivojlanishi yo lidagi
‘
jiddiy to siklardan biri edi.
‘
Shuni ta kidlash lozimki, respublikada yillar davomida istiqomat qilib
’
kelgan turli millat vakillari O zbek o z aksini topgan edi. Masalan, KPSS XXII
‘ ‘
syezdida «yagona sovet xalqi» yuzaga kelishi xususidagi konsepsiya ilgari surilgan 29

bo lib, shubhasiz, bu yagona xalqning muomala vositasi rus tili bo lgan edi.‘ ‘
Anjumanlarda belgilangan vazifalarga ko ra rus tilini maktablarda o qitish
‘ ‘
kuchaytirilgan, «rus tili ikkinchi ona tili» kabi shiorlar ilgari surilgan, «millatlar
—
va elatlarning ulug tarixiy baxti, butun jahon diqqatini o ziga tortgan rus tili
‘ ‘
umumiy fikr almashish vositasiga aylangandi», rus tili «butunittifoq til» sifatida
SSSR xalqlarini birlashtiruvchi kuchga aylanib bo lgan edi.
‘
XX asrning 50 60yillaridan boshlab o zbek tili davlat idoralarida,
— ‘
yig ilish va majlislarda muomaladan deyarli chiqib ketdi. Oliy va o rta maxsus
‘ ‘
o quv yurtlarida esa uning mavqei ancha tushdi. O zbek tilida chop etiladigan
‘ ‘
darsliklar, o zbek va sovet adabiyoti namoyandalari, hatto Navoiy asarlarining
‘
nusxasi tobora kamayib bordi. Muassasa va korxonalarda mahalliy aholi aksariyat
ko pchilikni tashkil etgani holda turli doiradagi yig ilish va majlislar faqat rus
‘ ‘
tilida o tkaziladigan bo ldi. Mil
‘ ‘ liy kadrlarning ma lum qismi esa, ba zi ’ ’
sabablarga ko ra, ona tilida yozish va so zlashdan mahrum edilar. O zbek tiliga
‘ ‘ ‘
bo lgan e tiborsizlik shu darajaga borib yetgan ediki, hatto poytaxtdagi
‘ ’
Madaniyat instituta hamda Teatr va rassomchilik institutidagi O zbek tili
‘
kafedralari ham tugatilib, ba zi oliy o quv yurtlaridagi O zbek tili kafedralari
’ ‘ ‘
«O zbek tili kafedrasi» deb atalmay, «Tillar kafedrasi» deb yuritila boshlandi.
‘
Mahalliy ziyolilarni iirlashtiruvchi ijodiy uyushmalarda ham ish asosan rus tilida
olib borilar edi. O zbek tilida kitoblar chop etish mushkul ahvolga tushib
‘
qolgandi, Respublika fani mar ka sh bo lmish Fanlar Akademiyasida ham ilmiy
‘
asarlar asosan rus tilida chop etilardi. Masalan, O zbekiston SSR FA Tarix
‘
institutida tayyorlangan ilmiy asarlarning 80 foizi rus tilida, 16 foizi xorijiy
tillarda, 4 foizi esa o zbek tilida nashr etildi.
‘
1983 yil 20 mayda Samarqandda rus tilini o rganishga bag ishlangan
‘ ‘
respublika ilmiyamaliy anjumani bo lib o tdi. Unda respublika o quv yurtlarida
‘ ‘ ‘
rus tilini o rgatishni takomillashtirish, buning uchun maktabgacha yoshdagi
‘
bolalar, maktab, hunar-texnika bilim yurtlari, harbiy xizmat yoshiga yetmagan va
harbiy xizmatga chakirilgan yoshlar o rtasida bu ishlarni yaxshilash masalalari
‘ 30

ko rib chiqildi. Umuman, anjumanda rus tili «insoniyat tarixida odamlarning‘
yangi birligi sovet xalqi birligini mustahkamlovchi qudratli kuchlardan biri
—
ekanligi145 ta kidlandi». Buning uchun rus tilini tashviqot qilishda ommaviy
’
axborot vositalaridan foydalanish masalalariga e tibor qaratish lozimligiga urg u
’ ‘
berildi. Mazkur sohadagi xatoliklar eng avvalo ijtimoiy hayotda o zbek tilidan
‘
foydalanishning astasekin torayib borishi bilan izohlanardi. Sovet davlati milliy
siyosatida tilga bunday munosabat milliy madaniyatlar rivojlanishi yo lidagi
‘
jiddiy to siqlardan biri edi
‘ 1
.
Shuni ta kidlash lozimki, respublikada yillar davomida istiqomat qilib
’
kelgan turli millat vakillari O zbek tiliga o zgacha hurmat bilan qaraganlar.
‘ ‘
O zbek tili barcha turkiy tillar bilan umumiy negizga ega bo lganligi sababli,
‘ ‘
ularni O zbekistonda istiqomat qilib kelgan qozoqlar, qirg izlar, qoraqalpokdar,
‘ ‘
tatarlar, turkmanlar yaxshi tushungan. Shu bilan birga tojiklar va Buxoro
yahudiylari orasida ham bu tilni bilmaydiganlar kam bo lgan. O zbekis
‘ ‘ tonda
necha yillar davomida istiqomat qilib kelgan koreyslar, armani, ruslarning
ma lum qismi ham mahalliy aholi bilan yaqinlashib, hurmat yuzasidan o zbek
’ ‘
tilini o rganishga harakat qilganlar. Ayniqsa, qishloq joylarda yashagan slavyan
‘
millatiga mansub kishilar orasida ham o zbek tilini yaxshi bilib, elyurt hurmatiga
‘
sazovor bo lganlar ko p edi. 1959 yilgi butunittifoq aholini ro yxatga olish
‘ ‘ ‘
ma lumotlarida ko rsatilishicha, O zbekistonda istiqomat qiladigan
’ ‘ ‘
turkmanlardan 166,6 ming nafar, qozoqlardan 263,4 ming nafar, qirg izlardan
‘
298,6 ming nafar, uyg urlardan 347,0 ming nafar, tojiklardan 690,7 ming nafar
‘
kishi o zbek tilini yaxshi bilganlar. 1989 yil ma lumotlariga ko ra,
‘ ’ ‘
O zbekistonda yashab, o zbek tilida erkin muloqot qiladigan qozoqlar 11,8
‘ ‘
foizni, uyg urlar 20,4 foizni, turkmanlar 22,8 foizni, qirg izlar 30,7 foizni, to
‘ ‘ -
jiklar 36,6 foizni tashkil etgan.
Demak, yuqoridagi dalillarni e tiborga olsak, 1980-yillarning oxirida
’
O zbekistonda yashovchi aholining deyarli 90 foizi o zbek tilida gapirish va bu
‘ ‘
tilni tushunish imkoniga ega bo lgan. Lekin o zbek tilini o rganishga
‘ ‘ ‘ 31

ehtiyojning kamligi ayniqsa markaziy shaharlarda uni o rganuvchilar sonining‘
keskin kamayishi sabablaridan biri edi.
Barcha viloyatlarda yashovchi ruslar o rtasida ham mahal
‘ liy tillarni
bilganlar soni nisbatan kam bo lgan. Qashqadaryo, Xorazm viloyatlarida
‘
yashovchi ruslar orasida faqat ona tilida so zlasha oladiganlar ularning 99,8 99,9
‘ —
foizini tashkil etgan148. Shu o rinda Farg ona viloyatida istiqomat qilgan
‘ ‘
L Xodyakovaning fikrlarini keltirish maqsadga muvofiq bo ladi. Maqolada,
‘
jumladan, shunday deyiladi: «O zbeklar ruscha gapirishadi, bizga o zbekcha
‘ ‘
gapirishning hojati bormikan», deyuvchilar ham topiladi. Biroq, ikki xalq birbirini
yaxshiroq tushunishida eng yaqin yo l, bu ularning tilini o rganish demakdir.
‘ ‘
Xozirgi vaqtda Farg onada yashayotgan yevropaliklarning ko pchiligida o zbek
‘ ‘ ‘
tilini o rganishga ishtiyoq katta. Ular orasi da yoshlar ham, pensiya yoshiga
‘
yaqinlashib qolganlar ham bor. Kurslarda shug ullanayotganlar o zlari uchun
‘ ‘
ajoyib kashfiyotlar qilishmoqda. Ma lum bo lishicha, rus tilida turkiy so zlar
’ ‘ ‘
juda kup, o zbek tili esa yaxshi o zlashtirib olinadigan boy, ohangdor til ekan.
‘ ‘
Bu tilni bilish qozoq, qirg iz, turkman, qoraqalpoq va boshqa turkiy tillarga
‘
mansub xalqlar bilan gaplashish imkonini berar ekan. Axir hozir mamlakatning
kattagina qismida xuddi mana shu tillarda gapiruvchi xalqlar yashaydida».
1980-yillarning o rtalaridan boshlab mamlakat hayotida qisman
‘
demokratlashuv, milliy tillarning qadrqimmati, jamiyat hayotidagi o rni va
‘
ahamiyatini oshirish uchun harakat barcha milliy, ijtimoiy-siyosiy harakatlardan
o rin olgan asosiy g oyalardan biriga aylandi. Millatlararo munosabatlarning
‘ ‘
boshqa ko plab muammolari singari mamlakatda milliy tillar faoliyat ko rsatishi
‘ ‘
va o zaro munosabatlari masalasi alohida ajralib chiqsi. Buning oqibati o laroq,
‘ ‘
til siyosati masalalari o tkir munozara tusini oldi.
‘
Sovetlar mamlakatida milliy tillarga bo lgan munosabat masalasini chuqur
‘
o rgangan R. B. Xensi o zining 1984 yilda Londonda chop etilgan «Kuchayib
‘ ‘
borayotgan ikki tillilik va uning sovet musulmonlariga ta siri» nomli maqolasida
’
bu muammoni rus bo lmagan xalqdarning mil
‘ liy ongi o sishi bilan bog lab ‘ ‘32

tahlil etgandi. Uning fikriga ko ra, «sovet davlati boshqa xalqlarni siyosiy va‘
madaniy jihatdan ruslashtirish siyosatini olib bordi. Mil liy ong va e tiqodiy birlik
’
tuyg usi kuchayib borayotgan sharoitda bu yo l istiqbolsizdir. Sovet davlati
‘ ‘
milliy madaniyatlarga nisbatan kamsitish siyosatini olib borayotgan sharoitda rus
bo lmagan xalqlar o z tili, madaniyatini ko proq qadrlash yo liga o tib
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
olmoqdalar. Ular rus tilini bilishi, uni ikkinchi til sifatida e tirof etishi rus
’ -
lashtirish siyosatining oqibatidir. Kup millatli mamla katda yashaydigan xalqlarni
yaqinlashtiruvchi ikkinchi umumiy til albatta bo lishi kerak. O rta Osiyoda
‘ ‘
ikkinchi tilni ko p hollarda o zbek tili o ynamoqsa. Ikki tilni bilish ruslashtirish
‘ ‘ ‘
siyosatining g alabasi emas. Rus ti
‘ lini bilgan boshqa millatlarga mansub
kishilarda mil liy ong o sishi bilan o z tiliga hurmat ham ortib boradi». Uning
‘ ‘
fikricha, rus tilining o rni jamiyatda saqlanib qolishi, «haddan tashqari
‘
markazlashgan iqtisodiy hayot, murakkab ta lim tizimi va ommaviy
’
kommunikatsiya vositalari boshqa barcha mamlakatlardagiga nisbatan ko p sonli
‘
armiyaning mavjudliti bilan ham belgilangan»150. Shunday bo lsada, «SSSRda
‘
ijtimoiy, siyosiy, ma naviy tazyiq rus tilini o rganishga bo lgan ehtiyojlarni
’ ‘ ‘
kuchaytirdi. Biroq rus tili xalqning bilimi, ongi, ma lumoti ortishi, harakat va
’
faoliyat doirasi kengayib borishiga ham ta sir ko rsatadi. Shu sababli rus tilini
’ ‘
bil gan musulmon xalqlarida aksariyat o z ona tiliga ham e tiqod va hurmat
‘ ’
to la saqlanib qolgan edi». Demak, bu harakatlar milliy ong o sishi
‘ ‘
imkoniyatlarini kengaytirgan asosiy omillardan biri bo lib qoldi. Respublikalarda
‘
bu masala bo yicha harakatlar ancha kengayib bordi.
‘
O zbek tiliga e tibor masalasi 1988 yil 22 25 noyabr kunlari Toshkentda
‘ ’ —
SSSR FA Til va adabiyot bo limi byurosining «Ko pmillatli sovet madaniyatida
‘ ‘
ikki tillilik va ko p tillilik» muammolariga bag ishlangan butu nittifoq ko chma
‘ ‘ ‘
majlisida ham ko rildi. Ushbu anjumanda ma ruza qilgan O zSSR FA Til va
‘ ’ ‘
adabiyot instituta ning direktori, prof. B. Nazarov o zbek tilini o qitishning
‘ ‘
saviyasi nihoyatda pastligini ta kidlab, shunday degan edi: «Ko pincha oliy
’ ‘
o quv yurtlarida, hattoki bo lajak o zbek aktyorlari, san atkorlari va yuqori
‘ ‘ ‘ ’ 33

