O'zbekistonda mintaqaviy turizmni rivojlantirishning ijtimoiy-iqtisodiy jihatlarini, uni takomollashtirish yo’llar - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	249.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	05 Октябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

O'zbekistonda mintaqaviy turizmni rivojlantirishning ijtimoiy-iqtisodiy jihatlarini, uni takomollashtirish yo’llar

Купить

2 MUNDARIJA Kirish ………………………………………………………….. 3 I bob. MINTAQAVIY TURIZMNING KONSEPTUAL ASOSLARI 1.1. Mintaqaviy turizmning ijtimoiy-iqtisodiy mazmuni hamda milliy iqtisodiyotda tutgan о‘rni ............................................ ....... .......... 7 1.2. Mintaqalarda turizmning rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar..... 18 1.3. Mintaqaviy turizm resurslari …………………….. ..... ...... .......... 28 I bob bo’yicha xulosalar………………………………………… 42 II bob. О‘ZBEKISTONDA MINTAQAVIY TURIZMNI RIVOJLANTIRISH IMKONIYATLARI ULARNING MAMLAKAT IJTIMOIY-IQTISODIY О‘RNINI BAHOLASH 2 .1. О‘zbekiston mintaqalariga xos turizm turlari va ularni rivojlantirish imkoniyatlari ………. ............. …................................ ................... . 44 2.2. О‘ zbekistonning janubiy turistik mintaqasining mamlakat

3 raqobatbardoshlik omillaridan oqilona foydalanishdan iborat. Ho zirgi vaqtda dunyo olimlari va mutaxassislari mintaqalar raqobat bardoshligini oshirishning asosiy mexanizmi sifatida mintaqaviy klasterlarni shakllantirishning ilmiy- nazariy asoslarini ishlab chiqishga katta e’tibor berishmoqda. Biroq, bu borada yagona qarash va fikr lar mavjud emasligini ham ta’ kidlash lozim. Mamlakatimizda turizm indus triyasi tez sur’atlarda rivojlanish bosqichiga kirdi. Shunga qaramasdan, mintaqaviy turizm bozori raqobatbardoshligi ni oshirish, yangi imkoniyatlarni yaratish b о ‘yicha bir qator muammolar mavjud. Ayniqsa, mintaqalarda turizm bozori klasteri shakllanishini asoslash, uning istiqbolli strategik y о ‘nalishlarini aniqlash va amaliyotda q о ‘llash juda dolzarb ma salalardan biri hisoblanadi

4 turizmdek muhim soha kompleks rahbarining zarur darajadagi e’tiboridan chetda qolib ketdi. Bu xatoni sо‘zsiz va eng muhimi, natijali ravishda tо‘g‘rilash kerak. Biz hozir faqat turizmni rivojlantirish bilan shug‘ullanadigan tuzilmaga doir masalalarni tasdiqladik. Bu choralar turizmning О‘zbekiston iqtisodiyoti rivojiga qо‘shadigan hissasini oshirish, tarixiy va madaniy qadriyatlarimizni targ‘ib qilish, shuningdek, valyuta zaxiralarini tо‘ldirish bо‘yicha aniq chora- tadbirlar bilan kuchaytirilishi zarur” 1 degan edi. Respublikamiz mintaqalarida turistik klasterlarning shakllantirilishi turistik resurslardan tо‘liq foydalanish zamirida yangi sayyohlik firmalari ochilishiga, oldindan mavjudlari ishini yanada faollashtirishga hamda zamonaviy turistik mahsulotlar tayyorlanishiga zamin hozi

5 Bitiruv malakaviy ishining maqsadi Mintaqaviy turizmni rivojlantirishning ijtimoiy-iqtisodiy jihatlarini, uni takomollashtirish yo’llarini aniqlashdan iborat. Ushbu maqsadga erishish uchun bizlar quyidagi vazifalarni belgilab o’tdik:  mintaqaviy turizmning ijtimoiy-iqtisodiy mazmuni hamda milliy iqtisodiyotda tutgan о‘rnini kо‘rstaish;  m intaqalarda turizmning rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillarni aniqlash ;  m intaqaviy turizm resurslarini bayon qilish ;  О‘zbekiston mintaqalariga xos turizm turlari va ularni rivojlantirish imkoniyatlarini ochib berish ;  О‘zbekistonni turistik rayonlashtirish xususiyatlarini kо‘rsatish ;  О‘zbekistonning janubiy turistik mintaqasining mamlakat ijtimoiy- iqtisodiy hayotidagi о‘rnini kо‘rsatish;  m intaqaviy turizmni rivojlantirishda xorij tajr

6 Ishning yangiligi bo’lib quyidagilar hisoblanadi:  О‘zbekiston mintaqalariga xos turizm turlari va ularni rivojlantirish imkoniyatlarini ochib beri lgan;  О‘zbekistonni turistik rayonlashtirish xususiyatlarini kо‘rsati b berilgan;  О‘zbekistonning janubiy turistik mintaqasining mamlakat ijtimoiy- iqtisodiy hayotidagi о‘rnini kо‘rsatib berilgan;  mintaqaviy turizmni rivojlantirishda xorij tajribasini yoritilgan;  mintaqaviy turizmni rivojlantirish muammolari va istiqbollarini kо‘rsati b berilgan. Bitiruv malakaviy ishining tarkibi kirish, 3 ta bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar royxati va ingliz tilidagi annotatsiyadan iborat bo’lib o’z ichiga _____betlik bayon, ____ ta jadval va _____ ta rasmlarni oladi. I bob. MINTAQAVIY TURIZMNING KONSEPTUAL ASOSLARI 1.1. Mintaqaviy turizmning

7 So‘ngi yillarda turizmning tez sur’atlarda o‘sishi va ta’sir doirasining kuchayishi dunyo mamlakatlari o‘rtasida aloqalarning rivojlanishida muhim omil bo‘ldi. Shuningdek, turizm jahon va milliy iqtisodiyotga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Turizm mintaqaviy daromadning o‘sishi, infrastrukturaning shakllanishi, yangi ish joylarini yaratish orqali bandlik muammosini hal qilish, davlatlar va mintaqalar o‘rtasidagi aloqalarni rivojlantirgan holda, mintaqaviy rivojlanishning barcha tamonlariga ta’sir etadi. Shunday ekan oldimizda turgan asosiy vazifalardan biri mamlakatimizda mintaqaviy turizmni rivojlantirishdir. Turizm mamlakatimiz iqtisodiyotida qishloq xo‘jaligi, sanoat, transport va boshqa makroiqtisodiy tarmoqlar qatori o‘zining munosib o‘rniga ega bo‘lishi uchun yetarlicha resurslarga

8 muloqotda bo‘ladilar va ularning turli an’ana va qadriyatlari bilan tanishadilar, doimiy daromad olib turish imkoniyati, mahsulotlarni sotish imkoniyatiga ega bo‘ladilar, mahalliy aholi imkon qadar o‘zlarining an’ana va qadriyatlarini namoyish qilish uchun uni saqlab qoladilar va unitilganlarini tiklaydilar. Turistik resurslarning iqtisodiy ahamiyati yana shundan iboratki, mamlakat tabiati ham turizmni rivojlantirish katta foyda beradi. Xususan, mamlakat ekologik barqarorlikni ta’minlash tadbirlari qo‘llaniladi, tabiat resurslaridan turistlarning rohatlanishi uchun foydalanladi, manzarali maydonlarning yaratilishi imkoniyatini tug‘diradi, suv, havo, o‘rmonlarning tabiiy holda saqlanishi uchun harakat qilinib, turistlarni jalb qilinadi. Turizm sohasi hozirgi vaqtda xalq xo‘jaligining muhi

9 ushbu soha ham boshqa sohalar singari mamlakat iqtisodiyotiga, uning yalpi ichki mahsulotining ko‘payishiga o‘zining salmoqli hissasini qo‘shadigan soha hisoblanadi. Hozirgi paytda turizm juda muvozanatsiz holatda rivojlanmoqda. Turistlarga sifatli xizmat ko’rsatishni tashkil qilish - dunyoning deyarli barcha shaharlarida joylashgan yirik turistik firmalar va turagentliklar tizimining faoliyati vazifasi hisoblanadi. Xorijiy va mahalliy turistlarni qabul qilish va xizmat ko’rsatish dasturini ishlab chiqishda majmuali yondashuv to’g‘ri loyihalashtirishni taqozo etadi. Izlanishlar shuni ko’rsatadiki, mamlakatimiz hududlaridagi ko‘pgina turistik firmalarda turizm faoliyatiga jiddiy munosabatda bo’lmaslik holatlari va rivojlanish umuman yo’qligi bilan birga yil davomida turistlarga xizmat ko‘

10 sovib yoki isib ketishi nuqtai nazaridan foydalanish darajasi pasayadi yoki umuman yo‘qoladi; Turistlarning doimiy yashash joyidan boshqa joyga borishi tushuniladi. Ishlab pul topish maqsadidagi harakati bunga kirmaydi. Bu harakat bitta hudud, bir mamlakat ichida va mamlakatlararo ham bo‘lishi mumkin; Mintaqaviy turizmga faqat bo‘sh vaqtida dam olish, uni faol o‘tkazish usuli sifatida qaralishi ham uning o‘ziga xos xususiyatlaridandir. Ko‘p hollarda boshqa hududlarda sayr qilish, tomosha, o‘rganish kabi holatlar odamlarni xizmat safariga jo‘natganda ham sodir bo‘lishi mumkin. Lekin bu yerda maqsad ma’lum ishni bitirishga qaratilganligi tufayli uni turizmga kiritib bo‘lmaydi; Mintaqaviy turizm nafaqat iqtisodiy, balki muhim ijtimoiy soha hamdir. Buning iqtisodiy samaradorligi bilan birga

11 qishloq joylariga yangicha hayot olib kelishi, aholining jipslashuviga ko’mak berishi va shu joyning o’zida qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarishni tashkil etishga katta turtki bo‘lishi mumkin. Mintaqaviy turizm rivojining kelajagini aniqlash uchun avvalo, mintaqaning moddiy-texnik bazasi, u yerdagi turistik resurslar hajmi va holati, turistik mahsulotga bo‘lgan talabni chuqur o‘rganish lozim. Bu ishda turistik resurslarning bahosini xaddan tashqari oshirib yubormaslik lozim. Masalan, ma’lum bir mintaqadagi tarixiy yodgorlik faqat shu joyning o‘zi uchungina kiziqarli bo‘lishi mumkin, xalqaro maydonda esa boshqa ko‘plab yodgorliklarning oldida mazkur yodgorlikning u qadar ahamiyati bo‘lmasligi va turistlarni o‘ziga jalb qilmasligi mumkin va shuning uchun ham bunday mintaqalar

12 rag‘batlantirish bo‘yicha o‘tkazilgan tadbirlar natijasida turistik faoliyat subektlarining soni ko‘paymoqda. Turizm bugungi kunda jahondagi eng ko‘p foyda keltiruvchi sohaga aylandi. So‘nggi yillarda uning jahondagi tovarlar va xizmatlar savdosining 10 % to‘g‘ri kelmoqda. Shuning uchun ko‘pgina mamlakatlarda bu sohaga alohida e’tibor qaratilmoqda. Jumladan, O‘zbekistonda ham turizmni rivojlantirishga davlat darajasida qarab, barcha imkoniyatlarni ishga solmoqda. Mamlakatimiz turizmni rivojlantirishning barcha imkoniyatlariga ega. Birinchi navbatda, turistik resurslarga boyligi buning tasdig‘idir. Albatta turizmni shakllanishi va rivojlanishi turistik resurslarning salohiyatiga bog‘liqdir. Mamlakat qanchalik turli-tuman turistik resurslarga ega bo‘lsa, turizmni rivojlanishi shuncha oson

13 Aholining salomatligi va atrof-muhit sifati o‘rtasida bevosita va bilvosita aloqalar mavjud. Masalan, Jahon sog‘liqni saqlash tashilotining ma’lumotlariga ko‘ra, aholi salomatligi 40-50% ularning iqtisodiy ta’minoti va yashash tarzi, 18-20 % atrof muhitning holatiga, 20-30% tibbiiy xizmat darajasiga bog‘liq bo‘ladi. Havoning ifloslanishi aholi salomatligining 43-45 % yomonlashuviga sabab bo‘ladi. Zamonaviy gigiyena fani atrof-muhitning ifloslanishi aholi kasallanishining o‘rtacha darajasi 20% ga oshishini aniqlagan. Bunday vaziyatda rekreatsiya faoliyati ijtimoiy ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatishning muhim tarmog‘iga aylangan bo‘lib, u aholining ishdan bo‘sh vaqtidan foydalanishni yaxshilashga va dam olishini tashkil etishga xizmat qiladi. Rekreatsiya inson tamonidan yuqori baholana

