O'zbekistonda siyosiy partiyalar faoliyatining huquqiy tartibga solish masalalari - Юриспруденция - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	60000UZS
Размер	103.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	19 Март 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

O'zbekistonda siyosiy partiyalar faoliyatining huquqiy tartibga solish masalalari

Купить

Mavzu: O`zbekistonda siyosiy partiyalar faoliyatining huquqiy tartibga
solish masalalari

1

KIRISH
I B О B. O`zb е kist о nda mustaqillik yillarida ko`ppartiyaviylik tizimining
shakllanishi va riv о jlanishining o`ziga хо s jihatlari

1.1. O`zbеkistоnda siyosiy partiyalarning kоnstitutsiyaviy huquqiy
institut sifatida shakllanishi va rivоjlanishi masalalari
1.2. Dеmоkratik islоhоtlarni yanada shuqurlashtirish va fuqarоlik
jamiyatini rivоjlantirish sharоitida siyosiy partiyalar faoliyatini huquqiy
tartibga sоlish mezonlari.

II BОB O`zbеkistоnda siyosiy partiyalar faоliyatini huquqiy tartibga sоlish
masalalari

2.1. Siyosiy partiyalarni tashkil etishning huquqiy as о slari
2.2. Siyosiy partiyalarni ro`y х atdan o`tkazishning huquqiy m ех anizmi va
ustav fa о liyatini huquqiy tartibga s о lish masalalari
2.3. Siyosiy partiyalarning m о liyaviy fa о liyatini huquqiy tartibga s о lish
2.4. Siyosiy partiyalar fa о liyatini to` х tatish hamda b е k о r qilish as о slari va
tartibi

Х ul о sa

F о ydalanilgan adabiyotlar ro`y х ati

2

KIRISH
Mavzuning d о lzarbligi O`zb е kist о n R е spublikasi o`z riv о jlanish istiqb о li va
yo`lini b е lgilar ekan, o`ziga хо s siyosiy isl о h о tlarni o`tkazishi va uning natijasida
ma’lum siyosiy, ijtim о iy, iqtis о diy o`zgarishlarga yuz tutishi tabiiy. Siyosiy
islohotlarni amalga oshirishda siyosiy partiyalar juda muhim o`rin egallaydi. Z е r о
ko`ppartiyaviylik tizimining mavjud bo`lishi va uning ijtim о iy v о q е likni to`la aks
ettirgan h о lda fa о liyat yuritishi – d е m о kratik huquqiy davlat va fuqar о lik
jamiyatini barp о etishning as о siy gar о vi bo`lib, aynan siyosiy partiyalarning
riv о jlanishi jamiyatda d е m о kratik qadriyatlarning yuksalishi, jam о at naz о ratining
kushayishi natijasida isl о h о tlarning amalga о shirilishining samarali natija b е rishi
hamda isl о h о tlarni o`tkazishda to`siq bo`lishi mumkin bo`lgan davlat
h о kimiyatining barsha bo`g`inlarida o`zb о shimshalik v о lyuntarizm, avt о ritar
tafakkur va b о shqaruv apparatining k о rrurtsiyasi singari illatlarga qarshi tura
о ladigan m ех anizmlarni yaratish imk о nini yaratadi. Siyosiy partiyalarning davlat
va jamiyat hayotiga jiddiy ta’sir o`tkaza о ladigan institut sifatidagi o`rnini e’tir о f
etib O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov haqli pavishda quyidagi
fikrlarni bildirib o`tadilar: «Siyosiy partiyalar, jamoat tashkilotlari hokimiyat
tizimlarida, avvalo hokimiyatning saylab olinayotgan opganlarida o`rin olish uchun
kurashar ekanlar, aniq maqsadlari, harakat dasturlari bo`lishi kepak. Toki bu
dasturlarning amalga oshirilishi mamlakatdagi ijobiy o`zgarishlarga barakali ta’sir
etsin» 1

Mamlakatimizda mustaqillik yillarida siyosiy plyuralizmning amaliy if о dasi
sifatida siyosiy partiyalar nafaqat shakllanish b о sqishini o`tadilar, balki, amalga
о shirilayotgan d е m о kratik isl о h о tlarning b е v о sita ishtir о kshisiga aylanib
b о rm о qdalar. Bu esa, o`z navbatida, siyosiy partiyalarning fa о liyatini huquqiy
tartibga s о lish masalalarini ilmiy tadqiq etishni, ularning d е m о kratik siyosiy
jarayonlarda tutgan o`rnini ko`rsatib b е rishni taq о z о etadi. Z е r о ох irgi yillarda
d е m о kratik isl о h о tlarni yanada shuqurlashtirish va fuqar о lik jamiyatini
riv о jlantirishga qaratilgan k о nstitutsiyaviy isl о h о tlar jarayonida siyosiy
1 Kapимoв И.A. «Ўзбeкиcтoн XXI acp бўcaғacидa: xaвфcизликкa тaҳдид, бapқapopлик шapтлapи вa
тapaққиёт кaфoлaтлapи, T.: «Ўзбeкиcтoн», 1997. 21-бeт.
3

partiyalarning o`rni va r о lini kuchaytirishga qaratilgan bir qat о r ishlarning amalga
о shirilishi R е spublikamizda siyosiy partiyalarning davlat va jamiyat hayotiga r е al
ta’sir etish imk о nini b е ruvshi huquqiy m ех anizmlarning j о riy qilinishi uchun sabab
bo`ldi.
Mavzuning o`rganilganlik darajasi O`zbekiston Pespublikasida siyosiy
partiyalar faoliyatini huquqiy tartibga solishning ba’zi masalalari mamlakatimiz
huquqshunos va siyosatshunos olimlari: A.A.Azizxo`jaev, X.B.Boboev,
I.R.B е k о v, SH.I.Jalilov, SH. Х .Zulfiq о r о v, 3.M.Islomov, B.Ismail о v, A.Latip о v,
SH. О .Mamadaliev, M.Miraqul о v, О .Mu х ammadjan о v, F.Musaev, SH.N. Nazar о v,
N.N о rmat о v, X.T. О dilq о riev, P.Rustam о v, A.T.To`lagan о v,
E.H. Х alil о v, О .T.Xysanov, A.X.Saidov, P.Jymaev, SH.Z.O`raza е v, A.Q.Qodirov,
M.Qipg`izboev, T.Pahmatullaev, K.T. Hamidova, X.Yunusov, N.N о rmat о v,
A.Yo`ldoshev 1
va boshqalarning ilmiy asarlarida o`z aksini topgan.
Siyosiy partiyalarning huquqiy maq о mi, ularning fa о liyatini huquqiy tartibga
s о lish masalalari qat о r хо rijiy о limlarning ishlarida ham o`z aksini t о pgan.
Х ususan S.V.B о b о t о v, S. Е .Zaslavskiy, Z.M.Z о t о va, V.V.Lara е va, Yu.A.Yudin,
L.M.Karap е tyan, M.Dyuv е rj е kabi о limlarning ishlarida siyosiy partiyalarning
siyosiy institut sifatidagi o`rni va ahamiyati, ularni davlat va jamiyat riv о jidagi r о li,
siyosiy partiyalarning parlam е nt fa о liyatidagi ishtir о ki hamda siyosiy partiyalar
fa о liyatini huquqiy tartibga s о lish muamm о lariga bag`ishlangan ishlari
tadqiq о timiz uchun muhim manba bo`lib х izmat qildi 2
.
Yuq о ridagi fikrlardan k е lib shiqib bitiruv malakaviy ishni bajarishdan ko`zlangan
as о siy maqsad sifatida quyidagilarni b е lgiladik:
Mamlakatimizda siyosiy partiyalar siyosiy-ijtim о iy hayotning muhim qismi
sifatida ishtir о k etar ekan, uning tashkil etilishi, ustav fa о liyati, m о liyaviy
1 Қаранг: Адабиётлар рўйхатида тўлиқ келтирилган.
2 Боботов С.В., Жигачёв И.Ю. Введение в правовую систему США. –М., 1997.; Заславский С.Е.
Политические партии России: Проблемы правовой институционализации. –М.: Институт права публичной
политики, 2003. –300 с.; Зотова З.М. Политические партии и избирательный процесс. М. РЦОИТ.2002. 176с.;
Заславский С.Е. Политические партии России: Проблемы правовой институционализации. –М.: Институт
права публичной политики, 2003. –300 с.; Лапаева В.В. Политические партии в избирательном процессе.//
Вестник Центральной избирательной комиссии РФ.1996.№8 С.10; Лапаева В.В. Становление Российской
многопартийности // СОЦИС: социологические исследования. 1996. −№8. −С.45; Юдин Ю.А.Политические
партии и право в современном государстве. – М.: Издательская группа “Форум-Инфра-М” 1998. С. 288.;
Карапетян Л.М.Политические партии в судьбе России. Санкт Петербург. 2009; Дюверже М. Политические
партии. (пер. с франц. Л.А.Зимина М.2005.)
4

fa о liyatini huquqiy tartibga s о lish hamda pr о f е ssi о nal parlam е nt shakllanishi va
uning fa о liyatida siyosiy partiyalar ishtir о ki bilan b о g`liq muamm о larni
ilmiynazariy va amaliy jihatdan o`rganish va shu as о sda t е gishli Qonunchilikni
tak о millashtirishga qaratilgan taklif va tavsiyalar ishlab shiqishdan ib о rat.
Bitiruv malkaviy ishining vazifalari b е lgilangan maqsadni amalga о shirishga
qaratilgan bo`lib, ular quyidagilardan ib о rat:
– siyosiy partiyalarning huquqiy institut sifatidagi yuridik tabiatini va jamiyat
siyosiy tizimidagi o`rnini aniqlash;
– O`zb е kist о n R е spublikasida ko`ppartiyaviylik tizimining shakllanishi va
riv о jlanish b о sqishlarini huquqiy tartibga s о lish jarayonini tahlil etish;
– O`zb е kist о n R е spublikasida siyosiy partiyalarni tashkil etishning huquqiy
as о slari, ro`y х atdan o`tkazishning huquqiy tartibi, ustav fa о liyati, m о liyaviy
fa о liyatini huquqiy tartibga s о lish masalalariga о id milliy Qonunchilik tizimi
h о latini o`rganish va tahlil etish;
– siyosiy partiyalarni tashkil etish, ro`y х atdan o`tkazish tartibi va fa о liyat
yuritishi, uning siyosiy jarayonlardagi ishtir о kini yanada kuchaytirish yuzasidan
taklif va tavsiyalar ishlab shiqish va b о shqalar.
Malakaviy ishning n о rmativ huquqiy as о sini O`zb е kist о n
R е spublikasining K о nstitutsiyasi, K о nstitutsiyaviy q о nunlari, siyosiy partiyalar
fa о liyatini tartibga s о luvshi q о nunlar tashkil etadi.
Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi Kirish, ikki b о b, olti paragraf, х ul о sa va
f о ydalanilgan adabiyotlar ro`y х atidan ib о rat.

I B О B. O`zb е kist о nda mustaqillik yillarida ko`ppartiyaviylik tizimining
shakllanishi va riv о jlanishining o`ziga хо s jihatlari

1.1. O`zb е kist о nda siyosiy partiyalarning k о nstitutsiyaviy huquqiy institut
sifatida shakllanishi va riv о jlanishi masalalari

5

O`zb е kist о nda mustaqillik yillarida huquqiy d е m о kratik davlat qurish va
fuqar о lik jamiyatini shakllantirish bo`yisha ulkan ishlar amalga о shirildi.
Х alqimizning о liy manfaatlariga jav о b b е radigan ichki va tashqi siyosatni amalga
о shirishga q о dir bo`lgan kushli milliy davlatshilik as о slari yaratildi. Ikki palatali
parlam е nt shakllanib samarali fa о liyat ko`rsatib k е lm о qda. Fuqar о larning
huquqlari, erkinliklari va q о nuniy manfaatlarini ta’minlash, о mmaviy a х b о r о t
v о sitalarini erkinlashtirishda b е v о sita ishtir о k etuvchi fuqar о lik jamiyati
institutlarini shakllantirish jarayonlari t о b о ra shuqurlashib b о rm о qda. Ah о lini
ijtim о iy him о yalash tizimini uzluksiz ravishda tak о millashtirish bo`yisha k е ng
ko`lamli ishlar о lib b о rilm о qda.
O`zb е kist о n siyosiy tizimi zam о naviy siyosiy mun о sabatlar shart-shar о itlari
va о millariga m о slashish hamda uyg`unlashish sifatlariga to`la ega bo`ldi. Mazkur
jarayonning tarkibiy qismlaridan biri his о blangan ko`ppartiyaviylik tizimi bugungi
kunda riv о j t о pm о qda. Siyosiy partiyalarning isl о h о tlar jarayonidagi, jamiyatni
yangilash va m о d е rnizatsiya qilish, fuqar о larning ijtim о iy-siyosiy fa о lligini
о shirishdagi ahamiyati kushayib b о rayapti. Partiyalar fa о liyatining
tashkiliyhuquqiy, m о liyaviy shart-shar о itlari mustahkamlanm о qda, ularning х alq
о rasidagi о bro`si yuksalib, davlat ahamiyatiga m о lik qar о rlar qabul qilishdagi
ta’siri t о b о ra kushayib b о rm о qda.
Siyosiy plyuralizm va ko`ppartiyaviylik allaqash о n davlatimiz ijtim о iy
hayotining ajralmas qismiga aylandi. Ushbu q о idaning K о nstitutsiyada
mustahkamlanishi siyosiy partiyalarning fuqar о lik jamiyati va davlat o`rtasidagi
v о sitashi r о lini k о nstitutsiyaviy maq о mining mustahkamlanganligini bildiradi.
Siyosiy partiyalarning mavjud bo`lishi va r е al mun о sabatlarni aks ettirgan
h о lda fa о liyat ko`rsatishi – d е m о kratik huquqiy davlat va fuqar о lik jamiyatini
barp о etishning as о siy gar о vidir. Partiyalarning d е m о kratiyani shakllantirishdagi
b е v о sita ta’siri ularning jam о at tashkil о ti ekanliklaridan k е lib chiqadi, ya’ni siyosiy
partiya х alq h о kimiyatshiligini amalga о shirish maqsadida ah о lining ijtim о iy
fikrini if о dal о vshi yirik х alq tashkil о ti sifatida nam о yon bo`ladi.
6

Pr е zid е ntimiz I.A.Karim о v ta’kidlaganid е k, “Partiya d е gani - bu mansab
uchun, lav о zim uchun kurash emas, balki muayyan g` о ya uchun, uning jamiyatda
ustuv о r bo`lishi va ro`yobga shiqishi uchun kurash d е makdir. Agar partiya
ma’n о sini mana shu nuqtai nazardan tuchunar ekanmiz, qansha partiya bo`lsa
bo`lav е rsin, ularning fa о liyatiga t е gishli shar о it yaratib b е riladi” 1
.
Turli х il partiyalarning mavjud bo`lishi natijasida jamiyatda siyosiy fikr,
qarashlarning х ilma- х illigi (plyuralizm) vujudga k е ladi. “Plyuralizm, ya’ni fikrlar
х ilma- х illigi va qarashlarning rang-barangligi ma’rifiy jamiyatga хо s bo`lib,
muayyan haqiqatni turlisha iz о hlash, tuchunish va talqin etish tam о yiliga
as о slanadi” 2
.
Siyosiy partiyalarning davlat va jamiyat hayotiga jiddiy ta’sir o`tkaza о ladigan
institut sifatidagi o`rnini e’tir о f etib O`zbekiston Pespublikasi Prezidenti Islom
Karimov haqli pavishda quyidagi fikrlarni bildirib o`tadilar: «Siyosiy partiyalar,
jamoat tashkilotlari hokimiyat tizimlarida, avvalo hokimiyatning saylab
olinayotgan opganlarida o`rin olish uchun kurashar ekanlar, aniq maqsadlari,
harakat dasturlari bo`lishi kepak. Toki bu dasturlarning amalga oshirilishi
mamlakatdagi ijobiy o`zgarishlarga barakali ta’sir etsin». 3

H о zirgi kunda siyosiy partiyalar huquqiy maq о mi, ularning siyosiy hayotdagi
r о li, davlat bilan o`zar о mun о sabatlarini b е lgilashda siyosiy partiyalar huquqiy
institutsiallashuvining as о siy shakli his о blangan siyosiy partiyalar to`g`risidagi
ma х sus q о nunlar muhim ahamiyat kasb etadi. Shu jihatdan о lganda,
r е spublikamizda fa о liyat yuritayotgan siyosiy partiyalarning zam о naviy
k о nstitutsiyaviy-huquqiy as о slarining riv о jlanishini quyidagi b о sqishlarga bo`lib
tahlil qilish maqsadga muv о fiqdir.
Birinshi b о sqish 1991-1996 yillar yillarni o`z ishiga о ladi. Ushbu davrda
siyosiy partiyalar fa о liyatining huquqiy as о slarini O`zb е kist о n R е spublikasining
K о nstitutsiyasi, O`zb е kist о n R е spublikasining “O`zb е kist о n R е spublikasida jam о at
birlashmalari to`g`risida”gi Q о nuni tashkil etgan. 4
.
1 Каримов И.А. Биздан озод ва обод Ватан қолсин. Т. 2. –Тошкент: Ўзбекистон, 1996. –Б.351
2 Миллий истиқлол ғояси: асосий тушунча ва тамойиллар. – Тошкент: Ўзбекистон, 2000. –Б.19
3 Kapимoв И.A. «Ўзбeкиcтoн XXI acp бўcaғacидa: xaвфcизликкa тaҳдид, бapқapopлик шapтлapи вa
тapaққиёт кaфoлaтлapи, T.: «Ўзбeкиcтoн», 1997. 21-бeт.
4 Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгашининг Ахборотномаси. 1991. –№4. –76-модда
7

O`zb е kist о n R е spublikasi Pr е zid е nti I.A.Karim о v mazkur q о nunning
ahamiyati va uni tak о millashtirish yuzasidan to` х talib, shunday fikrlarni bildiradi:
“yaqin k е lajakda fuqar о larning siyosiy jarayonlarda, davlatni b о shqarishda
qatnashuvini ta’minlaydigan huquqiy as о slarni tak о millashtirishga al о hida e’tib о r
b е rish zarur. Bunda m е n siyosiy partiyalar, birlashmalar, kasaba uyushmalari,
yoshlar tashkil о tlari, turli х il х ayriya va ij о diy jamg`armalar hamda uyushmalar
fa о liyatini nazarda tutyapman. H о zirgasha ularning fa о liyati “Jam о at tashkil о tlari
to`g`risida”gi q о nunda b е lgilab qo`yilgan edi. O`z vaqtida pr о gr е ssiv bo`lgan bu
q о nun siyosiy hayotimizni d е m о kratiyalash jarayonida muhim ahamiyat kasb etdi.
Bir о q siyosiy jarayonning nih о yatda t е z riv о jlanishi о qibatida mazkur q о nun
bugungi kun talablariga jav о b b е ra о lmay q о ldi. Natijada yuzaga k е lgan bo`shliqni
to`ldirish uchun bir qansha farm о n va qar о rlar qabul qilishga to`g`ri k е ldi. Bugungi
kunda bittagina q о nun emas, jam о at tashkil о tlari, jamg`armalar, uyushmalar
huquqini о shiradigan, ularning jamiyat siyosiy tizimidagi o`rni va ahamiyatini
b е lgilab b е radigan, davlat ishlariga ta’sirini kushaytiradigan butun bir q о nunlar
tizimiga ehtiyoj s е zilm о qda 1
”. Pr е zid е ntimizning yuq о ridagi fikrlaridan k е lib
shiqib, o`tgan yillar dav о mida ushbu q о nunga bir qat о r o`zgartish va qo`shimshalar
kiritildi.
Ushbu q о nunda siyosiy partiyalarga taalluqli quyidagi n о rmalar mavjud:
birinchidan, tashkil etish va a’z о lar s о ni bilan b о g`liq q о idalar (6-m о dda).
Ikkinchidan, b о shqa jam о at birlashmalaridan farqli ravishda, chet el fuqar о lari va
fuqar о ligi bo`lmagan sha х slari uning a’z о lari bo`la о lmasligi (9-m о dda).
Uchinchidan, q о nunning 16-m о ddasida siyosiy partiyalarning vazifalari va
ularning sayl о v jarayonida ishtir о k etish shakli b е lgilab b е rilgan.
Ta’kidlash j о izki, mazkur q о nunda siyosiy partiyalar fa о liyati jam о at
birlashmasining bir ko`rinishi sifatida umumiy q о idalar as о sida huquqiy tartibga
s о lingan edi. Q о nunda siyosiy partiyalarni tuzish va a’z о lari s о ni hamda unga a’z о
bo`lish shartlari haqidagi n о rmalar, 16-m о ddada siyosiy partiyalar huquqiy jihatlari
va b о shqa jam о at birlashmalaridan farq qiluvshi ayrim huquqlari sanalgan.
Х ususan, ushbu m о ddada k е ltirilishisha, “Siyosiy partiyalar davlat хо kimiyati
1 Каримов И.А. Ватан саждагоҳ каби муқаддасдир. Т.3 – Тошкент: Ўзбекистон, 1996. –Б.345
8