malakali madaniyat xodimlari saboq oladigan Teatr va rassomchilik san ati va’
Madaniyat institutlarida ham o zbek tili kafedrasi tugatilishini qanday baholash
‘
mumkin?»152 Mazkur yig ilishda notiq O zbekistonda o zbek tilini Davlat tili
‘ ‘ ‘
sifatida qonunlashtirishni ham taklif etgan edi153. 1989 yili KPSS MQning
«Partiyaning hozirgi sharoitdagi milliy siyosati» platformasida «milliy tillar va
milliy madaniyatlar muammosini birgaliqda qo shib hal etish alohida ahamiyat
‘
kasb etishi» va bu «zamonaviy siyosat» darajasiga ko tarilishi lozimligi ham
‘
ta kidlangan, mamlakatda milliyrus, rusmilliy til muomalasini rivojlantirish har
’
jihatdan maqsadga muvofiq deb ko rsatilgan bo lib, biroq «rus tilini butun
‘ ‘
mamlakat hududida foydalaniladigan va respublikalarning dav lat tillari bilan teng
huquqli asosda ishlatiladigan umumdavlat tili sifatida qonun bilan mustahkamlab
qo yish» ham bu harakat dasturida belgilab qo yilgandi. Unda tillarning tengligi,
‘ ‘
ularning birdek rivojlanishi uchun sharoit yaratish masalasi hali adolatli shaklda
o rtaga qo yilmaganligi namoyon bo lgandi.
‘ ‘ ‘
Shuni ta kidlash lozimki, bu yillarda o zbek tiliga davlat tili maqomini
’ ‘
berish uchun olib borilgan harakatlarga nisbatan qarshiliklar, o sha davrdagi
‘
respubli ka rahbarlarining yetilib kelgan muammolarni hal etishga qodir
bo lmaganligi, markaz siyosati oldida ijrochi bo lib gurganliklari, mafkuraviy
‘ ‘
qobiqdan chiqa olmaganliklari demokratik harakatlarning kuchayishi uchun katta
to siqedi. Shunga qaramasdan, 1989 yili O zbekiston SSR Kompartiyasi MQ
‘ ‘
ideologiya bo limida til muammolarini o rganish bo yicha 24 kishidan iborat
‘ ‘ ‘
ishchi guruhi tuzildi. Komissiya tarkibiga ziyolilar bilan birga respublikada
istiqomat qilayotgan boshqa millat vakillari ham kiritildi. Komissiyaning dastlabki
faoliyati o zbek tiliga davlat maqomini berishga emas, balki respublikada tillar
‘
muammosini o rganish, o zbek tilining jami
‘ ‘ yatdagi mavqeini ko tarish ‘
masalalarini belgilashga qaratilgan edi. Ishchi guruhi esa o z faoliyatining
‘
dastlabki davridanoq o zbek tiliga davlat maqomini berish, O zbe
‘ ‘ kistonda
istiqomat qiluvchi turli millatlar tillarini erkin rivojlantirish, ulardan foydalanish
uchun shartsharoit yaratish masalalariga e tibor qaratdi. O zbek tili
’ ‘ ga davlat34

maqomini berish loyihasi O zbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumining 1989 tgil‘
fevral oyida bo lib o tgan majlisida ko rib chiqildi. Shu yili O zbekiston SSR
‘ ‘ ‘ ‘
Oliy Soveti Prezidiumining 1989 yil 19 may qarori bilan «O zbekiston Sovet
‘
Sotsialistik Respublikasining Tillar to g risidagi qonuni» loyihasi e lon qilindi.
‘ ‘ ’
Shu vaqtda O zbekiston SSR Oliy Soveti qoshida doimiy ko missiyalar ham
‘
tashkil etilgan bo lib, ular qonun loyihasi e lon qilingan vaqtdan boshlab bu
‘ ’
xususda bildirilgan fikr-mulohazalarni to plash, uni o rganish bilan shug ullana
‘ ‘ ‘
boshladilar. Olingan ma lumotlardan xulosa qilib ta kidlash lozimki, tillar
’ ’
haqidagi loyiha borasida bildirilgan eng muhim fikrlarning o zi turli qarash va
‘
oqimlarni yuzaga keltirgan edi 1
.
Birinchi oqimdagilar o zbek tiliga davlat maqomi berilishi haqida fikr
‘
bildirdilar. Shuningdek, davlat maqomi berilishini faqat ushbu qonunda emas,
balki O zbekiston SSR Konstitutsiyasida ham mustahkamlash, unga
‘
«O zbekistonda o zbek tili davlat tilidir» degan maxsus yangi modda kiritilishi,
‘ ‘
respublikada yashovchi boshqa millat va elat vakillarining tillari to g risidagi
‘ ‘
huquqiy kafolatlar maxsus bir modda bilan aniq ifodalab berilishi lozimligi
haqidagi fikrlar bildirildi.
Ikkinchi oqimdagilar o zbek tili va rus tiliga birdaniga davlat maqomi
‘
berilishini talab qildilar. Respub lika hududida ikki va undan ko proq tilni davlat
‘
tilla ri deb belgilash to g risidagi takliflar qo llabquvvatlanmasada, lekin
‘ ‘ ‘
muhokama va munozaralarda ishtirok etganlarning 0,3 foizi o zbek va rus
‘
tillariga davlat maqomini berish haqidagi takliflarni quvvatladi.
Uchinchi oqimdagilar hech qanday tilga davlat maqomi berilmasin va har bir
til o z yo nalishida rivojlanaversin, degan fikrni o rtaga tashladilar. Ba zi
‘ ‘ ‘ ’
maqolalarda esa o zbek tiliga davlat maqomi berilishiga keskin qarshi fikrlar
‘
bildirildi.
Diqqatga sazovor tomoni shundaki, deyarli barcha vaqtli matbuot
sahifalarida Tillar to g risidagi Qonun loyihasining o ta mas uliyatsizlik bilan
‘ ‘ ‘ ’
tayyerlanganligi ta kidlangan, loyihani tayyorlovchi komissiya a zolari, til
’ ’ 35

muammolarini o rganish bilan shug ullanuvchi ishchi guruhi a zolari keskin‘ ‘ ’
tanqid ostiga olingandi. Loyiha matbuotda e lon qilinishi bilan yangi qonun
’
qanday atalishi haqidagi masala ham katta munozaralarga sabab bo ldi.
‘
Munozaralarda ishtirok etganlarning fikricha, loyiha «O zSSRning tillar
‘
to g risidagi qonuni» emas, balki «O zSSRning o zbek tili to g risidagi
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
qonuni» deb atalishi lozim edi164. Loyihani «O zbekiston Respublikasining
‘
davlat tili to g risidagi qonuni», «O zbekiston Respubli
‘ ‘ ‘ kasining til haqidagi
qonuni», «O zbekiston Respubli
‘ kasining o zbek tilini rivojlantirish haqidagi ‘
qonu ni», «O zbek tiliga davlat maqomini berish to g risida O zbe
‘ ‘ ‘ ‘ kiston
Respublikasining qonuni», «O zbekiston Respub
‘ likasining o zbek tili va yozuvi ‘
to g risidagi qonuni» deb atash haqidagi turli takliflar kiritilgan. «O zbekiston
‘ ‘ ‘
SSRning til to g risidagi qonuni» deb atashni talab qilganlar 0,2 foizni,
‘ ‘
«O zbekiston SSR territoriyasida tillarning amal qilishi to g risidagi qonun»
‘ ‘ ‘
deb ataganlar 0,3 foizni, «O zbekiston SSRning o zbek tili va yozuvi haqidagi
‘ ‘
qonuni» deb nomlash haqida tushgan takliflar 0,4 foizni tashkil etdi. Lekin
takliflarning asosiy ko pchiligida, ya ni 99,2 foizida «O zbekiston SSRning
‘ ’ ‘
davlat tili haqidagi qonuni» deb atash taklif etilgandi. Qonunni «O zbekiston
‘
Respublikasining davlat tili to g risidagi qonuni» yoki «O zbekiston
‘ ‘ ‘
Respublikasining o zbek tiliga davlat tili maqomini berish to g risidagi qonuni»
‘ ‘ ‘
deb atash haqida ham ko p takliflar tushdi.
‘
Bunday holatlar ittifoqsosh respublikalarda ham kuchaygandi. Avtonom
respublikalar, milliy territorial hududlar xalqlari ham ilmiymadaniy, ijtimoiy-
siyosiy hayotda o z ahamiyatini deyarli yo qotgan ona tillarini himoya qilish
‘ ‘
uchun kurashish yo liga o tib oldilar.
‘ ‘
KPSS MK byurosi 1989 yil noyabr oyidagi plenumii,| milliy tillar taqdiri
masalasini ko rib chiqdi. Shu mili 15 16 noyabrda SSSR Oliy Soveti Ittifoq
‘ —
Soveti il Millatlar Sovetining qo shma majlisida «Tillar haqidagi yangi qonun»
‘
loyihasi muhokamaga qo yildi. Bu mlsala bo yicha SSSR Oliy Sovetining
‘ ‘
millatlar soveti qoshidagi madaniyat, til, milliy va baynalmilal an apllar, tarixiy
’ 36

yodgorliklarni saqlash komissiyasi raisi, deputat Ch. Aytmatov ma ruza qildi. U’
ma ruzasining boshidanoq xalqlar do stligi haqidagi balandparvoz so zlar I
’ ‘ ‘
l siri ostida qolib, milliy munosabatlar borasida keskinlashgan ziddiyatlarni
’
e tibordan chetda qoldirish aslo mumkin emasligini ko rsatdi. Ch. Aytmatov
’ ‘
milliy tillar muammosiga e tibor berish katta ahamiyatga ega ekani haqida
’
to xtab, «Biz, uzoq yillar davomida chetlab o tish mumkin bo lmagan muhim
‘ ‘ ‘
masalaga e tibor bermay keldik. Ko p yaxshi maqsadlarni hayotda amalga
’ ‘
oshirish yo llarini o ylamay quruq deklaratsiya sifatida kun tartibiga qo ydik.
‘ ‘ ‘
Biz ko p millatlar dan tashkil topgan ulkan, ko p millatli mamlakatda
‘ ‘
yashamoqdamiz. Til masalasi davlat va par lament e tibor berishi kerak bo lgan
’ ‘
eng muhim masalalardandir».
XX asrning 80-yillaridagi eng muhim o zgarishlardan biri o zbek tiliga
‘ ‘
davlat tili maqomining berilishi bo ldi. Bu davr mobaynida respublika rahbariyati
‘
nomiga davlat tili masalasida fikrmulohazalar bildirilgan jami to rt mingga yaqin
‘
maktub kelib tushgan, bu xatlarga jami 150 mingdan ortiq kishi imzo chekkan
edi168. Ayni paytda O zbekistonning yangi saylangan, I. Karimov
‘
boshchiligidagi rahbariyati davlat tili masalasidagi muhokamalarda faol ishtirok
etdi. Tillar masalasini o rganib chiquvchi komissiyaga ishlash uchun har
‘
tomonlama sharoit yaratib berildi. Komissiya esa milliy manfaatlardan kelib
chiqqan holda bu takliflarni o rganib chikdi va tezda qonun loyihasining yangi
‘
uch varianti yuzaga keldi. Bular komissiya loyihasi, yozuvchilar uyushmasi tuzgan
loyiha, norasmiy tashkilotlar vakillari tuzgan loyihalardan iborat edi. Barcha
loyihalar ochiq, xolis muhokama etildi va ularni o rganish, umumlashtirish
‘
asosida yangi loyiha tayyorlanib, u 1989 yil 11 oktabr kuni matbuotda e lon
’
qilindi. Ushbu loyiha O zbekiston SSR Oliy Sovetining birinchi chaqiriq o n
‘ ‘
birinchi sessiyasida muhokama etilib, unda «O zbekiston Respublikasining davlat
‘
tili haqidagi qonuni» qabul qilindi. Ko p asrlik tarixga ega bo lgan o zbek
‘ ‘ ‘
tilining hayotda amal qilishi va rivojlanishi uchun yangi imkoniyatlar yuzaga keldi. 37