14 tarqalgan, mamlakatdagi 300 dan ortiq shifobaxsh yer osti mineral suv manbalariga ko‘plab odam tashrif buyuradi. Hozirgi kunda bu manbalardan 121 tasi faoliyat yuritmoqda. Chimyon va To‘rtko‘l kabi tog‘-chang‘i sportini rivojlantirish mumkin bo‘lgan bir qancha tog‘ maskanlari mavjud. Baland qorli tog‘lar alpinizm, speleoturizm, daryo turizmi kabi turli tog‘ turizmi turlarini amalga oshirish imkonini beradi. Shifobaxsh giyohlarning ko‘pligi turli xil ekologik turlar, turli giyohlar va o‘simliklar yig‘ish uchun turlarni tashkil etishga ikmoniyat yaratadi. Bu esa ko‘plab chet ellik turistlar orasida qiziqish uyg‘otadi. Turistik resurslar xalq madaniyati, urf-odatlari, rusumlari, ma’naviyatini ko‘rsatuvchi, belgilovchi milliy boylikdir. Xattoki, buyuk sohibqiron bobomiz Amir Temur “Bizni qu

15 etishga ikmoniyat yaratadi. Bu esa ko‘plab chet ellik turistlar orasida qiziqish uyg‘otadi. Turizmning hozirgi holatini baholar ekanmiz, shuni qayd etish muhimki, O‘zbekistonda infratuzilmaning rivojlanish darajasi chet ellik turistlarning ehtiyojlarini to‘liq qondira olmayapti. Infratuzilmaning rivojlanmaganligiga raqobat va takomillashishni rag‘batlantirish imkonini bermagan avvalgi ma’muriy-buyruqbozlik tizimi sababchi hisoblanadi. Infratuzilma yetarlicha rivojlanmagan taqdirda turistlar oqimini ko‘paytirish va shunga mos ravishda valyuta tushumini ko‘paytirish mumkin emas. Bundan kelib chiqqan holda infratuzilmaning ahvoli turizmning rivojlanishi va mamlakat imidjini shakllantirishga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Avvalo, shuni alohida qayd etish lozimki, O‘zbekiston Respublikasi musta

16 Turizm iqtisodiyotning tarkibiy qismi sifatida turistlar qabul qiluvchi mamlakatga daromadni keltiradi, qattiq valyuta tushumini ta’minlaydi, aholini ish bilan bandlik darajasini oshiradi. Turistlarga xizmat qilish uchun mehmonxona kerak bo‘ladi. Bu yerda ular ovqatlanishi lozim. Turli tomoshalar qiladilar. Hammasi naqd pul, ko‘p hollarda agar ular xorijiy turistlar bo‘lsa, valyuta tushumining ko‘payishini ta’minlaydi. Turizm nafaqat iqtisodiy, balki muhim ijtimoiy soha hamdir. Buning iqtisodiy samaradorligi bilan birga ma’naviy, ruhiy va intellektual ahamiyati ham juda katta. Shu tufayli ushbu sohaga davlat alohida e’tibor berib ma’lum imtiyozlar ham belgilaydi. Odamlar bu imtiyozlardan faqat turist bo‘lganliklari uchun foydalanadilar. Bu ham turizmning o‘ziga xos xususiyati va katta i

17 Turizmning rivojlanishi davlat uchun ham juda foydalidir. Xususan u turizmni rivojlantrish evaziga o‘z iqtisodiyotining yuksalishiga erishadi, davlat byudjetiga tushumlarning ko‘payishini ta’minlaydi, tabiiy resurslarni asrab- avaylashga erishadi, mamlakatning ijtimoiy barqarorligini ta’minlashga harakat qiladi va unga erishadi, xalqlararo aloqalarga erishadi, madaniy aloqalar kengayadi, valyuta tushumi ko‘payadi va h.k. Atrof muhitga ham turizmni rivojlantirish katta foyda beradi. Xususan, mamlakatning biomaydoni asl holida saqlanishiga harakat qilinadi, ekologik barqarorlikni ta’minlash tadbirlari qo‘llaniladi, tabiat resurslaridan turistlarning rohatlanishi uchun foydalanladi, manzarali maydonlarning yaratilishi imkoniyatini tug‘diradi, suv, havo, o‘rmonlarning tabiiy holda saqlanish

18 oila “eroziyasi” (oilaviy ajralishlar, yoshlarni hayotga yengil qarashi); mahalliy aholi va turistlar o‘rtasidagi kelshmovchiliklar va boshqalar. 1.2. Mintaqalarda turizmning rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar Shu sababdan kelib chiqib, turistik resurslardan foydalanishga ta’sir etuvchi omillarni har jihatdan tahlil etish o‘ta muhimdir. Turizmni rivojlanishiga turli omillar ta’sir ko‘rsatadi. Asosiy omillarni ikki guruhga bo‘lish mumkin Barqaror omillar; O‘zgaruvchan omillar. 1.2.1-rasmda barqaror omillar tarkibi korgazmali tarzda berilgan. Barqaror (o‘zgarmaydigan) omillar vaqt nuqtai nazardan kam o‘zgarish x arakteriga ega. 1.2.1-rasm. Barqaror (o‘zgarmaydigan) omillar 1 Shular ichidan geografik omillarni tahlil etadigan bo‘lsak, bu omillar sayyohlik marshrutlarini to‘g‘ri tanlash,

19 1.2.2-rasm. Geografik omillar 1 Mintaqalarda xalqaro turizmni rivojlanishiga tabiiy sharoitning katta ta’siri bor. Hozirgi jamiyatimizning o‘ta sanoatlashib borishi tufayli, insonlarning yovvoyi tabiatga bo‘lgan qiziqishi ortib bormoqda. Tabiiy geografik omillar ko‘pgina jihatlar bilan baholanadi. Iqlim, turizmni davriyligiga ta’sir ko‘rsatib, ayrim sohil bo‘yi dam olish joylari yil bo‘yi issiq iqlimga ega ekanligi (misol tariqasida Mavrikiy orollarini ko‘rsatish mumkin) tufayli, uzluksiz turistlar bilan gavjum bo‘lishiga olib kelgan. Tabiiy iqlim sharoiti turizm harakatini mavsumiy harakterga aylantiruvchi asosiy omil bo‘lib hisoblanadi. Tabiatda ob-havoning o‘zgarishi, tabiiy ofatlarning tez-tez takrorlanish hodisalari, tabiat injiqliklari turistlar oqimining keskin kamayishiga sababc

20 o‘simlik dunyosining markazlari yuzdan ortiq bo‘lib, Afrika, Osiyo, Yevropa, Avstraliya, Amerika (AQSH, Kanada) ning sayyohat qilish mintaqalari va hududlari hisoblanadi. Suv resurslari hisoblangan okean va dengizlar, daryolar, ko‘llar ham katta turistik imkoniyatlarga ega. Keyingi paytlarda dunyo okeani bo‘ylab sayohatga chiquvchilar soni oshmoqda. Daryo va ko‘llar ham o‘ziga xos mikroiqlim xususiyatlariga ega bo‘lib, kishilarning asosan mavsumiy dam olishi, suv sporti, baliq tutishi uchun obekt vazifasini bajaradi. Shuning uchun hozirgi paytda ko‘plab dam olish uylari ushbu turistik obektlarga qurilmoqda. Okean va dengiz suvlarining cho‘milishi uchun qo‘lay bo‘lgan qirg‘oqlari tarkibiga quyidagi elementlar kiradi. Mikroiqlim, dengiz va okean suvlarining quruqlikka tutash bo‘lgan joyla

21 ko‘rsatish obektlari ichki va tashqi kommunikasiya tarmoqlari avtomobil, temiryo‘l, havo yo‘llari, dengiz va daryo transporti, aloqa vositalari, Internet tarmog‘i kiradi. Iqtisodiy geografik omillar mavjud resurslardan unumli foydalanishga ta’sir ko‘rsatib, o‘z navbatida quyidagilar orqali anilanadi: turstlarni qabul qiluvchi mamlakatlar, mintaqalar, hududlarning iqtisodiy-geografik o‘rni, joylanishi; sayyohlarni qabul qiluvchi mamlakat (mintaqa, rayon)ning umumiqtisodiy darajasi; ichki turizmni rivojlanish darajasi; urbanizasiya darajasi; turistlarni qabul qiluvchi mamlakatlarning mehnat resurslari bilan ta’minlanish darajasi (malakali kadrlarning soni, ularning tayyorgarlik darajasi); ma’lum bir hududda rekreatsion resurslarning qiymati, transport xizmatlari turi, oziq-ovqat mahsulotl

22 1.2.3-rasm. O ‘zgaruvchanlikka ega omillar 1 1.2.3-rasmda o’zgaruvchan omillar korgazmali tarzda berilgan. Turistik biznesni rivojlantirishda, mamlakatdagi siyosiy vaziyatning qay ahvolda ekanligi katta ahamiyatga ega. Chunki xalqaro munosabatlarning rivojlanganligi, xavfsizlik kafolati turizmni bir moramda rivojlanishiga olib keladi. Ma’lumki, mamlakatdagi ichki vaziyatning qay darajada turg‘unligi ko‘p hollarda xalqaro turizm oqimining yo‘nalishini belgilaydi. Tabiiyki, davlatlararo turistlarni almashtirishda, mamlakatlar o‘rtasidagi o‘zaro kelishuvchilik munosabatlari ham muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. Odatdagi diplomatik aloqalar, turizm sohasidagi kelishuvlar, shartnomalar, kommunikasiyalar va transport vositalaridan hamkorlikda foydalanish, turistik reklamalarni bir-birlari bilan a

23 ayrim malakaviy sohalaridagi kishilarning maxsus sayyohlik guruhda faol ishtirok etishning kuchayib borishi; turizm tarkibidagi x otin-qizlar va yoshlar salmog‘ining ortib borishi; xalqaro ahamiyatga ega bo‘lgan kurort va sanatoriyalar tarmog‘ining ko‘payib borishi, ularda davolanishga mail bo‘lgan kasallar sonining ortib borishi; kishilarning atrof muhitga bo‘lgan qarashlari, tushunchalari va munosabatlarning o‘zgarib borishi va h okazo . Turizm rivojlanishiga, har bir davlatning ichki iqtisodiy imkoniyati, barcha iqtisodiyot tarmoqlarining integrasiyalashuvi muhim ahamiyatga ega. Bu o‘z navbatida aholini ishga doir harakatchanligini oshirib, xizmat turizmni rivojlantiradi. Odatda iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarda xalq ommasining turmush farovonlik darajasi bir muncha yuqori bo‘lg

24 ularning qaysi birlari asosiy ahamiyatga ega ekanligini aniqlab ish yuritish, o‘z navbatida turistik resurslardan samarali foydalanishimizga olib keladi. 1.2. 1 -jadval da turistik resurslardan foydalanishga salbiy ta’sir etuvchi omillar keltirilgan. Zamonaviy turizm bozorida mavjud ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar butun dunyo globallashuv jarayonlarining negizida shakllanib va rivojlanib bormoqda. Globallashuv jarayoni xalqaro turizmni rivojlantiruvchi, ya’ni turizmni jahon miqyosida ommalashuvi, uning rivojlanishini ta’minlovchi texnik-texnologik aloqalarni takomillashuvi kabi ijobiy sharoitlarni yaratishi bilan bir qatorda, dunyo iqtisodiy va geosiyosiy holatining o‘zgarishi natijasida xalqaro turizmni rivojlantirishga to‘sqinlik qiluvchi salbiy omillarni ham keltirib chiqaradi. Ushbu

25 1.2.4-rasm da turizmning rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar ko’rgazmali tarzda berilgan . Hududiy turizm rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillarni statik va dinamik omillar guruhlariga ajratish mumkin. Statik omillar o‘zgarmas ta’sir va ahamiyatga ega bo‘lib, tabiiy-iqlimiy va geografik, madaniy-tarixiy omillardan iborat bo‘lib, turizm bozorida faoliyat yurituvchi tashkilotlar turistik taklifni ushbu omillarga moslashtirib, ulardan foydalanish imkoniyatlarini yaratadi. Dinamik omillar qatoriga demografik, siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va moddiy- texnik omillarni kiritish mumkin. Ular turli muhit, makon va zamonda turli xil ta’sir va ahamiyatga ega hisoblanadi. 1.2.4-rasm. Turizmning rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar 1 Turizmning rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillarni tashqi(ekzogen)

26 ijtimoiy o‘zgarishlar negizida shakllanuvchi quyidagi omillarni: aholining yosh tarkibi; ishlovchi ayollar sonining ko‘payishi; oilaning har bir a’zosiga to‘g‘ri keluvchi o‘rtacha daromad miqdorining ko‘payishi; jami aholi sonida yolg‘iz kishilar tarkibiy ulushining ko‘payishi; kech turmush qurish tendensiyasining mavjudligi; hududiy aholi tarkibida farzandsiz oilalar sonining oshishi; immigratsion to‘siqlarning kamayishi; ish kuni grafiklarining egiluvchanligi natijasida bo‘sh vaqtning oshishi; to‘lanadigan safar harajatlari miqdorining ko‘payishi; nafaqaga muddatdan oldin chiqish holatining ko‘payishi kabi omillarni o‘z ichiga oladi. Yuqorida sanab o‘tilgan ko‘rsatkichlarning deyarli barchasi aholining mavjud bo‘sh vaqt tuzilmasiga ma’lum bir darajada ta’sir etgan holda, turizmning ri