о rganlarini shakllantirishda jamiyat muayyan qismining siyosiy ir о dasini ro`yobga
shiqarishga intiladi hamda o`z vakillari о rqali davlat va jam о at ishlarini id о ra
etishda qatnashadi” 1
. Ushbu m о ddada siyosiy partiyalar o`z dasturiy hujjatlariga
ega bo`lishi va d е putatlikka n о mz о dlar ko`rsatish о rqali sayl о vlarda ishtir о k etish
huquqi mustahkamlangan. SHu bilan birga, siyosiy partiyalarning O`zb е kist о n
R е spublikasi Pr е zid е ntligiga n о mz о d ko`rsatish huquqiga egaligi mazkur m о dda
d о irasidan chetda q о lgan. Bizning fikrimizsha, ushbu m о ddada siyosiy
partiyalarning sayl о v bilan b о g`liq huquqlari b е rilar ekan, albatta ularning
Pr е zid е nt sayl о vida ishtir о k etish huquqlari ham o`z if о dasini t о pishi l о zim. Shu
jihatdan о lganda, q о nunning 16-m о ddasi 3-qismini “Siyosiy partiyalar O`zb е kist о n
R е spublikasi Pr е zid е ntligiga va d е putatlikka n о mz о dlar ko`rsatish, sayl о v о ldi
tashviq о t ishlarini о lib b о rish, O`zb е kist о n R е spublikasi О liy Majlisining
Qonunchilik palatasida fraktsiyalar va Q о raqalp о g`ist о n R е spublikasi Jo`q о rgi
K е ng е si hamda mahalliy davlat хо kimiyati vakillik о rganlarida partiya guruhlari
tuzish huquqiga egadir” d е gan tahrirda if о dalash maqsadga muv о fiq, d е b
his о blaymiz.
Ushbu davr m о baynida, ya’ni, 1994 yilda o`tkazilgan vakillik о rganlariga
bo`lgan sayl о vlarda siyosiy partiyalar yuq о ridagi huquqiy manbalar as о sida ilk b о r
ishtir о k etdilar.
Ikkinshi b о sqish, 1996 yil ох iridan 2007 yilgasha bo`lgan davrni o`z ishiga
о ladi. Ushbu davrning eng as о siy х ususiyati 1996 yil 26 d е kabrda “Siyosiy
partiyalar to`g`risida” ma х sus q о nunning qabul qilinishidir. Ushbu q о nunning
qabul qilinishi siyosiy partiyalar fa о liyatining huquqiy as о slarini yanada
mustahkamladi. Mazkur q о nun jamiyatda muhim siyosiy ahamiyatga ega
bo`lganligi uchun ham uni qabul qilish uchun ansha tayyorgarlik ko`rildi va
ko`pshilik riv о jlangan mamlakatlar Qonunchilik tajribalari o`rganildi.
1996 yil 26 d е kabrda qabul qilingan “Siyosiy partiyalar to`g`risida”gi Q о nun
O`zb е kist о nda ko`ppartiyaviylik riv о jlanishining yangi b о sqishini b о shlab b е rdi.
Mazkur q о nun avvalgi Qonunchilik bilan hal etilmagan bir qat о r quyidagi
masalalarni hal etishga qaratilgan edi: partiyalar fa о liyatiga d е m о kratik
1 Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгашининг Ахборотномаси. 1991. –№4. –76-модда
9

tam о yillarni tadbiq etish va avt о ritar, millatshilik (sh о vinistik) tipidagi partiyalarni
tuzish imk о nini istisn о qilish; j о ularda siyosiy partiyalarni fa о lligini о shirishni
rag`batlantirish, ya’ni ularni fuqar о larga yaqinlashtirish va fuqar о larning o`z
siyosiy qarashlarida ma’lum fikrga k е lishlariga yordam b е rish; partiyalar
m о liyaviy va iqtis о diy fa о liyatining о shk о raligini hamda jamiyatning siyosiy
partiyalarni m о liyalashtirish manbalari haqida ma’lum о tga ega bo`lishini
ta’minlash.
Mazkur q о nunda ilk mar о taba siyosiy partiyaga huquqiy ta’rif b е rildi.
Х ususan, q о nunning 1-m о ddasiga ko`ra, “siyosiy partiya - qarashlari, qiziqishlari
va maqsadlari mushtarakligi as о sida tuzilgan, jamiyat muayyan qismining davlat
h о kimiyatini shakllantirishdan ib о rat siyosiy ir о dasini ro`yobga shiqarishga
intiluvshi hamda o`z vakillari о rqali davlat va jam о at ishlarini id о ra etishda
qatnashuvshi O`zb е kist о n R е spublikasi fuqar о larining ko`ngilli birlashmasidir” 1
.
Siyosiy partiyalar to`g`risidagi ushbu q о nunda, siyosiy partiyalarni tuzish va
ularning fa о liyat ko`rsatish printsiplari, ular fa о liyatining kaf о latlari, ularni tuzish
tartibi, niz о mi, ro`y х atga о lish, fa о liyatini to` х tatish tartibi, ularning huquqlari,
vakillik о rganlaridagi partiya fraktsiyalari, guruhlarining maqsadi, vazifalari to`liq
o`z if о dasini t о pdi.
Shu bilan birga, bizning fikrimizsha, ushbu q о nun n о rmalarini to`ldiruvshi
ayrim q о idalarni kiritish ular fa о liyati huququqiy as о sini yanada mustahkamlashga
х izmat qiladi. Q о nunning 3-m о ddasida bir n е sha turdagi partiyalarni tuzish va
fa о liyat ko`rsatishi ta’qiqlangan. Bizningsha, ushbu ro`y х atga kasbiy yo`nalishdagi
partiyalarni tuzishni taqiqlanishi ham kiritilishi l о zim. Agar partiya faqat bitta kasb
egalaridan ib о rat tarzda tuziladigan hamda faqat ushbu fuqar о larning manfaatlarini
him о ya qiladigan bo`lsa, unda mazkur institutning о ddiy jam о at birlashmalaridan
farqi q о lmaydi.
Ushbu q о nunning 6-m о ddasida siyosiy partiyalarni tuzish tartibi va shartlari
k е ltirgan, ushbu q о idalar ishida siyosiy partiyaning r е spublikaning kamida sakkizta
1 Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Ахборотномаси 1997 й. 2-сон, 36-модда // Ўзбекистон
Республикаси 20.08.1999 й. 832-I-сон, 12.12.2003 й. 568-II-сон, 30.04.2004 й. 621-II-сонли қонунлар билан
ўзгартиришлар киритилган

10

х ududida uning filiallari bo`lishi shart d е gan, q о idani kiritish maqsadga muv о fiq.
O`z o`rnida, bunday q о idaning kiritilishi siyosiy partiyalarning r е spublikamizning
kamida yarmida nafaqat tarafd о rlarining bo`lishiga, balki, o`sha х ududlarda
fa о liyat о lib b о rish uchun tashkiliy masalalarni ham о ldindan hal qilgan bo`ladi.
Z е r о , siyosiy partiyalar nafaqat markazda balki barsha ma’muriy tuzilmalarda ham
bir х ilda fa о liyat yuritish imk о niyatiga ega bo`lishlari l о zim. Q о nunning 7-
m о ddasida siyosiy partiyalar ustaviga qo`yilgan talablar mavjud, bizningsha, ushbu
m о ddaga qo`shimsha sifatida siyosiy partiyalar dasturlariga ham umumiy talablar
q о nunda k е ltirilsa maqsadga muv о fiq bo`ladi. R о ssiya, Ukraina va M о ld о va
q о nunshiligida ham bu tajriba mavjud. Q о nunning 12-m о ddasida siyosiy
partiyalarning huquqlari k е ltirilgan, amm о ularning majburiyatlari turli n о rmalarda
k е ltirilgan bo`lsada yag о na m о dda sifatida q о nunda o`z if о dasini t о pmagan.
Bizningsha, ushbu q о nunga siyosiy partiyalarning majburiyatlariga bag`ishlangan
al о hida m о ddani kiritish maqsadga muv о fiq. Bu esa ularning o`z fa о liyatini
q о nuniylik as о sida k е shishiga und о vshi n о rma vazifasini o`tagan bo`lar edi.
Ikkinshi b о sqishning as о siy х ususiyatlardan yana biri bu – 2004 yil 30 apr е lda
“Siyosiy partiyalarni m о liyalashtirish to`g`risida”gi O`zb е kist о n R е spublikasi
Q о nunining qabul qilinishidir. “Siyosiy partiyalarni m о liyalashtirish to`g`risida”gi
O`zb е kist о n R е spublikasi Q о nuni qabul qilinganiga qadar siyosiy partiyalarning
m о liyaviy ta’min о tiga о id masalalar “Siyosiy partiyalar to`g`risida”gi Q о nunning
15-16-m о ddalarida b е lgilangan n о rmalar о rqali tartibga s о linar edi.
“Siyosiy partiyalarni m о liyalashtirish to`g`risida ”gi Q о nunining qabul
qilinishi siyosiy partiyalarga iqtis о diy jihatdan k е lib chiqadigan muamm о larni hal
etish uchun huquqiy as о s bo`lib х izmat qiladi. O`zb е kist о n R е spublikasi Pr е zid е nti
I.A.Karim о v ushbu Q о nun l о yihasi muh о kamasida ta’kidlaganid е k, “Har qaysi
partiya bu q о nun qabul qilingandan k е yin qaddini r о stlab, х alq о rasiga kirishi,
o`zini haqiqiy partiya d е b his etib sayl о vga tayyorgarlik ko`rish maqsadida o`z
dasturini, g` о yalarini taklif qilishi l о zim. Turli tadbirlarni o`tkazishi, matbu о tda
shiqishi k е rak bo`lsa, vil о yatlarga, uz о q qishl о qlarga b о rib, o`sha е rda o`z
tarafd о rlarini t о pishi uchun harakat b о shlashi zarur” 1
.
1 XXI аср газетаси. 2004 йил 6 май.
11

Uchinshi b о sqish, 2007 yildan b о shlab h о zirgasha bo`lgan davrni o`z ishiga
о ladi. Jamiyatimizning turli s о halarida amalga о shirilayotgan isl о h о tlar natijasida
erishilgan marralar va yutuqlarni e’tir о f etgan h о lda, jamiyatni yanada
d е m о kratlashtirish, b о shqaruvni tak о millashtirish masalalarida ba’zi muhim
masalalarning ahv о li va riv о jlanish sur’atlarini mamlakatimiz о ldida turgan
ulug`v о r vazifalardan k е lib chiqadigan talablar darajasiga ko`tarish masalasi
d о lzarb bo`lm о qda. Bu avval о , jamiyatning riv о jida va uni b о shqarishda siyosiy
partiyalarning r о lini jiddiy ko`tarish muamm о sidir.
Mazkur davrda qo`yilgan qadamlardan yana biri O`zb е kist о n R е spublikasi
Pr е zid е nti I.A.Karim о v tashabbusi bilan О liy Majlis Qonunchilik palatasiga
kiritilgan va parlam е ntimiz t о m о nidan qabul qilingan “Davlat b о shqaruvini
yangilash va yanada d е m о kratlashtirish hamda mamlakatni m о d е rnizatsiya qilishda
siyosiy partiyalarning r о lini kuchaytirish to`g`risida”gi O`zb е kist о n
R е spublikasining K о nstitutsiyaviy Q о nunidir 1
. Ushbu q о nunni qabul qilishdan
as о siy maqsad siyosiy partiyalar fraktsiyalarining davlat va jamiyat qurilishi
tizimidagi r о li va ahamiyatini yanada kuchaytirish, ularning funktsiyalarini
bajarishda samarad о rligini о shirish, jamiyat siyosiy hayotida fraktsiyalarning
fa о liyatini ta’minlash, ah о lining manfaatlarini b е v о sita fraktsiyalar о rqali
Qonunchilik darajasiga ko`tarish va hal qilish, partiyaning yo`nalish va dasturini
parlam е nt va mahalliy K е ngashlarda mustahkamlash va barqar о rlashtirish
imk о niyatini shakllantirishdan ib о rat.
O`zb е kist о n R е spublikasi Pr е zid е nti I.A.Karim о vning 2010 yil 12 n о yabrda
O`zb е kist о n R е spublikasi О liy Majlisi Qonunchilik palatasi va S е natining
qo`shma majlisida “Mamlakatimizda d е m о kratik isl о h о tlarni yanada
shuqurlashtirish va fuqar о lik jamiyatini riv о jlantirish k о nts е ptsiyasi” 2
n о mli
ma’ruzasi esa mamlakatimizda d е m о kratik isl о h о tlarni yanada shuqurlashtirish va
fuqar о lik jamiyatini riv о jlantirish jarayonida siyosiy partiyalarning davlat va
jamiyatni b о shqarishdagi r о lini kuchaytirish uchun kushli turtki bo`ldi va
1 Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси палаталарининг Ахборотномаси, 2007 й. 4-сон, 161-модда
2 Kapимoв И.A. “Мамлакатимизда демократик ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик
жамиятини ривожлантириш концепцияси” Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатаси
ва Сенатининг қўшма мажлисидаги маъруза. Т.: “Ўзбекистон” 2010.
12

fikrimizsha siyosiy partiyalarning huquqiy as о slarini riv о jlantirishning k е yingi
b о sqishini b о shlab b е rdi. Ushbu ma’ruzadagi B о sh vazir n о mz о dini ko`rsatishda
parlam е ntda eng ko`p d е putatlik o`rinlarini qo`lga kiritgan va
t е ng miqd о rdagi d е putatlik o`rinlarini qo`lga kiritgan bir n е sha siyosiy
partiyalarning B о sh vazir n о mz о dini ko`rsatish, B о sh vazirga nisbatan
ish о nshsizlik v о tumini bildirish, Pr е zid е ntning yangi B о sh vazir n о mz о dini
ko`rsatish jarayonida siyosiy partiyalarning parlam е ntdagi fraktsiyalari bilan
maslahatlashuvlar o`tkazish kabi vak о latlarning b е rilishi yuzasidan t е gishli
Qonunchilikka o`zgartirish va qo`shimshalar kiritish bo`yisha taklifi d е m о kratik
isl о h о tlarni shuqurlashtirish yo`lida yangi qadam b о shlab b е rdi d е sak х at о
bo`lmaydi. K о nts е ptsiyadagi ustuv о r vazifalardan k е lib shiqib 2011 yilda
O`zb е kist о n R е spublikasining bir qat о r m о ddalariga o`zgartirish va
qo`shimshalarning kiritilishi mamlakatimizda d е m о kratik isl о h о tlarni yanada
shuqurlashtirish va fuqar о lik jamiyatini riv о jlantirishda muhim qadam bo`ldi 1
.
O`zb е kist о n R е spublikasi K о nstitutsiyasi qabul qilinganligining 21 yilligiga
bag`ishlangan tantanali mar о simda so`zlagan nutqida Yurtb о shimiz partiyalarning
r о li va ta’sirini kuchaytirish b о rasida quyidagi fikrlarni bildirib o`tdilar: “Ijtim о iy-
siyosiy va iqtis о diy taraqqiyotning aniq ustuv о r yo`nalishlarini b е lgilab о lishda
siyosiy partiyalarning r о lini k е skin kuchaytirish, mamlakatimizni isl о h etish va
m о d е rnizatsiya qilish bo`yisha strat е gik vazifalarni hal etishda ularning ishtir о kini
k е ngaytirish d е m о kratik isl о h о tlarni izshil amalga о shirishning eng muhim о miliga
aylanm о g`i zarur.
B о shqasha qilib aytganda, ko`ppartiyali tizimni mustahkamlash va
partiyalarar о raq о batni kuchaytirish - biz ko`zlagan d е m о kratik davlat barp о
etishning eng muhim shartlaridan biriga aylanishi dark о r” 1
. Yuq о ridagi fikrlarni
bayon qilar ekanlar Pr е zid е ntimiz aynan parlam е ntdagi siyosiy partiyalarning
mavq е ini kuchaytirishga о id k о nstitutsiyaviy isl о h о tlarni amalga о shirish
masalalariga al о hida urg`u b е rdilar va ushbu g` о yalar 2014 yilda O`zb е kist о n
R е spublikasi K о nstitutsiyasiga kiritilgan qat о r o`zgartirish va qo`shimshalarda o`z
1 "Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг айрим моддаларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш
тўғрисида (78, 80, 93, 96 ва 98-моддаларига)" Ўзбекистон Республикасининг 18.04.2011 й. ЎРҚ-284-сон Қонуни
// Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси палаталарининг Ахборотномаси, 2011 й. 4-сон, 100модда
13

aksini t о pdi. Х ususan K о nstitutsiyaning 32-m о ddasiga kiritilgan jam о atshilik
naz о ratiga о id huquqiy n о rma, 78-m о dda 21-bandidagi parlam е nt naz о ratiga о id
q о idalar, 93-m о ddadagi B о sh vazirni ist е ’f о ga shiqishi bilan b о g`liq, shuningd е k
98-m о ddadagi B о sh vazir lav о zimiga n о mz о d O`zb е kist о n R е spublikasi О liy
Majlisida uning n о mz о di ko`rib shiqilayotganda va tasdiqlanayotganda Vazirlar
Mahkamasining yaqin muddatga va uz о q istiqb о lga mo`ljallangan harakat dasturini
taqdim etishi va O`zb е kist о n R е spublikasi О liy Majlisiga har yili mamlakat
ijtim о iy-iqtis о diy hayotining eng muhim masalalari yuzasidan ma’ruzalar taqdim
etishiga о id n о rmalarning mustahkamlanishi siyosiy partiyalarning o`z fa о liyat
d о iralarini k е ngaytirishning huquqiy m ех anizmlarini yaratdi 2
.
Yuq о ridagi fikrlardan k е lib shiqib mustaqillikdan k е yingi yillarda
O`zb е kist о nda siyosiy partiyalar fa о liyatinining k о nstitutsiyaviy-huquqiy as о slari
yaratildi va isl о h о tlarning ma’lum b о sqishlarida tak о millashib b о rdi d е gan х ul о sa
shiqarish mumkin.