II BOB. XX ASRNING 80- YILLARIDA O ZBEKISTONDA‘
MILLATLARARO MUNOSABATLAR VA ULARNING KO RINISHI
‘
2.1.O zbekistonda istiqomat qilgan millatlarning o z huquqlari uchun
‘ ‘
kurashlari va uning ahamiyati
Sovet hukmronligi davrida O zbekiston hududida yashagan turli millatlar
‘
va ularning taqsiri KPSS XXII syezdida (1961) ilgari surilgan fikr, ya ni
’
«lenincha» mil lim siyosatning kelajak istiqboli oxiroqibatda barcha kichik xalq va
elatlar «yagona sovet xalqi»ga birlashishiga olib keladi, degan siyosiy
konsepsiyaga bog liq bo lib qolgan edi. «Rus tili ikkinchi til», «umumsovet
‘ ‘ —
xalqi», «yagona sovet xalqi», degan atamalar ijtimoiy-siyosiy nashrlardan,
«shaklan milliy, mazmunan sotsialistik» iborasi badiiy adabiyotdan chuqur joy
oldi. Aslida balandparvoz g oya va shiorlar ortida xalq va elatlar manfaatlari,
‘
ularning madaniy-ma rifiy hamda ma naviy ehtiyojlariga bepisandlik bilan
’ ’
qarash, ularning ahamiyati bilan hisoblashmaslik kuchayib bordi 1
.
Sovet davlatining ko chirilgan xalqlarga nisbatan olib borgan
‘
zo ravonlarcha qatag on siyosatidan qati nazar o zbek xalqi bu xalqlarga
‘ ‘ ‘
nisbatan hamisha o zining olijanob insonparvarlik fazilatlarini namoyon qilib, bir
‘
zaminda ular bilan uzoq yillar davomida do stlik va ahillikda yashab keldi. Xalq
‘ -
lar o rtasidagi hamjihatlik, o zaro hurmat yillar davo
‘ ‘ mida shakllandi, do stona ‘
munosabat ularni O zbekistonni o z Vatani deb anglashlariga sabab bo ldi.
‘ ‘ ‘
«Men koreys bo lsam ham o zbeklashib ketganman, deydi koreyslarning
‘ ‘ —
Andijon viloyati milliy madaniy markazi rahbari.
Shuni alohida ta kidlash joizki, SSSRdagi ko chirish, migratsiya bilan
’ ‘
bog liq jarayonlar, qatag onga uchragan xalqlar taqdiri tadqiqotchilarni qiziqtirib
‘ ‘
kelgan mavzulardan edi. Mazkur tadqiqotlarda yuqoridagi jarayonlar masalasida
turli fikrmulohazalar, ilmiy qarashlar ham yuzaga kelgan. Masalan, sovet
tadqiqotchisi S. I. Brukning «Naseleniye mira» deb nomlangan etnodemografik
ma lumotnomasida «Millatlar kapitalizm yoki sotsializmda shakllanadi. Ular
’ 39

o zlarining kam sonli ekanliklari hisobiga milliy kadrlar orqali o z‘ ‘
madaniyatlarini har tomonlama rivojlantira olmaydilar. Vaqt o tishi bilan ular
‘
o zlariga nisbatan ko proq rivojlangan etnoslar bilan mustahkam aloqa
‘ ‘
o rnatishlari hisobiga ularning madaniyati, tilini o zlashtiradi yoki ular bilan
‘ ‘
butunlay qo shilib ketadi», degan g oya keltirilgan. Garchi bunday g oya,
‘ ‘ ‘
fikrlar tarixiy taraqqiyot mazmun-mohiyatiga mutlaqo mos kelmasada, sovet
davlatining so nggi o n yilligida unga ko p marotaba murojaat etilgan edi.
‘ ‘ ‘
XX asrning 80-yillari o rtalarida sovet jamiyatida boshlangan ma lum
‘ ’
o zgarishlar O zbekistonda istiqomat qilayotgan turli millatlar hayotiga ham
‘ ‘
kirib bora boshladi. Ular orasida avvalo Buxoro yahudiylari ona tili, madaniyati,
urf-odatlarini saqlab qolish, rivojlantirish yo lidagi ommaviy harakatlarni boshlab
‘
yubordilar. 1988 yildan boshlab respublika poytaxtida yashab kelayotgan
yahudiylar ijgimoiy madaniyat markazi qoshida turli yo nalishdagi klublarda
‘
faoliyat ko rsata boshladilar. Xaftaning har yakshanbasida mazkur klublarda
‘
yahudiylar tarixi va madaniyatiga bag ishlangan turli ma ruza va yig inlar ham
‘ ’ ‘
o tkazib kelindi. Ta kidlash joizki, O zbekistonda yashagan turli millat vakillari
‘ ’ ‘
barcha muammolarni mavjud tuzum sharoitida hal etishga qaratdi. Lekin «qayta
qurish» va «oshkoralik» bu xalqlarning o z vataniga qaytishini tashkillashtirgani
‘
bilan to SSSR tarqalib ketguniga qadar uch xalq vakillariga, ya ni nemis, qrim
’
tatarlari, mesxeti turklariga vatanlariga qaytish uchun ruxsat berilmagan edi.
Umuman, 1980 yilda O zbekistonga yashash uchun 88,6 ming kishi
‘
ko chib kelgan bo lsa, 94,6 ming kishi chiqib ketgan, 1985 yilda esa bu raqam
‘ ‘
tegishincha 113,9 ming va 114,4 ming kishini, 1986 yilda 132,2 ming va 143,1
ming kishini tashkil etgan. Natijada manfiy migratsion saldo ko rsatilgan yillarda
‘
tegishincha 6,0 ming kishini, 0,5 ming kishini va 10,9 ming kishini tashkil etgan.
Yuqoridagilarga asoslanib shuni ta kidlash lozimki, XX asr 80-yillari oxiriga
’
qadar boshqa respublikalar bilan O zbekistan o rtasidagi migratsion aloqalar
‘ ‘
normal holatda kechgan. 40

Shu o rinda ta kidlash lozimki, sovet davlati milliy siyesatining eng‘ ’
ayanchli nuqtalaridan biri xalqlarning o z ona tilini bilmasligi edi. Ma lum
‘ ’
bo lishicha, 1989 yilga kelib O zbekistonda istiqomat qilgan 183140 nafar
‘ ‘
koreyslarning 99 foizi o z ona tillarida o qishni ham, yozishni ham bilmaganlar,
‘ ‘
39809 nafar nemislarning 70 foizi ona tillarini bilmaganlar.
1987 yili nemislarning Butunittifoq miqyosida siyosiy yo naltirilgan,
‘
ularning milliy manfaatlarini ifodalovchi harakatlari boshlandi208. Sovet
nemislarining «Neues Leben» (Yangi hayot) gazetasida nemislarning fojiali
tarixini aks ettiruvchi maqolalar chop etila boshladi. 1989 yili «Tiklanish»
(Vozrojdeniye) nomini olgan tashkilot o z nizomini qabul qilib, nemis xalqi
‘
milliy manfaatlarini himoya qiluvchi harakatni boshladi. O z navbatida nemislar
‘
ham boshqa millatlar singari KPSS MQga bir necha bor maktub yo lladilar. 1989
‘
yil 12 iyulda SSSR xalq deputatlari 1 syezdida sovet nemislari masalasi bilan
shug ullanuvchi G. N. Kiselev rahbarligida davlat komissiyasi tashkil etildi211.
‘
Komissiyaga nemis xalqini ko chirish masalasi bilan bog liq ishlarni ko rib
‘ ‘ ‘
chiqish topshirildi. Lekin bu komissiya ish jarayoni axborot vositalaridan tushib
qoldi.
Bu vaqtga kelib, ularning o z vataniga ko chishlarini ifoda etuvchi turli
‘ ‘
mitinglar bo lib o tdi. Volgabo yida joylashgan kup shahar va qishloqlarning
‘ ‘ ‘
aholisi esa «Volgabo yida nemis avtonomiyasi tiklanishiga yo l qo ymaymiz»
‘ ‘ ‘
degan shiorlar ostida ommaviy namoyishlar o tkazdi. Bu, albatta, O zbe
‘ ‘ kistonda
yashab kelayottan nemislar takdiriga ham o zgarish kiritgandi. XX asr 80-
‘
yillarining ikkinchi yarmidan O rta Osiyo va Qozog istondagi nemislar
‘ ‘
Volgabo yiga kela olmay. Germaniyaga ko chib ketdilar. Shunday qilib, 1989
‘ ‘
yildan 1998 yilga qadar O zbekisto?shan jami 40575 nemis chiqib ketdi.
‘
O zbekistondan ko chib ketish holatlari koreys xalqi orasida ham ko zga
‘ ‘ ‘
tashlanadi. Agar 1989 yil boshiga kelib respublikada 183 ming koreys yashagan
bo lsa, 1989 yildan 1999 yilga qadar 83338 koreys chiqib ketgan. Shu yillarda
‘
ular ning ko chib kelishi 64003 kishini tashkil etgan. Natijada koreyslar orasida
‘ 41

ham koreys madaniy markazini tash kil etish uchun harakatlar 1988 yili Toshkent
shahri va Toshkent viloyatida koreyslar jamiyatining 100 dan ortiq vakili
to plangan yig ilishlaridan boshlandi. Yig ilishdatashkiliy qo mita tuzilib, uni‘ ‘ ‘ ‘
professor S. M. Xan boshqardi. Ushbu markaz dastlabki vaqtdanoq koreyslar
istiqomat qiladigan joylarda koreys tilini o rgatuvchi markaz va koreys madaniy
‘
markazini tuzishga harakat boshladi. Natijada M. Xan rahbarligida 25 kishidan
iborat «Kore» deb nomlangan o yinchilar guruhi Assotsiatsiya a zosi bo ldi.
‘ ’ ‘
1980 yilning boshiga kelib esa tarkibida 20 kishidan iborat S. Ten rahbarligidagi
«Chinsen» folklor ansambli tashkil etildi.
O zbekistonda vataniga qaytish uchun ko proq faol harakat olib
‘ ‘
borganlardan biri qrim tatarlari edi. Saqlanayotgan hujjatlardan ma lum
’
bo lishicha, ularning harakatlari ayniqsa «qayta qurish» yillarida faollashib
‘
ketgan. Ular Stalin tamg asi bilan begunohayblanib ko chirilgan xalqtardan biri
‘ ‘
bo lganligi sababli ko chirib keltirilgan vaqtdanoq nihoyatda og ir sharoitda
‘ ‘ ‘
yashaganlar. Namangan viloyati qrim tatar xalqi harakati vakillarining KPSS
MQga yo llagan maktublarida yozilishicha, «ular yashagan lagerlarda elementar
‘
sharoitlar ham bo lmagan, natijada qrim tatarlari ko chirib keltirilgan birinchi
‘ ‘
yilning o zidayoq ular orasidan 195.000 kishi vafot etgan».
‘
Siyosiy huquqsizlik, iqtisodiy qiyinchiliklardan tashqari, ko chirib
‘
keltirilgan qrim tatarlarining milliy mansubligini kamsitish hollari ham bo lgan.
‘
Davlat arxivida saqlanayotgan ayrim hujjatlarda «qrim tatarla ri istiqomat qiladigan
yerlardagi aholi ro yxatini qayd qiluvchi ma lumotlarda agar biror kishi qrim
‘ ’
tatar millatiga mansub bo lsa, unga nisbatan «qrim tatari» degan so z
‘ ‘
qo llanilmay, «tatar» degan atama ishlatildi» deb ko rsatiladi. Ma lum
‘ ‘ ’
bo lishicha, qrim tatarlarining milliy mansubligini tatar yoki o zbek deb
‘ ‘
yozishga majburlash holatlari ham bo lgan.
‘
Xalqlarni kamsitish hollari sovet tuzumi siyosatining asosiy maqsadi
bo lganligini qrim tatarlariga ayblar qo yilishidan ham ko rish mumkin. Bu
‘ ‘ ‘
xalqning milliy mansubligini kamsitish hollari bilan birga ularning sonini 42