27 moddiy-texnik bazasi va infratuzilmasining rivojlanganlik darajasi mamlakatning iqtisodiy rivojlanish darajasiga bevosita bog‘liqdir. Aholi daromadlarining o‘sishi ular orasida dam olish yoki sayohatga chiqishni istovchi kishilar sonining oshishiga olib kelib, mamlakat yoki hudud miqyosida turizmning rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, bizning fikrimizcha, inflyatsiya, foiz stavkalari, valyutalar real ayriboshlash kurslaridagi tebranishlar ham turizmning rivojlanishiga ta’sir etuvchi iqtisodiy omilar qatoriga kiradi. Yana shunday holatni e’tirof etish mumkinki, qaysi mamlakatda aholi turmush darajasi yuqori bo‘lsa, ularda turistik sayohat uchun moliyaviy mablag‘ ajratish imkoniyati yuqori bo‘ladi. Dunyo amaliyotida potensial turistlarning daromadlari tahlili deyarli bar

28 tizimini, ovqatlanish, dam olish, savdo tashkilotlarini, shuningdek, turizmga oid boshqa tegishli infratuzilmani rivojlanishi bilan bevosita bog‘liqdir. Shuningdek, ichki omillar qatoriga turizm bozoridagi mavjud quyidagi omillar guruhini kiritish mumkin: talab, taklif hamda almashuv jarayoniga xos xususiyatlar (misol uchun, so‘nggi vaqtlarda jahon turizm bozorida individual turlarga talabning oshayotganligi); turizm bozorini segmentatsiyalashning ahamiyatini oshishi (misol uchun, mavjud turistik makonda turistik mahsulotni diversifikatsiyalash); turizm bozorida gorizontal va vertikal integratsiyalashuv jarayonlarining (turizm bozorida faoliyat ko‘rsatuvchi yirik tashkilotlarning kichik korxonalar bilan hamkorligida namoyon bo‘luvchi gorizontal integratsiya, shuningdek strategik turisti

29 madaniyatini o‘stirishga qaratilgan dasturlarning amalga oshirilishi, hududda mavjud moddiy resurslar, turistik ob’ektlar va marshrutlardan ratsional foydalanish, turizm tarmog‘ini kompyuterlashtirish kabilarni kiritish mumkin. Hududda turizmning rivojlanishiga salbiy ta’sir qiluvchi(negativ) omillarga quyidagilarni kiritish mumkin: inqirozlar, iste’mol mahsulotlariga narxlarning oshishi; hududda siyosiy beqarorlikning mavjudligi; ishsizlik darajasining oshib borishi; hududda kriminogen holatning mavjudligi; shaxsiy iste’mol hajmining pasayib borishi; moliyaviy beqarorlikning mavjudligi; noqulay ekologik holatning vujudga kelishi; turistik rasmiyatchilikning murakkablashuvi; turfirmalar tomonidan o‘z mas’uliyatlarining bajarilmasligi va h.k. 1.3. Mintaqaviy turizm resurslari Jahon bo‘yi

30 ikkilamchi (joylashtirish va ovqatlantirish ob`ektlari, sayohatni tashkil etuvchilar, transport xizmati, ko`nilochar ob`ektlar, axborot resurslari, servis tarmog`i va qo`shimcha xizmatlar) turistik resurslar. Har bir turistik resurs turi bir qancha tarkibiy qismlardan iborat bo`lib, ular o`ziga xos xususiyatlarga ega . 1. 3 .1 - rasm da turistik resurslar tasnifi berilgan. Umuman olganda, butun turistik resurslar majmuasini tabiiy -i qlimiy, madaniy - tarixiy, ijtimoiy - iqtisodiy, axborotberuvchi resurslarga bo`lish mumkin . 1.3.1-rasm. Mintaqaviy turistik resurslar 1 1.3.2-rasmda turistik resurslar asosiy tuzilishiga ko’ra tavsiflanishi korgazmali tarzda berilgan. Turistik resurslar jozibadorligi, ko’rkamligi, iqlimiy sharoiti, boorish mumkinligi, ekskursion ahamiyati, manzarali tuzil

31 1. 3 . 2 -rasm. Turistik resurslarning tavsiflanishi 1 Turistik resurslarning asosini rekreatsiya resurslari tashkil etadi. Rekreatsiya resurslari bu - turli komponentlar birikmasidan iborat, insonning dam olishi va davolanishi ehtiyojlarini qondirishda xizmat qiladigan vositalardir. Kelib chiqishi va foydalanish xususiyatlariga ko‘ra rekreatsion resurslar ikki guruhga ajratiladi: tabiiy va antropogen rekreatsion resurslar. 1.3.3-rasmda rekreasion resurslarning tarkibi ko’rgazmali tarzda berilgan. Rekreasion resurslar Tabiiy Antropogen  Iqlimiy (quyosh radiasiyasi, harorat, yog‘in, namlik, shamol va b.)  Geologik (mineral, dengiz suvlari, shifobaxsh balchiqlar)  Biologik (o‘simlik va hayvonot dunyosi, tuproqlar va b.)  Landshaftlar (tog‘, o‘rmon, sharshara, sohillar va b.)  Madaniy

32 dengiz bo‘ylari, tog‘ etaklaridagi o‘simlik dunyosi, xilma-xil manzarali joylar, mineral suvli shifobaxsh maskanlar bo‘lishi mumkin. Undan tashqari aholining dam olishi, sport bilan shug‘ullanishi, ov qilishi imkoniyatlari uchun keng hududlar, shahar atrofidagi yashil mintaqalar, park va bog‘lar yoki qo‘riqxona va milliy bog‘lar ham tabiiy rekreatsiya resurslaridir. Turli davrlarda inson aql-zakovati bilan yaratilgan tarixiy, arxeologik va san’at obidalari, yodgorliklar, muzeylar hamda rekreatsiya maqsadida foydalish mumkin bo‘lgan ijtimoiy obektlar, antropogen rekreatsiya resurslariga kiradi. Undan tashqari, rekreatsion resurslarni qo‘yidagi asosiy belgilariga ko‘ra ajratish mumkin: Landshaft - iqlimiy xususiyati; tabiiy resurslar potensial zahirasi; jozibadorlik va sayyohlik ahamiyati

33 rivojlanishida yuqoridagi ikki guruhni ham ahamiyati yuqori. Har qanday yuqori turistik resurs potensialidan, kommunikasiya, aloqa vositalari, xizmat ko‘rsatish sohalarisiz foydalanib bo‘lmaydi. Umuman olganda, butun turistik resurslar majmuasini tabiiy-iqlimiy, madaniy-tarixiy, ijtimoiy-iqtisodiy, axborot beruvchi resurslarga bo‘lish mumkin. Tabiiy-iqlimiy turistik resurslarni asosiy ahamiyati shundan iboratki, insonlarning jismoniy va ruhiy qobiliyatlarini tiklashda foydalanish vositalari bo‘lib xizmat qiladi. Turistlar asosiy ehtiyojlarini tabiatdan qondiradilar. Turistik faoliyatni tashkillashtirishda landshaftlar, iqlim, suv obektlari, dengizlar, mineral suv va davolovchi botqoqlar asosiy resurs vazifasini bajaradi. Bu resurslar o‘zi yoki inson tomonidan qayta tiklanishi mumkin. Bu

34  tabiiy - (geologik, iqlimiy, gidrologik, termal suvlar);  biologik – tirik tabiat (tuproq resurslari, flora, fauna);  axborot beruvchi - tabiatdan o‘ziga xos maydon va landshaft sifatida foydalanish bo‘lib, bu resurslar madaniy, ziyoratli kabi turizm turlarini rivojlantirishga asos bo‘lib xizmat qiladi. 2. Rekreatsiya sifatida foydalanish turiga ko‘ra:  mineral suvlar;  botqoqlar;  tuzlar;  o‘rmonlar. 3. Resurslarning tugashi darajasiga ko‘ra:  tugaydigan tabiiy resurslar, ular o‘z navbatida yangilanib turadigan (chuchuk suv, o‘simlik va hayvonot dunyosi) va yangilanmaydigan (minerallar) turlarga bo‘linadi.  tugamaydigan tabiiy resurslar, ularga quyosh energiyasi, shamol, dengiz to‘lqinlari, suvlar kiradi. 4. O‘zi qayta tiklanishi va o‘sishi imkoniyatiga ko‘ra:  qayta tiklana

35 hayvonlarning izlar qolgan joylar kiradi. Landshaft yodgorliklariga ajoyib qoyalar, sharsharalar, daralar, ajoyib buloqlar, xushmanzara joylar kiradi. Bunga Ilono‘tdi (Temurlang) darasi, Ko‘ksuv daryosidagi sharshara, Nurota va Urgutdagi buloqlar, Katta va Kichik Chimyon soyligi, Oqtosh soyligi va boshqalar kiradi. Astronomik tabiat yodgrliklariga yirik meteoritlar tushib izi qolgan joylar kiradi. 1.3.4-rasm. T abiat yodgorliklari 1 Tabiiy turistik resurslar orasida asosiy o‘rinni rekreatsiya resurslari egallaydi, ular mamlakat aholisini, hamda turistlarni dam olishi va davolanishi uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Undan tashqari tabiiy resurslardan to‘g‘ridan – to‘g‘ri foydalanish natijasida bir qancha muammolar ham kelib chiqmoqda. Bunda tabiatdan noto‘g‘ri foydlanish, ko‘plab qurilish

36 Yodgorliklar: arxitektura binolari, arxiologik ahamiyatidagi joylar, ilmiy, madaniy va tarixiy ahamiyatga ega g‘orlar, yozuvlar; Ansambillar: ilmiy, madaniy yoki tarixiy ahamiyatga ega o‘zaro bog‘langan binolar guruhi. Masalan, Registon ansambili; Mehmondo‘stlik joylari: inson yoki tabiat tomonidan yaratilgan estetik, etnografik, tarixiy ahamiyatga ega bo‘lgan, o‘ziga jalb qiluvchi o‘ziga xos joylar. Butunjahon madaniy merosi royxatiga kiritiladigan obektlarning quyidagi hususiyatlari hisobga olinadi: Inson ijodining noyob namunalari; Ajoyib madaniy, arxitektura obektlari, hamda madaniy landshaftlarining alohida ahamiyatga ega hududlari; Zamonaviy sivilizasiyaning noyob namunalari, qurilishlari; Inson tarixi bilan bog‘liq binolar yoki arxitektura ansambillari, landshaftlari. Tabiatning

37 mavjud tarixiy joylar, binolar va yodgorliklarni turistik qiziqish obektlari sifatida qayta tiklash; tabiiy resurslarni muhofaza qilishni faollashtirish; turistik ehtiyojni qondirish maqsadida atrof-muhit saqlash va yaxshilashda boshqaruv organlari ma’suliyatini oshirish. 1. 3 . 3 - jadvalda mintaqalarning turistik salohiyati berilgan. 1.3.3-jadval Mintaqalarning turistik salohiyati Mintaqalar Turistik resurslar va obyektlar Toshkent Ko’kaldosh madrasasi, Kaffol Shoshiy maqbarasi, Hazrati Imom arxitektura majmuasi, Abulqosim madrasasi, Baroqxon madrasasi, Jome’ masjidi, Amir Temur muzeyi va xiyoboni, Mustaqillik maydoni, Xalqlar do’stligi maydoni, Jasorat monumenti, Xasti Imom maydoni, Tilla Shayx masjidi, Xadra maydoni, So’fi Ota maqbarasi Samarqand Afrosiyob arxeologik majmuasi, Mirzo

38 resurslariga bo‘lgan talab yuqoridir. Xorijiy sayohtchilarning rekreasiya va ekologik turizm resurslari, madaniy va etnografik turizm resurslari, tarixiy, me’moriy va arxeologik tanishuv resurslari, servis sifatiga talabi yuqori. Mahalliy sayyohlarning esa asosah diniy turizm resurslariga talabi yuqori. Mamlakatimiz madaniy va etnografik turizm resurslari, tarixiy, me’moriy va arxeologik tanishuv resurslari, diniy turizm resurslari bo’yicha boy salohiyatga ega. Ammo turistik resurslardan foydalanish darajasi o’rta darajada yoki ayrimlarida past darajada qolmoqda. 1.3 . 2-jadval O‘zbekistonda turistik resurslarga bo‘lgan talab va undan foydalanish Resurslar Mahalliy sayohatchilar talabi Xorijiy sayohatchilar - ning talabi Resurs salohiyati Foydalanish darajasi Rekreasiya va ekologik turi

39 mahsulotlarlarini yaratish va ularni jahon bozorlarida targ‘ibot qilish, turizm sohasida О‘zbekistonning ijobiy qiyofasini shakllantirishga” yо‘naltirilgan. 1 Hozirgi vaqtda ko‘pgina tarmoqlar kabi turizm industriyasi ham tez rivojlanib bormoqda. Turistik biznesni mavjud kapital, texnologiya, hamda malakali ishchi - xodimlar orqaligina shakllantirib bo‘lmaydi. Buning uchun birinchi navbatda turistik resurslarga ega bo‘lish lozim. Turizmni barqaror rivojlanishida turistik resurslarning iqtisodiy mazmuni yotadi. Hozirgi kunda ko`pgina mamlakatlarda turizm milliy iqtisodiyotini rivojlantirishning muhim omili hisoblanmoqda. Ko`p turistik resurslar joylashgan mintaqa iqtisodiyotida turizm boshqa tarmoqlar bilan bir qatorda rivojlanib, boshqaruvchi, etakchi tarmoq bo`lishi lozim. Mavjud resur