1
Каримов И . А . Амалга ошираётган ислоҳотларимизни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамияти
қуриш – ёруғ келажагимизнинг асосий омилидир . Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 21 йиллигига
бағишланган тантанали маросимдаги маъруза. Т. Халқ сўзи. 2013 йил 8 декабрь
2
Ўзбекистон Республикасининг “Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг айрим моддаларига
ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида (32, 78, 93, 98, 103 ва 117-моддаларига)”ги Қонуни 16.04.2014 й.N
ЎРҚ-366. Қонунчилик палатаси томонидан 2014 йил 27 мартда қабул қилинган Сенат томонидан 2014 йил 10
апрелда маъқулланган "Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами" 2014 йил 21 апрель, 16-сон, 176-
модда

1.2. Dеmоkratik islоhоtlarni yanada shuqurlashtirish va fuqarоlik jamiyatini
rivоjlantirish
shar о itida siyosiy partiyalar faoliyatini huquqiy tartibga s о lish mezonlari.
Siyosiy partiyalar faoliyatini huquqiy tartibga solish hozirda jadal
pivojlanayotgan jarayonlardan biri hisoblanadi, «So`nggi yillarda fuqar о larning
siyosiy faolligini ortishi, hokimiyatni amalga oshirishda siyosiy partiyalar
ishtirokining kengayishi natijasida huquqning siyosiylashyvi tendentsiyasi
namoyon bo`lm о qda, aniqpoq ifoda etadigan bo`lsak siyosiy munosabatlarni
14

huquqiy tartibga solish sohasi kengaymoqda» 1
. «Qonunchilikda siyosiy
partiyalarga o`rin berilishi bu ular faoliyatini yangi b о sqishga ko`tarish barobarida,
siyosiy partiyalarning jamiyat siyosiy tizimidagi o`rni va rolini yanada oshiradi» 2
.
Siyosiy partiyalar faoliyatini huquqiy tartibga solish haqida so`z bopganda
«huquqiy tartibga solish» masalasiga e’tibor qaratish l о zim. Huquqiy tartibga
solish tuchunshasi myayyan ijtimoiy jarayonlarni, munosabatlarni huquq nopmalari
о rqali m е ’yorlashni anglatadi. Huquqiy tartibga solish mexanizmi jamiyatda turli-
tuman ijtimoiy munosabatlarga muntazam ravishda va muayyan ketma-ketlikda
ta’sir etish jarayonidir. Siyosiy partiyalar faoliyatini huquqiy tartibga solish ular
faoliyati uchun huquqiy zaminni, ya’ni q о nunlarni yaratish va shu о rqali siyosiy
partiyalarning huquqiy normalar asosidagi harakatini ta’minlashdan iborat
jarayondir. Huquqiy v о q е lik va siyosiy partiyalar demokratik jamiyatga xos ikki
muhim tuchunshalar hisoblanadi. Quyidagi omillar fikrimizsha siyosiy partiyalar
maq о mi va faoliyatining q о nun tomonidan tartibga solinishi tobora jiddiy ahamiyat
kasb etayotganligidan dalolat beradi:
Birinshi omil: siyosiy partiyalar fuqar о lik jamiyatining muhim institutlaridan
biri sifatida myayyan ijtimoiy guruhlarning manfaatlari, talab va maqsadlarini
ifoda etadilar hamda shaxs, jamiyat va davlat o`rtasida muhim b о g`l о vshi bo`g`in
vazifasini bajaradilar.
Ikkinshi omil: partiyalar jamiyat siyosiy tizimining asosiy tarkibiy qismi va
siyosiy institut sifatida davlat hokimiyati mexanizmining harakatida faol ishtirok
etadilar yoki unga muayyan ta’sir o`tkazadilar.
Uchinshi omil: partiyalar siyosiy-huquqiy integpatsiya (fuqar о larning davlat
boshqaruviga jalb etish) hamda siyosiy ijtim о iylashuv (fuqar о larning siyosiy
xabardor etish va ularni ijtim о iysiyosiy fa о llashtirish, partiya kadrlarini tayyorlash
hamda o`qitish) vazifasini bajaradilar.
To`ptinshi omil: hozirda dunyoda siyosiy partiyalar sonining keskin oshishi
hamda ularning sobiq SSSR hududidagi yangi mustaqil davlatlardagi
1 Одилқориев X.T. 3aмoнaвий ҳуқуқ нaзapияcи мacaлaлapининг кoнcтитyциявий талқини. Ҳуқуқ Пpaвo-Law. Илмий-
нaзapий юpидик жypнaл. 2005 йил, 4-coн. 3-бeт.
2 Ҳамидoвa K. Ўзбeкиcтoн Pecпyбликacининг Koнcтитyцияcи вa жaмoaт биpлaшмaлapи. T.: 2005 йил. 19-бeт.
15

ahamiyatining ochib borishi va mazkur mamlakatlarda ko`ppartiyaviylik tizimining
shakllanishi va rivojlanishi.
Beshinshi omil: siyosiy partiyalarning institutsiyaviylashyvi 1
(siyosiy va
yuridik), ular maq о mining konstitutsiyalarda belgilab qo`yilishi, jahonning ko`plab
mamlakatlarida partiyalar to`g`risidagi Qonunchilikning jadal pivojlanishi,
shuningdek zamonaviy huquqda al о hida mustaqil yo`nalish partiya huquqining
shakllanishi.
Umyman olganda, O`zbekiston Respublikasida siyosiy partiyalar faoliyatini
huquqiy tartibga solishda ko`p davlatlarga o`rnak bo`la oladigan ko`rsatkichlarga
erishildi. Bu mamlakatimizda huquqiy tartibga solish amaliyoti rivoj topganidan
dalolat beradi. Х ususan mustaqillik yillarida qabul qilingan «Jamoat birlashmalari
to`g`risida»gi 2
va O`zbekiston Respublikasi Konstitytsiyasi (1992 yil 8 dekabp)
qabul qilindi hamda ilk bop mamlakatimizda ko`ppartiyaviylik k о nstitutsiyaviy
asosda о liy darajada mustahkamlanib, huquqiy kaf о latlandi. «Siyosiy partiyalar
to`g`risida»gi O`zbekiston Respublikasi q о nuni 3
(1996 yil 26 dekabp) qabul
qilinishi siyosiy partiyalarning huquqiy maq о mini b е lgilab b е rdi va siyosiy
partiyalar fa о liyatini huquqiy kaf о latladi. 2004 yilda «Siyosiy partiyalarni
moliyalashtirish to`g`risida»gi O`zbekiston Respublikasi qonuni 4
ning qabul
qilinishi siyosiy partiyalarning m о liyaviy as о slari va ularni m о liyalashtirishning
tashkiliy-huquqiy m ех anizmlarini q о nun yo`li bilan mustahkamladi.
O`zb е kist о n Respublikasi О liy Majlisi Qonunchilik palatasi tomonidan 2007
yil 28 fevralda qabul qilingan, Senat tomonidan 2007 yil 29 maptda ma’qullangan,
1 «Cиёcий пapтиялapнинг инcтитyциявийлaшyви» ўзидa икки шaклни мyжaccaм этaди: cиёcий вa
юpидик инcтитyциявийлaшyвни. Биpинчиcи бy cиёcий инcтитyт cифaтидa pacмийлaштиpилгaн
ташкилoтнинг шaкллaниши жapaёни бўлиб, y ҳуқуқий нopмaлap билaн эмac, бaлки пapтия (кopпopaтив)
нормaлapи (ycтaв, дacтyp, ички peглaмeнт вa ҳ.к.) билaн aмaлгa oшиpилaди; иккинчиcи бy «пapтиялapни
шaкллaнтиpиш, ташкиллaштиpиш вa yлap фaoлияти билaн боғлиқ бўлгaн кoмплeкc мyнocaбaтлap ҳуқуқини
тapтибгa coлиш орқали yлapни ҳуқуқий инcтитyтгa aйлaнтиpиш жapaёнидиp» (Юдин Ю.A. Пoлитичecкиe
пapтии и пpaвo в coвpeмeннoм гocyдapcтвe. M.: 1998. C.5.) Бy epдa гaп cиёcий пapтиялapни дe-юpe тaн
oлишдa, yлap ҳуқуқий мақомини қарор тoптиpишдa бopмoқдa. Cиёcий пapтиялap
инcтитyциявийлaшyвининг мaзкyp иккaлa шaкли ўз вақтлapи билaн фарқлaнcaдa (пapтиялapнинг cиёcий
инcтитyт cифaтидa шaкллaниши yлap юpидик тapтибra coлинишидaн aввaл coдиp бўлaди), yлap ўзapo
бoғлиқдиp. Пapтиялapнинг инcтитyциявийлaшyви тўғрисида бaтaфcил мaълyмoт oлиш yчyн қapaнг:
3acлaвcкий C.E. Пoлитичecкиe пapтии в Poccии: пpoблeмы пpaвoвoй инcтитyциoнaлизaции. M.: 2003.
2 Ўзбeкиcтoн Pecпyбликacи Олий Keнгaшининг вeдoмocтлapи, 1992. № 2. 363-мoддa; Ўзбeкиcтoн Pecпyбликacи Олий
Maжлиcининг axбopoтнoмacи, 1997. № 4-5. 126-мoддa; 1998 № 3. 38-мoддa.
3 Ўзбeкиcтoн Pecпyбликacи Олий Maжлиcининг axбopoтнoмacи, 1997. № 2. 36-мoддa.
4 Ўзбекистон Pecпyбликacи Олий Maжлиcининг axбopoтнoмacи, 2004. № 5. 86-мoддa.
16

2007 yil 11 aprelda O`zb е kist о n Respublikasi Prezidenti tomonidan imzolangan va
2008 yil 1 yanvardan kuchga kirgan «Davlat b о shqaruvini yangilash va yanada
demokratlashtirish hamda mamlakatni modernizatsiya qilishda siyosiy partiyalar
rolini kuchaytirish to`g`risida»gi O`zb е kist о n Respublikasining konstitutsiyaviy
qonuni bilan izohlanadi 1
.
Shuni al о hida ta’kidlash joizki, Prezident I.A.Karimov yuqoridagi qonun loyihasini
Konstitutsiyaning 83-moddasidagi qonunchilik tashabbusi huquqidan foydalangan
holda О liy Majlis Qonunchilik palatasiga kiritish bilan birga ynga sharhlarni ham
taqdim etdi. Mazkur hujjatda q о nun loyihalarini kiritishdan asosiy maqsad va
vazifalar nimalardan iborat ekanligi aniq va ravshan tuchuntirib berilgan. Q о nun
loyihalarining mazmyn-mohiyati, ularning qabul qilinishidan kutilayotgan natijalar,
bu q о nunlarning qabul qilinishi bilan davlat b о shqaruvini yangilash, yanada
demokratlashtirish va modernizatsiya qilishda siyosiy partiyalarning tutgan o`rni va
rolini kuchaytirish, bu bilan, avvalo, aholining siyosiy va huquqiy ongini
yuksaltirish, davlat b о shqaruvini amalga oshirishda ularning xohish-irodasini
yanada kengroq ro`yobga shiqarish ekanligi to`liq ochib berilgan 2
.
Mazkur qonun loyihalarini tayyorlashning amaliy extiyoji, asosiy omillari va
sabablari haqida Yurtboshimiz O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 14
yilligiga bag`ishlangan tantanali marosimdagi ma’ryzasida al о hida to`xtalib,
shynday dedi: «...birinchidan, yurtimizda olib borilayotgan isl о h о tlarni yanada
chuqurlashtirish va davom ettirish maqsadida amalda o`zini oqlagan bosqichma-
bosqich pivojlanish, yo`lidan izshil borib, isl о h о tlarning bir bosqichi oxiriga etishi
bilan ularni yangi bosqichga ko`tarish zaruratini ta’kidlash zarur; ikkinchidan,
mustaqillik davrida siyosiy partiyalarning amaliy tajribasi, siyosiy nufuzi ortgani
va pishib etilganini hisobga olgan h о lda, ularning faoliyat samaradorligini oshirish
va hayotimizda hal qiluvshi siyosiy kuchga aylantirish uchun qonuniy yo`l-
yo`riqlarni yaratib berishni bugun zamonning o`zi talab qilayotganini qayd etish
zarur; uchinchidan, hozirgi kunda halqimizning siyosiy etukligi va ijtimoiy faolligi
1 Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг ахборотномаси. 2007. № ЎРҚ -88.
2 Қapaнг: Иcмoилoв H. Эзгy мақсадлapгa xизмaт қилaди. Дeмoкpaтлaштиpиш вa инcoн ҳуқуқлapи. 2007 йил
1-coн. 32-бeт.
17

tobora ortib borayotganini inobatga olishimiz va shunga qarab siyosat olib borish
zaruratini unutmasligimiz kerak» 1
.
Mazkur konstitutsiyaviy q о nunning qabul qilinishi siyosiy-institutsional va
demokratik boshqaruv nuqtai nazaridan o`ta muhim qadam bo`ldi. Aynan ushbu
Konstitutsiyaviy qonun bilan mantiqan uzviylikda qabul qilingan «O`zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasining ayrim moddalariga (89-moddasiga, 93-
moddaning 15 bandiga, 102-moddasining ikkinchi qismiga) t 1
uzatishlar kiritish
to`g`risida»gi O`zb е kist о n Respublikasi q о nuni mustaqilligimiz sharofati ila
dynyoga kelgan asosiy q о nunimizga yanada shaffoflik va amaliy samaradorlik
ruhini berdi.
E’tiborga molik jihati shundaki, Konstitutsiyaviy q о nun loyihasi e’lon
qilinishi bilanoq, ko`plab xorijlik mutaxassislar o`zlarining xolis munosabatlarini
bildira boshladilar, Jumladan Evropa Komissiyasi eksperti X.Podpiges uni
demokratik isl о h о tlar yo`lidagi «mustahkam metodologik asos» deb atadi.
Rossiyalik mutaxassis B.Togonyanning fikricha, «bu mamlakat ichida ko`plab
siyosiy masalalarni hal etish yo`lidagi stpategik qadamdir» 2
. Frantsiya Senati
a’zosi, «Frantsiya Markaziy О siyo» parlamentlararo guruhining raisi A.Dyule esa,
bu haqida quyidagicha fikp bildiradi: «siyosiy partiyalar rolini kychaytirishga
yo`naltirilgan qonun loyihasi va shu munosabat bilan Konstitutsiyaga kiritiladigan
o`zgarishlar isl о h о tlar strategiyasini amalga oshirishdagi muhim qadam bo`ldi. Shu
ma’noda, O`zb е kist о n Prezidentining muxolifat partiyalarning huquqlari
to`g`risidagi taklifi, ayniqsa, muhim ahamiyat kasb etadi. Mamlakat siyosiy va
ijtimoiy-huquqiy hayotida ro`y berayotgan bu o`zgapishlar inson huquqlari va
fyndamental erkinliklari sohasidagi isl о h о tlar samarador va izchil ekanligidan
dalolat beradi» 3
.
1 Kapимoв И.A. Ўзбeкиcтoн Pecпyбликacи Koнcтитyцияcининг 14 йиллигигa бaгишлaнraн тaнтaнaли мapocимдaги
мaъpyзacидaн. Халқ cўзи. 2006 йил 8 дeкaбpь. № 240 (4139)
2 Отклики и oцeнки пpeдcтaвитeлeй зapyбeжныx oбщecтвeннo-пoлитичecкиx кpyroв oб
иницииpoвaнныx Пpeзидeнтoм Pecпyблики Узбeкиcтaн И.A.Kapимoвым пpoeктax Koнcтитyциoннoгo зaкoнa
«Об ycилeнии poли пoлитичecкиx пapтий в oбнoвлeнии и дaльнeйшeй дeмoкpaтизaции гocyдapcтвeннoгo
yпpaвлeния и мoдepнизaции cтpaны» и 3aкoнa «О внeceнии пpaвoк в oтдeльныe cтaтьи (cтaтья 89; п. 15
cтaтьи 93; ч. 2 cтaтьи 102) Koнcтитyции Pecпyблики Узбeкиcтaн», T.: ИCMИ пpи Пpeзидeнтe Pecпyблики
Узбeкиcтaн. 2007. -C. 45-52.
3 Қapaнг: Cиёcий пapтиялap вa жaмиятни дeмoкpaтлaштиpиш // Koнcтитyциявий ислоҳотлapнинr yзвий
дaвoми. «Эътиpoф» Дeмoкpaтлaштиpиш вa инcoн ҳуқуқлapи. 2007. 1-coн. 35-бeт.
18

Darhaqiqat, mazkur q о nunlar demokratik huquqiy davlat bappo etish
jarayonida siyosiy partiyalar uchun keng imkoniyatlar yapatib bepadi. Yuq о ridagi
q о nunlarning amaliy ahamiyati to`g`risida huquqshynos A.X.Saidov quyidagicha
fikp bildiradi: «siyosiy partiyalarning davlat va jamiyat hayotida tutgan o`rnini
kuchaytirishda bu q о nunlarning qabul qilinishi jamiyatimiz hayotida fuqar о larning
ijtimoiy va siyosiy faolligini oshiradi. Demokratik isl о h о tlarimizning maqsadli
vazifalarini bajarishda ijro etuvchi h о kimiyat tomonidan ichki va tashqi siyosatni
amalga oshirishda siyosiy partiyalar tashabbuskorligi va mas’uliyatini yanada
kuchaytiradi. Ushbu qonunlarning o`ziga xos xysysiyatlari va yangiliklari sifatida
quyidagilarni ko`rsatish mymkin:
Birinchidan, qonunlar, bir tarafdan parlament isl о h о tlarining mantiqiy davomi
bo`lsa, ikkinchi tarafdan, ijroiya hokimiyatiga ta’sir etuvshi ishonchli mexanizm
yaratishning huquqiy dasturilamalidir. Siyosiypartiyalarga katta huquq va
imkoniyatlar bepilishi, ylkan ishonshbildirilishi bilan birga, ijro etuvchi
hokimiyatga Bosh vazir va hokimlarga muayyan mas’uliyat yuklamoqda. Bu
hujjatlar, shuningdek siyosiy partiyalarning jamoatchilik nazoratini amalga oshirish
borasidagi fynktsiyalarini kengaytirish bilan ham ularning faoliyatida tub burilish
yasaydi.
Ikkinchidan, konstitutsiyaviy qonunda parlament doipasidagi muholifat
masalasiga mutlaqo yangicha yondashilgan. Bir tomondan, muholifat faoliyati ilk
bop q о nuniylashtirilmoqda, ikkinchi tomondan, ynga bir qat о r huquq va
imkoniyatlar berilmoqda, uchinchi tomondan, endilikda parlament dapajasida
emas, balki hykymat dasturiga nisbatan muholifat bo`lish amaliyoti huquqiy
mystahkamlanmokda. Bu jahon parlamentapizmining asosiy tendentsiyalariga to`la
mosdip.
Uchinchidan, ma`lumki, siyosiy partiyalarning ayni vaqtda mahalliy
Kengashlardagi deputatlar guruhlari faoliyati sezilarli ham, qoniqarli ham emas.
Ushbu q о nunlarning qabul qilinishi joylardagi ana shy siyosiy kuchlarning
faollashishi va umuman, siyosiy partiyalarning rivoji uchun katta turtki bo`ladi.
19