kamaytirib ko rsatishga ham urinishlar bo lgan. Faqat 1989 yilgi Butunittifoq‘ ‘
aholini ro yxatga olish vaqtida qrim tatarlari vakillari bu ishlarning oldini olishga
‘
muvaffaq bo ldilar. Shuni aytish lozimki, bu harakatlar ham xalqdarni birbiriga
‘
qaramaqarshi qilib qo yishga qaratilgan siyosat natijasi edi. Ammo kishilarning
‘
milliy ruhiyatiga zid bo lgan bu soxta tashviqotlar mahalliy xalqlar orasida
‘
singmadi. Qrim tatarlarini mahalliy xalqlar bilan assimilyatsiya qilib yuborish
yo li
‘
«Xalqlar otasi» Stalinning vafoti «ishonchsiz» hisoblangan xalqlarga
nisbatan bir oz «iliklik»ni paydo qilgan edi. Lekin bu aynan qrim tatarlariga
nisbatan qo llanilmadi. Aksincha, markaz buyruqlariga binoan respub
‘ lika,
viloyat, shahar rahbarlari qrim tatarlari orasida «vatanparvarlik» kayfiyatini
kuchaytirishga qaratilgan tashviqot va targ ibot ishlarini davom ettirdilar.
‘
O zbekistan Markaziy davlat arxividagi ma lumotlarda ko rsatilishicha, qrim
‘ ’ ‘
tatarlarining o z vatanlariga qaytish uchun tuxtovsiz harakatlari mamlakatdagi
‘
ilg or kuchlarning e tiborini tortgan. Matbuotda bu harakatlar hamma vaqt
‘ ’
separatchilik, ashaddiy millatchilik sifatida baholandi. Buning ustiga, XX asr 80-
yillarga kelib kuchayib ketgan bu harakatlarda yana O zbekistan asosiy aybdor
‘
qilib ko rsatildi. 1988 yil sentabr oyida «Sovetskaya Kuban» gazetasida «So qir
‘ ‘
yo lboshlovchi qayoqqa yetaklayapti» nomli maqola e lon qilindi. Bu maqola
‘ ’
markaz tashabbusi bilan sobiq ittifoqsosh respublikalardagi barcha gazetalar
sahifalarida bosilib chiqdi. Maqolada qrim tatarlari butun mamlakatdagi vaziyatni
keskinlashtirayotgan «ashad diy millatchi ekstremistlar» sifatida ta riflandi. Ma
’ -
qolada aytilgan quyidagi fikrlar aynan shu ma noni ifoda etadi: «So nggi
’ ‘
yillarda qrim tatarlari gavjum bo lib yashaydigan yerlarda ekstremistik
‘
kayfiyatdagi shaxslar o z vatandoshlari o rtasida ommaviy harakat
‘ ‘ —
«Tamandan Qrimga marshpoxod» o tkazish uchun tashviqotni kuchaytirib
‘
yubordilar. Rejalashtirilgan ishning ig vogarlik xarakterini uni o tkazish
‘ ‘
muljallangan vaqtdan ham bilib olish mumkin. Bu 7 noyabr va SSSR
Konstitutsiyasi kunidir. Shu kuni qrim tatarlarining ekstremistik kuchlari Taman 43

stansiyasida namoyish va miting o tka zib, so ngra «Qrim sari piyoda yurish»ga‘ ‘
otlanish niyatidalar. Bu voqealarning ildizi O zbekistondir».
‘
Bu yerda yana bir masalaga e tibor bermoq lozim. Qrim tatarlari o z
’ ‘
yerlaridan ko chirilgan vaqtda ular avval istiqomat qilgan uylarga va ularning
‘
yerlariga Rossiyaning markaziy viloyatlaridan, Ukrainadan aholi ko chirib
‘
keltirilgan bo lib, «ular o rnashib olgunga qadar muntazam mablag bilan ham
‘ ‘ ‘
ta minlab turilgan». To plangan hujjatlardan ma lum bo lishicha, Qrimda 2
’ ‘ ’ ‘
million kishiga yaqin turli millat vakillari istiqomat qilganlar. Ikkinchi jahon
urushidan avval Qrimdagi milliy tarkibga ko ra ukrainaliklar 13 foizni, ruslar 49
‘
foizni tashkil etgan bo lsa, 1980 yillarga kelib ukrainaliklar 26 foizni, rus
‘ lar 68
foizni tashkil etgan. Shuning uchun ham markaz rahbariyati Qrimda yashab
kelayotgan aholini ko chirishdan manfaatdor emas edi. Qrimda yashayotgan
‘
ruslar va ukrainlar mamlakatning chegaraga yaqin hududidagi asosiy tayanch
sifatida qaralgan. Yuqorida keltirilgan maqola muallifi ham bu masala ustida
to xtalib, «qirq yidsan buyen Qrimda yashab kelayotgan boshqa xalqlarni
‘
ko chirish hisobiga qrim tatarlariga nisbatan «adolatni tiklash» kerak emas», deb
‘
xulosa qilgan. Masalaning asosiy mohiyati aynan shu yerda edi 1
.
1987 yil iyul-sentabr oylarida Krasnodar o lkasida istiqomat qilayotgan
‘
qrim tatarlari vakillari bilan so vet hukumati vakillari o rtasida bo lgan uchrashuv
‘ ‘
ham keskin bahsmunozara tarzida o tdi. Qukumat vakillari qrim tatarlarining
‘
tarixiy vatanlariga qaytishi uchun muayyan vaqt kerak bo lishidan boshqa hech
‘
narsani va da qilolmadilar. Bu o rinda ularning haq-huquklari masalasini ko rib
’ ‘ ‘
chiqish o rniga markaz o z qaramaqarshi harakatla
‘ ‘ rini boshlab yubordi. 1987 yil
27 dekabrda jamoat xavfsizligini saqlash, aholi sog lig ini mustahkamlash
‘ ‘
bahonasi ostida, vaqtincha tadbir sifatida, nomi ro yxatda e lon qilingan
‘ ’
shaharlar va qishloqlarda doimiy yashash uchun ko chib kelayotgan kishilarni
‘
ro yxatga olish to xtatilishi to g risida qaror qabul qilindi. Qarorga ilova ham
‘ ‘ ‘ ‘
mavjud bo lib, unda mahalliy tashkilotlarga istisno tariqasida, ma lum zaruriyat
‘ ’
bilan ko chib kelayotgan kishi
‘ larni ro yxatga olish va ishga joylashtirish huquqi ‘ 44

berildi. Ammo shuni ta kidlash joizki, bu ilova aksariyat Rossiyaning turli’
viloyatlaridan Qrim va Krasnodar o lkasiga ko chib kelayotganlar uchun
‘ ‘
qo llanildi. Ko chib kelayotganlarni ro yxatga olish taqiqlangan joylar asosan
‘ ‘ ‘
qrim tatarlari tarixan yashab kelgan va aynan ular borib joylashish uchun
intilayotgan yerlar edi. Alushta, Yevpatoriya, Kerch, Sevastopol, Simferopol,
Feodosiya, Yalta shaharlari shular jumlasidandir.
Markazning ushbu qarorlaridan ko zlangan maqsad naqadar adolatsizligi
‘
Namangan viloyatida yashovchi bir guruh qrim tatarlarining KPSS MQ Siyosiy
byurosi, SSSR Ministrlar Soveti, Davlat statistika qo mitasi, matbuot
‘
tashkilotlariga yozgan xatlarida ham fosh etilgan edi. Jumladan, xatda shunday
deyilgandi: «Qrim tatarlariga bo lgan munosabat mustamlakachilik siyosatining
‘
davomidir. Rossiya podsholari, imperatorlari ham asrlar davo mida shunday
siyosatni amalga oshirgan. Sovet davlati ham bu siyosatni izchillik bilan amalga
oshirmoqda ..., butun bir millatni o z yurtidan badarg a qilish, jismoniy azoblash
‘ ‘
va yo q qilish, turli joylarga tarqatib yuborib, boshqa xalqlar bilan
‘
assimilyatsiyalashtirish, tili, milliy madaniyati rivojlanishi imkoniyatlarini
cheklash mil liy adolatsizlikning yorqin ko rinishidir. SSSR Mi
‘ nistrlar Sovetining
qarorlari butun bir millatga qarshi bo lgan jinoyatni yashirish uchun chiqarilgan».
‘
1987 yilga kelib mamlakatning asosiy marosimlar maydonida Qrim avtonom
respublikasini tiklashni talab qilib borgan qrim tatarlarining harakati bo lib o tdi.
‘ ‘
Vaziyatning og irlashib borishi natijasida 1987 yilda KPSS MQ Siyosiy
‘
byurosida qrim tatarlari muammosi masalasi ko rib chiqildi. Siyosiy byuroda
‘
qrim tatarlarini Qrimga ko chirish masalasi «Markaziy qo mitaga ortiqcha
‘ ‘
ekanligi» ta kidlandi. Majlisda ma ruza qilgan M. S. Gorbachyov bu masala
’ ’
xususida shunday dedi: «Qrim avtonomiyasini tiklash Lenin g oyalari bo yicha
‘ ‘
umuman haqiqatga to g ri kelmaydi. O tgan 45 yil davomida Qrimda juda
‘ ‘ ‘
ko p narsalar o zgardi. Krimning rivojlanishi uchun boshqa xalqlar, ayniqsa
‘ ‘
ruslar, ukrainlar juda katta hissa qo shdilar. Shuning uchun Qrimni tatarlar
‘
qo liga topshirishning iloji yo q. Ammo Qrimga ko chib kelayotganlarga
‘ ‘ ‘ 45