40 ma’lumoti hamda malakasi darajasi asosiy o‘rinni egallaydi. Mehnat resurslarining miqdori, malakasi iqtisodiy omil sifatida katta ahamiyatga ega. Turizm jahon xo‘jaligining mehnat resurslarining ko‘p talab qiluvchi tarmoqlaridan hisoblanadi. Turizm sohasidagi band ishchi kuchining o‘ziga xos xususiyati shundaki, 80% mehnat resurslari malakasiz hisoblanadi. Ularning yarmidan ortig‘i ayollarni tashkil qiladi. Undan tashqari turizm industriyasida yoshlar va chet el ishchi kuchidan keng foydalaniladi. Misol uchun, Yevropa ittifoqi mamlakatlarida har bir uchinchi 16 yoshdan 21 yoshgacha bo‘lgan o‘smir turizmning xizmat ko‘rsatish sohasidagi ishlaydi. Butunjahon mehnat tashkiloti turizmda bandlikni 3 ta asosiy shakllarga bo‘ladi: Mavsumiy ish, bunda asosan sayyohlik mavsumida turistlar soni b

41 Turizm salmog‘ining yuqoriligi iqtisodiy tomondan daromadining oshishiga, yangi ish o‘rinlarini yaratilishiga hamda kichik biznesni rivojlanishiga turtki bo‘ladi. Turistik mamlakatlarda 50 foizdan ortiq mehnatga yaroqli aholi turizm sohasi bilan to‘g‘ridan – to‘g‘ri yoki bilvosita bog‘langan. Agarda ularda turistlar kelishi qaysidir sababga ko‘ra kamaysa, ishsizlar soni ortib boradi. Lekin yirik industrial mamlakatlarda turizm sohasida band aholi 5 foizdan ortmaydi, ammo turizmning dunyo bo‘yicha rivojlanishi tufayli bu mamlakatlarda ham turizm sohasidagi band mehnat resurslarini salmog‘i ortib boradi. Turizm sohasida miqdor jihatdan tahlil qilishdan tashqari, bandlikning sifat jihatdan tahlili ham mavjud. Ma’lumki turizmda asosan past malakali ishchilar, ya’ni xizmatchilar, yuk tashuvc

42 tarmog‘i, adabiy va tasviriy nashrlar hamda xalq etnoslari, afsonalari ham kiradi. Axborot tashuvchilar moddiy obektlar – inson va ijodlari, nomoddiy obektlar – turli axborot manbalari hisoblanadi. Diniy turizmda moddiy obektlar bo‘lib, monax va dindorlar, ekskursiya olib boruvchilar, hamda diniy markaz va shaharlarning fotosi, kartasi, sxemalari hisoblanadi. I bob bo’yicha xulosalar 1. Mintaqaviy turizm mintaqalar iqtisodiyotning tarkibiy qismi sifatida turistlar qabul qiluvchi mintaqaga daromad keltiradi, qattiq valyuta tushumini ta’minlaydi, mintaqa aholisini ish bilan ta’minlash darajasini oshiradi. Turistlarga xizmat qilish uchun mehmonxona kerak bo‘ladi. Bu yerda ular ovqatlanishi lozim. Turli tomoshalar qiladilar. Hammasiga naqd pul, ko‘p hollarda agar ular xorijiy turistlar bo‘l

43 Turistik resurslarning mohiyati shundan iboratki, ular turistik mahsulot shakllanishiga asos hisoblanadi. Umumiy qilib aytganda, aniq hududda turistik faoliyatda foydalanish mumkin bo‘lgan barcha obektlar kiradi. Turizmni rekreatsiyaning ko‘rinishi sifatida olsak, “turistik resurslar” tushunchasi “rekreatsiya resurslari” bilan birgalikda uyg‘unlashadi. II bob. О‘ZBEKISTONDA MINTAQAVIY TURIZMNI RIVOJLANTIRISH IMKONIYATLARI VA ULARNING MAMLAKAT IJTIMOIY-IQTISODIY О‘RNINI BAHOLASH 2.1. О‘zbekiston mintaqalariga xos turizm turlari va ularni rivojlantirish imkoniyatlari

44 Mamlakatimizda sayohat qilish turiga qarab quyidagi turistik yo ʻ nalishlarni ishlab chiqilqan: an’anaviy yo’nalishlar: Toshkent-Samarqand-Buxoro-Xiva-Toshkent va Toshkent-Samarqand-Buxoro-Shahrisabz-Toshkent. Bu yo’nalishlar mamlakatimizdagi eng qadimiy yodgorliklar va boshqa tarixiy-madaniy obidalarga tashrif bilan bog’liq; ekologik turizm yo’nalishlari: Orol dengizi va Orolboyi ekologik regioni, Chimyon-Chorvoq dam olish va davolanish oromgohi, Kitob geologik qo’riqxonasi va Zomin qo’riqxonasi kabi mamlakatimizdagi qo’riqxonalar. Bu yo’nalish alohida muhofaza qilinadigan tabiiy hududlar va sayyohlar uchun ekologik jihatdan qulay hamda foydali hisoblanadigan joylarga tashrif bilan bog’liq; arxeologik turizm yo’nalishlari: Qoraqalpog’iston, Xorazm, Surxondaryo, Samarqand hududdari bo’y

45 Turistlarni o’ziga jalb qiluvchi tarixiy va zamonaviy o’bektlar, rekratsion dam olish joylari mamlakatimiz hududi boyicha notekis joylashgan bo’lib, shartli ravishda 6 ta rekratsion mintaqaga ajratish mumkin. 2.1.1-rasm. O’zbekiston turistik mintaqalari 1 Toshkent turistik mintaqasiga Toshkent sahri va Toshkent viloyatidagi muhim dam olish maskanlari joylashgan hududlar kiritiladi. Dunyoning eng qadimiy shaharlaridan biri va o’zining 2200 yilligini nishonlagan azmi Toshkent zamonaviy ishlab chiqarish markazidir, ayni paytda tarixiy yodgorliklar va zamonaviy osmono’par binolarning o’zaro uyg’unligida zamonaviy qiyofadagi betakror shahardir. Bugungi kunda O’zbekistonda yuzga yaqin muzeylar ishlab turibdi va ularning yarmi mamlakatning poytaxtida joylashgan. Ularning har biri o’zbek xalqin

46 hududida o’rta asrlardagi davlatchilik shakllarini shakllanishidan guvohlik beradi va Amir Temur davridagi fan, madaniyat va san’atning rivojlanishini aks ettiradi. Shuningdek, poytaxt viloyatda ham dam olish uchun qulay bir qator maskanlar tashkil qilingan, misol tariqasida Chimyon tog’ sport kompleksi, Chorbog’ dam olish markazi, Toshkent dengizi (Tuyabo’g’iz suvombori) kabi dam olish mumkin bo’lgan rekrasion manzillar kiritilgan bo’lib, aynan ushbu maskanlardan mahalliy va chet el sayyohlari dam olish, davolanish hamda boshqa maqsadlarda foydalanishi mumkin. O’zbekiston durdonasi hisoblangan Farg’ona vodiysi o’zining maftunkor maskanlari bilan alohida o’rin egallaydi. Qadimiy Qo’qon va Marg’ilon shaharlari bilan birga so’lim Shohimardon, Chortoq va mashhur Chust, Rishton o’ziga kishi

47 bajargan. Bu yerdagi Ulug’bek, Sherdor va Tillaqori madrasalari yaxlit uyg’unlikda kishilarni o’ziga yanada rom aylaydi. Go’ri-Amir maqbarasi qadim Samarqandning yana bir marvarididir. Buyuk davlat hukmdori Amir Temur va uning ikki nevarasi jumladan sharqning buyuk olim va mutaffakiri Mirzo Ulug’bek qabrlari joylashgan. Havorang lolalarning yaproqlari tig’iz qilib joylashtirib chiqilgan g’unchaga o’xshash Go’ri-Amir maqbarasi sayyohlar uchun juda taniqli joy. Samarqanddagi bir qator tarixiy obidalar jumladan: Registon maydoni, Go’ri-Amir, Bibi-Xonim, Shoxi-Zinda maqbaralari, Ulug’bek rasadxonasi va shuningdek yana bir qancha tarixiy yodgorliklar, shaharga tashrif buyuruvchilarni o’ziga maftun qilayotgan bo’lsa, ushbu manzilning zamonaviy qiyofasi hamda namunali turistik xizmatlarning a’

48 o’tkazib kelinayotgan “Boysun bahori” nomli folklor-etnogragfik jamoalar festivali nafaqat mahalliy, balkim chet ellik mehmonlarni ham o’ziga jalb qilmoqda. Qadimiy ushbu shaharning yoshi 2500 yildan ortiq bo’lib, o’zida 140 dan ortiq qadimiy me’moriy yodgorliklarni saqlab qolgan Buxoro mahalliy va chet ellik sayyohlarning eng sevimli joylaridan biridir. Buxoro amirlarining mustahkam qarorgohi Ark, Ismoil Somoniy maqbarasi, Minorai Kalon, Labi hovuz kabi yodgorliklar bilan birga mustaqillik yillarida bunyod qilingan Buxoroning ming yillik tarixini aks ettituvchi shahar monimenti, muqaddas Buxoroning tengi yo’q marvaridlaridir. Mintaqaning ikkinchi kichik markazi Karmanadir, unda ajdodlarimiz tomonidan bunyod qilingan tarixiy obidalari bilan birga, ming yillik tarix sir- sinoatlarini o’z

49 eng nomdori marosimlar o’tkaziladigan, xon dam oladigan va xon haramlari yashaydigan zal joylashgan ulkan Tosh-hovli saroyidir. Ichan-Qal’a baland devor bilan o’rab olingan-ki, mazkur devor balandligi 10 metrdan ortiq va kengligi 2 ta ot arava bir vaqtning o’zida harakatlangudek qilib ishlangan. Shahardagi o’nlab muzeylar qadim tarixdan boxabar qilib turadi. Qoraqolpog`iston mazkur turistik mintaqaning ikkinchi ajralmas qismidir, yohud bu hududdagi mungli qal’alar hozirgi davr va qadim o’tmishni bog’lovchi tirik rishtadir. Bu yerda joylashgan Ayozqal’a, Tuproqqal’a, Guldursinqal’a, Katqal’a, Shilpiqqal’a, Yanboshqal’a, Hozlimxon-Suluv tarixiy yodgorliklari hamda Sulton Uvays maqbarasi, shuningdek Nukus shahridagi Savetskiy nomidagi muzey mahalliy va chet ellik sayyohlarnio’ziga jalb qil

50 Turon, Chinobod kabilarni qayd etish mumkin. Hozirgi payt da respublikamizda 56348 tadan ziyod о ‘ringa m о ‘ljallangan joylar b о ‘yicha nomer fondiga ega b о ‘lgan maxsus sanatoriy, profilaktoriy va dam olish uylari faoliyat k о ‘r - satmoqda. О ‘zbekistonda nafaqat yilning is siq vaqtlarida, shuningdek, qish va kuz mavsumida ham faol dam olishni tashkil etish mumkin. Chimyondagi qishki sport-dam olish majmuasi bu ning yorqin dalilidir. Ya’ni, Beldir soy oromgohida 1800-2000 m baland likda kuzdan kech bahorgacha qor spor ti bilan shug‘ullansa b о ‘ladi. Xud di shunday sport oromgohla rini Qashqadaryo, Samarqand va Surxondaryo viloyatlarida ham tashkil qilish uchun barcha tabiiy shart-sharoitlar mavjud. О ‘zbekistonda turistik-rekreatsion xizmatlar bozori rivojlanishida sanatoriy-kur

51 Xorazm kabi tarixiy sha harlarga ham t о ‘g‘ri kelayotgani, Navoiy va Sirdaryo viloyatlarida esa talab t о ‘la qondirilmay qolayotgani kuzatilmoqda. Demak, hududlarda joy lashgan sanatoriy-kurortlarda davolanish xizmatlarini k о ‘rsatish b о ‘ yicha hududiy birliklar konsentratsiyasi notekis rivojlanmoqda. Shu bilan birga, sanatoriy-kurort muassasalari fondidagi о ‘rinlar so ni b о ‘yicha Toshkent, Namangan, Far g‘ona viloyatlari va Toshkent shah ri, muassasalar soni b о ‘yicha ham ular ustunlik qilmoqda. Bunda Sa marqand viloyati esa beshinchi о ‘rinni egallab turibdi. О ‘zbekistonda kam rivojlangan viloyatlardan Navoiyda beshta sanatoriy- kurort tashkiloti, Jizzaxda - t о ‘rtta, Xorazmda - t о ‘rtta va Buxoroda - uchta, Sirdaryoda attigi ikkita sanatoriy-kurort tashkilotlari faoliyat

52 qaramasdan, respublikamizda qishloq hududlari iqtisodiyotida turizm xizmatlarining ulushi boshqa sohalarga nisbatan sust rivojlanmoqda. Bunga asosiy sabab, turizm xizmatlari bozorini barqaror rivojlantirishda ayrim muammolarning mavjudligidir. Asosiy sabablardan biri bu qishloq hududlarida turistik resurslarning taqsimlanishi va ulardan foydalanishning yaxshi y о ‘lga q о ‘yilmaganligi hisoblanadi. О ‘zbekistonda turizmning boshqa turlari bilan birgalikda qishloq turizmining barqaror rivojlanishi borasida tegishli tadbirlar q о ‘llanilmoqda. Bu sohaga ham turli manbalardan (davlat mulki, xususiy tadbirkorlar, xorijiy investitsiyalar kabi) katta investitsiyalar jalb qilinmoqda. Albatta ushbu jarayon natijasida nafaqat iqtisodiy, balki muhim ijtimoiy samaradorlikka ham erishilmoqda. Qishl