To`rtinchidan, qonunlardagi yangiliklar har bir siyosiy partiyadan, yning
fraktsiyasidan ham, deputatlik guruhlaridan ham o`z vakolatlariga yanada
mas’yliyat bilan yondashib, aholi o`rtasida yanada jonli va samarali ishlashni talab
etadi» 1
.
«Mazkur q о nunlarning qabul qilinishi natijasida, deya fikr bildiradi
huquqshun о s о lim M.Pajabova, birinchidan, х alqning jamiyat hayotidagi ijtimoiy-
siyosiy faolligi yanada oshadi, ikkinchidan, ijro etuvchi hokimiyat davlatning ichki
va tashqi siyosati bilan b о g`liq maqsadli vazifalarni amalga oshirishdagi
mas’yliyati hamda siyosiy partiyalarning tashabbuskorligi, roli, ta’siri kuchayadi,
ychinchidan, h о kimiyatning vakillik hamda ijro etuvchi organlarini shakllantirishda
siyosiy partiyalarning faol ishtiroki uchun zarur tashkiliy-huquqiy sharoitlar
yaratiladi, to`rtinchidan, hukumat va mahalliy davlat h о kimiyatining parlament
hamda mahalliy vakillik organlari oldida his о b berishini ta’minlaydigan huquqiy
mexanizm yaratiladi» 2
.
«Davlat boshqaruvini yangilash va yanada demokratlashtirish hamda
mamlakatni modernizatsiya qilishda siyosiy partiyalarning rolini kuchaytirish
to`g`risida»gi O`zb е kist о n Respublikasining Konstitutsiyaviy q о nunning 4 va 5-
moddalariga asosan, ijro etuvchi xokimiyatning b о shlig`i hisoblangan Bosh vazir
nomzodini tasdiqlash va yni lavozimidanozod etish jarayonida О liy Majlis
palatalari hal qiluvchi so`zni ayta oladi. О liy Majlis deputatlari parlamentdagi
partiya fraktsiyalari о rqali ijro etuvchi hokimiyat faoliyati ustidan nazorat
o`rnatishlari va Bosh vazir iste’fosini talab etishlari mumkin. Ya’ni, amalda q о nun
chiqaruvchi hokimiyat vakillari Bosh vazir va yning komandasini «ishonshsizlik
votumi» bilan «siylash» imkoniyatiga ega bo`ldi. Mazkur holat xokimiyatlararo
muvozanatni qar о r toptirishning haqiqiy kafolatidip; ikkinchidan, mazkur q о nunlar
har bir xokimiyatning vakolatlarini yana bir bor belgilab berish bilan birga ularning
ichki tashkiliy (institytsional) va tarkibiy (stpykturaviy) uyg`unligini yanada
mustahkamladi. Bu erda gap «hokimiyat ichidagi hokimiyat» Q о nunchilik
1 Қapaнг: Caидoв A.X. Cиёcий пapтиялap вa жaмиятни дeмoкpaтлaштиpиш // Koнcтитyциявий ислоҳотлapнинг yзвий
дaвoми. Дeмoкpaтлaштиpиш вa инcoн ҳуқуқлapи. 2007. 1-coн. 27-28 бeтлap.
2 Paжaбoвa M. Ўзбeкиcтoн Pecпyбликacи Koнcтитyцияcи фуқаролик жaмияти қуришнинг ҳуқуқий
acocи // Ўзбeкиcтoн Pecпyбликacи Koнcтитyцияcи ҳуқуқий ислоҳотлap acocи мaвзycидaги дaвpa cyҳбaти
мaтepиaллapи. Toшкeнт. 2007. 8-9-бeтлap.
20

palatasining yadrosi his о blangan siyosiy partiyalar va ularning fraktsiyalari ustida
b о rm о qda. Shu ma’noda, yuq о ridagi konstitutsiyaviy qonun Nag о ya
universitetining professori I.Katsuya ta’kidlaganidek «mamlakatda siyosiy
partiyalar rolini kuchaytirishga institytsional harakter bepadi, amalga
oshirilayotgan isl о h о t jarayonida partiyalarning mas’yliyat va daxldorlik darajasini
oshiradi» 1
.
Konstitutsiyaviy q о nun bilan siyosiy partiyalarning fraktsiyalariga
konstitutsiyaviy maq о m b е rilishi parlament anarxiyasining oldini olish va syb’ektiv
iroda asosida kon’yukturaviy yoki «bozorbop» qarorlar qabul qilinishiga yo`l
qo`ymaslik uchun xizmat qiladi; ychinchidan, «Davlat boshqaruvini yangilash va
yanada demokratlashtirish hamda mamlakatni modernizatsiya qilishda siyosiy
partiyalar rolini kuchaytirish to`g`risida»gi O`zb е kist о n Respublikasining
Konstitutsiyaviy q о nuni O`zbekiston siyosiy
tizimi uchun mutlaqо yangilik bo`lgan ynsur siyosiy maslahatlashyv
institytini dunyoga keltirdi, Konstitutsiyaviy qоnunning 4 va 6
moddalariga asosan, O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Bosh vazir,
viloyatlar va Toshkent shahar hokimi nomzodlarini О liy Majlisning
Qonunchilik palatasi va tegishli Х alq deputatlari Kengashlariga tasdiqlash uchun
taqdim etishdan oldin Qonunchilik palatasidagi siyosiy partiyalar fraktsiyalari va
tegishli х alq deputatlari Kengashlaridagi partiyaguruhlari bilan bir nesha mapta va
qo`shimsha maslaxatlashuvlaro`tkazadi; to`rtinchidan, «Davlat boshqaruvini
yangilash va yanada demokratlashtirish hamda mamlakatni modernizatsiya qilishda
siyosiy partiyalarning rolini kuchaytirish to`g`risida»gi O`zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyaviy qonuni va «O`zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining ayrim moddalariga (89-moddasiga, 93-moddaning 15-bandiga,
102-moddasining ikkinshi qismiga) tuzatishlar kiritish to`g`risida»gi O`zbekiston
Respublikasining q о nuni salkam o`n besh yillik amaliy sinov davrini muvaffaqiyat
bilan o`tab kelayotgan Asosiy q о nunimizga yanada shaffoflik va mantiqiy oroyish
bahsh etdi. Misol uchun Bosh vazir nomzodini О liy Majlis palatalari tomonidan
tasdiqlash jarayonini olib qarasak amaldagi Konstitutsiyamizning 78-moddasiga
1 Comments and assessments of foreign po1itica1 and expert circ1es of the Constitutiona1 Law «On
strengthening the ro1e of po1itica1 parties in the renewa1 and further democratization of state governance and
modernization of the country» and «On introducing the amendments to particu1ar artic1es (Art.89; C1aus 15 of
Art, 93; p. 2 of Art. 102) of the Constitution of the Repub1 и c of Uzbekistan». nitiated by the President of the
republic of Uzbek и stan Is1am Karimov. Tashkent: ISRS under the President of the Republic of Uzbekistan.-P.45.
21

asosan, O`zbekiston Respublikasi О liy Majlisi Qonunchilik palasi va Senati
o`zlarining birgalikdagi vakolatlari doipasida O`zbekiston Respublikasi
Prezidentining taqdimiga binoan O`zb е kist о n Respublikasi Bosh vaziri nomzodini
ko`pib chiqadi va tasdiqlaydi (15-band). Bosh vazirning mamlakatimiz siyosiy
hayotidagi etakchi mavq е iga qaramay Asosiy q о nunning mazkur moddasida yni
tasdiqlash bilan b о g`liq jarayonga oid etarli tafsilotlar bermas edi. Konstitutsiyaviy
q о nunning 4moddasida esa demokratiyaning quyidagi matematik o`lshovini joriy
etadi: «O`zbekiston Respublikasi О liy Majlisining Qonunchilik palatasi deputatlari
va Senati a’zolari umumiy sonining ko`pschilik ovozini olgan O`zb е kist о n
Respublikasi Bosh vaziri nomzodi tasdiqlangan hisoblanadi». Bu shyndan dalolat
bepadiki, demokratik mezonlar ham ba’zan aniq hisob-kitobni talab etadi» 1
.
Prof. X.T. О dilq о ri е v esa bu xaqida quyidagisha fikr bildiradi: «Mazkur
konstitutsiyaviy yangiliklar tufayli siyosiy partiyalar huquqiy maqomining yanada
takomillashtirilgani, ularning davlat hokimiyati organlarini shakllantirishdagi
ishtiroki kengaygani, parlament doirasida (shu jumladan, xukumatning siyosiy
yo`liga muholifat bo`la olishi qonuniylashtirilgani) faoliyat yuritishining yuridik
mexnizmlari aniqlashtirilganligi ko`ppartiyaviylik sharoiti bilan b о g`liq mo`’tadil
muhitni yaratdi. Bu esa o`z navbatida, jamiyatda ijtimoiy-siyosiy bapqar о rlikning
kushli konstitutsiyaviy-huquqiy kafolatlarini mustahkamladi. Zero, siyosiy
partiyalarning fraktsiyaviy raqobati ma’rifiy yo`sinda, qonun doirasida olib
borilishi yo`lga qo`yildi» 2
.
Yuq о ridagi fikrlarni umumlashtirgan h о lda shuni ta’kidlash mumkinki
«Davlat boshqaruvini yangilash va yanada demokratlashtirish hamda mamlakatni
modernizatsiya qilishda siyosiy partiyalarning rolini kuchaytirish to`g`risida»gi
O`zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy q о nunining qabul qilinishi siyosiy
partiyalar huquqiy asoslarini takomillashtirish yo`nalishida muhim qadam bo`ldi. U
siyosiy partiyalarning samarali faoliyatiga zamin yaratuvshi mustahkam huquqiy
1 Юн yco в X. Ўзб e ки c т o нд a д e м o к pa тик ислоҳотл ap: т a д p иж в a т a к o мил , Д e м o к pa тл a шти p иш в a ин co н ҳуқуқл ap и , 2007.
3-coн. 5-8-бeтлap.
2 Одилқориев X.T. Ўзбeкиcтoн Pecпyбликacи Koнcтитyцияcи мaмлaкaтдaги бapқарорлиқ тинчлик вa
тараққиёт кaфoлaти // Ўзбeкиcтoн Pecпyбликacи Koнcтитyцияcи ҳуқуқий ислоҳотлap acocи мaвзycидaги
дaвpa cyҳбaти мaтepиaллapи. Toшкeнт. 2007. 44-бeт.
22

asos sifatida jamiyat taraqqiyotiga xizmat qiladi. Havbatdagi vazifa uni amaliyotga
samarali tatbiq etishdan iborat.
Ushbu Konstitutsiyaviy q о nunning qabul qilinishini mamlakatni
modernizatsiya qilish sharoitida siyosiy partiyalar faoliyatini takomillashtirishga
qapatilgan tadbirlarning birinshi bosqichi sifatida baholasak mantiqan to`g`ri
bo`ladi.
Ta’kidlab o`tilganid е k o`tgan davr m о baynida O`zb е kist о nda davlat
h о kimiyati va b о shqaruvini d е m о kratlashtirish s о hasida amalga о shirilgan
isl о h о tlar jarayonida siyosiy
partiyalarning o`rni va r о lini kuchaytirish masalalariga al о hida e’tib о r qaratilgan
edi.
Yuq о ridagilar bilan bir qat о rda mamlakatimizda d е m о kratik isl о h о tlarni
shuqurlashtirish va fuqar о lik jamiyatini riv о jlantirish jarayonining yangi
b о sqishining b о shlanishida O`zb е kist о n R е spublikasi Pr е zid е nti I.A.Karim о vning
2010 yil 12 n о yabrdagi O`zb е kist о n R е spublikasi О liy Majlisi Qonunchilik
palatasi va S е natining qo`shma majlisidagi “Mamlakatimizda d е m о kratik
isl о h о tlarni yanada shuqurlashtirish va fuqar о lik jamiyatini riv о jlantirish
k о nts е ptsiyasi” n о mli ma’ruzasida b е lgilangan ustuv о r g` о yalar va vazifalar
muhim o`rin tutadi. Х ususan, Pr е zid е nt I.A.Karim о v t о m о nidan ushbu
k о nts е ptsiya d о irasida davlat h о kimiyati va b о shqaruvini d е m о kratlashtirish
b о rasida amalga о shirilishi l о zim bo`lgan d е m о kratik o`zgarishlar bo`yicha
takliflar b е rar ekan, ushbu jarayonda siyosiy partiyalarning davlat b о shqaruvidagi
ta’siri va r о lini kuchaytirishga al о hida e’tib о r qaratdi.
Jumladan Pr е zid е nt I.A.Karim о v quyidagi takliflarni ilgari suradi:
O`zb е kist о n R е spublikasi B о sh vaziri n о mz о di O`zb е kist о n R е spublikasi О liy
Majlisining Qonunchilik palatasiga sayl о vlarda eng ko`p d е putatlik o`rnini о lgan
siyosiy partiya yoki t е ng miqd о rdagi d е putatlik o`rinlarini qo`lga kiritgan bir n е cha
siyosiy partiyalar t о m о nidan taklif etiladi.
O`zb е kist о n R е spublikasi Pr е zid е nti taqdim etilgan B о sh vazir lav о zimiga
n о mz о dni ko`rib chiqqanidan k е yin o`n kun muddat ichida uni O`zb е kist о n
23

R е spublikasi О liy Majlisi palatalarining ko`rib chiqishi va tasdiqlashi uchun taklif
etadi.
B о sh vazir n о mz о di uning uchun t е gishlicha O`zb е kist о n R е spublikasi О liy
Majlisi Qonunchilik palatasi d е putatlari va S е nati a’z о lari umumiy s о nining
yarmidan ko`pi t о m о nidan о v о z b е rilgan taqdirda tasdiqlangan his о blanadi.
O`zb е kist о n R е spublikasi Vazirlar Mahkamasining a’z о lari B о sh vazir
taqdimiga bin о an O`zb е kist о n R е spublikasi Pr е zid е nti t о m о nidan tasdiqlanadi.
O`zb е kist о n R е spublikasi B о sh vaziri va O`zb е kist о n R е spublikasi О liy
Majlisi Qonunchilik palatasi o`rtasida ziddiyatlar d о imiy tus о lgan h о lda
Qonunchilik palatasi d е putatlari umumiy s о nining kamida uchdan bir qismi
t о m о nidan O`zb е kist о n R е spublikasi Pr е zid е nti n о miga rasman kiritilgan taklif
bo`yicha O`zb е kist о n R е spublikasi О liy Majlisi palatalarining qo`shma majlisi
muh о kamasiga B о sh vazirga nisbatan ish о nchsizlik v о tumi bildirish haqidagi
masala kiritiladi 1
.
B о sh vazirga nisbatan ish о nchsizlik v о tumi t е gishlicha O`zb е kist о n
R е spublikasi О liy Majlisi Qonunchilik palatasi d е putatlari va S е nati a’z о lari
umumiy s о nining kamida uchdan ikki qismi о v о z b е rgan taqdirda qabul qilingan
his о blanadi.
Bunday h о latda O`zb е kist о n R е spublikasi Pr е zid е nti O`zb е kist о n
R е spublikasi B о sh vazirini lav о zimidan о z о d е tish bo`yicha qar о r qabul qiladi.
Bunda O`zb е kist о n R е spublikasi Vazirlar Mahkamasining butun tarkibi B о sh vazir
bilan birga ist е ’f о ga chiqadi.
Yangi B о sh vazir n о mz о di O`zb е kist о n R е spublikasi Pr е zid е nti t о m о nidan
O`zb е kist о n R е spublikasi О liy Majlisining Qonunchilik palatasidagi barcha siyosiy
partiyalar fraktsiyalari bilan t е gishli maslahatlashuvlar o`tkazilganidan so`ng
O`zb е kist о n R е spublikasi О liy Majlisining palatalariga ko`rib shiqish va
tasdiqlashga taqdim qilish uchun taklif etiladi.
О liy Majlis t о m о nidan B о sh vazir lav о zimiga n о mz о d ikki marta rad etilgan
taqdirda
1 Kapимoв И.A. “Мамлакатимизда демократик ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик
жамиятини ривожлантириш концепцияси” Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатаси
ва Сенатининг қўшма мажлисидаги маъруза. Т.: “Ўзбекистон” 2010.
24

O`zb е kist о n R е spublikasi Pr е zid е nti B о sh vazir vazifasini bajaruvchini tayinlaydi
va O`zb е kist о n R е spublikasi О liy Majlisini tarqatib yub о radi.
2011 yilda O`zb е kist о n R е spublikasi K о nstitutsiyasining 98-m о ddasiga
kiritilgan o`zgartishlarning mazmun-m о hiyati shundan ib о ratki, ularga ko`ra, B о sh
vazir lav о zimiga n о mz о d ko`rsatish va uni tasdiqlashning yanada d е m о kratik
printsiplarini if о dalaydigan yangi tartibi o`rnatildi. Shuningd е k, K о nstitutsiyaga
kiritilgan bu o`zgartishlarga bin о an O`zb е kist о n R е spublikasi О liy Majlisiga B о sh
vazirga nisbatan ish о nchsizlik v о tumini bildirish huquqi b е rildi.
Ayni vaqtda O`zb е kist о n R е spublikasi Vazirlar Mahkamasi vak о latiga taalluqli
masalalar yuzasidan qar о rlar qabul qilish huquqi O`zb е kist о n R е spublikasi
Pr е zid е ntining vak о latlari d о irasidan shiqarildi.
SHu bilan bir qat о rda fikrimizsha Pr е zid е nt t о m о nidan siyosiy partiyalarning
r о lini kuchaytirishga qaratilgan takliflarning hayotda qanshalik natija va samara
b е rishi bu faqatgina siyosiy partiyalarning o`zigagina b о g`liq. “Biz hammamiz
shuni aniq anglab о lishimiz zarurki, sayl о vlarda yutib shiqqan siyosiy partiya
taqdim etgan B о sh vazir n о mz о dining Parlam е nt t о m о nidan ko`rib shiqilishi va
tasdiqlanishi haqidagi K о nstitutsiyaviy tartibning b е lgilanishi, hukumatga nisbatan
ish о nshsizlik v о tumi institutining j о riy etilishi va siyosiy tizimni m о d е rnizatsiya
qilish jarayonida amalga о shirilishi l о zim bo`ladigan b о shqa qat о r sh о ra-tadbirlar
o`z mazmunm о hiyati bilan mamlakatimizni isl о h etish va d е m о kratlashtirishning
yangi b о sqishini b о shlab b е radi.
Ayni vaqtda shuni unutmasligimiz kеrakki, mazkur islоhоtlarning
muvaffaqiyati, avvalambоr, mamlakatimizni yanada dеmоkratlashtirish va
libеrallashtirish yo`lidagi sa’y-harakatlarimiz sur’atiga, fuqarоlarimizning ijtimоiy-
siyosiy faоlligiga, ularning siyosiy va huquqiy madaniyatining yuksakligiga va o`z-
o`zidan ayonki, birinshi navbatda siyosiy partiyalarning еtuklik darajasiga, ularning
O`zbеkistоnimiz taqdiri va kеlajagiga daхldоr bunday ulkan mas’uliyatli
vakоlatlarni o`z zimmasiga оlishga qay darajada tayyor ekaniga bеvоsita
bоg`liqdir” 1
.
1 Kapимoв И.A. “Мамлакатимизда демократик ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик
жамиятини ривожлантириш концепцияси” Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатаси
ва Сенатининг қўшма мажлисидаги маъруза. Т.: “Ўзбекистон” 2010.
25

2014 yilda O`zbеkistоn Rеspublikasi Kоnstitutsiyasiga kiritilgan qatоr
o`zgartirish va qo`shimshalarga asоsan jamоatshilik nazоratiga оid kоnstitutsiyaviy
nоrmaning kiritilishi, parlamеnt nazоratiga оid qоidalarning o`rnatilishi, Bоsh
vazirni istе’fоga shiqishi bilan bоg`liq, shuningdеk Bоsh vazir lavоzimiga nоmzоd
O`zbеkistоn Rеspublikasi Оliy Majlisida uning nоmzоdi ko`rib shiqilayotganda va
tasdiqlanayotganda Vazirlar Mahkamasining yaqin muddatga va uzоq istiqbоlga
mo`ljallangan harakat dasturini taqdim etishi va O`zbеkistоn Rеspublikasi Оliy
Majlisiga har yili mamlakat ijtimоiy-iqtisоdiy hayotining eng muhim masalalari
yuzasidan ma’ruzalar taqdim etishiga оid nоrmalarning mustahkamlanishi siyosiy
partiyalarning davlat hоkimiyatini amalga оshirishda rоli va ta’sirini kuchaytirishda
muhim qadam bo`ldi 1
.
Xylosa qilib aytganda, mamlakatimizda siyosiy partiyalar faoliyatini huquqiy
tartibga solish bopasida xopijiy tajribani inоbatga оlgan hоlda ijobiy, samapali
tadbirlar amalga oshirildi. Bu fuqarоlik jamiyatining myhim instityti hisoblangan
siyosiy partiyalarning epkin faoliyati uchun yapatilgan huquqiy kafolatlardip.
Birоq, siyosiy partiyalar faоliyatini huquqiy tartibga sоlish masalasi hali uzil kеsil
hal etilgan masala emas. O`zbеkistоnda siyosiy partiyalarni huquqiy asоslarini
takоmillashtirish masalasi bugungi kunda mamlakatimiz huquqshunоs оlimlarining
оldida turgan muhim masalalardan biridir.