janubiy qirg oqlarni berkitib, 15 20 yillar davomida Krimning boshqa, o zlari‘ — ‘
istagan qismlarida joylashishlari uchun yordam berish mumkin».
KPSS MQ Siyosiy byurosi O zbekistonda ham qrim ta
‘ tarlari harakatini
to xtatish uchun resggublikada barcha tadbirlarni amalga oshirish, ommaviy
‘
axborot vositalari orqali turli ko rsatuvlar uyushtirish lozimligini ta kidladi. Bu
‘ ’
ishlarni nazorat qilib turish uchun A. A. Gromiko, V. V. Shcherbitskiy, V. I. Vo-
rotnikov, I. B. Usmonxo jayev, P. N. Demichev, V. M. Chebrikov, A. I.
‘
Lukyanov, G. P. Razumovskiy, A. N. Yakovlevdan iborat komissiya tuzilib, ularga
qrim tatarlari vakillari bilan uchrashish, omma viy axborot vositalari orqali turli
chiqishlar uyushti rish kabi vazifalar yuklatildi. Shunga qaramay, 1987 yil 25 27
—
iyul kunlari qrim tatarlarining ommaviy chiqishlari bo lib o tdi.
‘ ‘
O zbekistonda ham qrim tatarlari milliy harakati muammolari bilan
‘
shug ullanuvchi komissiyalar respublikaning sakkiz viloyatida tashkil etilgandi.
‘
Komissiyalarning asosiy vazifalari qrim tatar tilida nashr etilayotrart adabiyotlar
hajmini kengaytirish, tegishli o quv dasturlari va darsliklarni yaratish,
‘
O zbekistonda qrim ta
‘ tarlari madaniyat va san atini yanada rivojlantirishdan ’
iborat bo ldi. Komissiyalar tarkibiga qrim tatarlari va
‘ killari, ikkinchi jahon urushi
ishtirokchilari ham kiritildi. Bu komissiyalar qrim tatarlari vakillari bilan jami 80
ga yaqin uchrashuvlar o tkazib, 12 mingdan ko proq kishi bilan suhbatlar qildi.
‘ ‘
Shuningdek, komissiyalar asosan qrim tatarlaridan kelib tushgan shikoyat va
takliflarni markazning tegishli tashkilotlariga yuborish bilan ham shug ullandilar.
‘
O zbekistondan Ukrainaning Qrim va Xerson viloyatlariga, Krasnodar o lkasiga
‘ ‘
qrim tatar tilidagi kitoblar jo natib turildi. Shubhasiz, madaniy-ma rifiy sohadagi
‘ ’
bu kabi tadbirlar qrim tatar lari aslida o z oldilariga qo ygan tarixiy vatanga
‘ ‘
qaytish talabidan yiroq edi 1
.
«Tashabbus» guruhi qrim tatarlari o z vatanlariga ko chib borishi bilan
‘ ‘
bog liq bo lgan masalalarni tezroq hal etish maqsadida bir qator tadbirlarni
‘ ‘
amalga oshirdi. Tuzil gan komissiyalar respublika viloyatlarida qrim tatar xalqi
vakillari bilan uchrashuvlar o tkazib, ularning fikrlarini o rganib chiqsi.
‘ ‘ 46

Masalan, Toshkent viloyatida tuzilgan komissiya 1987 yil 31 avgustdan 17
sentabrga qadar 17 ta mehnat jamoasida uchrashuvlar o tkazdi. Shu davr ichida‘
komissiyaga 9096 kishi murojat qilib, 1590 ta ariza ko rib chiqildi.
‘
Farg ona viloyatida tuzilgan komissiya fuqarolarni muntazam qabul qilib,
‘
ularning fikrlarini o rgandi, joylardan kelgan jami 3005 ariza ko rib chiqildi. Bu
‘ ‘
arizalarga o z navbatida 15 ming kishi imzo qo ygan edi. Ko
‘ ‘ missiya,
shuningdek, 34 mehnat jamoasida turli uchrashuv lar o tkazdi.
‘
Qashqadaryoda tuzilgan shunday komissiya 7316 kishi ning arizasini
ko rib, joylarda turli uchrashuvlar o tkazdi.
‘ ‘
Namangan viloyatidagi komissiya ham 1987 yilning sen tabroktabr oylarida
2246 nafar kishini qabul qilib, 5355 kishi imzo qo ygan jami 1020 ta xat va
‘
telefon orqali 1408 ta taklif oldi.
1988 yil 24 aprelda Chinoz tumanining Olmazor qishlog ida O zbekiston,
‘ ‘
Qozog iston, Qirg iziston, Tojikiston respublikalari, Krasnodar o lkasi,
‘ ‘ ‘
Ukrainaning Xer son viloyati hamda Qrim va Moskvadan kelgan 112 vakil
ishtirokida «Tashabbus» guruhining uchrashuvi bo lib o tdi. Bu uchrashuvda
‘ ‘
«Qrim tatarlari milliy harakatining yaqin davrlardagi faoliyati haqida» qaror qabul
qilindi234. Mustafo Jemilov Markaziy ijroiya qo mitasi raisi etib saylandi.
‘
Shuningdek, uchrashuvda qabul qilingan qarorni tezda KPSS MQ Bosh kotibi
M. S. Gorbachyovga yuborish masalasi to g risida kelishib olindi. M.
‘ ‘
Gorbachyov nomiga yuborilgan xatda qrim tatarlarining o z tarixiy vatanlariga
‘
qaytish uchun o tkazayotgan miting va namoyishlarini qonuniy deb hisoblash,
‘
ularning Qrimga ommaviy ko chib borishini qo llabquvvatlash, qrim tatarlari
‘ ‘
badarg a qilingan kun 18 mayni milliy fojia kuni deb e lon kilish va igu kuni
‘ — ’
namoiishlar utkazish, qrim tatarlari milliy harakatida boshqa xalqlar vakillari ham
ishtirok etishini ta minlash, milliy harakat faoliyatini yorituvchi nashrni
’
tayyorlash va bu ishdagi xarajatlarni ta minlash uchun milliy fond tashkil etish
’
kabi talablar qayd etilgan edi. Ammo markaz bu tinch xarakterdagi tadbirlarni
«ekstremistik harakat» deb baholab, bunga javoban SSSR Oliy Soveta Prezidiumi 47

1988 yil 28 iyulda «SSSRda yig ilishlar, mitinglar, kucha yurishlari va‘
namoyishlarni uyushtirish hamda o tkazishning tartibi to g risida» qaror qabul
‘ ‘ ‘
qildi. Ushbu qarorga muvofiq, tadbirlar utkazish uchun hududda bu tadbirlar
o tkazilayotgan mahalliy sovet, ijroiya qo mitalarning yozma ruxsatini olish
‘ ‘
lozim edi. Ikki va undan ko p mahalliy sovetlar territoriyasida ommaviy tadbirlar
‘
o tkaziladigan bo lsa, ulardan yuqori turgan idoralarning ruxsati olinishi shart
‘ ‘
qilib qo yildi. Ruxsat so rab yozilgan ariza mo ljallanayotgan tadbir
‘ ‘ ‘
o tkaziladigan kundan kamida 7 kun avval tegishli mahalliy sovet ijroiya
‘
qo mitasiga berilishi va ijroiya qo mitasi uni uch kun ichida ko rib chiqib,
‘ ‘ ‘
javob berishi kerak edi. Arizada shu tadbirni o tkazadigan tashkilotning aniq
‘
nomi, tadbirning maqsadi, tarzi, joyi va o tkazilish vaqgi, shuningdek,
‘
qatnashchilarning taxminiy soni ko rsatilmog i ham lozim edi. Bunday yo l esa
‘ ‘ ‘
o z navbatida bironbir tadbir utkazish uchun ruxsat olishni nihoyatda
‘
qiyinlashtirardi. 48

2.2.O zbekistonda etnik munosabatlar va ularning oqibatlari‘
Sovet davlatining «lenincha» milliy siyosati ittifoqda yashovchi kichik
xalqlarning taqdirini aslida fojiali tarzda «hal qilgan» edi.
Nohaq stalincha qatag onga uchragan, mamlakatda boshlangan
‘
«oshkoralik» va «qayta qurish»ga umid tikib o z tarixiy vatanlariga qaytish
‘
taraddudiga tushgan xalqlardan biri 1944 yili Gruziyaning janubig arbiy
‘
Mesxetiya o lkasidan O zbe kistonga zo rlab ko chirib keltirilgan mesxeti
‘ ‘ ‘ ‘
turklari edi. Ma lumotlarga ko ra, ko chirib keltirilgan mesxeti turklarining
’ ‘ ‘
O zbekistondagi umumiy soni 110 ming kishini tashkil etgan. Ular asosan
‘
Farg ona viloyatining Qo qon, Quvasoy, Marg ilon kabi shaharlariga va
‘ ‘ ‘
vodiyning boshqa yerlariga joylashtirilgan. Shuningdek, ular qisman Toshkent
viloyatining ba zi tumanlariga ham o rnashgan edilar.
’ ‘
Ta kidlash joizki, garchi M. S. Gorbachyov hokimiyati davrida
’
(1985 1991) qatag onga uchragan, zo rlab ko chirilgan xalqlar taqdiri
— ‘ ‘ ‘
masalalari yuzasidan bir qator komissiyalar tashkil etilgan bo lsada, aslida vaziyat
‘
deyarli o zgarishsiz qolaverdi. Bir necha o n yillar davomida yechilmay,
‘ ‘
turg un hodsa qolib kelgan muammolar millatlararo munosabatlar zamirida ham
‘
o z aksini topdi. O zbekistonda bu holatni «Farg ona voqealari» va boshqa
‘ ‘ ‘
voqealar jarayonida ko rish mumkin bo ladi
‘ ‘ 1
.
O zbekiston Prezidenti I. A. Karimov Farg ona fojialari haqida shunday
‘ ‘
degan edi: «Farg onadagi voqealar va undan keyingilar turli millat kishilari
‘
o rtasida ishonchsizlik tug dirdi. Bularning hammasini kimlar boshladi? Imonim
‘ ‘
komilki, ushbu voqeahodisalarning markazi respublikadan tashqaridadir. Bozor
munosabatlariga o tish davrida ittifoqdosh respublikalarning ahvoli tang bo lishi
‘ ‘
kimlargadir juda zarur. Ana shunday vaziyatda istalgan payt da ularning ichki
ishlariga aralashish va masalani xoxlagan tarafga qarab hal etish mumkin
bo ladi».
‘ 49

Farg ona voqealarining guvohi bo lgan isroillik jur‘ ‘ nalist M. Lurye
Isroilda chiqadigan «Vesti» gazetasiga bergan intervyusida quyidagilarni
ta kidlagan edi: «Birinchidan, hammasi o zbeklar bilan mesxeti turklari o rta
’ ‘ ‘ -
sidagi to polondan boshlandi va bunda bir o zbek yigiti halok bo ldi. Buning
‘ ‘ ‘
oxiri nima bilan tugashini o sha vaqtda hech kim bilmadi. Ikkinchidan, o sha
‘ ‘
vaqgda mesxeti turklarining o rnida boshqa millat vakillari ham bo li shi
‘ ‘
mumkin edi. To polonni boshlagan kishiga faqat o z kuchini ko rsatib
‘ ‘ ‘
qo yishigina kerak edi, xolos. Turklar esa «urishish uchun juda mos tushar
‘
edilar», chunki ularning orqasida ruslarni himoya qilib turgan kuchlar singari katta
tayanch yo q edi. Umuman, mesxeti turklarining o rnida himoya qilib turuvchisi
‘ ‘
bo lmagan boshqa xalqlar ham bo lishi mumkin edi». Muallifning fikrlaridan
‘ ‘
ma lum bo lishicha, «bu avvaldan o ylab qo yilgan reja edi». Ommaviy
’ ‘ ‘ ‘
to sto polonlar dastlab Farg onada, oradan ikki kun o tib Marg ilonda,
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
so ngra Qo qonda tarqalgani254 ham muallifning fikri to g ri ekanligidan
‘ ‘ ‘ ‘
dalolat beradi.
Buxorolik paxtakor Saodat Gulahmedova Farg onadagi voqealardan so ng
‘ ‘
quyidagi so zlarni aytgan edi: «Besh yoshimda O zbekistonga kelib qolganman.
‘ ‘
O zbek xalqining bizga o z go shalaridan joy bergani, bir burda non
‘ ‘ ‘
nasibalarini biz bilan baham ko rgani hali ko z o ngimdan ketmaydi.
‘ ‘ ‘
O shandan buyen qancha vaqtlar o tdi. Lekin oramizda samimiy mehroqibat,
‘ ‘
boshqa insoniy fazilatlar mustahkamlansa mustahkamlandiki, pasaymadi».
Mazkur voqealarning guvohi bo lgan va mojarolarning oldini olish
‘
komissiyasi tarkibida bo lgan Sh. Ziyamov va P. Abdurahmonov O zbekistan
‘ ‘
KP MQning «Fargona viloyatining Quvasoy shahrida milliy asoslarda yuzaga
kelgan salbiy voqealar haqida» maxsus axborot tayyorladilar. Unda mualliflar
sodir bo lgan voqealarning asl mohiyatini aholiga to g ri tushuntirish lozimligi,
‘ ‘ ‘
Fargona viloyatidagi dolzarb ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni zudlik bilan hal etish
choratadbirlarini, bu voqealarning boshqa hududlarda yuz berishi oldini olish
uchun harakat qilishni taklif etganlar. 50