53 Kitob, Zomin va Chotqol q о ‘riqxonalari mavjud b о ‘lib, bu hududlarda y о ‘qolib borayotgan hayvon va о ‘simliklar turlari himoya qilinadi (Hoshimov, 2009). Bundan tashqari, О ‘zbekistonning faunasi 97 turdagi о ‘tx о ‘r hayvonlar, 424 turdagi qushlar, 58 turdagi sudralib yuruvchilar, 83 ta baliqlar, flora dunyosi 4100 dan ortiq о ‘simlik turlariga ega. О ‘sadigan о ‘simliklarning 9%i endemik, ya’ni aynan shu hududda parvarish qilinadi. Shu sababli, turizmni barqaror rivojlantirishda noyob hayvonot va о ‘simlik dunyosi bilan tanishtiradigan maxsus turlar ishlab chiqish imkoniyati mavjud. K о ‘rinib turibdiki, mamlakatimizda agro va ekologik turizmni rivojlantirish masalasi hali ham dolzarb hisoblanadi. О ‘zbekistonning qishloq hududlari iqtisodiyotini barqaror rivojlantirishda turizm

54 (Dehqonobod, Miroqi, Eski Yakkabog‘, Qashqadaryo, Shayhali), 491 ta mahalla fuqarolar yig‘ini, 147 ta qishloq fuqarolari yig‘ini, 1046 ta qishloqlar bor (2014). Markazi – Qarshi shahri. Qashqadaryo mamlakatimizning eng boy tarixga, rivojlangan madaniyatga, serhosil zaminga ega bo‘lgan qadimiy o‘lkalardan biridir. Qashqadaryo Zarafshon va Amudaryo daryolari oralig‘ida joylashgan, qadimda Janubiy So‘g‘d, Janubiy Turon deya nomlangan, dehqonchilik va chorvachilik uchun qulay iqlim va suv sharoitiga, o‘ziga xos go‘zal tabiatiga ega bo‘lgan bu voha qadimdanoq ko‘plarning e’tiborini jalb etgan. Qashqadaryo viloyati O‘zbekiston mamlakatining yirik tekisliklar, cho‘l, tog‘ va tog‘oldi hududlariga, o‘ziga xos tabiiy va iqlim sharoitiga ega bo‘lgan viloyatlardan biridir. U shimoldan Samarqand, sh

55 Sug‘oriladigan yer larning tuprog‘i, asosan, tipik va och bo‘z tuproqlar. Kitob- Shahrisabz soyligida ko‘proq qumoq tuproqlar mavjud. Tog‘larda balandlik mintaqalari bo‘ylab tipik bo‘z tuproqlar tarqalgan. Tabiiy florasi 1200 ga yaqin yuksak o‘simlik turidan iborat. Tog‘ yon bag‘irlari har xil o‘t o‘simliklari bilan qoplangan, shuningdek, butazorlar ham bor. Tog‘ o‘rmonlari archa, bolom, pista, jiydazorlardan iborat. Tog‘larda na’matak, zirk, chakanda, anzur piyozi, qora zira va boshqalar o‘sadi. Viloyat hududida 100 dan ziyod qush turi, sut emizuvchilarning 60 turi, sudralib yuruvchilarning 7 turi uchraydi. Daryo va suv havzalarida qumbaliq, ilonbosh, zog‘orabaliq, gulmohi, xramula, qorabaliq yashaydi. Viloyatda Hisor tog‘-o‘rmon va Kitob davlat geologiya qo‘riqxonalari joylashgan. Ayn

56 Qashqadaryoning bog‘lar va uzumzorlarga burkangan Shahrisabz shahri qadimda hunarmandchilik markazi bo‘lgan. Shahrisabzdagi dastlabki turar joylarga V-VI asrlarda asos solingan bo‘lsa, IX-X asrlarga kelib u yirik savdo va hunarmandchilik markaziga aylangan. Amir Temur tomonidan devor bilan o‘ralganidan so‘ng u madaniyat va ilm-fan shahriga aylangan. Shaxrisabz sha h rining tarixiy eski shahar q ismidagi Amir Temur va temuriylar davriga mansub 19 ta madaniy memorchilik yodgorliklari YUNESKOning «Umuminsoniy q adriyatlar» kitobi r oy xatiga kiritilgan. Yodgorliklarda muzeyifikatsiya ishlari yolga qo’uyilmoqda. Yodgorliklar kompakt ravishda joylashgan bo’lib, asosan bitta katta ko‘cha «Buyuk ipak yuli» ko’chasi)da joylashgan. Shahar markazida transport yo‘li bir tomonlama b o’ lib, yodgorl

57 Shahrisabzning asosiy tarixiy va arxitektura yodgorliklari 1 : 1. Oqsaroy (1380 y.); 2. Dorus - Saodat majmuasi (XIV asr); 3. Hazrati Imom masjidi (XIV asr); 4. Jahongir maqbarasi (XIV asr); 5. Dorut-Tilovat arxitektura majmuasi; 6. Ko‘kgumbaz masjidi (1435 y .); 7. Gumbazi Saidon (XV asr); 8. Shamsiddin Kulol maqbarasi (XV asr). Ta’kidlash joyizki, Qashqadaryoda Amir Temur tomonidan ko‘plab bunyodkorlik ishlari amalga oshirilgan. Amir Temur o‘z davrida Samarqandni poytaxt qilib olsada ota Vatani Keshni obod qilishni hech qachon nazaridan qochirmadi. U Keshda ko‘plab jamoat binolarini bunyod etdi. Dorut-tilovat (Qur’on tilovat qilinadigan uy) majmuasi qurilishi bilan alohida e’tiborlidir. Bu yerga Amir Temur 1370 yili otasi va o‘zining piri komili bo‘lgan Shamsiddin Kulolni dafn ettirdi

58 peshtoqining ichki qudratli ustuni, qasr maydoni, fontan xovuzlari va reja asosida bunyod etilgan bog‘ning 10 ga yaqin chinorlari saqlanib qolgan. Oqsaroy yodgorligida O’rta Osiyo memorchilik maktabiga xos xilma-xil uslublar qo’llanilgan, masalan naqshinkor va maloyikali sirkor gishtlardan iborat mozayika. O‘yma mozayikada yetti xil rang; ko’k, lojuvard, qora, sariq, yashil, oq, gishtin-qizil va tilla rang berilgan. Dorus-tilovat majmuining sharqida Dorus-saodat majmuasi joylashgan bo‘lib, unda Hazrati Imom maschidi, Amir Temurning bevaqt vafot etgan to‘ng‘ich valiahd o‘g‘li Jaxongir Mirzo maqbarasi, janub tomonida Amir Temurning keyingi o‘g‘li Umarshayx Mirzo maqbarasi va sharqiy tomonda ko‘rinishidan Amir Temurning o‘zi uchun bunyod etilgan makbaralari joylashgan. Arxeologik qazishmal

59 masjidga tengsiz ko‘rk berib turadi. Zinalar, hovuz, mezana, talaygina qabrlar, ziyoratgoh- yodgorliklar insonni uzoq o‘tmishga chorlaydi. Hazrati Imom ham buyuk insonlardan biridir va u kishining nomi hanuzgacha e’zozlanib, ehtirom bilan tilga olinadi. Tarixiy manbalarda ul zot haqida juda qisqa ma’lumot berilgan. Hazrati Imomning asl nomi Muhammad ibn al-Hasan ibn Vohid Abu Abdulloh. U kishi Iroqning Kufa shahrida tug‘ilgan. Kelib chiqishi esa arablarning Shaybon qabilasidan bo‘lganligi uchun Muhammad Shayboniy deyishgan. Hazrati Imomni esa xalq e’zozlab qo‘ygan laqab hisoblanadi. Uni yana Imomi Mohiro‘y ham deyishgan. Muhammad yoshlik chog‘laridanoq hidoyat yo‘lidan borib, Qur’on Karimni yod oladi. Hadisi sharifni o‘rganadi. Diniy bilimlarni har tomonlama chuqurlashtirib, talqin qila

60 maqbara bilan bir qatorda sinchli katta ayvoni va hujralari bo‘lgan gumbazli guzar masjidi qad ko‘targan. Amir Temur davrida qad ko‘targan va Malexo Samarqandiy asarida ko‘rsatilgan maqbara vaqtning shiddatli zarbasini ko‘tara olmay qor-yomg‘ir, zilzilalarga bardosh bera olmay bizning kunlargacha yetib kelmagan. Hozir Hazrati Imom nomi bilan mashhur ushbu masjid Buxoroning so‘nggi amiri Olimxonning buyrug‘i bilan 1918-1920 yillarda qurilgan. 1920 yilning avgustida Shahrisabz sho‘rolar tasarrufiga o‘tgach, ushbu masjid ham yopib qo‘yilgan. Faqat 1956 yilga kelib, Hazrati Imom masjidi yana faoliyat ko‘rsata boshladi. Qori Yusuf Toshkandiy masjidning birinchi imom-xatibi bo‘lgan. Mana 54 yildan beri jomening eshiklari xalqimiz uchun doimo ochiq. Shahrisabzning 2700 yilligi munosabati bilan

61 kirish qismiga ulkan gumbaz ishlangan, dastlabki qo‘yilgan ikkita katta ustun va asosiy poydevor bugungi kungacha saqlangan, devor va gumbazlar Amir Temur davriga xos o‘ymakor g‘ishtdan bezak va jilva bilan bezatilgan. Hazrat Amir Temurning otalari Muhammad Tarag‘ay Bahodir Xoja Shayx Shamsiddin Kulolni o‘ziga ustoz deb bilgan. Manbalarda Sohibqironga Temur ismini u zot qo‘ygani va kelajakda hukmdor bo‘lishini bashorat etgani aytiladi. Xoja Shayx Shamsiddinning ustozi yetuk mutasavvif Sayid Amir Kulol bo‘lgan. Bahouddin Naqshband hazratlari Shayx Shamsiddin hazratlaridan uzoq yillar ta’lim olgan. Mustaqillik yillarida ziyoratgoh maydoni hamda daxma va uning atrofi obod qilindi. Yangi imoratlar qad rostladi. Hozir ziyoratgohda qulay shart-sharoitlar mavjud bo‘lib, bu yerga ko‘plab xoriji

62 Sherobod, Shurchi, Qiziriq Qumqo‘rg‘on), 8 ta tumanga bo‘ysinuvchi shaharlar (Boysun, Denov, Jarqo‘rg‘on, Termiz, Sharg‘un, Sherobod, Sho‘rchi, Qumqurg‘on), 7 ta shaharcha (Angor, Do‘stlik, Kakaydi, Sariosiyo, Sariq, Elbayon, Xurriyat), 114 qishloq fuqarolar yig‘ini, 698 ta mahalla fuqarolar yig‘ini va 847 ta qishloq aholi punktlari bor. Markazi - Termiz shahri. Surxondaryo viloyati relefi tog‘ va tekisliklardan iborat, shimoldan janubga qiyalanib va kengayib boradi. Tog‘lardan oqib tushadigan ko‘pdan-ko‘p daryo va soylar dara hosil qilgan. Surxondaryo va Sheroboddaryo oqib o‘tadigan tekislik shimoliy, g‘arb va sharqdan baland Hisor tizmasi (yeng baland joyi 4643 m) va uning tarmoqlari (Boysuntog‘, Ko‘hitang tog‘, Bobotog‘) bilan o‘ralgan. Aholisi 2 million nafar ortiq bo‘lib, Respubl

63 yangi ish o‘rinlarining yaratilishi, tadbirkorlikning rivojlanishi uchun keng yo‘l ochildi. Qulay iqlim sharoit va mutlaqo unumdor yerlar uning bu viloyatda qadimgi odamlar tomonidan juda erta o‘zlashtirishi, sun’iy sug‘orishga asoslangan dehqonchilikning intensiv ravishda rivojlanishi, shahar va qishloqlarning yuzaga kelishi va yuksalishi uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Viloyatdagi qadimgi odamlarning dastlabki manzilgohlari turli yovvoyi xayvonlar va yovvoyi o‘simliklar bilan qoplangan tog‘ o‘rmonlarida, Boysun tog‘laridan oqib tushuvchi daryo etaklarining bo‘ylaridan paydo bo‘ldi. Ularning ichida eng qadimgilari sifatida o‘rta va yuqori paleolit davriga mansub Teshiktosh va Machay g‘orlari hisoblanadi. Teshiktosh g‘oridan neandertal bolaning suyaklari topilgan bo‘lib, ushbu kashfiy

64 bog‘dorchilik va uzumchilik taraqqiy etgan yirik madaniy markaz bo‘lib hisoblanadi. Mamlakatimizning Surxondaryo viloyatida boshqa viloyatlardagi kabi yetarli darajada turistik resurslar mavjud. Viloyat markazi bo‘lgan Termiz shahrida joylashgan “Al Hakim at Termiziy” me’moriy majmuasi, qizlar akademiyasi nomini olgan “Qirqqiz” me’moriy yodgorligi va “Sulton Saodat” obidalari, Angor tumunida “Bolalik tepa”, Muzrobod tumanida “Kichik tepa”, “Sopolli tepa”, “Ayoztepa”, Sho‘rchi tumanidagi “Dalvarzintepa” manzilgohlari, Boysun tumanida “Teshiktosh g‘ori”, “Konustepa”dan (dinozavrning izi) topilgan, “Dalvarzintepa”dan 36 kg oltin topilgan, Qumqo‘rg‘onda “Makedon ko‘prigi harobalari”, Jarqo‘rg‘ondagi “Jarqo‘rg‘on minorasi”, Denovda esa eski masjid, madrasalari kabialar shular jumlasidandir.