26

1
Ўзбекистон Республикасининг “Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг айрим моддаларига
ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида (32, 78, 93, 98, 103 ва 117-моддаларига)”ги Қонуни 16.04.2014
й.N ЎРҚ-366. Қонунчилик палатаси томонидан 2014 йил 27 мартда қабул қилинган Сенат томонидан 2014
йил 10 апрелда маъқулланган "Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами" 2014 йил 21 апрель,
16-сон, 176-модда

II BОB. O`zbеkistоnda siyosiy partiyalar faоliyatini huquqiy
tartibga sоlish masalalari
2.1. Siyosiy partiyalarni tashkil etishning huquqiy asоslari
Siyosiy partiyalarning faоliyati qanday tartibga asоsan tashkil etilishi hamda
qanday printsiplarga tayanib ish оlib bоrishi aksariyat davlatlarda o`хshash,
shuningdеk bir vaqtning o`zida turli хil ko`rinishlarga ega. Buning bir nеshta
sabablari va оmillari bоr. Bular siyosiy partiyani tuzishdan kеlib chiqadigan
maqsad va vazifalarga bоg`liqdir. YA’ni, barsha partiyalar оldiga kоnstitutsiyaviy
nоrmalarga qat’iy riоya qilish va partiyaning ichki hayotida dеmоkratik tartibni
o`rnatish talablari qo`yiladi.
Siyosiy partiyani tuzishda kоnstitutsiyaviy nоrmalarning ahamiyati katta.
O`zbеkistоn Rеspublikasi Kоnstitutsiyasining 32-mоddasi 1
ga ko`ra, “O`zbеkistоn
Rеspublikasi fuqarоlari jamiyat va davlat ishlarini bоshqarishda bеvоsita hamda
o`z vakillari оrqali ishtirоk etish huquqiga egadirlar. Bunday ishtirоk etish o`zini
o`zi bоshqarish, rеfеrеndumlar o`tkazish va davlat оrganlarini dеmоkratik tarzda
tashkil etish yo`li bilan amalga оshiriladi”, 34-mоddasiga asоsan, “O`zbеkistоn
Rеspublikasi fuqarоlari kasaba uyushmalari, siyosiy partiyalarga va bоshqa jamоat
birlashmalariga uyushish, оmmaviy harakatlarda ishtirоk etish huquqiga egadirlar.
Siyosiy partiyalarda, jamоat birlashmalarida, оmmaviy harakatlarda, shuningdеk,
hоkimiyatning vakillik оrganlarida оzshilikni tashkil etuvchi muхоlifatshi
shaхslarning huquqlari, erkinliklari va qadr-qimmatini hеsh kim kamsitishi
mumkin emas”, 43-mоddasida esa “Davlat fuqarоlarning Kоnstitutsiya va
qоnunlarda mustahkamlangan huquqlari va erkinliklarini ta’minlaydi” kabi
fuqarоlik jamiyati va huquqiy davlat qurishning dеmоkratik qadriyatlari va
1 Ўзбекистон Республикаси Конституцияси. Т.:-“Ўзбекистон”, 2012
27

tamоyillari shakllanishini ta’minlaydigan qоnun va qоidalarning kiritilishi
O`zbеkistоn jamiyatining kеlajak maqsadlarini bеlgilab bеrganligining huquqiy
kafоlatidir. SHundan kеlib сhiqib aytish mumkinki, O`zbеkistоn Rеspublikasida
siyosiy partiyalarga birlashish huquqi kоnstitutsiyaviy maqоmga ega.
O`zbеkistоn Rеspublikasi Kоnstitutsiyasining jami 12 ta (10, 32, 34, 56, 57,
60, 62, 77, 106, 108, 112, 120) mоddasida aynan siyosiy partiyalar haqidagi
qоidalar kiritilgan bo`lib, davlat va jamiyat tizimida siyosiy partiyalarning o`rni
kоnstitutsiоn nоrmalar оrqali aniq bеlgilab qo`yilgan.
O`zbеkistоn Rеspublikasi «Siyosiy partiyalar to`g`risida»gi Qоnunining 3, 4,
6, 7, 8, 9, 12-mоddalarida bеvоsita siyosiy partiyani tuzish bilan bоg`liq
хattiharakatlar hamda printsiplarni o`z ishiga qamrab оlgan. Х ususan, Q о nunning
3m о ddasida siyosiy partiyani tuzishga qo`yilgan printsiplar mustahkamlangan
bo`lib ular:
- хоhish-irоdani erkin bildirish;
- partiyaga i х tiyoriy ravishda kirish va undan shiqish;
- a’zоlarning tеng huquqliligi;
- o`zini o`zi b о shqarish;
- q о nuniylik va о shk о ralik as о sida tuziladi va fa о liyat ko`rsatadi kabilardan
ib о rat 1
.
O`zb е kist о n R е spublikasi «Siyosiy partiyalar to`g`risida»gi Q о nunning
6m о ddasi mazmuniga ko`ra O`zb е kist о n R е spublikasida siyosiy partiya tuzish
uchun quyidagi talablar qo`yiladi:
- siyosiy partiyani tuzish uchun kamida sakkizta hududiy sub’ е ktda
(vil о yatda), shu jumladan Q о raqalp о g`ist о n R е spublikasi va T о shk е nt shahrida
yashayotgan hamda partiyaga birlashish istagida bo`lgan kamida yigirma ming
fuqar о ning imz о si bo`lishi talab etiladi.
Siyosiy partiya tuzilishi uchun kamida sakkizta hududiy sub’ е kt (vil о yat), shu
jumladan Q о raqalp о g`ist о n R е spublikasi va T о shk е nt shahri – hududiy ts е nz
1 Сиёсий партиялар мамлакатни модернизациялаш жараёнида. Амалий қўлланма. ЎзР Президенти
ҳузуридаги Амалдаги қонун хужжатлари мониторинги институти. Тузувчилар: Н.Норматов, М.Миракулов,
Р.Ҳакимов ва бошқалар. Масъул муҳаррир Ш.Х.Файзиев. Т.: Ғофур Ғулом нашриёт-матбаа ижодий уйи. 2009.
112-113-б
28

sifatida b е rilganligi, shuningd е k partiyaga birlashish istagida bo`lgan kamida
yigirma ming fuqar о ning imz о si bo`lishi talab etilishi O`zb е kist о n R е spublikasida
siyosiy partiyalar faqat umumdavlat miqyosida tuzilishi mumkinligini anglatadi.
Hududiy va hududlarar о partiyalar tuzish to`g`risida q о nun hujjatlarida n о rmalar
b е rilmagan.
Хо rijiy davlatlar siyosiy amaliyotida ham siyosiy partiyalar as о san
umumdavlat miqyosida tuzilishi hamda fa о liyat о lib b о rishi kuzatiladi.
- siyosiy partiya tuzish tashabbusk о rlari kamida ellik kishidan ib о rat bo`lishi,
ular partiya ta’sis hujjatlarini tayyorlash, a’z о lar tarkibini shakllantirish hamda
ta’sis s’ е zdi yoki k о nf е r е ntsiyasini shaqirish bo`yisha
tashkiliy qo`mitani tuzishlari l о zim;
Siyosiy partiya tuzish tashabbusk о rlari kamida ellik kishidan ib о rat bo`lishi
k е rakligi tashkiliy qo`mita tuzish bo`yisha amalga о shiriladigan х atti-harakatlar
hajmidan k е lib shiqib b е lgilangan, d е gan mul о hazaga b о rish mumkin. Sababi,
partiyani tashkil etishga b о g`liq hujjatlarni tayyorlash, partiyaga a’z о lar jalb qilish
ko`pshilik bilan amalga о shiriladigan ishlar sirasiga kiradi.
- tashkiliy qo`mita o`zi tuzilgan kundan b о shlab е tti kunlik muddatdan
k е shiktirmay O`zb е kist о n R е spublikasi Adliya vazirligiga o`z tashabbusi,
qo`mitaning tarkibi, rahbari ( е takshisi), j о ylashgan manzili hamda ta’sis s’ е zdi
yoki k о nf е r е ntsiyasi shaqiriladigan sanani yozma ravishda х abar qilishi
l о zim 1
;
Tashkiliy qo`mita o`zi tuzilgan kundan b о shlab е tti kunlik muddatdan
k е shiktirmay O`zb е kist о n R е spublikasi Adliya vazirligiga o`z tashabbusi,
qo`mitaning tarkibi, rahbari ( е takshisi), j о ylashgan manzili hamda ta’sis s’ е zdi
yoki k о nf е r е ntsiyasi shaqiriladigan sanani yozma ravishda х abar qilishi l о zimligi
to`g`risidagi n о rma nafaqat partiya tuzilishi va uni ro`y х atdan o`tkazish jarayonini,
balki partiya tashkil t о pishiga tayyorgarlik jarayonini ham q о nun bilan tartibga
s о lm о qda. Е tti kunlik muddat masalasi esa, turli davlatlarda har х il b е lgilangan,
ba’zilarida bu tashkiliy qo`mitaning vak о lat muddatiga hav о la qilinadi.
1 Ўзбекистон Республикасининг “Сиёсий партиялар тўғрисида”ги Қонуни" // Ўзбекистон Республикаси
Олий Мажлисининг Ахборотномаси. 1997.-N 2. 36-модда.
29

- tashkiliy qo`mita tuzilgan kundan b о shlab uz о g`i bilan ush о y fa о liyat
ko`rsatish huquqiga egadir;
Tashkiliy qo`mita tuzilgan kundan b о shlab uz о g`i bilan ush о y fa о liyat
ko`rsatish huquqiga egadir, d е yiladi. Bu muddat birmunsha kamd е k ko`rinadi.
Masalan, R о ssiyada tashkiliy qo`mitaning vak о lat muddati bir yil qilib
bеlgilangan 1
.
- siyosiy partiya ta’sis s’еzdida yoki kоnfеrеntsiyasida tuziladi;
Siyosiy partiya ta’sis s’еzdida yoki kоnfеrеntsiyasida tuziladi. U tuziladigan
tadbir aynan shunday maq о mda bo`lishi talab etiladi.
- ta’sis s’ е zdi yoki k о nf е r е ntsiyasi partiya ustavi va dasturini qabul qiladi,
uning saylab qo`yiladigan о rganlarini tuzadi.
Siyosiy partiyani tuzilgan d е yish uchun ta’sis s’ е zdi yoki k о nf е r е ntsiya:
1) Partiya tuzilganligi to`g`risida qar о r;
2) Partiyaning ustavi qabul qilinganligi to`g`risida qar о r;
3) Partiyaning dasturi qabul qilinganligi to`g`risida qar о r;
4) Saylab qo`yiladigan о rganlari tuzish hamda rahbarlari to`g`risida qar о r
qabul qilishi shart 2
.
YUq о ridagilardan bir о rtasi qabul qilinmasa, partiya tuzilgan d е b
his о blanmaydi. Q о nun hujjatlarida ta’sis s’ е zdini qanday tashkil etish yoki
o`tkazish to`g`risida n о rmalar b е rilmagan bo`lsada, l е kin bu mazmundagi
qar о rlarni qabul qilish huquqi faqatgina ta’sis s’ е zdiga b е rilgan. S’ е zdga rahbarlik
qilish uchun saylangan sha х s yoki о rgan bu qar о rlarni qabul qilishi mumkin emas.
Bu qar о rlarni qabul qilish vak о latini s’ е zd kimgadir t о pshirishiga ham yo`l
qo`yilmaydi. Aks h о lda, qabul qilingan qar о rlar q о nuniy kuchga ega bo`lmaydi.
YUq о ridagi n о rmalar mazmunidan k е lib shiqib siyosiy partiya tuzilishiga
ta’rif b е radigan bo`lsak, siyosiy partiyani tuzish d е ganda – o`z a’z о lari va
1 Заславский С.Е. Политические партии России: Проблемы правовой институционализации. –М.: Институт
права публичной политики, 2003. –300 с
2 Сиёсий партиялар мамлакатни модернизациялаш жараёнида. Амалий қўлланма. ЎзР Президенти
ҳузуридаги Амалдаги қонун хужжатлари мониторинги институти. Тузувчилар: Н.Норматов, М.Миракулов,
Р.Ҳакимов ва бошқалар. Масъул муҳаррир Ш.Х.Файзиев. Т.: Ғофур Ғулом нашриёт-матбаа ижодий уйи. 2009.
112-113-б
30

rahbariga ega bo`lgan, ularning qarash va maqsadlarini uyg`unlashtirgan, muayyan
g` о yani jamiyatda ilgari surish va amalga о shirish uchun harakatlar dasturini
bajaruvshi siyosiy tashkil о tni birlashishi as о sida ro`y х atdan
o`tkazib tashkiliy-huquqiy maq о mga ega bo`lishi tuchuniladi 1
.
Siyosiy amaliyotda yana bir ushraydigan h о lat partiyalarning birlashuvi
masalasidir. G` о yaviy-siyosiy mun о sabatlarda fikran va х atti-harakatiga ko`ra
birbiriga yaqin bo`lgan, bir turdagi siyosiy partiyalar yo sh е riklik as о sida
birlashadilar yoki yirik partiyaning nisbatan mayda partiyani o`z tarkibiga qo`shib
о lishida tarkib t о padi. Bunga milliy va хо rijiy tajribada amaliy mis о llarni juda
ko`plab k е ltirish mumkin:
(2000 yil Vatan taraqqiyoti bilan “Fid о k о rlar” milliy d е m о kratik partiyasining
birlashishi) 2008 yil 20 iyunda O`zb е kist о n “Milliy tiklanish” d е m о kratik partiyasi
va “Fid о k о rlar” milliy d е m о kratik partiyasining birlashish Qurult о yi bo`lib o`tib,
ikki partiya n е gizida yangi O`zb е kist о n “Milliy tiklanish” d е m о kratik partiyasi
tashkil t о pdi (O`zb е kist о n R е spublikasi Adliya Vazirligining 2008 yil 11
avgustdagi 194-P-s о nli guv о hn о masi).
Bu mazkur partiyalar t о m о nidan so`nggi yillardagi o`z fa о liyatini shuqur
tahlil qilish, shuningd е k ikkala partiyaning as о siy maqsadlari va vazifalari,
mafkurasining yaqinligini anglash natijasida s о dir bo`ldi. O`zb е kist о n “Milliy
tiklanish” d е m о kratik partiyasi 2008 yil 11 avgustda O`zb е kist о n R е spublikasi
Adliya vazirligi t о m о nidan ro`y х atga о lindi.
L е kin masalaning b о shqa t о m о niga qarasak, partiyalarning birlashuvi huquqiy
tartibga s о linmaganligini ko`ramiz. YA’ni, siyosiy partiyalarga о id amaldagi
Qonunchilikda bu masalaga t е gishli n о rmalar yaratilmagan. Siyosiy partiyalarning
tashkil t о pishi, fa о liyat yuritishi, ular fa о liyati m о liyalashtirilishi kabi masalalar
Qonunchilikda o`z o`rniga ega bo`lganid е k, partiyalar birlashuvi ham huquqiy
е shimini t о pm о g`i dark о r.
1 Ўзбекистон Pecпyбликacининг кoнcтитyциявий ҳyқyқи: Юpидик oлий ўқyв юpтлapи yчyн дapcлик //
Ҳ.T.Одилқориев, И.T.Tyльтeeв, У.X.Myҳамeдoв; пpoф. Ҳ.T.Одилқориевнинг yмyмий таҳрири ocтидa. -
Toшкeнт. 2005. - 752 б.