Chuqur ildizlarga ega bo lgan ushbu voqealarning tub negizlarini‘
respublikaning o sha davrdagi layoqatsiz rahbariyati «bozorda qulupnay
‘
sotishdan kelib chiqqan»259 mojaro deya baholadi. O sha kunlari SSSR Oliy
‘
Sovetining sessiyasi ish boshlagan bo lib, O zbekiston KP MQ birinchi kotibi R.
‘ ‘
N. Nishonovning bu mojaroga o ta darajada mas uliyatsiz va bepisandlik bilan
‘ ’
yondashgani ba zi deputatlarda norozilik tug dirdi. Jumladan, armanistonlik
’ ‘
deputat G. S. Yegityan R. Nishonovga qarab: «Rafiq Nishonovich, bir necha
kundan beri men nihoyatda hayajonlanib yuribman. Shu sababli sizga tanbeh
bermay ilojim yo q. Muxbirlar bergan ma lumotlarga qaraganda, hozir
‘ ’
O zbekistonda vaziyat nihoyatda keskinlashgan
‘ 1
.
Shuni alohida ta kidlash joizki, mesxeti turklari asosan savdotijorat,
’
maishiy xizmat va boshqa sohalarda ishlaganlar, mahalliy xalq aksariyatini tashkil
qilgan kol xoz a zolarining sermashaqqat mehnatlari evaziga ish haklari juda oz
’
miqsorni tashkil etgani holda, savdo va xizmat ko rsatish sohalarida ishlash ancha
‘
imtiyozli hisoblanar edi. Garchi mesxeti turklari o zlari yashayotgan joylarda
‘
ma lum imtiyozlarga eta bo lib, asosiy daromadli lavozimlar ham ularga tegishli
’ ‘
bo lsada, XX asrning 80-yillaridan boshlangan «oshkoralik» ularning ham
‘
vatanlariga qaytish uchun bo lgan harakatlariga turtki bergan. Mesxeti turklari
‘
bosh qa nohaq qatag on qilingan xalqlar kabi bir necha marotaba turli idoralar,
‘
mahalliy tashkilotlar rahbarlariga murojaat etib, o z tarixiy vatanlariga qaytarishni
‘
talab qilganlar. Keyinchalik bu talab yangi saylangan SSSR xalq deputatlari
e tiboriga ham havola etilgan. Lekin , «yuqori tash
’ kilotlar quloq solmagach,
SSSR xalq deputatlari birinchi syezdining ochilishi kunlarida bu ziddiyatlarni
ataylab kuchaytirib yuborishga muvaffaq bo lingan».
‘
KPSS va sovet davlati rahbariyati mesxeti turklari ning hakdi talablari hal
etilishidan manfaatdor bo lmagan. Gruziya SSR rahbariyati ham mesxeti
‘
turklarining o z tarixiy vatanlariga qaytish xohishistagini inobatga olmadi. Gruzin
‘
yozuvchisi Ch. Amiredjibi mesxeti turklari ning vatanlariga qaytishi to g risida
‘ ‘
shunday deydi: «Ruslar mesxeti turklarining vatanlariga qaytishlari xususida 51

boshqacha fikrga egalar. Gap shundaki, agar ular Kavkazda joylashtirilsa, u holda
islom dini o z pozitsiyasi ni bu yerda yanada mustahkamlaydi. Agar bu mintaqani‘
musulmonlar ko p yashaydigan yer qilinsa, u holda bu mintaqa ruslar uchun
‘
butunlay qo ldan ketadi»263. Farg ona fojialarini tahlil etishda «janjal dastlab
‘ ‘
bir rus va bir tatar yigiti o rtasida kelib chiqqani, rus yigitini o zbek yigitlari
‘ ‘
himoya qilgani, tatar yigitini esa mesxeti turklari himoya qilgani, natijada bu
to polon to satdan kuchayib ketgani264» haqida vaqtli matbuot sahifalarida
‘ ‘
chiqqan xabarlar ham markazda O zbekistondagi vaziyatni jilovlab turishga,
‘
mesxeti turklarini vatanlariga qaytish uchun harakatlaridan chalg itishga intilish
‘
bo lganligidan dalolat beradi.
‘
O zbekistonda bu fojialarni tekshirish uchun 1989 yil 23 iyunda tashkil
‘
etilgan komissiya xulosalarida esa Farg onada yuz bergan voqealar yoshlar
‘
o rtasida kelib chiqqan mojarolarning tasodifiy natijasi emas, balki ijtimoiy,
‘
iqtisodiy ildizlarga ega bo lganligi ta kidlandi, uning sabablari qatorida partiya
‘ ’
tashkilotlarining aholi o rtasida keng ko lamda tarbiyaviy, tashkiliy ishlar olib
‘ ‘
bormagani, xalqlar do stligini mustahkamlashga e tibor bermagani, ma muriy
‘ ’ ’
organlar xodimlari esa sarosimaga tushib, mojaro boshlangan birinchi kundanoq
janjalning oddini olish uchun choratadbirlar ko rmagani ko rsatildi. Shuningdek,
‘ ‘
nizolar mahalliy millat o rtasida kuchaygan «ashaddiy millatchilik» kayfiyatining
‘
natijasi bo lib, bu respublikada yashayotgan xalqlarni birbiriga qaramaqarshi
‘
qo yishga qaratilgani ham qayd qilib o tilgani holda, «vodiyda turk mesxetilari
‘ ‘
xattiharakatlariga nisbatan ancha befarkdiklar bo lgani, ular orasidagi ayrim
‘
shaxslar Gruziya SSRning janubiy raionlariga tezroq qaytish muammosini hal etish
maqsadida vaziyatni keskinlashtirishga uringani, bu esa vaziyatni ancha
chigallashtirib yuborgani» ko rsatib o tiladi. Shubhasiz, bu xulosa tarixiy
‘ ‘
haqiqatga birmuncha mos kelsada, mesxeti turklari o z talablaridan «kelib
‘
chiqqan mojarolar»da O zbekiston rahbariyati, O zbekiston SSR Prokuraturasi,
‘ ‘
Ichki ishlar vazirligini mo jarolarning oldini ololmaganliqda ayblash markazning 52

yordami hamma vaqt kerak bo lishini «isbotlab» qo yish uchun qulay imkoniyat‘ ‘
ham edi.
1989 yil 15 iyunda respublika partiya xo jaligi faollari yig ilishida harbiy
‘ ‘
mashq zonasiga joylashgan mes xeti turklarini boshqa yerlarga ko chirish masalasi
‘
ko rib chiqildi. SSSR Ministrlar Sovetining Raisi N. I. Rijkov ma ruzasida
‘ ’
«Farg ona yaqinidagi qochoqlar lagerida yashayotgan turk millatiga mansub
‘
grajdanlarga, ularning oila a zolariga agar ixtiyor qilsalar, Rossiyaning
’
noqoratuproq raionlariga jo nab ketish imkoniyati berilganligi» va bu «vaqtincha
‘
tadbir» ekanligi, ko chirish uchun zarur bo lgan barcha choralar boshlangani
‘ ‘
ta kidlab o tiddi. Ma lumki, XX asrning 70 yillaridayoq Rossiya qishloqlarida
’ ‘ ’
demografik vaziyat og irlashib ketgan edi. Na
‘ tijada, 1959 yildan to 1979 yilga
qadar bu yerlarda qishloq aholisi 13 mln. kishiga qisqargan. Ko plab qishloqlar
‘
bo shab, serhosil yerlar kamayib, qishloq xo jaligi ishlab chiqarish
‘ ‘
infrastrukturasi ishdan chiqqan. 1987 yilgi ma lumotlarga ko ra, Rossiyaning
’ ‘
chekka viloyatlaridagi qishloqlarda bo shab qolgan, xarobaga aylangan
‘
uyjoylarning soni 900 mingga yetgan edi. Bunday viloyatlar qatoriga Pskov,
Bryansk, Oryol, Smolensk, Yaroslavl, Kirov va boshqalar kirar edi. Bu yerlarda
yashagan aholi og ir iqtisodiy, ijtimoiy ahvolga chiday olmay yirik shaharlarga,
‘
jumladan, O rta Osiyo mintaqasiga ko chib ketgan. Tashlab ketilgan
‘ ‘
qishloqlardagi vaziyatni tiklash uchun qiyinchiliklarga bardosh beradigan,
sabrtoqatli, ishning ko zini biladigan mehnatsevar kishilar kerak edi. Farg ona
‘ ‘
voqealaridan so ng «qishloq xo jaligini ko taruvchi mehnatsevar turk xalqi»
‘ ‘ ‘
ana shunday joylarga joylandi. Usha yillari markazdan ko chirish bilan
‘
shug ullanuvchi maxsus komissiya ham keldi. Ammo bu bilan bog liq xarajatlar
‘ ‘
Farg ona viloyati budjeta hisobidan ajratildi. 1989 yil 10 iyungacha Belgorod
‘
shahrining Karocha, Noviy Oskol, Proxorovka, Krasnogvardeyskoye, Borisovka
tumanlariga 2839 kishi, Kalinin shahrining Zubsov, Rjev, Olenino tumanlariga 500
kishi, Oryol shahriga 1875 kishi ko chirildi. Ko chib borganlarga «va da»
‘ ‘ ’
qilingan tayyor joylarning yo kligi sababli ular asosan klublarga, maktablarga,
‘ 53

bo sh qolgan uylarga joylashtirildi. Iyun oyining oxirlariga kelib, Farg ona‘ ‘
viloyatidan Rossiyaning Smolensk, Oryol, Kursk, Belgorod, Voronej viloyatlariga
16282 kishi ko chirildi.
‘
Yuqorida ta kidlanganidek, mesxeti turklarining qonuniy haqhuquqlari
’
markaz hukumati tomonidan tan olinmagach, 1989 yil 23 may kuni Quvasoyda
mahalliy millatga mansub yoshlar bilan mesxeti turklari yoshlari o rtasida
‘
«mojaro kelib chiqdi». Buning oqibatida 56 kishi nobud bo ldi, 400 dan ortiq uy,
‘
116 transport vositasi, 8 sanoat korxonasi va bir necha maktabga o t qo yildi,
‘ ‘
650 dan ortiq kishi jarohatlandi.
Janjal boshlangan kundanoq mesxeti turklari o z vatanlariga qaytish uchun
‘
talablarini yana kuchaytirdilar. Ular milliy manfaatlarini himoya etib, Gruziyaning
Adigin, Askizin, Axalsika rayonlariga qaytishlariga imkon berilishini talab
qildilar276. Bu ishlarda mesxeti tur klari yo lboshchilari Tashtan Aslanov, Abbos
‘
Xaxutadze, Dursun Ismoilovlar faol bo ldilar. Bir vaqtning o zida sabr kosasi
‘ ‘
to lgan mahalliy aholi ham respublikadagi og ir ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatdan
‘ ‘
chiqish, turmush sharoitlarini yaxshilash, yoshlarni ish bilan ta minlash, milliy
’
munosabatlardagi adolatsizlikka chek qo yish masalalarini hal etishni jiddiyroq
‘
talab qilib chiqdi. Viloyatdagi og ir ijtimoiy-iqtisodiy vaziyat hissiyotga berilgan
‘
yoshlar bi lan bir qatorda katta yoshdagi kishilarni ham bu norozilik harakatlarida
ishtirok qilishga majbur etdi. Ular o z talablarini «Paxtaning narxi oshirilsin!»
‘
degan shiorlar bilan ifodalashga harakat qildilar. Ushbu to polonlar
‘
ishtirokchilaridan biri o z noroziliklarining sabablari haqida shunday degan edi:
‘
«Farg onada ko p millat vakillari yashaydi, turklar, qrim tatarlari, yahudiylar,
‘ ‘
nemislar va hokazo. Ammo shunisi ajablanarliki, ularning hammasi o zbeklarga
‘
qaraganda to q, farovon. Kishloqda yashaganimiz, paxta ekkanimiz bizning
‘
aybimizmi?»
Mahalliy yoshlar va mesxeti turklari o rtasidagi nizolar Quvasoydagi
‘
voqealardan so ng Toshloq, Marg ilon, Farg ona shaharlariga ham tarqaldi.
‘ ‘ ‘
Jumladan, 3 iyun kuni Toshloqda bo lgan tartibsizliklarda 3000 ga yaqin yoshlar
‘ 54