65 ularda - xuddi ichkaridagi uch chorakli ustunlarda bo‘lganidek, uchli arklar qad ko‘tarib turibdi. Sulton Saodat majmui 20 ga yaqin maqbarani o‘z ichiga olgan. Unda Sayyidlar sulolasining maqbaralari joylashgan. Dastlab shu atrofdagi yerlar egasi, payg‘ambarimiz avlodlaridan bo‘lmish Hasan al-Amir (IX-asrning 2- yarmida vafot etgan) maqbarasi bunyod etilgan. Xalq orasida Sulton Saodat majmui nomi bilan mashhur bo‘lgan maqbaralar X asrda, qolganlari, asosan, XV-XVII asrlarda yonma-yon qurilib, uzun hovlining 2 tomonini egallagan. Sulton Saodat maqbarasi naqshinkor pishiq g‘ishtdan terilgan bo‘lib, devor qismi geometrik shakldagi bezaklar bilan bezatilgan. Yuqori qismining ikki qatori keng gumbazli bo‘lib, kichik o‘rta gumbaz qismi kirish peshtoqiga ulangan. Majmuaning eng qadimgi qismi X

66 yondevoriga uncha katta bo‘lmagan masjid tutashtirilgan. Masjidning hajm-reja kompozitsiyasi Narshaxiy tasvirlagan Buxoro namozgoxi me’morchiligiga o‘xshab ketadi. U uch qubbali bo‘lib, ochiq arkli peshtog‘i tevarakdagi "archa" usulida g‘isht terib chiqilgan hovli sahniga olib chiqadi. Masjidning maqbara devori davomchisi bo‘lgan g‘arbiy devori markazida mehrob qad ko‘targan. XIII asr oxirida dahmaning sharqiy devoriga yana bir chorsi maqbara kelib ulanadi. XV asr boshida Amir Temurning nabirasi Xalil Sulton hukmronligi davrida (1405-1409) majmuaning shimoli-sharqiy qismida mahobatli xonaqoh qad rostlaydi. Marmardan tiklangan sag‘ana ham shu davrda barpo etilgan - bu Temuriylar davri ustalarining tosh yo‘nish va naqsh chekish san’ati durdonalaridan biridir. Al-Hakim at-Termiziy

67 muqarnas naqsh va yozuvlar bilan pardozlangan. Go‘rxonadan tor uzun yo‘lka orqali xonaqohga o‘tiladi. Xonaqoh poli go‘rxo-naga nisbatan pastroq bo‘lib, ular oralig‘i keng ravoq bilan ajratilgan. Xonaqoh gumbaz tomli, mehrobli. Yonidagi 2 xonadan shimoliy-sharqiy tar-afiga chiqiladi. Xonaqoh oldidagi 3 ayvon gumbazli, qalqonsimon bag‘alli, devorlariga 4 ravoq ishlangan, pishiq g‘ishtdan hoshiyalar terilgan. Abu Iso Termiziy maqbarasi ganchkori bezaklar bilan pardozlanib, tashqi devorlariga 6 g‘ishtin ravoqli namoyonlar ishlangan. Tobadonlariga oq ganchdan panjaralar o‘rnatilgan. Ravoqlari g‘isht qalinligida hoshiyalangan. Abu Iso Termiziy maqbarasi bosh tarzini kichik ko‘shksimon gumbazli qurilma egallagan. Bino ko‘pgina o‘zgarishlarni boshidan kechirgan. Masjid bilan maqbara bir-biriga

68 bo‘ylab keng ark yo‘laklari o‘tgan, tashqi devorlar nur tushib turuvchi deraza o‘rnini to‘sib turadi, yon tomonini himoya qiluvchi burchaklar uch chorakli, uchli silindrsimon shakldagi minoralar bezakdor. Qirqqiz qishloq qo‘rg‘on-saroy me’morchiligining noyob turiga kiradi. Qirq qiz qal’asi quyidagicha holatda saqlanib qolgan: Qirq qiz majmui yorug‘lik tarafga qarab qurilgan bo‘lib, kvadrat shaklida, burchaklari baquvvat ichki minoralar bilan mustahkamlangan. Kirish ayvonlariga derazalar o‘rnatilib, uzun o‘tish ayvonlari orqali ichki hovliga o‘tilib, u yerdan to‘rt qismdan iborat ikki qavatli binoga kirilgan. Ushbu binolarning ikkitasi shimoli-sharqiy, shimoli- g‘arbiy tarafdan bir xil bo‘lib, ikkalasida ham beshtadan to‘g‘ri burchakli xonalar mavjud. Xonalar uch tarafdan ikki qavatli b

69 Atoulla Sayid Vaqqos maqbarasi - Sherobod tumanida joylashgan. X - XI asrlarga taalluqli, arab istilosi davrida mashhur qo‘mondon bo‘lgan Atoulla eshon Mirhaybarga atab qurilgan. U unchalik katta bo‘lmagan bir xonali markaziy maqbara bo‘lib, kirish yo‘lagi (yeshigi) janubi-sharqqa qaratilgan. Maqbara kvadrat shaklida, ustidagi sharsimon gumbaz esa ikki qator g‘ishtlardan terilgan. Binoning old tomoni o‘ziga xos me’moriy uslub shaklida ishlangan ravoqsimon teshik bilan ajratilib, uning ichi g‘isht bilan terilgan. Maqbaraning peshtoqi devorlari tekis bir xil qilib bezatilib, janubi-g‘arbiy va shimoli-sharqiy tomondan unchalik katta bo‘lmagan derazalar o‘rni qoldirilgan. Maqbaraninng markaziy qurilishida xom g‘ishtdan foydalanilgan, arkning uchi yarim qubba shaklidagi bo‘shliq bo‘lib, ichi

70 xona, usti gumbazli, eshigi old tarafidan. Maqbara XVI–XVII asr me’morchiligi ko‘rinishidagi binolar majmuasidan iborat bo‘lib, mahalliy aholining hurmati ramzidir. Jarqo‘rg‘on minorasi. Ko‘kka bo‘y cho‘zgan, xushqad minoralar musulmon Sharqi o‘rta asr shaharlarining o‘ziga xos unsuri hisoblanadi. Jarqo‘rg‘on shahridan g‘arb tomonga ikki kilometr yurilsa, ko‘m-ko‘k bog‘lar orasida Markaziy Osiyo me’morchiligida qobirg‘asimon yagona inshoot-minora qad ko’tarib turibdi. Mazkur joy 1X-X asrlar arab manbalarida tilga olingan Sarmangan yoki Charmangan shahriga qiyos qilinadi. Taglik ustidan qad ko‘targan adl minoraning yuqori tomon ingichkalashib boruvchi o‘n olti nimaylana ustuni qobirg‘asimon yuza hosil qilgan. Taglik qirralaridan birida minora ichidagi burama (aylanma) zinaga eltuvchi ark

71 binoan, qadamjo hududidagi tut daraxtining yoshi 150–200 yillar atrofida. Ziyoratgohning orqa tomonida kichik qabriston joylashgan, unda ziyorat ob’ekti hisoblanadigan bir necha qabr mavjud. Birinchi qabr XVII asr o‘rtalarida yashagan islom ilmlari sohibi Qurbon o‘g‘li Soatga tegishli, muqaddas joy mazkur mahalliy ulamo ismi bilan ataladi. Qabriston atrofi bir necha qavat paxsa devorlar bilan o‘ralgan, hozirgi kunda devor qoldiqlarigina saqlangan. Muqaddas joyni obodonlashtirish va qayta ta’mirlash 1970-yillarda amalga oshirilgan. Hozirgi kunda bu ob’ektga aholi ziyorat uchun tez-tez tashrif buyuradi. Xo‘ja Muhammad Mavlono Zohid maqbarasi - XVII asrda bunyod etilgan, mazkur ziyoratgoh Kichik Vaxshivor qishlog‘ida joylashgan. Bu joyning paydo bo‘lishi haqida quyidagi rivoyat mavjud: Mav

72 o‘tgan katta tog‘ arig‘i bor. Imorat to‘g‘ri burchak shaklida, «G» harfi shaklidagi ikki yoqlama ayvon bilan tutashgan. Aynan shu yerda, shimoli-sharqiy tarafdan ichkariga kirish uchun yo‘l bor. Bundan tashqari, uchta janubi-g‘arbiy kirish yo‘llari mavjud, bu imoratga panjara shaklida qurilgan derazalar o‘zgacha ko‘rk berib turadi. Imorat sinchli paxsadan qurilgan, ikki qavat devor bilan o‘ralgan. Masjidning tashqi tarafidan kulbalar bor. Mehrob qismi juda ham chuqur bo‘lib, to‘rtta ustun qo‘yilgan. Ayvonda yettita, zalda esa oltita baquvvat ustunlar bor. Zaldagi ustunlarda arab yozuvidagi epigrafik yodgorliklar joylashgan. Ayvonning umumiy diametri 14,0x16,2 m. Zalning diametri 11,1x9,7 m. Masjid 1961 yilda qayta ta’mirlangan. Xoja Samandar at-Termiziy maqbarasi - XVII–XVIII asrga oid

73 oyoq tomonida esa farzandlarining qabri bo‘lib, qabrlar ustiga biror yodgorlik barpo etilmagan. Rivoyatlarga ko‘ra, Hazrat Sulton Valiy bo‘lajak maqbarani o‘zining qabri ustiga emas, balki befarzand o‘tgan singlisi Bibi Shirinning qabri ustiga qurishni vasiyat qilgan. Birinchi muqaddas joy nomi orqali ikkinchi joy mavqeini belgilash amalini bu misolda ko‘rishimiz mumkin. Bibi Shirin maqbarasi Boysun tumani Mirqorako‘z qishlog‘ida joylashgan, uning ichidagi qabr hozirgacha saqlangan. Sobiq Ittifoq davrida ushbu me’moriy obida buzib tashlangan. Mustaqillik yillarida 1996 yili Boysun shahrida yashaydigan urush va mehnat faxriysi Hamid Karimov o‘z shaxsiy jamg‘armasidan maqbarani qayta tiklagan. Maqbaraning kunchiqar tomonida uchta qora va kulrang marmar sifat toshlar bo‘lib, bularning ikki

74 bunyodkorlik ishlari amalga oshirildi. Surxondaryo yangi qiyofa kasb etdi, odamlari ongi va tafakkurida ham tub o‘zgarishlar ro‘y berib, kelajakka bo‘lgan ishonch, yashashga ishtiyoq ortdi. Bugun viloyatga tashrif buyursangiz, zamonaviy arxitektura an’analarini o‘zida mujassam etgan muhtasham inshootlar, o‘quv binolari, turar joylar, shifo maskanlari, keng va ravon ko‘chalar voha ko‘rkiga-ko‘rk qo‘shib turganligining guvohi bo‘lasiz. Termiz davlat universiteti, “Surxon” sport majmuasi, Yoshlar markazi, Baxt uyi kabi muhtasham binolar, qishloq joylarda namunaviy loyihalar asosida qurilgan yangi uy-joylar, ular atrofida barpo etilgan so‘lim bog‘lar, maktab va tibbiyot muassasalari, do‘konlar va boshqa maishiy xizmat ko‘rsatish shoxobchalarini ko‘rib, dilingiz yayraydi. Mamlakatimizda turi

75 qilish, ekoturizmni rivojlantirish bo‘yicha ko‘plab loyihalarni amalga oshirish mumkin” 1 , deb ta’kidlaydi O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi deputati Akmaljon Umrzoqov. 2017 yil 16 avgustda Qarshi shahrida “Qashqadaryo viloyatining turizm salohiyati: yutuqlar va istiqbol” mavzusida bo’lib o’tgan davra suhbatida viloyatning boshqa tumanlarida ham sayyohlik yo‘nalishlarini ko‘paytirish, mavjud imkoniyatlardan unumli foydalangan holda, ekoturizmni yanada rivojlantirish, Muborak tumani cho‘llariga safar uyushtirish kabi bir qator loyihalar taqdim etildi. Turizmni rivojlantirishga qaratilgan dasturlar ijrosi tahlil qilinib, Qashqadaryoning ochilmagan turizm yo‘nalishlari va foydalanilmayotgan imkoniyatlar bo‘yicha ishlab chiqilgan taklif va tavsiyalar muhokama qilin