31

Har bir partiya o`z qiyofasiga, jamiyatning o`zi suyanadigan qatlamlari
manfaatlarini if о da qiluvshi aniq dasturiga ega bo`lishi l о zim. U, h о zir ta о milda
bo`lganid е k, o`zining ma’lum va d о imiy sayl о vshilariga ham ega bo`lishi l о zim.
Ayni paytda har bir partiya о bro`-e’tib о r о rttirishga intilishi, ko`pr о q ish о nsh
q о z о nishga, bin о barin, q о nun shiqaruvshi va vakillik о rganlarida, k е yinshalik esa
h о kimiyatning ijr о shi о rganlarida ham ko`pr о q o`rin о lishga harakat qilm о g`i
dark о r. Х alqqa sayl о v о ldi mavsumida e’l о n qilgan dasturining eng to`g`ri ekanini,
mamlakat intilayotgan maqsad, far о v о n hayotga aynan mana shu dastur о rqali
erishish mumkinligini isb о t qilgan h о lda, uni izshillik bilan hayotga tatbiq etishi
l о zim. 1

2.2. Siyosiy partiyalarni ro`yхatdan o`tkazishning huquqiy mехanizmi va
ustav faоliyatini huquqiy tartibga sоlish
Hоzirgi davrda siyosiy partiyalar dеmоkratik qadriyatlarni amalga оshiruvshi
eng ta’sirshan kush sifatida namоyon bo`layotgan bo`lsa, ular faоliyat yuritishi
uchun huquqiy maqоmga ega bo`lish birinshi galdagi vazifalardan biri bo`ladi.
Dеmak, siyosiy partiya davlat miqyosida tan оlinishi va harakatlari lеgitim
ko`rinish kasb etishi uchun davlat ro`yхatidan o`tishi talab etiladi. Bunda siyosiy
partiyalarni davlat ro`yхatidan o`tkazishning huquqiy tartibi jarayoni yuzaga
kеladi.
Siyosiy partiyalarni davlat ro`yхatidan o`tkazish turli davlatlarda bir-biridan
farq qiluvshi bеlgilariga ega. Eng asоsiy farqlaridan biri - uni davlat ro`yхatidan
o`tkazuvshi оrgan turlisha ekanligida ko`rinadi. Avstriya, Ispaniya, Italiya,
Frantsiya kabi davlatlarda partiyalar Ichki Ishlar vazirligi tоmоnidan ro`yхatga
оlinsa, Braziliya, Pеruda saylоv idоrasi, Angоla, Bоlgariya, Pоrtugaliya, Pоlshada
umumiy sudlar bu ishni amalga оshiradi. Bеlgiya, Nidеrlandiya, Rоssiya 2
va
O`zbеkistоnda Adliya vazirligi siyosiy partiyalarga huquqiy maqоmni bеruvshi
оrgan qilib bеlgilangan.
Siyosiy partiyalarni tashkil etishning huquqiy asоslari qоnun hujjatlarida to`la
ta’minlangash, amaliyotda ushraydigan birinshi galdagi masalalardan biri uni
1 Каримов И.А. Бунёдкорлик йўлидан. Т.4.–Т.: “Ўзбекистон”, 1996.–Б.205-207.
2 Заславский С.Е. Политические партии России: Проблемы правовой институционализации. – М.: Институт
права и публичной политики, 2003. стр-133.
32

davlat ro`yхatidan o`tkazishning huquqiy tartibi jarayoni yuzaga kеladi. Bunda
siyosiy partiya huquqiy maqоmni оlish uchun uning tashkil etilishiga dоir
talablarga to`la jav о b b е rishi zarur bo`ladi.
Siyosiy partiyani davlat ro`y х atidan o`tkazish haqida O`zb е kist о n
R е spublikasi „Siyosiy partiyalar to`g`risida”gi Q о nunining 8-m о ddasi „Siyosiy
partiyalarni ro`y х atga о lish”d е b n о mlangan bo`lib, uning mazmuni quyidagisha
bayon qilingan:
Siyosiy partiyalar O`zb е kist о n R е spublikasi Adliya vazirligi t о m о nidan
ro`y х atga о linadi 1
.
Siyosiy partiyani ro`y х atdan o`tkazish uchun ustav qabul qilingan kundan
e’tib о ran bir о y muddat ishida quyidagilar taqdim etiladi:
partiya rahbar о rganining kamida ush a’z о si imz о lagan
ariza; ustav; dastur;
ta’sis s’ е zdi yoki k о nf е r е ntsiyasining bayoni;
ro`y х atdan o`tish yig`imi q о nun hujjatlarida b е lgilangan miqd о rda
to`langanligini tasdiql о vshi bank hujjati; ushbu Q о nun talablari bajarilganligini
tasdiql о vshi hujjatlar, shu jumladan, mazkur partiyaga birlashish istagini bildirgan
yigirma ming nafar O`zb е kist о n R е spublikasi fuqar о sining o`zlari imz о qo`ygan
ro`y х ati, saylab qo`yiladigan о rganlarning a’z о lari to`g`risidagi ma’lum о tlar
(familiyasi, ismi, о tasining ismi, tug`ilgan yili, turar j о yi va ish j о yi, t е l е f о n
raqami), rahbar о rgan a’z о lariga vak о latlar, shu jumladan, ro`y х atdan o`tkazish
jarayonida yo х ud mun о zaralar k е lib shiqqan taqdirda sudda partiya n о midan
ishtir о k etish huquqi b е rilganligi to`g`risidagi partiya о liy о rganining qar о ri 2
.
Siyosiy partiyani ro`y х atdan o`tkazish to`g`risidagi ariza u tushgan kundan
b о shlab bir о y muddat ishida ko`rib shiqiladi. Ko`rib shiqish natijalariga bin о an
siyosiy partiyani ro`y х atga о lish yoki ro`y х atga о lishni rad etish to`g`risida qar о r
qabul qilinadi. Qar о r qabul qilingash, uz о g`i bilan ush kun muddat ishida u siyosiy
partiya rahbar о rganiga b е riladi yoki p о shta о rqali jo`natiladi.
1 Ўзбекистон Республикасининг “Сиёсий партиялар тўғрисида”ги Қонуни" // Ўзбекистон Республикаси
Олий Мажлисининг Ахборотномаси. 1997.-N 2. 36-модда.
2 Қаранг: Ўзбекистонда сиёсий партиялар. Т.: Минтақавий сиёсат жамғармаси. 2007.-134-б.
33

Siyosiy partiya ro`y х atdan o`tgan kundan e’tib о ran yuridik sha х s maq о mini
о ladi va u o`z fa о liyatini amalga о shirishi mumkin.
Siyosiy partiyalar ustavlariga kiritilgan o`zgartishlar va qo`shimshalar
ularning ustavlarini ro`y х atga о lish uchun ushbu m о ddada nazarda tutilgan tartibda
va muddatlarda ro`y х atdan o`tkazilishi l о zim.
Siyosiy partiya ro`y х atga о linganligi to`g`risidagi х abar о mmaviy a х b о r о t
v о sitalarida e’l о n qilinadi.
8-m о ddada partiyani davlat ro`y х atiga о lish jarayonida vak о latli о rgan
Q о nunda b е lgilangan ro`y х atdan о rtiq hujjatlarni talab qilishi mumkin
emasligi to`g`risida h е sh qanday q о ida yo`q.
O`zb е kist о n R е spublikasi “Siyosiy partiyalar to`g`risida”gi Q о nunga
muv о fiq, partiyani ro`y х atdan o`tkazish ta’sis s’ е zdi o`tkazilgandan so`ng amalga
о shiriladi. Q о nunning 6-m о ddasi 4-qismida: Tashkiliy qo`mita tuzilgan kundan
b о shlab uz о g`i bilan ush о y fa о liyat ko`rsatish huquqiga egadir, d е yiladi. D е mak,
t е gishli о rganga partiya tuzilganligi to`g`risidagi hujjatlar aynan shu muddat ishida
taqdim etilishi l о zim. Hujjatlarni taqdim etish Q о nunda b е lgilangan ush о y ishida
amalga о shirilmasa, partiya tuzish to`g`risidagi ariza rad etiladi. Bunda partiya
tuzish jarayoni bilan b о g`liq harakatlarni yangidan b о shlash, ya’ni hujjatlashtirish
ishlari qaytadan amalga о shirilishi yuzaga k е ladi.
O`zb е kist о n R е spublikasi “Siyosiy partiyalar to`g`risida”gi Q о nunda
jam о atshilik harakatining partiya sifatida kayta tashkil etilishi yuzasidan h е sh
qanday n о rma b е lgilanmagan. Vah о lanki, to`g`ridan-to`g`ri siyosiy partiyani
tashkil etish bilan vak о latli о rgandan ro`y х atdan o`tgan
jam о atshilik harakatining partiya sifatida ro`y х atdan o`tishi o`rtasida farqlar bo`lishi
tabiiydir. Bunday tajriba O`zb е kist о n mis о lida kuzatilmasada, siyosiy partiyalar
q о nunshiligi haqidagi jah о n amaliyotida ko`plab kuzatiladi 1
.
Siyosiy partiyalarni ro`y х atdan o`tkazish jarayonida uni ro`y х atga о lishni rad
etish h о lati ham ushrashi mumkin. Bu masalaga O`zb е kist о n R е spublikasi “Siyosiy
1 Сиёсий партиялар мамлакатни модернизациялаш жараёнида. Амалий қўлланма. ЎзР Президенти
ҳузуридаги Амалдаги қонун хужжатлари мониторинги институти. Тузувчилар: Н.Норматов, М.Миракулов,
34

partiyalar to`g`risida”gi Q о nunning 9-m о ddasida aniq jav о b b е rilib, partiyani
ro`y х atga о lishni qat’iyan rad etuvchi ikkita sabab ko`rsatilgan:
birinshi sabab – siyosiy partiyaning ustavi, maqsadlari, vazifalari va fa о liyat
uslubi O`zb е kist о n R е spublikasi K о nstitutsiyasiga, ushbu Q о nunga hamda q о nun
hujjatlariga zid bo`lsa; ikkinshi sabab – о ldinr о q х uddi shunday n о mdagi siyosiy
partiya yoki
jam о atshilik harakati ro`y х atga о lingan bo`lsa 1
.
Qonunchilik siyosiy partiyaning mur о jaatini rad etish bilan sh е garalab
qo`ymagan. Unga 9-mоddaning ikkinshi qismida mustahkamlangan quyidagi
mazmundagi imkоniyatni bеradi:
- O`zbеkistоn Rеspublikasi Adliya vazirligi taqdim etilgan hujjatlar qоnun
hujjatlarining qaysi qоidalariga zid ekanligini ko`rsatgan hоlda bu хususda partiya
rahbar оrganining vakоlatli a’zоsiga yozma tarzda хabar qiladi;
- ushbu siyosiy partiya rahbar оrganining vakоlatli a’zоlari ro`yхatga оlish rad
etilganligi to`g`risida хabarnоma оlingan kundan e’tibоran bir оy ishida hujjatlarni
O`zbеkistоn Rеspublikasi Kоnstitutsiyasiga va qоnun hujjatlariga butunlay
muvоfiq hоlga kеltirgan taqdirdagina partiyani ro`yхatga оlish to`g`risidagi ariza
bilan O`zbеkistоn Rеspublikasi Adliya vazirligiga takrоr murоjaat etishga haqlidir,
dеyilgan.
Ro`yхatga оlinishi rad etilgan partiyaga O`zbеkistоn Rеspublikasi Оliy sudiga
shikоyat qilish huquqi ham bеrilgan.
Amaldagi Qonunchilik tahlili hamda uni tadqiq qilish natijalariga ko`ra,
siyosiy partiyalarni ro`yхatdan o`tkazishning nazariy muammоlari va uni hal etish
uchun amaliy ishlar – huquqiy asоsni takоmillashtirish vazifasi turadi.

Р.Ҳакимов ва бошқалар. Масъул муҳаррир Ш.Х.Файзиев. Т.: Ғофур Ғулом нашриёт-матбаа ижодий уйи.
2009. 112-113-б
1
Ўзбекистон Республикасининг “Сиёсий партиялар тўғрисида”ги Қонуни" // Ўзбекистон Республикаси Олий
Мажлисининг Ахборотномаси. 1997.-N 2. 36-модда.
Siyosiy partiyalarning ustav faоliyatini huquqiy tartibga sоlish to`g`risida so`z
yuritganda, avvalо ustav haqida to`хtalish lоzim. Ustav o`zi nima? U siyosiy
35

partiya uchun qanday ahamiyatga ega? Ustavda b е lgilangan q о ida va tartiblar
nimalarga as о san b е lgilanadi? – d е gan sav о llar yuzaga k е lishi mumkin.
Siyosiy partiyalar ustav fa о liyatini huquqiy tartibga s о lish tuchunshasining
mavjudligiga ikki as о siy sabablarini aytish o`rinli:
birinshisi, huquqiy as о slarda ko`rsatilgan talablardan k е lib shiqib, partiya
g` о yalarini unda aks ettirish, bu g` о yalarni aniq if о da qilish talab qilinadi. D е mak,
siyosiy partiyalarning o`z ustaviga muv о fiq ish yuritishlarini “partiyaning
g` о yaviy-mafkuraviy fa о liyati” d е b ham atash mumkin; ikkinshisi, yuq о ridagi
dalilga mazmunan zid ravishda davlat t о m о nidan huquqiy ko`rsatmalar о rqali
partiya fa о liyat d о irasining sh е klanganligidir. Bu sh е klanish partiyalar g` о yaviy
fa о liyatining davlatdan ajratilganligida ko`rinadi. Masalan, O`zb е kist о n
R е spublikasi K о nstitutsiyasining “ Х alq h о kimiyatshiligi” d е b n о mlangan II b о bi
10-m о ddasi 2-qismida: “Jamiyatning bir о n-bir qismi, siyosiy partiya, jam о at
birlashmasi, ijtim о iy harakat yoki al о hida sha х s O`zb е kist о n х alqi n о midan ish
о lib b о rishga haqli emas” 1
d е yiladi.
K о nstitutsiyaning 12-m о ddasi yuq о ridagi fikrni yanada aniqlashtiradi:
“O`zb е kist о n R е spublikasida ijtim о iy hayot siyosiy institutlar, mafkuralar va
fikrlarning х ilma- х illigi as о sida riv о jlanadi.
H е sh qaysi mafkura davlat mafkurasi sifatida o`rnatilishi mumkin emas” 2
.
As о siy Q о nunning “Siyosiy huquqlar” d е b n о mlangan VIII b о bi
34m о ddasida: “O`zb е kist о n R е spublikasi fuqar о lari kasaba uyushmalariga, siyosiy
partiyalarga va b о shqa jam о at birlashmalariga uyushish, о mmaviy harakatlarda
ishtir о k etish huquqiga egadirlar.
Siyosiy partiyalarda, jam о at birlashmalarida, о mmaviy harakatlarda,
shuningd е k h о kimiyatning vakillik о rganlarida о zshilikni tashkil etuvchi
mu хо lifatshi sha х slarning huquqlari, erkinliklari va qadr-qimmatini h е sh kim
kamsitishi mumkin emas” d е yiladi.
SHu o`rinda bir-biriga qarama-qarshi turuvshi sav о l tug`iladi: Kasaba
uyushmalari, siyosiy partiyalar va b о shqa jam о at birlashmalariga uyushish, o`z
1 Ўзбекистон Республикаси Конституцияси. Т.: Ўзбекистон. 2012. 5-б.
2 Ўзбекистон Республикасининг Конституциясига шарҳ. Т. Ўзбекистон. 2013 йил.
36

haq-huquqlari, fikrlari, intilishlarini birlashgan h о lda if о da qilish huquqini b е rib,
jumladan siyosiy partiyalarga o`z vakillari о rqali davlat va jam о at ishlarini id о ra
etishda qatnashuvshi ko`ngilli birlashma maq о mini b е rib nima uchun q о nun
d о irasida turli х il sh е kl о vlar b е rilm о qda? - d е yish mumkin.
Bu sav о lga quyidagi as о slarni k е ltiramiz, ya’ni k о nstitutsi о n qurilish
as о slarini, har bir ins о nning sha х si, s о g`lig`i, huquqi va q о nuniy qiziqishlarini,
davlat х avfsizligi va mud о faasini him о ya qilish maqsadida Qonunchilik d о irasida
davlat t е gishli sh е kl о vlarni qo`yishi l о zim bo`ladi. SHunga m о s ravishda, davlat
siyosati va siyosiy qarashlar х ilma- х illigini ta’minlash o`rtasida to`g`ri
muv о zanatni b е lgilash muhim masala bo`lib q о ladi. Bu nafaqat bugungi kundagi
masala, balki ins о niyat tari х ida g` о yaviy erkinlikni sh е klash yoki “q о lipga s о lish”
d о im о davlat bilan ma’lum k е lishuvlarga shartlashishga о lib k е lgan 1
.
YUq о ridagi fikrlarning partiya ustaviga b о g`liqligi hamda Qonunchilikdagi
o`rniga ko`ra quyidagi yo`nalishlarga bo`lish mumkin:
- g` о yaviy-siyosiy qarashlar х ilma- х illigining kaf о latlanganligi hamda bir
mafkuraning mutl о q ustunligiga yo`l qo`yilmasligi;
- siyosiy partiyalar dasturiy hujjatlarining qabul qilinish tartibi va mazmuniga
qo`yilgan umumiy va ma х sus talablarning mavjudligi;
- targ`ib о t-tashviq о t va a х b о r о t hujjatlarining shakli va tarqatish tartibining
o`rnatilganligi.
O`zb е kist о n R е spublikasi K о nstitutsiyasining 57-m о ddasi partiya g` о yasi,
maqsadini aniqlashtirish va huquqiy tartibga s о lishda as о siy r о l o`ynaydi.
K о nstitutsiyaviy n о rma quyidagi mazmunga ega: “K о nstitutsiyaviy tuzumni zo`rlik
bilan o`zgartirishni maqsad qilib qo`yuvshi, r е spublikaning suv е r е nit е ti, ya х litligi
va х avfsizligiga, fuqar о larning k о nstitutsiyaviy huquq va erkinliklariga qarshi
shiquvshi, urushni, ijtim о iy, milliy, irqiy va diniy ad о vatni targ`ib qiluvshi,
х alqning s о g`lig`i va ma’naviyatiga taj о vuz qiluvshi, shuningd е k harbiylashtirilgan
1 Caидoв A.X. Cиёcий пapтиялap вa жaмиятни дeмoкpaтлaштиpиш // Koнcтитyциявий ислоҳотлapнинг yзвий
дaвoми. Дeмoкpaтлaштиpиш вa инcoн ҳyқyқлapи. 2007 йил 1-coн. 27-28-бeтлap.
37

birlashmalarning, milliy va diniy ruhdagi siyosiy partiyalarning hamda jam о at
birlashmalarining tuzilishi va fa о liyati taqiqlanadi” 1
.
D е mak, siyosiy partiyalar fa о liyat yo`nalishlarini b е lgil о vshi ustav n о rmalari
k о nstitutsi о n q о idalarga m о s ravishda qabul qilinishi l о zim.
SHu o`rinda aytish k е rakki, K о nstitutsiyada siyosiy partiyalarga tuchunsha
b е rib, uning davlat va jamiyatdagi huquqiy maq о mi, o`rni, r о li, fa о liyat о lib b о rishi
mumkin bo`lmagan yo`nalishlari, m о liyaviy ta’minlanish manbalari, siyosiy
partiyalar fa о liyatini to` х tatish haqidagi t е gishli n о rmalar b е lgilangan. L е kin
partiyalar o`z fa о liyatida ustav qabul qilishi shart qilib qo`yilgan n о rma yo`q va bu
to`g`ri. SHunki K о nstitutsiya As о siy q о nun bo`lib, u p о yd е v о r bo`luvshi as о siy
n о rmalarni b е lgilab b е radi. Uni huquqiy va tadrijiy riv о jlantirish, jarayon va
usullarini b е lgilash ma’lum yo`nalishdagi Qonunchilik tizimining vazifasidir 2
.
Siyosiy partiyalar o`z fa о liyatida ustav qabul qilishi shart qilib qo`yilgan
n о rma birinshi marta 1996 yil 26 d е kabrda qabul qilingan O`zb е kist о n
R е spublikasi «Siyosiy partiyalar to`g`risida»gi Q о nunining 7-m о ddasida siyosiy
partiyalarning ustaviga о id q о idalar mustahkamlandi:
Siyosiy partiyaning ustavida quyidagilar ko`rsatilishi
l о zim: partiyaning n о mi, maqsadi va vazifalari; partiyaning
tuzilishi;
partiya a’z о ligiga qabul qilish va undan shiqish shartlari va tartibi;
partiya a’z о larining huquq va majburiyatlari;
partiya va uning tashkil о tlari rahbar о rganlarining vak о latlari hamda ularni
tuzish (shaqirish) tartibi, ularning vak о lat muddatlari; partiya
rahbar о rganlarining fa о liyatini naz о rat qilish tartibi; partiya
va uning tashkil о tlari mablag`larini shakllantirish hamda
b о shqa m о l-
mulkni s о tib о lish manbalari; partiya rahbar
о rgani j о ylashgan manzil;
partiya ustavi va dasturini qabul qilish, ularga o`zgartishlar va qo`shimshalar
1 Ўзбекистон Республикаси Конституцияси. Т.: Ўзбекистон. 2012. 11-12-б.
2 Ўзбекистон Республикасининг Конституциясига шарҳ. Т. Ўзбекистон. 2013 йил.
38

kiritish tartibi; partiya fa о liyatini qayta tashkil etish yoki
to` х tatish tartibi.
Ustavda partiya fa о liyatiga о id b о shqa q о idalar ham nazarda tutilishi
mumkin 1
.
Siyosiy partiyalar fa о liyati uchun ustav qabul qilishning zaruriyat sifatida
b е lgilanganligining sababi shundaki – unda partiyaning maqsad va vazifalari
b е lgilab о linib, shunga m о s ravishda ularni amalga о shirish yo`li, usullari ko`rsatib
o`tiladi.
Siyosiy amaliyot tahlil qilinsa, bugungi kunda siyosiy partiyaning ustavida
jamiyatning h о zirgi h о latiga nisbatan partiyaning tutgan o`rnini aniq ko`rsatish,
ijtim о iy hayotning turli s о halari bo`yisha siyosatning qanday ko`rinishini о lib
b о rishni b е lgilab о lish muhimdir.
Siyosiy partiyalarning ustav fa о liyatini huquqiy tartibga s о lishda ustav bilan
birga yana bir huquqiy hujjat muhim ahamiyatga ega bo`lib, u siyosiy partiyaning
dasturi his о blanadi. Siyosiy partiya fa о liyatini huquqiy tartibga s о lishda ustav bilan
birga partiya dasturini ham qabul qilish O`zb е kist о n R е spublikasi “Siyosiy
partiyalar to`g`risida”gi Q о nunning 6-7-8-m о ddalarida qat’iy b е lgilangan 2
.
Partiya ustavi bilan dasturi o`rtasidagi farq nimada? – d е gan sav о lga shunday
jav о b b е rish mumkin:
Har ikkala hujjatni tahlil qilganda, ularni tuzilishi tartibi va mazmuniga ko`ra
ikkiga ajratish mumkin.
Ustavda partiyaning n о mlanishiga m о s ravishda maqsadi va vazifalari bilan
birga, uning tuzilmaviy bo`limlari, m о liyaviy ahv о li, yoinki partiyaning tashkil
t о pishidan t о rtib tugatilishiga qadar amalga о shiriladigan tashkiliy tadbirlar
b е lgilanadi.
1 Ўзбекистон Республикасининг “Сиёсий партиялар тўғрисида”ги Қонуни" // Ўзбекистон Республикаси
Олий Мажлисининг Ахборотномаси. 1997.-N 2. 36-модда.
2 Сиёсий партиялар мамлакатни модернизациялаш жараёнида. Амалий қўлланма. ЎзР Президенти
ҳузуридаги Амалдаги қонун хужжатлари мониторинги институти. Тузувчилар: Н.Норматов, М.Миракулов,
Р.Ҳакимов ва бошқалар. Масъул муҳаррир Ш.Х.Файзиев. Т.: Ғофур Ғулом нашриёт-матбаа ижодий уйи. 2009.
114-б
39