qatnashdi. Mesxeti turklariga qarashli bir qancha uylar yoqib yuborildi.
To plangan ma lumotlardan aniqlanishicha, Toshloqsa bo lgan‘ ’ ‘
to qnashuvlarda 16 kishi halok bo ldi, ulardan 11 tasi mesxeti turklari, 5 tasi
‘ ‘
o zbeklar edi. Toshloq posyolkasida yashagan 192 mesxeti turklarining uylaridan
‘
171 tasi jiddiy moddiy zarar ko rdi. Mushkul ahvolda qolgan mesxeti turklari 4
‘
iyun kuni o zlarini himoya qilishni so rab viloyat partiya komiteti binosi oldiga
‘ ‘
to plandilar. Turk millatiga mansub ko p kishilarning uylari yondirib
‘ ‘
yuborilgani, hayoti xavf ostida qolganligi sababli viloyatga keltirilgan qo shinlar
‘
mahalliy aholi yordamida ularni shahar yaqinidagi harbiy mashq bazasiga
joylashtirdi. 3 iyundan 12 iyungacha harbiy lagerga 4981 erkak va ayol, igu
jumladan, 1765 nafar bolalar ko chirildi.
‘
Shu kuni Farg onaga 13 ming kishidan iborat ichki ishlar qo shinlarining
‘ ‘
bo limlari keltirildi. Markazdan mazkur to qnashuvni bostirish maqsadida SSSR
‘ ‘
ichki ishlar vazirligining ichki qo shinlar bosh boshqarmasi boshligi Y. V. Shata-
‘
lin, Kiyev, Boku, Yerevan, Leningrad, Xarkov, Saratov, Perm, Ordjonikidze
shaharlaridan ichki ishlar qo shinlari yetib keldi. 5 iyunga kelib ularning soni
‘
6000 kishini tashkil etdi. Ammo bu kuchlar na O zbekiston hukumatiga, na
‘
muammolarni hal etish uchun tuzilgan komissiya rahbariyatiga itoat qilar edi.
Butun Farg ona vodiysi bo ylab vaziyat og irlashib borishi natijasida 4
‘ ‘ ‘
iyun kuni O zbekiston SSR Oliy Kengashi qarori bilan viloyatda kech soat 22 dan
‘
ertalab 6 gacha komendantlik soati joriy etildi. Vodiyda favqulodda vaziyat yuz
berishi munosabati bilan Farg ona viloyati ko
‘ mendanta buyrug iga binoan ‘
namoyishlar, mitinglar o tkazish, manifestatsiyalar uyushtirish, kishilarning
‘
ommaviy ravishda to planib turishi taqiqlandi. 16 yoshdan yuqori bo lgan
‘ ‘
shaxslarni uylarga ijaraga qo yish, sovuq qurollar saqlash, kech soat 22 dan
‘
so ng maxsus ruxsatnomasiz Farg ona viloyati hududida yurganlarga nisbatan
‘ ‘
qattiq choralar ko rilishi belgilandi. To polon va beboshliklarni
‘ ‘
uyushtirganlardan 12 kishi hibsga olindi. Bunday harakatlar vodiyning chekka 55

qishloqlariga ham tarqalmasligi uchun joylarda ko ngillilar drujinasi tashkil etildi.‘
Birinchi bo lib Oltiariq rayonida 900 kishidan iborat ana shunday drujina tuzildi.
‘
Voqealar Qo qonga ko chganida shaharga Rishton, Tosh
‘ ‘ loq,
O zbekiston rayonlaridan turli sovuq qurollar bi
‘ lan qurollangan yoshlar yetib kela
boshladi. 4 iyun soat 11 larga yaqin to planganlar soni mingdan oshib ketdi.
‘
Ularning ikki qismdan iborat talablari quyidagilar edi: 1. Ushlanganlar ozod
qilinsin; 2. Mesxeti turklari zudlik bilan ko chirilsin
‘ 1
.
Ular ijobiy javob ololmagach, viloyat partiya qo mitasi binosiga hujum
‘
qilganlarida 40 nafar militsiya xodimi o q uzib, to planganlarni chekinishga
‘ ‘
majbur etdi. To planganlar o z talablari amalga oshirilishiga kirishilmaganini
‘ ‘
ko rib, to polonni yana avj oldirdilar. Shundan so ng rayon ichki ishlar
‘ ‘ ‘
bo limi rahbarlaridan birining buyrug i bilan ommaga qarata avtomatlardan o t
‘ ‘ ‘
ochildi284. Qo qondagi fojialar davomida 5 kishi o ldi, 93 kishi turli jarohatlar
‘ ‘
oldi, 60 kishi kasalxonalarga yotqizildi285. Qo qonda bo lib o tgan
‘ ‘ ‘
to sto polonlar davomida harakat ishtirokchilari Qo qon kimyo zavodini,
‘ ‘ ‘
Qo qon yog moy kombinatini, avtobaza, temiryo l vokzali va boshqa bir necha
‘ ‘ ‘
obyektlarni egallab oldilar. Vaziyat og ir bo lgani sababli ichki ishlar xodimlari
‘ ‘
Qo qonda faqat bank va aloqapochta muassasalarini qo riqdadilar.
‘ ‘
1989 yil 7 iyun kuni Rishton tumani ijroqo mi oldida ham 2 3 mingga
‘ —
yaqin kishi to plandi. Bu yerda bo lib o tgan voqealarga oid ma lumotlarda
‘ ‘ ‘ ’
ko rsatilishicha, to planganlar Farg ona va Qo qondagi voqealarda ishtirok
‘ ‘ ‘ ‘
etgani uchun qamalganlarni ozod etishni, shu bilan birgalikda paxta, pilla va
boshqa qishloq xo jaligi mahsulotlari narxini oshirishni, aholini ish bilan
‘
ta minlashni, uyjoy muammolarini hal etishni talab qilganlar.
’
Qo qonda bo lib o tgan voqealarda ishtirok etgan yoshlar ommaviy
‘ ‘ ‘
tartibsizliklar natijasida qamoqqa olingan 69 nafar kishini ozod qildilar. 12 iyun
kuni Namanganning Kurashxona mahallasida ham xuddi shunday harakatlar
bo lib, unda 400 dan ortiq kishi qatnashdi. Bu fojialarning sabablarini zudlik bilan
‘
aniqlash maqsadida markazdan O zbekistonga Armaniston, Ozarboyjondagi
‘ 56

milliy ziddiyatlarni o rganib, katta «tajriba» orttirgan 200 dan ortiq tergovchi‘
yuborildi. Bularning ishtirokida 6 iyundan boshlangan qotillik va o t qo yishlar
‘ ‘
bo yicha 56 ta jinoiy ish aniqlandi, 2500 dan ortiq mojaroli hodisalar
‘
tekshiruvdan o tkazildi. 21 iyundan boshlab om
‘ maviy tartibsizliklarda
qatnashganlar ustidan 40 ta ji noiy ish qo zg atildi.
‘ ‘
Shu vaqt ichida 30 dan ortiq qotillik ishi ochildi. Bu harakatda ishtirok
etganlardan turli sovuq va o tochar qurollar tortib olindi.
‘
Umuman, Farg ona fojialari natijasida 103 kishi halok bo lib, ulardan 52
‘ ‘
tasi mesxeti turklari, 36 tasi o zbeklar edi, 1011 kishi jarohatlandi. SSSR Ichki
‘
Ish lar ministrligi ichki qo shinlari harbiy xizmatchilaridan 137 kishi, militsiya
‘
xodimlaridan PO kishi yarador bo ldi. 757 ta uy, 27 ta davlat obyekti, 275 ta
‘
avtotrans porta o t qo yildi.
‘ ‘
SSSR Ichki Ishlar vazirligi bergan ma lumotlarga ko ra, Farg ona
’ ‘ ‘
fojialarida 8 iyunga qadar 56 kishi olgan tan jarohatlaridan vafot etgan. Ulardan 43
kishi mesxeti turklari, 7 nafari o zbek, 1 tojik, 1 rus edi. Qolganlarining shaxsi va
‘
millati aniqlanmagan.
Farg onada bo lib o tgan o zaro to qnashuvlardan jabr kurgan
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
kishilarga, birinchi navbatda mesxeti turklariga yordam berish uchun mutasaddi
mahalliy idora va tashkilotlar barcha choratadbirlarni belgiladi. Bu tadbirlarda ma -
halliy aholi vakillari ham faol bo ldilar. Qishloq aholisi jabrlangan mesxeti
‘
turklariga qarashli bo lgan qoramollarni to plab, ular kimga tegishli ekanini
‘ ‘
aniqlab, vaqtincha bokish uchun kolxoz molxonalariga topshirdilar. Xalq
deputatlari Farg ona viloyati ijroiya Qo mitasi harbiy mashq bazasiga
‘ ‘
ko chirilgan turklarning moddiy va maishiy ta minlanishini yo lga qo yish
‘ ’ ‘ ‘
uchun yevropa millatiga mansub kishilardan iborat ikkita komissiya tuzdi.
Jabrlanganlarning ehtiyoji va mulkiga taallukli masalalarni hal etish viloyat
ijroqo mi raisi o rinbosari V. N. Fomichyov, viloyat sog liqni saqlash bo limi
‘ ‘ ‘ ‘
boshlig i o rin
‘ ‘ bosari T. G. Tokmakova, viloyat sanepidemstansiyasi bosh lig i ‘57

E. V. Kryuchenko, viloyat savdo boshqarmasi boshlig i o rinbosari V. B.‘ ‘
Parshikovlarga topshirildi.
O zbekiston SSR Ministrlar Soveti Farg onadagi favqulodda vaziyatdan
‘ ‘
kelib chiqib 1989 yil 5 iyuldagi 218 raqamli farmoyishi bilan viloyat xalq
deputatlari ij roiya qo mitasi oldiga vayron bo lgan uylarni ta mirlash uchun
‘ ‘ ’
kerak bo ladigan qurilish materiallarini yetkazish, mesxeti turklariga yetkazilgan
‘
zarar miqdorini belgilash va qoplash kabi vazifalar yuklatildi.
Ushbu qarorga binoan, zarar kurgan shaxslarning uyjoylari, molqo ylari
‘
sug urta qilinmagan bo lsa, yolg iz fuqarolarga 1200 so m, ikki kishidan
‘ ‘ ‘ ‘
iborat oilalarga 2000 so m, oilaning boshqa a zolariga 500 so mdan pul
‘ ’ ‘
to lash belgilandi298. Ko chib ketganlarning uyjoylari mahalliy hokimiyatlar
‘ ‘
nazorati ostida qoldirildi. Viloyat ijroiya qo mitasining farmoni bilan ko chib
‘ ‘
ketayotgan mesxeti turklarining uyjoylarini ta mirlab, avvalgi holatiga keltirib, uy
’
egalari bergan ishonch qogozlariga binoan sotish lozimligi ko rsatildi.
‘ 58