76 2.2.1-diagramma. 2016 yilda Qashqadaryo viloyatida xizmat ko’rsatilgan tashrif buyuruvchilarning xorijiy va O’zbekiston fuqarolari o’rtasidagi ulushi, foizda 1 2.2.1-jadvalda 2016 yilda Qashqadaryo viloyatida sotilgan sayyohlik yo’llanmalarining soni va qiymati berilgan. 2016 yilda Qashqadaryo viloyatida turistik faoliyatni amalga oshiruvchi firma va tashkilotlar tomonidan 531 ta sayyohlik yo’llanmalari sotilgan bo’lib, uning qiymati 844,1 mln. so’mni tashkil qildi. 2016 yilda sayyohlik yo’llanmalarining 100,0 foizi (531 dona) bevosita aholi tomonidan sotib olinganshu jumladan O’zbekiston hududi boyicha O’zbekiston fuqarolariga 387 ta, Chet el mamlakatlari boyicha O’zbekiston fuqarolariga 78 ta, O’zbekiston hududi boyicha MDH fuqarolariga 38 ta, O’zbekiston hududi boyicha boshqa chet el

77 O’zbekiston hududi boyicha O’zbekiston fuqarolariga 387 621,6 Chet el mamlakatlari boyicha O’zbekiston fuqarolariga 78 198,5 O’zbekiston hududi boyicha MDH fuqarolariga 38 15 O’zbekiston hududi boyicha boshqa chet el mamlakatlari fuqarolariga 28 9 Manba Qashqadaryo viloyatida turizm va dam olish sohasi rivojlanishining asosiy ko ’ rsatkichlari // www . qashstat . uz 2.2.2-diagrammada 2016 yilda Qashqadaryo viloyatida jamoaviy joylashtirish vositalari soni va jami joylashtirilgan shaxslarga nisbatan ulushi berilgan. 2016 yilda Qashqadaryo viloyatida sanatoriya-kurort mussasalari soni 9 ta bo’lib, jami joylashtirilgan shaxslar 10,7 % ni, mehmonxona va shunga o’xshash joylashtirish visitalari 28 ta bo’lib, jami joylashtirilgan shaxslar 74,8 % ni, dam olish muassalari 13 ta bolib, jami joyl

78 2.2.3-diagramma. 2016 yilda Qashqadaryo viloyatida mehmonxonalarning toifasi (yulduzi) boyicha faoliyati 1 “Viloyatimizda turizmni rivojlantirish uchun yuksak salohiyat mavjud. Boy madaniy merosga ega hududda muqaddas qadamjolar, qadimiy obidalar va ekoturizmni rivojlantirish uchun qulay manzillar ko‘p. Viloyatda hududiy turistik mahsulotlarni xorij bozoriga chiqarish, tabiiy va tarixiy-madaniy manzillar bo‘yicha yangi sayyohlik yo‘nalishlari ishlab chiqish, turistik xizmatlar sifatini yanada yaxshilash doimiy e’tiborda” 2 , deb ta’kidlaydi O‘zbekiston Respublikasi Turizmni rivojlantirish davlat qo‘mitasi Qashqadaryo viloyati vakolatli vakili Otabek Olimjonov. Bugungi kunda Shahrisabz shahrining tarixiy markazida barpo etilgan zamonaviy uy-joylar hunarmandlar va tadbirkorlarga uzoq mudd

79 shahri markazida “Zafarli yurish” va “Shoh bazmi” teatrlashtirilgan tomoshalarini muntazam tashkil etish, uloq-ko‘pkari musobaqalarini Kitob tumanining Qaynar qishlog‘ida yil davomida muntazam o‘tkazish loyihalari shular jumlasidandir. 2017-yilning avgust oyida o‘tkazilishi rejalashtirilgan "Hunarmandlar festivali” ham viloyatda turizmni rivojlantirishga xizmat qiladi. Ekoturizmni rivojlantirishda Shahrisabz tumanida qurilayotgan “Village Eco Park” majmuasi muhim ahamiyatga ega. Mazkur loyiha mehmonxona, restoran, kafe, sport maydonchalari va attraksionlarni o‘z ichiga oladi. Majmua 2018-yilda foydalanishga topshiriladi. Viloyatda turistik resurslardan samarali foydalanish, ko‘rsatilayotgan xizmat turlarini ko‘paytirish va sifatini zamon talablariga moslashtirish borasida tiziml

80 va ko‘ngilochar hududlar tashkil etish, turistlarga milliy madaniyatimizni keng namoyish qilish zarurligini ta’kidladi. Prezidentimiz 2018 yil 1 avgustgacha «Afrosiyob» poezdi qatnovini Shahrisabzgacha yo‘lga qo‘yish bo‘yicha ko‘rsatma berdi. 1 Bugungi kunda amalga oshirilayotgan islohotlar negizida vohaning o‘ziga xos tarixiy-madaniy merosi imkoniyatlaridan turizm rivojida samarali foydalanish, tarixiy-me’moriy ansambllar va obidalarni asrab-avaylash, ta’mirlash, turistik va xizmat ko‘rsatish ob’ektlarini bunyod etish va mavjudlarini yangilash, transport infratuzilmasini rivojlantirish, sayyohlarga xizmat ko‘rsatish sifatini oshirish, pirovardida yangi ish o‘rinlari yaratish ko‘zda tutilgan. 2.3. Mintaqaviy turizmni rivojlantirishda xorij tajribasi Turizm, ayniqsa, ziyorat turizmi soha

81 omillar va shart-sharoitlar ham borki, bu omillar davlat turizm siyosatini amalga oshirishga tо‘g‘ridan tо‘g‘ri qulay shart-sharoit bо‘lib xizmat qilmoqda. Turkiyada turizm rivojlanishining tabiiy-obektiv omillariga: Geografik qulayligi; Iqlim qulayligi; Turk oshxonasining boyligi va mashhurligi; Turkiyada tarixiy joylarning kо‘pligi kiradi. Ijtimoiy-iqtisodiy omillarga: Iqtisodiy islohotlarning jadallashtirilganligi; Yevropa Ittifoqi davlatlari bilan yaqindan savdo-iqtisodiy aloqalarning rivojlantirilayotganligi; iqtisodiy о‘sish sur’atlarining keskin pasayib ketishining oldi olinayotganligi; eksportga yо‘naltirilgan ishlab chiqarish tarmoqlarining jadal rivojlantirilayotganligi; migratsion jarayonlarning (ichki va tashqi) rag‘batlantirilayotganligi kabilar kiritiladi. Mana shunday qul

82 Usmoniylar saroylari turk oshxonasining boyishida muhim rо‘l о‘ynagan. Turkiyaning turli hududlarida yuzdan ortiq ovqat turlari tayyorlanadi va bular hudud va illarga (viloyat) kо‘ra pishirish usullari va turlariga kо‘ra bir-biridan tubdan farq qiladi. Mintaqalarga kо‘ra muhim turistik markazlar va ularning о‘ziga xos xususiyatlari Qoradengiz mintaqasi: Mintaqada tog‘larning kо‘pligi va ularning dengiz qirg‘og‘iga parallel ravishda joylashgani va joylashuvining biroz noqulayligi tufayli plajlar ancha kam. Bu mintaqada yoz boshqa mintaqalarga nisbatan qisqaroq davom etadi. Qoradengiz mintaqasida daryolardagi oqimning tez bо‘lgani uchun sо‘nggi yillarda rafting sporti rivojlanmoqda. Bunga misol sifatida Choruh daryosini aytishimiz mumkin. Mintaqadagi turistik markazlar: Trabzondagi Sumala

83 Mustafo Kamol Otaturk tomonidan poytaxt xavfsizlikni ta’minlash uchun Anqaraga kо‘chirilgan. Istanbul ikkita qit’ada joylashgan dunyodagi yagona shahardir.Istanbul Turkiyadagi eng katta shahardir. Istanbuldagi tarixiy yodgorliklarga Topqapi saroyi, Ayasofya muzeyi, Dolmabahche saroyi, Qiz qulesi, Anitqabir, Qapali Charsi kabilarni kiritishimiz mumkin. Sulaymoniya Masjidi 1550-yilda Istanbulda Me’mor Sinan tomonidan qurilgan. Kо‘plab kо‘rfazlarga ega bо‘lgan Egey mintaqasi qadimdan odamlar yashab kelgan hududlardan biri hisoblanadi. Tarixiy yodgorliklarning kо‘pligi tufayli bu mintaqada turizm juda kuchli rivojlangan. Qulay iqlim sharoitlari tufayli dengiz turizmi ham ancha rivojlangan bо‘lib, turizm davri yetti-sakkiz oy davom etadi. Bu mintaqadagi turistik markazlarga Izmirdagi Maryam

84 shahrini, Konyadagi Mavlono Jaloliddin Rumiy Maqbarasini, Nasriddin Hoja Maqbarasini va Kopadokiyani kiritishimiz mumkin. Mintaqada qish oylarining uzoq davom etishi va qorning kо‘p yog‘ishi tufayli turizm qizg‘in emas. Bugungi kunda asta-sekinlik bilan mintaqada tog‘ turizmi rivojlanmoqda. Mintaqadagi turistik markazlarga Numrut tog‘i, Ani xarobalari, Ishak Pasha saroyi, Ag‘ri tog‘i, Van kо‘li, Yaqutiya Madrasasi, Erzirum Aziziya yodgorligi kabilarni kiritishimiz mumkin. Van kо‘li Turkiyadagi eng katta kо‘l hisoblanib, suvining shо‘rligi hisobiga hayvonot va nabodot olami unchalik boy emas. Janubi-sharqiy Anatoliya mintaqasi Anatoliyadagi odamlarning ilk о‘troqlashgan hududi sanaladi. Mintaqadagi turistik yodgorliklarga Malabadi kо‘prigi, Asur mozorlari, Adiyaman Jendere kо‘prigi, Mard

85 obyektlaridan samarali foydalanish, ko‘rsatilayotgan xizmat turlari sifatini oshirish, yurtimizga tashrif buyurayotgan sayyohlar oqimini ko‘paytirish borasida amalga oshirilayotgan ishlar tahliliga bag‘ishlangan yig‘ilishda har bir yo‘nalish bo‘yicha, ya’ni Yevropa, Osiyo va boshqa qit’alardan keladigan sayyohlar uchun maxsus dasturlar ishlab chiqish, charter reyslar va temir yo‘llarda qatnovlar sonini ko‘paytirish, turizm rivojlangan xorijiy mamlakatlar tajribasini mukammal o‘zlashtirish, ichki turizmni rivojlantirish, sayyohlik obyektlarini takomillashtirish, xizmat ko‘rsatish sifatini yaxshilash borasida o‘z fikr-mulohazalarini bildirdi 1 . II bob bo’yicha xulosalar 1. О‘zbekistonda turizmni rivojlatirish va uni yangi bosqichlarga kо‘tarish borasida, avvalo kо‘hna madaniy va arxitekt

86 Ispaniya, Portugaliya, BAA, Yaponiya, Germaniya, Avstriya, Gollandiya, Vengriya, Chexiya, Turkiya kabi qator davlatlar tajribasi о‘rganilib, amaliyotga keng tatbiq etilmoqda. III bob. MINTAQAVIY TURIZMNI RIVOJLANTIRISH MUAMMOLARI VA ISTIQBOLLARI Bugungi kunda barcha sohalarda amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlardan ko‘zlangan pirovard maqsad mamlakatimiz iqtisodiyotini yanada rivojlantirish, xalqimiz turmush farovonligini yuksaltirishga qaratilgan. Turizm – iqtisodiyotning muhim tarmoqlaridan biri. Mavjud imkoniyatlardan samarali

87 foydalangan holda, ushbu tarmoqni yanada takomillashtirish zarur, buni davrning o‘zi taqozo etmoqda, Mamlakatimizda turizmning yangi istiqbollari ochilib, turli yo‘nalishlarda keng qamrovli loyihalar amalga oshirilmoqda. Xususan, keyingi yillarda alpinizm, otda, tuyada, velosipedda sayohat qilish, off-road sayyohatlari, baliq ovi, rafting, xeliski, geoturizm, ta’lim turizmi, tibbiy turizm kabi yangi sayyohlik yo‘nalishlari ommalashmoqda. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning 2016 yil 2 dekabrdagi “O‘zbekiston Respublikasining turizm sohasini jadal rivojlantirishni ta’minlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi farmoni 1 turizm tarmog‘ini jadal rivojlantirishni ta’minlash, turizmga iqtisodiyotning strategik sektori maqomini berish, mintaqalarda turizm salohiyatidan samarali foydalanishda mu

88 viloyatlarida turizm infratuzilmasini yaxshilash, yangi sayyohlik yo‘nalishlari tashkil etish hamda hududlarning turizm salohiyatini keng targ‘ibot qilishga qaratilgan dasturlar qabul qilindi. Jumladan, Buxoro va Samarqand shaharlarida sayyohlar uchun kunu tun faoliyat ko‘rsatuvchi, har birining hududi 10 gektardan iborat "Qadimiy Buxoro" va "Samarqand siti" turizm hududlarini barpo etish bo‘yicha ishlar boshlab yuborilgan. Toshkent viloyatining Bo‘stonliq, Parkent va Ohangaron-Angren turizm klasterlari hududlarida mehmon uylarini tashkil etish bo‘yicha komlpeks chora- tadbirlar ishlab chiqildi va bugungi kunda amaliyotga joriy etilmoqda. Prezidentimizning 2017 yil 16 avgustdagi “2018-2019 yillarda turizm sohasini rivojlantirish bo‘yicha birinchi navbatdagi chora-tad