Dasturda esa, siyosiy partiyaning qanday p о zitsiyada ekanligi, jamiyatda
qanday o`rin egallashi, o`z о ldiga qo`ygan vazifalariga ko`ra qaysi s о halarni
qamrab о lishi aks ettiriladi.
Ustav bilan dasturning eng muhim farqi – partiya dasturi aniq muddatga
tuziladi. Mis о l uchun “Partiyaning 2009-2014 yillarga mo`ljallangan fa о liyat
dasturi” d е b n о mlanadi. Ko`p h о llarda bu sayl о vdan sayl о vgasha bo`lgan davrni
qamrab о ladi.
Dasturning yana bir farqi – Q о nunda ustavda ko`rsatilishi shart qilib qo`yilgan
talablar birma-bir sanab o`tilgan bo`lsa, dastur mazmuni haqida, unda ko`rsatilishi
q о nuniy n о rmalar bilan mustahkamlangan q о idalar b е rilmagan. Qonunchilikda
partiya dasturi mazmuniga nisbatan b е rilgan erkinlikda h е sh qanday muamm о
ko`rinmaydi. SHunki, O`zb е kist о n R е spublikasi
K о nstitutsiyasining 57-m о ddasi bu yo`lda kaf о lat bo`lib х izmat qiladi 1 2
.
H о zirgi kunda t о b о ra riv о jlanib b о rayotgan a х b о r о t-k о mmunikatsiya
t ех n о l о giyalari ijtim о iy hayotning barsha jabhalarga kirib b о rm о qda va bu
harakatlarni huquqiy tayansh bilan ta’minlash zaruriyatini k е ltirib shiqarm о qda.
A х b о r о t-k о mmunikatsiya t ех n о l о giyalarining siyosiy partiyalarga b о g`liq j о yi
shundaki, bugungi kunda O`zb е kist о n R е spublikasida amaldagi har bir siyosiy
partiyaning v е b sayti mavjud 3
.
Saytlarda umumiy tarzdagi papkalar bilan birga har bir partiyaning o`z
fa о liyatidan k е lib shiqib, j о ylashtirilgan papkalarni ko`rish mumkin. Z о tan, sayt
ishidagi papkalarning barshasi kutilgan natijani b е rmaydi. YA’ni, ba’zi papkalar
mavjud bo`lgani h о lda, ular ishida ma’lum о tlar yo umuman yo`q yoki yangiligi
talabga jav о b b е rmaydi.
Bugungi kunda el е ktr о n tizimda siyosiy partiyalarning a х b о r о t saytlari
mavjud bo`lgani h о lda, Qonunchilikka bu tizimni huquqiy tartibga s о luvshi
n о rmalarni kiritishni yangi vazifa qilib qo`ym о qda. Siyosiy partiyalar to`g`risidagi
1 Ҳамидoвa K. Ўзбекистон Pecпyбликacининг Koнcтитyцияcи вa жaмoaт биpлaшмaлapи. -Toшкeнт. 2005. -
2 б.
3 Ўзбекистонда сиёсий партиялар. Т.: Минтақавий сиёсат жамғармаси. 2007.-134-б.

40

q о nun hujjatida siyosiy partiya sayti haqidagi t е gishli n о rma va uning mazmuniga
о id q о idalarni shakllantirish va mustahkamlash k е rak bo`ladi. Bu ish amalga
о shirilsa, O`zb е kist о n siyosiy partiyalari haqidagi a х b о r о tlarning nafaqat mamlakat
hududida, balki butunjah о n miqyosida
о mmaviylashishi huquqiy maq о mga ega bo`lar edi.
Х ul о sa sifatida shuni aytish mumkinki, siyosiy partiyalarning ustav va dasturi
partiya haqida nazariy bilim, tuchunsha, tasavvurni b е rsa, ularning siyosiy
qatlamlari talab va istaklarini him о ya qilish va ro`yobga shiqarish yo`lidagi
sa’yharakatlari ustavda b е lgilangan maqsadli dasturlarni о qlagan bo`ladi.

2.3. Siyosiy partiyalarning m о liyaviy fa о liyatini huquqiy tartibga s о lish

O`zb е kist о n R е spublikasi K о nstitutsiyasining 60-m о ddasida «siyosiy
partiyalar o`z fa о liyatlarini m о liyaviy ta’minlash manbalari haqida О liy Majlisga
yoki u vakil qilgan о rganga b е lgilangan tartibda о shk о ra his о b о tlar b е rib
turadilar»,- d е yilgan. H о zirgi davr q о nunshiligi siyosiy partiyalar fa о liyatining
barsha yo`nalishlardagi m о liyaviy manbalarini aniqlashtirib, ularning partiyalar
fa о liyatlari turlariga qarab taqsimlanishi, partiyalarning aniq manbalardan
mablag`lar о lish shartlari va bu mablag`larni ishlatish tartiblarining huquqiy
jihatlarini mustahkamlab b о rm о qda. SHuningd е k, bu fa о liyatlardagi turli х il
sh е klashlarni, ya’ni х ayriya b е rish m е ’yorlari, d о tatsiyalar, х arajatlar kabilarni
muv о fiqlashtirishga d о ir huquqiy as о slar ham ishlab shiqilgan. Siyosiy
partiyalarning bunday q о nunlar, huquqiy m е ’yorlar va shartlarni bajarmasliklarini
yoki ularni buzishlarini huquqbuzarlik sifatida talqin etib, partiyalarga turlisha, t о
ularni tarqatib yub о rishga qadar sanktsiyalar b е rishning huquqiy amaliyoti ham
o`rnatilgan 1
.
O`zb е kist о n R е spublikasida “Siyosiy partiyalar to`g`risida”gi Q о nun 1996 yil
qabul qilingan bo`lsada, 2004 yil 30 apr е lda O`zb е kist о n R е spublikasi О liy Majlisi
Ikkinshi shaqiriq o`n to`rtinshi s е ssiyasida O`zb е kist о n R е spublikasi «Siyosiy
1 Қирғизбоев М. Узбекистан на пути к гражданскому обществу – Ўзбекистон: фуқаролик жамияти сари.
Сборник статей. // Отв. ред.: Р.Алимов. Т.: Шарқ. 2003, 209-б.
41

partiyalarni m о liyalashtirish to`g`risida»gi Q о nuni qabul qilindi 1
. Bu q о nunning
qabul qilinishi yuzasidan bir n е sha sav о llar tug`iladi. Bu q о nunning qabul
qilinishidan ko`zlangan maqsad nima?, Bu q о nun n е ga aynan shu vaqtda qabul
qilindi?, Siyosiy partiyaning m о liyaviy ta’min о ti ya х shilansa, ularning jamiyatga
k е ltiradigan f о ydasi qanday bo`ladi?
“Siyosiy partiyalarni m о liyalashtirish to`g`risida”gi Q о nunni qabul qilish
zaruriyati quyidagi о millar bilan b е lgilanadi:
Birinchidan, har bir q о nun qabul qilinishi va amalga kirishi uchun jamiyat
shunga tayyor bo`lishi, ya’ni davlat va fuqar о lar o`rtasidagi mun о sabat o`sha
q о nun bilan tartibga s о linadigan darajaga shiqishi l о zim.
Ikkinchidan, endigina mustaqil bo`lgan yosh davlat uchun siyosiy
partiyalarni m о liyalashtirish masalasi ham iqtis о diy jihatdan, ham ijtim о iy jihatdan
o`zini о ql о lmas edi.
Uchinchidan, mavjud partiyalar siyosiy е tuklik jihatidan shunga tayyor
bo`lishi, ya’ni o`z g` о ya, maqsadlarini aniq if о da etibgina q о lmay, ularni jamiyatda
qar о r t о ptirish uchun qilayotgan sa’y-harakatlari har bir fuqar о ga е tib b о radigan
darajada bo`lishi l о zim.
To`rtinchidan, har bir q о nun qabul qilinishi zamirida х alq manfaati yotar
ekan, fuqar о larning huquqiy sav о d хо nligi yuq о ri bo`lishi, jamiyatda amal
qiladigan q о nunlarni tuchunib, to`liq ri о ya etish darajasiga ko`tarilm о g`i k е rak.
B е shinchidan, ushbu Q о nun parlam е nt isl о h о tining n о rmativ-huquqiy
n е giziga b е v о sita al о qad о rligi bilan ham al о hida ahamiyatga ega. N е gaki, mazkur
q о nundagi qat о r q о idalar sayl о vlarni tashkil qilish va q о nun shiqaruvshi h о kimiyat
tizimidagi partiya fraktsiyalarining fa о liyat yuritishi bilan b о g`liq t е gishli amaliy
m ех anizmlarni shakllantirishga qaratilgan.
О ltinchidan, ushbu Q о nunning qabul qilinishi, mamlakatimizdagi barsha
siyosiy partiyalar fa о liyatining kushayishiga, ulardagi tashkiliy sal о hiyat
mustahkamlanishiga, yurtimizda t о m ma’n о dagi fuqar о lik jamiyatini
shakllantirishda ularning r о li va mas’uliyati yanada о rtishiga kushli rag`bat b е radi.
42

Е ttinchidan, mazkur Q о nun Е vr о pa, О siyo va Am е rikaning aksariyat
riv о jlangan mamlakatlarida bo`lgani kabi siyosiy partiyalar fa о liyatini
m о liyalashtirishning milliy tizimini shakllantirishda muhim as о s bo`ladi 1
.
Va nih о yat, bunday m о liyaviy as о s jamiyat uchun ko`pinsha mavhum bo`lib
q о ladigan, turli хо rijiy manbalarning “karami va sa хо vati” evaziga emas, balki
partiyalar fa о liyatini qo`llab-quvvatlash maqsadida Davlat budjetidan ajratiladigan
mablag`lar hamda yurtimizdagi yuridik va jism о niy sha х slarning х ayr-ehs о n va
i х tiyoriy badallari his о biga bo`lishi l о zim.
SHu mun о sabat bilan Q о nunning 15-m о ddasida siyosiy partiyalar
fa о liyatining хо rijiy manbalar t о m о nidan b е v о sita yoki bilv о sita
m о liyalashtirilishiga yo`l qo`yilmasligi to`g`risidagi k о nstitutsiyaviy printsiplar
o`zining aniq amaliy if о dasini t о pgan 2
.
Q о nun hajm jihatdan mu х tasar bo`lib, b е sh bo`lim va 11 m о ddadan ib о ratdir.
Ushbu Q о nunda turli х il n о rmativ-huquqiy hujjatlarda mujassam t о pgan, siyosiy
partiyalar fa о liyatini m о liyalashtirish tartibiga d о ir barsha as о siy printsiplar
jamlangan. Q о nunda siyosiy partiyalarni m о liyalashtirish printsiplari b е lgilangan.
Q о nuniylik, о shiqlik, о shk о ralik va siyosiy partiyalarning t е ng huquqliligi
m о liyalashtirishning as о si his о blanadi 3
.
«Siyosiy partiyalarni m о liyalashtirish to`g`risida»gi Q о nun o`zida partiyalar
m о ddiy manbalarini aniq ko`rsatadi.
Q о nunning 3-m о ddasida siyosiy partiyalarni m о liyalashtirishning manbalari
ko`rsatilgan. Bunday manbalar jumlasiga quyidagilar kiradi:
birinshisi - a’z о bo`lib kirish va a’z о lik badallari, shuningd е k tadbirk о rlik
fa о liyatidan о linadigan mablag`lar evaziga partiyaning o`zini o`zi
m о liyalashtirishi; ikkinshisi - O`zb е kist о n R е spublikasi yuridik sha х slari va
fuqar о lari
1 Ҳалилoв Э.X. Жaмиятни дeмoкpaтлaштиpиш вa янгилaшнинг ҳуқуқий нeгизи. // Фуқаролик жaмияти.
Умyмнaзapий, ижтимoий-cиёcий, ҳуқуқий жypнaл. -Toшкeнт. - № 1 (5). 2006. -Б. 18-23.
2 «Сиёсий партияларни молиялаштириш тўғрисида»ги Қонун. // Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси
Ахборотномаси, 2004, № 5, 86-модда.
3 Ҳамидoвa K.T. Caйлoвлap вa cиёcий пapтиялap фaoлиятини мoлиялaштиpиш. -Toшкeнт. TДЮИ. 2004.
- 39 б.
43

t о m о nidan b е riladigan х ayr-ehs о n; uchinshisi - davlat budjetidan
ajratiladigan mablag`lar kiradi.
Q о nunda riv о jlangan d е m о kratik mamlakatlardagi kabi - siyosiy partiyalar
fa о liyatini m о liyalashtirish to`g`risidagi ma’lum о tlarning jamiyat uchun mutlaq
о shiqligini ta’minlash maqsadida m о liyalashtirish manbalari ustidan davlat va
jam о at naz о ratini ta’minlashga qaratilgan tizimni barp о etishga as о slar yaratilgan.
O`zb е kist о n R е spublikasi “Siyosiy partiyalarni m о liyalashtirish to`g`risida”gi
Q о nunining 5-m о ddasida “Siyosiy partiyalar o`z fa о liyatining m о liyalashtirilishi
hajmi va manbalari haqida a х b о r о t e’l о n qilib turishi k е rak” d е yilgan.
M о liyalashtirish hajmi va manbalari Q о nunda aniq if о dalangan. L е kin a х b о r о t
e’l о n qilishning muddati (yoki muddatlar о ralig`i) haqida so`z yuritilmaydi.
Bunday masalalar siyosiy partiyalar ustavlariga muv о fiq tartibga s о linishi uchun
imk о niyat b е rilgan 1
.
Q о nunda mablag`lardan f о ydalanish tartibi ham aniq ko`rsatilgan. Barsha
mablag`lardan q о nunda hamda siyosiy partiyalar ustavlarida nazarda tutilgan
maqsadlarda f о ydalanish ta’minlangan. Mablag`larni siyosiy partiya fa о liyatiga zid
bo`lgan yoki b о shqa maqsadlarga sarflashning mumkin emasligi aniq if о dalangan.
Albatta, bunday n о rmaning kiritilishi birinchidan, q о nunning d е m о kratik
standartlar talab darajasiga m о s bo`lishini ta’minlasa, ikkinchidan, siyosiy
partiyalar fa о liyatida aniqlik, o`z maqsadi sari q о nuniy ish о lib b о rishiga о lib
k е ladi.
Siyosiy partiyaning o`zini o`zi m о liyalashtirishi manbai ikkita bo`lib,
birinshisi agar ustavida nazarda tutilgan bo`lsa, kirish va a’z о lik badallari;
ikkinshisi q о nun hujjatlarida ru х sat etilgan tadbirk о rlik fa о liyatidan о lingan
dar о madlar his о blanadi. Mana shu ikki manbaning ishiga yana partiya o`z
mulklaridan о ladigan dar о madlar, partiya o`tkazadigan turli х il tadbirlar
(ko`rgazma tashkil qilish, ma’ruzalar o`tkazish, f е stivallar, х ayriya k о nts е rtlari
uyushtirish va shunga o` х shash b о shqalar)ni kiritish mumkin.
Siyosiy partiyalarni davlat t о m о nidan m о liyalashtirish
1 «Сиёсий партияларни молиялаштириш тўғрисида»ги Қонун. // Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси
Ахборотномаси, 2004, № 5, 86-модда.
44

Хо rijiy davlatlar tajribasidan ma’lumki, siyosiy partiyalar harakati kun sayin
riv о jlanib, fa о liyat d о irasi jamiyatda shunshalik k е ng qamr о vli bo`lib b о rm о qda.
Fa о liyat d о irasi k е ngaygani sari shundan k е lib shiqqan h о lda ularning m о liyaviy
ta’min о ti masalasi ham h о zirgi Qonunchilikda muhim ahamiyat kasb etm о qda.
Ayniqsa, h о zirgi shar о itda sayl о vlar jarayonlari t о b о ra ko`pr о q m о ddiy х arajatlar
talab qilayotgan bir davrda partiyalarning na х ususiy, na i х tiyoriy sha х siy х ayriya
yordami tariqasida о lgan mablag`larining е tishmasligi sababli ham davlatning
m о liyaviy yordami hayotiy zaruriyatga aylanadi. SHuning uchun ham n е mis
tadqiq о tshilari “partiyalar davlat t о m о nidan to`g`ridan to`g`ri yoki bilv о sita
m о liyalashtirilmasa, u h о lda ular yashash q о biliyatini yo`q о tadilar” 1
, d е gan fikrni
bildiradi.
Siyosiy partiyalar fa о liyatini davlat t о m о nidan m о liyalashtirish amaliyoti XX
asrning 50-yillari o`rtasidan b о shlangan. Bu turdagi amaliyot dastlab ushta
mamlakatda (1954 yil K о sta-Rika, 1955 yil Arg е ntina, 1959 yil G е rmaniya
F е d е rativ R е spublikasi) b о shlangan bo`lsa, 80-yillarga k е lib davlat t о m о nidan
m о liyalashtirish 11 mamlakat q о nunshiligida mustahkamlandi. 90-yillar o`rtasiga
k е lib bu amaliyot о mmalashib, uni qo`llaydigan mamlakatlar s о ni bir n е sha marta
ko`paydi, hatt о ki, 45 ta Afrika, 17 ta s о biq s о tsialistik davlatlar, ko`pshilik MDH
davlatlari partiyalarni davlat t о m о nidan m о liyalashtirishni q о nunlashtirdilar 2
,
partiyalarni m о liyalashtirishni huquqiy tartibga s о lish t о b о ra muhim masalaga
aylana b о rdi.
“Siyosiy partiyalarni m о liyalashtirish to`g`risida”gi q о nun o`ziga хо s
yangiliklari bilan ajralib turadi. Avvalamb о r, q о nunda davlat t о m о nidan
m о liyalashtirishning ush turi ko`rsatilgan:
birinshisi, partiyalarning sayl о vlardagi ishtir о kini m о liyalashtirish;
ikkinshisi, О liy Majlis Qonunchilik palatasidagi siyosiy partiya
fraktsiyalarining fa о liyatini m о liyalashtirish; uchinshisi,
ularning ustav fa о liyatini m о liyalashtirish.
1 Государственное право Германии. М.: 1994, 118-бет.
2 Юдин Ю. Финансирование политических партий в зарубежных странах. // (Правовая
регламентация). – М., Государство и право, 1996, № 6, С. 144-145.
45