XULOSA
Ozbekistonda milliy siyosat (XX asr 80-yillar misolida)‘ mavzusini tadqiq
etib, o’rganib quyidagi xulosalarga kelindi:
Birinchidan , O zbekistan mustaqillikni qo lga kiritgan davrdan boshlab
‘ ‘
yangicha ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarni shakllantirish va rivojlantirish, milliy
davlatchilikni, uning siyosiy va huquqiy asoslarini mustahkamlash, komil insonni
tarbiyalash borasidagi tarixiy an analar va qadriyatlarni tiklash, jahondagi
’
rivojlangan va rivojlanayotgan demokratik davlatlarning tajribasini o rgaiish,
‘
ularni yangi davr ehtiyojlari, respublikamizdagi sharoitlar, xalqimizning
mentaliteti bilan bog lab, ijodiy rivojlantirishdan iborat taraqqiyot yo lini tanlab
‘ ‘
oldi;
Ikkinchidan , Mustaqillikning o tgan qisqa davrida o zbek xalqi ozod va
‘ ‘
obod Vatan, kelajak istiqboli erkin va demokratik jamiyat qurish bo lgan yurt
‘
egasiga aylandi. Vatanparvarlik va milliy g urur kishilar ma naviy kamolotining
‘ ’
asosiy mezonlaridan biri bo lib qoldi;
‘
Uchinchidan, KPSS va sovet davlatining 74 yillik mustabid hukmronligi
davrida o zbek xalqiga xos qadriyatlar poymol etildi, xalq hayotiga zo ravonlik
‘ ‘
bilan singdirilgan «sotsialistik» turmush tarzi millatlar va elatlarning o zligidan
‘
mahrum bo la boshlashiga, ijtimoiy-iqtisodiy hayotda nohaqlikning yuzaga
‘
kelishiga sabab bo ldi;
‘
To rtinchidan,
’ iqtisod va xo jalik hayotida vujudga kelgan holat, ya ni ‘ ’
markazdan turib ma muriy-buyruqbozlik usulida boshqarish, ekstensiv rivojlanish
’
yo lining tanlab olinishi mamlakatni tanazzul yoqasiga olib keldi;
‘
Beshinchidan, inqiroziy jarayonlarning asosida mavjud siyosiy tuzum,
iqtisodiy munosabatlarning deformatsiyasi, ishlab chiqarishni tashkil etishning
ma muriy-buyruqbozlik usullari, mehnatni tashkil etishda manfaatdorlik
’
omillariga e tibor berilmaganligi, kishilarning manfaati va individual iste dodi
’ ’
hisobga olinmasligi, buning natijasida kishilarda mulkka, mehnat qurollari va 59

mahsulotga befarqlikning o sib borishi yotardi. Milliy o lka xalqlari aslida‘ ‘
sovetlar imperiyasining ishlab chiqaruvchi kuchlar yetkazib beruvchi hamda
Markazning xom ashyo bazasiga aylantirildi;
Oltunchidan, sovet mamlakati davlat boshqaruvining partiyaviy, sinfiy
diktatura qonunqoidalariga asoslangan mezonlari, shovinistik munosabat, buyuk
davlatchilik g oyalari mazkur davr milliy siyosatining asosiy tamoyillari edi.
‘
Shubhasiz, yuqoridagi tamoyillar, o z navbatida, o sib kelayotgan yosh
‘ ‘
avlodning e tiqodi, dunyoqarashi, aqliy ongi shakllanishiga ma lum darajada
’ ’
ta sir etdi. Bu esa «katta og a» deb nom olgan xalqlar tili, madaniyati, tarixiga
’ ‘
taqlidning kuchayishiga sabab bo ldi;
‘
Yettinchidan, XX asr 80-yillari o rtalaridan M. S. Gorbachyov tashabbusi
‘
bilan boshlangan «qayta qurish» va «oshkoralik» siyosati butun mamlakatda milliy
manfaatlarny himoya qilish, o zlikni anglashga bo lgan harakatlarning kucha
‘ ‘
yishiga, milliy va diniy qadriyatlarni tiklashga qaratilgan harakatlar boshlanib
ketishiga turtki bo ldi;
‘
Sakkizinchidan, s o vet davlatining yillar davomida «yagona sovet
xalqi»ning shakllanganligi haqidagi soxta g oyalari mana shu yillarga kelib hech
‘
qanday negizga eta emasligi, SSSRda «mil liy mansubligidan qat i nazar, sinfiy
’
manfaatlari va maqsadlarining umumiyligi bilan birlashgan mehnat ahlining buyuk
qardoshligi vujudga kelganliti» haqida gi nazariya asossiz ekanligi yaqqol namoyon
bo ldi;
‘
To qqizinchidan,
’ Mil liy manfaatlar toptalib, ta qib va tazyiqqa ’
asoslangan, muammo va tanazzul domiga tushib qolgan ushbu tuzum falajlik
holatidan chiqish uchun yana qatag onlar siyesatiga zo r berdi. SSSRning xom
‘ ‘
ashyo zaxira bazasi bo lmish O zbekistan ushbu siyosatning tajriba maydoniga
‘ ‘
aylantirildi. «Paxta ishi», «o zbeklar ishi» nomini olgan, bo htondan iborat ishlar
‘ ‘
natijasida minglab mehnatkash o zbek xalqi vakillari nohaq azoblarga mubtalo
‘
etildi; 60

O ninchidan, ’ yer sharining oltidan bir qismini yetmish yildan ziyod vaqt
davomida o z izmida ushlab turgan kommunistik mafkuraga asoslangan sovet
‘
davlatining barham topishi aslida XX asr siyosiy hayotida, shubhasiz, eng katta
siyosiy voqelik bo ldi.
‘
O n birinchidan
’ , jamiyat taraqqiyoti va rivojiga mutlaqo xilof bo lgan, ‘
markschalenincha deb nom olgan «kommu nistik g oya» zo rmazo raki
‘ ‘ ‘
birlashtirilgan, «sovet xalqlari»ni o z ichiga olgan imperiyaning XX asr 80-
‘
yillarida tanazzulga uchrashiga bosh sabab bo ldi.
‘
O n ikkinchidan,
’ XX asrning 80-yillarida O zbekistonda sovet totalitar ‘
tuzumi keltirib chiqargan oqibatlar respublikaning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy
hayotiga salbiy ta sir etdi. Biroq zafarli o tmish, boy tarix, o troq madaniy
’ ‘ ‘
turmush tarziga ega bo lgan, o z yuksak ma naviyati va madaniyati bilan
‘ ‘ ’
ajralib turgan o zbek xalqi hamisha o zligini saqlab qolishga muvaffaq bo ldi.
‘ ‘ ‘
Ushbu xulosalardan kelib chiqib quyidagi taklif va tavsiya larni kiritishni
lozim topdik.
1. XX asrning 80-yillarida O zbekistonda sovet totalitar tuzumi keltirib
‘
chiqargan oqibatlar respublikaning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayotiga salbiy
ta sir et
’ ganligini, b iroq o zbek xalqi o zining ’ ’ zafarli o tmish ‘ i , boy tarix ini aks
ettiruvchi risolalar yaratish;
2. XX asrning 80-yillarida O zbekistonda sovet totalitar tuzumi keltirib
‘
chiqargan salbiy oqibatlar ga qaramasdan o z
‘ ining yuksak ma naviyati va ’
madaniyati ni saqlab qolishga muvaffaq bo l
‘ ganligini aks ettiruvchi
fotoal bomlar yaratish;
’
3. Ushbu mavzu bilan bog liq maqolalar chop ettirish.
’ 61

ADABIYOTLAR RO YXATI‘
I. Rasmiy adabiyotlar:
1.1.Karimov I.A. O zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida.
’
Toshkent: O zbekiston , 2011.
“ ’ ”
1. 2 . Karimov I.A. O zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. 1-
‘
jild. Toshkent: O zbekiston, 1996. 364 b.
– ‘ –
1. 3 . Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. 2-jild. Toshkent:
–
O zbekiston, 1996. 380 b.
‘ –
1. 4 . Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. 3-jild. Toshkent:
–
O zbekiston, 1996. 366 b.
‘ –
1. 5 . Karimov I.A. Bunyodkorlik yo lidan. 4-jild. Toshkent:
‘ –
O zbekiston, 1996. 349 b.
‘ –
1. 6 . Karimov I.A. Yangicha fikrlash va ishlash davr talabi. 5-jild.
–
Toshkent: O zbekiston, 1997. 384 b.
‘ –
1. 7 . Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo q. Toshkent: Sharq, 1998.
‘ –
31 b.
–
1. 8 . Karimov I.A. Biz tanlagan yo l demokratik taraqqiyot va ma rifiy
‘ ’
dunyo bilan hamkorlik yo li. 11- jild. Toshkent: O zbekiston, 2003. 320 b.
‘ – ‘ –
1. 9 . Karimov I.A. Tinchlik va havfsizligimiz o z kuch-qudratimizga,
‘
hamjihatligimiz va qat iy irodamizga bog liq. 12-jild. Toshkent:
’ ‘ –
O zbekiston, 2004. 400 b.
‘ –
1.1 0 . Karimov I.A. O zbek xalqi hech kimga, hech qachon qaram
‘
bo lmaydi. 13-jild. Toshkent: O zbekiston, 2005. 448 b.
‘ – ‘ –
1.1 1 . Karimov I.A. Jahon inqirozining oqibatlarini yengish, mamlakatimizni
modernizatsiya qilish va taraqqiy topgan davlatlar darajasiga ko tarilish sari. 18-
‘
jild. Toshkent: O zbekiston, 2010. 262 b.
– ‘ –
1.1 2 . Karimov I.A. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch. Toshkent:
’ – –
Ma naviyat, 2008. 176 b.
’ – 62

1. 13 . Karimov I.A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada
chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. Toshkent:–
O zbekiston, 2010. B. 5
‘ –
II. Asosiy adabiyotlar:
2.1. Ата-Мирзаев О., Гентшке В., Муртазаева Р. Узбекистан
многонациональный: историко демографический аспект. – Ташкент: Абу Али
Ибн Сино, 1998. – 160 с.
2.2. Ата-Мирзаев О., Гентшке В., Муртазаева Р. Историко-
демографические очерки урбанизации Узбекистана. – Ташкент: Университет,
2002. –125 с.
2.3. Атамуратов С. Национальное самосознание и интернациональное
воспитание. – Тошкент, 1991. – 166 с.
2.4. Barkamol avlod tarbiyasi. – Toshkent: Akademiya, 2005. – 28 b.
2.5. Bo‘riyeva M.R. O‘zbekistonda oila demografiyasi. Toshkent: Universitet,
–
1997. 183 b.
–
2.6. Boriyeva M.R. Demografiya asoslari. Toshkent: Universitet, 2001. 166 b.
‘ – –
2.7. Bekmurodov A., Gafurov U., Mustafaqulov Sh., Kattayev N. Bu muqaddas
‘
vatanda azizdir inson. Toshkent: Gafur Gulom, 2010. 146 b.
– ‘ ‘ –
2.8. Bobojonova D.B. Ozbekistonda demografik jarayonlar va ularning xususiyati.
‘ –
Toshkent: Fan, 1995. 94 b.
–
2.9. Erkayev A. Manaviyat-millat nishoni. Toshkent: Manaviyat, 1999.
’ – ’ - 239
b.
2.10. Jo`raev N. O`zbekiston tarixi. Milliy istiqlol davri. Toshkent: SHar
– q,
2006.
2.11. Jabborov I. Ozbeklar: turmush tarzi va madaniyati: etnotarixiy lavhalar.
‘ –
Toshkent: Oqituvchi, 2003. 208 b.
‘ –
2.12. Jalolov A. Ozbekiston: mustaqillik, manaviyat, mafkura. Toshkent:
‘ ’ –
Ozbekiston, 1994. 96 b.
‘ – 63

2.13. Ziyomuhammadov B., Ismoilov F. Barkamol avlodni voyaga yetkazish
sirlari. Toshkent: Sano-standard, 2011. 439 b.– –
2.14. Ibrohimov A. Bizkim ozbeklar..: milliy davlatchiligimiz asoslari haqida
‘
mulohazalar. Toshkent: Sharq, 1999. 400 b.
– –
2.15. Imomnazarov M. Milliy manaviyatimizning takomil bosqichlari.
’ –
Toshkent: Sharq, 1996. 144 b.
–
2.16. Inson taraqqiyoti togrisida maruza. Toshkent, 1999. 83 b.
‘ ‘ ’ – –
2.17. Ozbekistonning yangi tarixi. Konseptual-metodologik muammolar.
‘ –
Toshkent: Akademiya,1998. 360 b.
–
III. Internet saytlari:
3.1. http:// www. stat.uz
3..2. http://www.gov.uz 64

Купить