89 O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev mamlakatimizda turizmni izchil rivojlantirish istiqbollari, sayyohlik obyektlaridan samarali foydalanish, ko‘rsatilayotgan xizmat turlari sifatini oshirish, yurtimizga tashrif buyurayotgan sayyohlar oqimini ko‘paytirish borasida amalga oshirilayotgan ishlar tahliliga bag‘ishlangan yig‘ilish o‘tkazdi. “O‘zbekiston ham sayohat, ham ziyorat uchun qulay mamlakat. Chunki ona zaminimizda butun dunyoga ma’lum va mashhur bo‘lgan ajdodlarimiz mangu qo‘nim topgan. Ular qoldirgan boy ma’naviy-madaniy merosga xalqaro maydonda qiziqish juda katta. Sohani yanada rivojlantirish uchun, avvalo, zarur infratuzilmani takomillashtirish shart. Birinchisi, transport, ikkinchisi logistika” 1 , deb ta’kidladi Prezidentimiz yig‘ilishda. Davlatimiz rahba

90 birlashtirishdan iborat. Bu boradagi izchil ishlarni amalga oshirishda mamlakatimizda mustahkam huquqiy baza yaratilgan bo‘lib, hududlar uchun maxsus dasturlar ishlab chiqilgan va jarayon izchil davom etmoqda. Mamlakatimiz turizm industriyasi jadal rivojlanishida xususiy sektorning ustuvor ishtirokini ta’minlashga ham alohida e’tibor qaratilmoqda. Hozir yuzlab tadbirkor va hunarmandlar turizm sohasiga jalb qilingan bo‘lib, ular suvenir mahsulotlari ishlab chiqarish, mehmonxona xo‘jaligi, sayyohlarga xizmat ko‘rsatish bilan shug‘ullanadi. Turizmni rivojlantirishda xorij mamlakatlarida bo‘lib o‘tadigan sayyohlik ko‘rgazma va anjumanlari muhim ahamiyat kasb etadi. Yurtimiz milliy madaniy merosini chet ellarda ommalashtirish, mamlakatimizga xorijlik sayyohlarni ko‘proq jalb qilish va ic

91 ko‘rishi mumkin bo‘lgan ob’ektlar soni bo‘yicha Xiva shahari birinchi o‘rinda turadi. Unda 310 ta ob’ekt, ikkinchi o‘rinda Buxoro shahri boTib, unda 221 ta ob’ekt, Toshkent shaharida 144 ta va Samarqandda 118 ta ob’ekt mavjud. Ushbu mavjud turistik ob’ektlardan tashqari yana bir qancha ob’ektlarni birpo qilish mumkin. Birgina Samarqand viloyatini oladigan bo‘lsak, uning Urgut, Omon- qo‘ton, Ohalik, Mironqul kabi manzarali tog‘-daralari borki, bu joylarga piyoda marshrutlarni tashkil qilish mumkin. Albatta yoz fasllarida shu daralarda odamlar juda gavjum bo‘ladi. Lekin bular o‘z ixtiyori bilan borgan dam oluvchilardir. Tashkiliy tarzda bu tog‘ manzaralariga sayohatlar uyushtirish hamon yo‘lga qo‘yilmagan. Bunday ob’ektlar Jizzax viloyatining Baxmal, Zomin, Forish tumanlarida, vodiy viloy

92 Farg‘ona tumanidan turizm maqsadlarida foydalanishga temir va avtomobil yo‘llarining keng tarmog‘i mavjudligi yana bir qulaylik tug‘diradi va b u tumanning hamma joyida turizm va dam olish bazalarini joylashtirishga imkon beradi. Toshkent turizm rayoni Toshkent viloyatini qamrab oladi. Bu tuman turizmning barcha turlari uchun universal imkoniyatlarga egadir. Toshkent turizm rayonining diqqatga sazovor bo‘lishidagi muhim omili uning boy landshaftli tabiati, rang-barang o‘simliklar va hayvonot dunyosidir. Tumandagi Tuyabug‘iz va Chorvoq suv omborlarida dam olish hududlari tashkil etilgan. «Chimyon» kompleksi bazasida tog‘-piyoda va tog‘-changi turizmi yetarli rivoj langan. Yaxshi tarmoqlangan avtomobil va temir yo‘llari Toshkent turizm rayonining turizm markazlarini bir-biri bilan bog‘lay

93 rayonlararo ahamiyatga ega bo‘lgan turli xil turizm marshrutlarini o‘rnatishga imkon beradi. Jizzax turizm rayoni Sirdaryo va Jizzax viloyatlari hududlarini o‘z ichiga oladi. Mazkur rayonning transport bilan yaxshi ta’minlanganligi va unda tabiiy resurslarining mavjudligi undan turizm maqsadlarida foydalanish istiqbollarini belgilab beradi. Bu yerda shu yerlik va yaqinda joylashgan turizm rayonlari aholisi uchun mo‘ljallangan dam olish kunlari marshrutlarini va qisqa muddatli dam olishni tashkil qilish mumkin. Qarshi-Termiz turizm rayoni Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlari hududlaridan iborat. Shahrisabz, Qarshi va Termiz shaharlaridagi arxeologik va tarixiy-arxeologik yodgorliklar, Kitobdagi astronomik kenglik, Dendropark rayonida turizmni rivojlantirishning asosini tashkil qiladi.

94 qarashlar mavjud. Bu borada to‘plangan nazariy va amaliy tajribalarni tahlil qiladigan bo‘lsak, innovatsion yondashuvlarga asoslangan hududiy klasterlar hudud raqobatbardoshligini oshirishning eng samarali vositalaridan biri hisoblanadi. Prezidentimiz tomonidan 2017 yilning 30 iyunida qabul qilin gan “O‘zbekistonda turizm sohasi uchun malakali kadrlar tayyorlash to‘g‘ risi da”gi farmoni 1 mazkur yo‘nalishdagi dolzarb masalalarni hal etishda mu him ahamiyat kasb etadi. Shu bilan bir ga, O‘zbekiston turizm bo‘yicha xal qaro yarmarkalarning doimiy ishtirokchisi ekanligi, Toshkent shah rida har yili muntazam o‘tkazilayotgan «Buyuk ipak yo‘li bo‘ylab turizm» xalqaro yarmarkasi o‘zbek turizmi imkoniyatini, uning ma’lum bir qir ralarini namoyish etmoqda. Shunday ko‘rgazmalar jahon turistik kom

95 turizm sohasi rivojlangan mamla katlar qatoriga qo‘shilish uchun astoydil harakat qilayotganidan dalolat beradi. Darhaqiqat, mamlakatimizda say yoh lik industriyasining jadal rivojlantirilishi bo‘yicha amalga oshi rilayotgan barcha say-harakat lar, hududlarning tabiiy va ijtimoiy resurslaridan samarali foydalanishni ta’minlayotgan mahalliy das turlar ijrosi yaqin kelajakda o‘z natijalarini berishi shubhasiz. H ar jihatdan imkoniyatlarga boy bo‘lgan yurtimizning jahon turizmining muhim markazlaridan biriga aylanishida, uning barqaror rivojlanishida davlat hamda ma halliy dasturlar ijrosi maqsadni amalga oshirishda dasturilamal bo‘ - ladi. XULOSA VA TAKLIFLAR Mamlakatimizda turizm sohasining milliy iqtisodiyotga ta’sirini quyidagi funksiyalarda ifodalash mumkin: milliy foydani yaratish;

96 mintaqaviy rivojlanishni tenglashtirish; investitsiyalarni jalb qilish jumladan, xorijiy investitsiyalarni; t i bbiy va madaniy yodgorliklardan foydalanishga ko‘maklashish. Mintaqaviy turizm iqtisodiyotning o‘ziga xos bo‘lgan sohasi bo‘lib, ushbu soha ham boshqa sohalar singari mamlakat iqtisodiyotiga, uning yalpi ichki mahsulotining ko‘payishiga o‘zining salmoqli hissasini qo‘shadigan soha hisoblanadi. Hozirgi paytda turizm juda muvozanatsiz holatda rivojlanmoqda. Mintaqalarda turizmni rivojlantirish bo‘yicha quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish maqsadga muvifaqligi belgilangan: O‘zbekistondagi muqaddas qadamjolarga ziyorat turizmi yo‘nalishi bo‘yicha sayyohlarni jalb qilish, bunda logistika, jumladan, charter reyslarni tashkil etish masalalarini hal qilish; Buxoro va Samarqa

97 chora-tadbirlar ijrosiga xorijlik turistlar oqimi va turizm xizmatlari eksportini kengaytirish, tarmoqda yangi ish o‘rinlari yaratish asosida aholining bandlik darajasini oshirish, mehmonxonalar, sayyohlarni joylashtirishning boshqa vositalari va turizm faoliyati subektlari sonining ko‘payishiga xizmat qiladi. Mamlakatda mintaqaviy turizmning tez sur’atlarda rivojlanishiga erishish uchun Respublika bo‘yicha faqat Samarqand, Buxoro, Xorazm, Toshkentga e’tibomi kuchaytirmasdan balki boshqa mintaqalar bo‘yicha ham turizmni rivojlantirishning tegishli chora tadbirlar dasturini ishlab chiqish va uning ijrosi yuzasidan nazoratni kuchaytirish lozim bo‘ladi. Bunda albatta mintaqalarda turizmning rivojlanishi, turistik resurslardan samarali foydalanish va turistik faoliyat bilan shug‘ullanuvchi

98 turizmi rivojlangan mamlakatlar tajribasini o‘rganib ularning o‘zimizda qo‘llash mumkin bo‘lgan yo‘nalishlarini olib amaliyotga joriy etish; soha bo‘yicha kadrlar bilim va malakalarini oshirish maqsadida xalqaro tajribalar almashinishni yo‘lga qo‘yish; mintaqalarda turizmni rivoj lantirish chora-tadbirlar dasturlarini ishlab chiqishni jadallashtirish va ularning ijrosini ta’minlash bo‘yicha doimiy monitoring olib borish; mintaqaviy turizm organlarining mutaxassis kadrlar yetkazib beruvchi o‘quv yurtlari bilan aloqalarini kuchaytirish; xalqaro darajadagi reklama mahsulotlarini ishlab chiqish va turizm bozoriga chiqarish va boshqalar. Ushbu vazifalarni hal qilinsa mintaqalarda turizmning tez sur’atlarda rivojlanishiga erishishimiz mumikin. Foydalanilgan adabiuotlar ro’yxati I. O’zbekiston

99 3. О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 7 fevraldagi “Ichki turizmni jadal rivojlantirishni ta’minlash chora-tadbirlari tо‘g‘risida”gi Qarori. //www.lex.uz 4. О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 6 fevraldagi “О‘zbekiston Respublikasi Turizmni rivojlantirish davlat qо‘mitasining faoliyatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari tо‘g‘risida”gi PQ-3510- sonli Qarori. //www.lex.uz 5. О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 6 fevraldagi “Kirish turizmini rivojlantirish chora-tadbirlari tо‘g‘risida”gi PQ-3509-sonli Qarori. //www.lex.uz 6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 3 fevraldagi “О‘zbekiston Respublikasi turizm salohiyatini rivojlantirish uchun qulay sharoitlar yaratish bо‘yicha qо‘shimcha tashkiliy chora-tadbirlar tо‘g‘risida” gi P

100 11. Mirziyoyev Sh.M. “Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik - har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi b о ‘lishi kerak.” - Toshkent: “О‘zbekiston”, 2017. - 104 b III. O’zbekiston Respublikasi vazirliklari me’yoriy-huquqiy hujjatlari : 12. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2016 yil 5 iyundagi №355-sonli qarori bilan “Turoperator va mehmonxona xizmatlarini sertifikatlashtirish tartibi to‘g‘risida Nizom” // www.lex.uz IV. Darsliklar va o’quv qo’llanmalar: 13. Amriddinova R.S. Mehmonxona servis xizmati: M a’ruzalar matni – S.: SamISI, 2008.- 134 bet. 14. Alieva M.T. Mehmonxona menejmenti: Darslik – T.: TDIU, 2007.- 355 bet. 15. N.E.Ibodullayev. O’zbekistonning turistik resurslari (ma’ruzalar matni). Samarqand,SamISI,2008- 74b. 15. Kamilov.F.K., X

101 23. Tuxliyev I.S., Bektemirov F.B., Usmanova Z.I. Turizmda strategik marketing. – S.: SamISI, 2010.- 144 b. V. Gazeta, jurnallar va statistik ma’lumotlar: 24. “Qashqadaryo viloyatining turizm salohiyati: yutuqlar va istiqbol” mavzusida davra suhbati. Qarshi shahri. 16.08.2017y. // www.kun.uz 25. “New York Post” gazetasining О‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning uchrashuvlari haqidagi maqolasi. “Xalq sо‘zi”, 2016 yil 29 dekabr //www.xz.uz 26. R.Xusainov. Osiyo mamlakatlarida xalqaro turizm // “Bozor, pul va kredit”, 2017/7 - 56 б 27. M.Alimova. Turizm tizimiga oid kategoriyalarning ilmiy-nazariy talqini va ta’riflarini takomillashtirish // “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2016 yil, 5-bet 28. O’zbekiston Respulikasining

Купить