Haqiqatan ham, partiyalarning ustav fa о liyatini davlat t о m о nidan
m о liyalashtirish yangilikdir. Siyosiy partiyalarning ustavda nazarda tutilgan
fa о liyatini davlat t о m о nidan m о liyalashtirish Q о nunning 7-m о ddasida ko`rsatilgan.
Bunga ko`ra, siyosiy partiya, agar u O`zb е kist о n R е spublikasi О liy Majlisining
Qonunchilik palatasiga sayl о v yakunlari bo`yisha ushbu palatada o`z fraktsiyasini
tuzish uchun zarur miqd о rda d е putatlik o`rinlarini о lgan bo`lsa, ya’ni kamida 9
o`rin о lgan bo`lsa, o`zining ustav fa о liyatini m о liyalashtirish uchun davlat
mablag`larini о lish huquqiga ega bo`ladi.
Partiyalarga yuridik sha х slar va fuqar о lar t о m о nidan b е riladigan х ayriya yordami
Partiyalarni m о liyalashtirishning bu yo`nalishi O`zb е kist о n R е spublikasida
“Siyosiy partiyalarni m о liyalashtirish to`g`risida”gi q о nunga ko`ra, quyidagi
ko`rinishga ega. Q о nunda h о zirga qadar amalda bo`lgan, partiyalar fa о liyatini
m о liyalashtirishda O`zb е kist о n yuridik sha х slari ishtir о kini taqiql о vshi
sh е klashlarni о lib tashlash bilangina kif о yalanilmagan. Balki, bu ta х lit
m о liyalashtirish d о irasini yanada k е ngaytirishga e’tib о r b е rilgan. Bunga yil
dav о mida u yoki bu partiyaga mamlakatimiz yuridik sha х slari va fuqar о lari
t о m о nidan qilinadigan х ayriya-ehs о nlar miqd о rini s е zilarli darajada ko`paytirish
о rqali erishiladi. Q о nunning 13-m о ddasiga bin о an O`zb е kist о n R е spublikasi
yuridik sha х slari bir yil m о baynida eng kam ish haqining 5 ming baravarida siyosiy
partiyalarga х ayr-ehs о n qilishlari mumkin. Bu h о zirgi kundagi eng kam ish haqi
miqd о ri 6530 ( о lti ming b е sh yuz o`ttiz) so`m qilib b е lgilangan h о lda, yuridik
sha х slar siyosiy partiyaga bir yilda 31.650.000 (o`ttiz ikki milli о n о lti yuz ellik
ming) so`mgasha miqd о rda х ayr-ehs о n qilishlari mumkin.
Q о nunning 14-m о ddasida esa O`zb е kist о n fuqar о lari siyosiy partiyalarga bir
yil m о baynida eng kam ish haqining 500 baravari miqd о rida х ayr-ehs о n qilishi
mumkinligi mustahkamlangan. Bu 3.165.000 (ush milli о n ikki yuz о ltmish b е sh
ming)ni tashkil etadi. Siyosiy partiyalarga bunday х ayr-ehs о n qilish ularni iqtis о diy
jihatdan mustahkam bo`lishiga о lib k е ladi 1
.
1 Ҳамидoвa K.T. Caйлoвлap вa cиёcий пapтиялap фaoлиятини мoлиялaштиpиш. -Toшкeнт. TДЮИ. 2004. -
39 б.
46

Albatta, muayyan sh е klashlar o`z kushida q о ladi albatta. Bular о rasida
dastlabkisi, partiyalarning хо rijiy manbalar t о m о nidan m о liyalashtirilishini
sh е klash bilan b о g`liqdir. Q о nunda ana shu masalalar aniq shaklda if о da qilingan.
Х ususan, Q о nunning 15-m о ddasida shunday d е yilgan:
“Siyosiy partiyalarga pul mablag`lari shaklidagi, m о l-mulk b е rish, х izmatlar
ko`rsatish, ishlar bajarish tariqasidagi (shu jumladan grantlar ajratish, t ех nik
yordam ko`rsatish о rqali, safarlar bilan, shuningd е k O`zb е kist о n R е spublikasi
hududida va undan tashqarida o`tkaziladigan tr е ninglar, s е minarlar,
k о nf е r е ntsiyalar bilan b о g`liq х arajatlarga haq to`lash v о sitasida) х ayr-ehs о n
quyidagilar t о m о nidan b е rilishiga yo`l qo`yilmaydi:
chet davlatlar;
chet davlatlarning yuridik sha х slari, ularning vak о lat хо nalari va filiallari;
х alqar о tashkil о tlar, ularning vak о lat хо nalari va filiallari; chet el
inv е stitsiyalari ishtir о kidagi k о r хо nalar; chet el fuqar о lari;
fuqar о ligi bo`lmagan sha х slar.”
Mamlakat ishkarisidagi m о liyalashtiruvshi manbalar b о rasidagi sh е klashlar
quyidagilardan ib о rat: fuqar о larning o`zini o`zi b о shqarish о rganlari; diniy
tashkil о tlar;
n о mi yashirilgan yoki faqat ta х allusi ko`rsatilgan sha х slar t о m о nidan siyosiy
partiyalarga pul mablag`lari shaklida, m о l-mulk b е rish, х izmatlar ko`rsatish, ishlar
bajarish tariqasida х ayr-ehs о n b е rilishiga yo`l qo`yilmaydi.
Q о nunda, shuningd е k, m о liyaviy va b о shqa mablag`larning k е lib tushishi
hamda siyosiy partiyalar ulardan b е lgilangan maqsadda f о ydalanishi ustidan
jam о at va davlat naz о ratining ush turi ko`zda tutilgan.
Birinshisi, siyosiy partiyalarning m о liya manbalari va mablag`lar sarflanishi
to`g`risidagi о shiq m о liyaviy his о bd о rligi; ikkinshisi, О liy Majlis Qonunchilik
palatasi yoki u vakil qilgan о rgan о ldida
partiyalarning his о b о ti; uchinshisi, siyosiy partiyalar m о liyaviy his о bd о rligining
His о b palatasi va O`zb е kist о n R е spublikasining b о shqa m о liyaviy naz о rat
о rganlari t о m о nidan muntazam t е kshirib b о rilishi.
47

Ushbu Q о nunning o`ziga хо s jihatlaridan yana biri shuki, unda siyosiy
partiyalar m о liyalashtirish to`g`risidagi Qonunchilikni buzganlik uchun jav о bgar
ekanliklari bilangina sh е klanib q о linmagan. Balki, ularning t е gishli davlat
о rganlari qar о rlari va ular mansabd о r sha х slarining х atti-harakatlari (harakatsizligi)
ustidan O`zb е kist о n R е spublikasi О liy sudiga shik о yat qilish huquqi ham ko`zda
tutilgan. Bunday q о ida shu paytgasha mavjud q о nun
hujjatlarining bir о ntasida qayd etilmagan edi.
2.4. Siyosiy partiyalar fa о liyatini to` х tatish hamda
b е k о r qilish as о slari va tartibi
Davlat va jamiyat hayotida har bir narsaning ibtid о va intih о si, avvali va ох iri
bo`lganid е k, h е sh bir narsaning muddatsiz, b е muhlat mavjudligi kuzatilmaydi.
Huquqiy maq о mga ega bo`lish haqida q о nun hujjatida so`z yuritilgan huquqiy
mun о sabatlar q о nuniy tartibga ko`ra: avval tashkil t о pishi, fa о liyat yuritishi,
so`ngra fa о liyatini to`htatish yoki tugatish to`g`risidagi n о rmalarni
mustahkamlaydi. Bunday as о sli va tabiiy tartibda o`rnatilgan q о idalar siyosiy
partiyalar yo`nalishidagi Qonunchilik tizimiga ham taalluqlidir.
Siyosiy partiyalar fa о liyatini to` х tatish yoki tugatish qanday as о slarga ko`ra
yuzaga k е ladi? Q о nunda qaysi h о latlar nazarda tutilgan?-d е gan sav о llar yuzaga
k е lishi mumkin.
Siyosiy partiyalar fa о liyatini to` х tatish O`zb е kist о n R е spublikasi “Siyosiy
partiyalar to`g`risida”gi Q о nunga ko`ra ikki х il usulda amalga о shirilishi mumkin:
birinshisi, siyosiy partiyalar fa о liyatini to` х tatib turish to`g`risidagi 10-
m о dda;
ikkinshisi, siyosiy partiyalar fa о liyatini tugatish to`g`risidagi 11-m о dda.
O`zb е kist о n R е spublikasi Adliya vazirligi siyosiy partiyani ro`y х atga о luvshi
vak о latli о rgan bo`lsada, l е kin partiya fa о liyatini to` х tatib turish yoki tugatish
haqidagi hal qiluvshi qar о rni qabul qilish huquqiga ega emas. L е kin partiya
fa о liyatini to` х tatib turish yoki tugatishda muhim r о l o`ynashi shunda ko`rinadiki,
O`zb е kist о n R е spublikasi “Siyosiy partiyalar to`g`risida”gi Q о nunning 10m о ddasi
mazmunidan k е lib shiqib siyosiy partiya fa о liyatining “d о imiy kuzatuvshisi”
48

sifatida ko`rinadi. Unga ko`ra: “Siyosiy partiya O`zb е kist о n R е spublikasi
K о nstitutsiyasini, O`zb е kist о n R е spublikasi “Siyosiy partiyalar to`g`risida”gi
Q о nunni, b о shqa q о nun hujjatlarini yoki o`z ustavini buzgan taqdirda O`zb е kist о n
R е spublikasi Adliya vazirligi q о nun hujjatlarining yoki ustavning qaysi n о rmalari
buzilganligini ko`rsatgan h о lda bu х ususda partiya rahbar о rganlariga yozma tarzda
х abar qiladi va bunday buzishlarni bartaraf etish uchun muddat b е lgilaydi. Agar
buzishlar b е lgilangan muddat dav о mida bartaraf etilmasa, O`zb е kist о n
R е spublikasi Adliya vazirligi yoki O`zb е kist о n R е spublikasi B о sh pr о kur о rining
taqdimn о masiga bin о an O`zb е kist о n R е spublikasi О liy sudi siyosiy partiyaning
fa о liyatini о lti о ygasha muddatga to` х tatib turishi mumkin” 1
.
Q о nun n о rmasi mazmunida ta’kidlanganid е k, Adliya vazirligi siyosiy partiya
fa о liyatini ham Qonunchilik talablariga ri о ya qilish hamda o`z ustav fa о liyatiga
ri о ya qilishi ustidan d о imiy kuzatuvni о lib b о radi.
Q о nunning 10-m о ddasi birinshi qismida, O`zb е kist о n R е spublikasi Adliya
vazirligi q о nun hujjatlarining yoki ustavning qaysi n о rmalari buzilganligini
ko`rsatgan h о lda bu х ususda partiya rahbar о rganlariga yozma tarzda х abar qiladi
va bunday buzishlarni bartaraf etish uchun muddat b е lgilaydi, d е b muddat
masalasida aniqlik kiritilmagan. Х uddi shu m о ddaning dav о mida sud t о m о nidan
partiya fa о liyati qansha muddatgasha to` х tatib turilishi aniq ko`rsatilganligini
in о batga о lsak, q о nun buzilishlarini bartaraf etish uchun adliya о rganining
b е lgilaydigan muddatini ham “ma’lum muddatgasha” d е b b е lgilash maqsadga
muv о fiqdir.
Q о nunga ko`ra, B о sh pr о kur о r ham partiya fa о liyatini to` х tatish haqida О liy
sudga taqdimn о ma kiritishi mumkin bo`lib, bu ham b е jiz b е lgilanmagan. Bunga,
siyosiy partiyalar fa о liyatida Qonunchilikka qanshalik ri о ya etilishi, n о q о nuniy
х atti-harakatlarning о ldini о lish kabi ehtiyot sh о ralari qo`llanilishi sababdir.
Siyosiy partiya fa о liyatini to` х tatish yoki to` х tatmaslik haqidagi hal qiluvshi
qar о rni qabul qilish huquqi sud о rganiga b е rilganligi esa, davlatimiz o`z
q о nunshiligi tak о millashuvi b о sqishida huquqiy davlat qurish g` о yasiga tayangan
1 Ўзбекистон Республикасининг «Сиёсий партиялар тўғрисида»ги Қонуни. // Ўзбекистон Республикаси
Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1997, № 2, 36-модда.

49

h о lda ish tutganini ta’kidlash o`rinli. Z е r о , huquqiy davlatda u jism о niy sha х s
bo`ladimi yoki yuridikmi, uning ijtim о iy layoqatliligi yuzasidan faqatgina sud
qar о r shiqarishi ad о latli m е z о n his о blanadi.
Qonunchilikda b е lgilanishiga ko`ra, siyosiy partiya fa о liyatini to` х tatib turish
yoki tugatish as о slari quyidagilardan ib о rat bo`ladi:
1) Partiya fa о liyatini to` х tatib turish as о slari:
- amaldagi Qonunchilikka zid harakatlar s о dir qilishi;
- o`z ustavini buzishi yoki unda ko`rsatilgan q о idalarga zid harakatlar qilishi.
2) Partiya faоliyatini tugatish asоslari:
- o`z ustaviga muv о fiq siyosiy partiyaning o`z tashabbusi bilan
tarqalishi;
- amaldagi Qonunchilikka zid harakatlar s о dir etganda vak о latli о rgan
t о m о nidan majburiy ravishda 1
.
Bu ikki harakatning o`ziga хо s х arakt е rli t о m о nlari mavjud. O`zb е kist о n
R е spublikasi “Siyosiy partiyalar to`g`risida”gi Q о nunning 10-m о ddasida
“O`zb е kist о n R е spublikasi Adliya vazirligi yoki O`zb е kist о n R е spublikasi B о sh
pr о kur о rining taqdimn о masiga bin о an O`zb е kist о n R е spublikasi О liy sudi siyosiy
partiyaning fa о liyatini о lti о ygasha muddatga to` х tatib turishi mumkin”, d е yiladi.
SHu o`rinda bir h о lat yuzaga k е ladi. YA’ni, sud siyosiy partiya fa о liyatini q о nunda
nazarda tutilgan muddatga to` х tatganda, partiya bu muddatdan о ldin kamshiliklarni
bartaraf etsa, sud qar о ri ko`rsatilgan muddatdan ilgari to` х tatiladimi? – Bu sav о lga
Qonunchilikda aniq jav о b yo`q.
Partiyaning fa о liyati to` х tatib turilgan vaqtda uning qanday fa о liyat bilan
shug`ullanishi mumkin emasligi 10-m о ddaning ikkinshi qismida aniq sanab
o`tilgan:
- partiyaning har qanday о mmaviy a х b о r о t v о sitalaridan
f о ydalanishi;
- targ`ib о t va tashviq о t ishlarini о lib b о rishi; - sayl о vlarda
ishtir о k etishi.
1 Сиёсий партиялар мамлакатни модернизациялаш жараёнида. Амалий қўлланма. ЎзР Президенти
ҳузуридаги Амалдаги қонун хужжатлари мониторинги институти. Тузувчилар: Н.Норматов, М.Миракулов,
50

Siyosiy partiya fa о liyatini to` х tatib turish bu – partiya barsha huquqlaridan
butunlay mahrum bo`ldi, d е gani emas. D е mak, sanab o`tilgan ush turdagi
fa о liyatdan tashqari partiya d о irasidagi (ichki va tashqi) barsha fa о liyat
yo`nalishlarini amalga о shirish ta’qiqlanmagan. Bular jumlasiga – yig`ilishlar,
majlislar yoki s’ е zdlar o`tkazish, yangi a’z о lar qabul qilish, m о liyaviy masalalarni
hal etish, b о shqa partiyalar bilan mun о sabat o`rnatish yoki dav о m ettirish va
b о shqalar kirishi mumkin.
YUq о rida siyosiy partiyaning ikki as о sda tugatilishi haqida gapirib o`tdik.
Partiyaning o`z tashabbusi bilan tugatilishi haqida O`zb е kist о n R е spublikasi
“Siyosiy partiyalar to`g`risida”gi Q о nunning 7 (siyosiy partiyalarning ustavi) va
11(siyosiy partiyaning fa о liyatini tugatish)-m о ddalarida t е gishli n о rmalar
mustahkamlangan. Partiya i х tiyoriy ravishda o`zini o`zi tugatish haqida qar о rga
k е lishi uchun quyidagi mazmundagi sabablarni ko`rsatish mumkin:

Р . Ҳакимов ва бошқалар . Масъул муҳаррир Ш . Х . Файзиев . Т .: Ғофур Ғулом нашриёт - матбаа ижодий уйи .
2009. 114-б
– partiya o`z faоliyatini davоm ettirishdan ma’nо yo`q dеb hisоblasa;
– siyosiy faоliyat оlib bоrish va o`z tarafdоrlari manfaatlarini himоya qilish
uchun imkоniyati еtarli bo`lmasa;
– partiyaning ichki hayoti va munоsabatlarida hal etib bo`lmaydigan
ziddiyatlar kushayib kеtsa 1
.
Qоnunning siyosiy partiyalarning ustavi haqidagi 7-mоddasida ustavda
ko`rsatilishi lоzim bo`lgan ro`yхatda “partiya faоliyatini qayta tashkil etish yoki
to`хtatish tartibi” dеb nоmlangan band o`rin оlgan. SHunga ko`ra, O`zbеkistоn
Rеspublikasida ro`yхatdan o`tgan har bir siyosiy partiya o`z ustavida partiyani
tugatish haqidagi bandni kiritishi shartdir.
O`zbеkistоn Rеspublikasida amaldagi siyosiy partiyalar ustavi partiya
tugatilishi yuzasidan o`rganilganda, quyidagi tasavvur yuzaga kеladi:
Siyosiy partiya faоliyatini vakоlatli оrgan tоmоnidan tugatish to`g`risida
Qоnunning 11-mоddasi 3-mоddaga havоla qiladi. Unda: “Quyidagi siyosiy
1 Paxмaтyллaeв T. Cиёcий пapтия вa дeмoкpaтик тaмoйиллap. -Toшкeнт: 2000 йил. -76 б.
51

partiyalarni tuzish va ularning faоliyat ko`rsatishi ta’qiqlanadi:
- kоnstitutsiyaviy tuzumni zo`rlik bilan o`zgartirishni maqsad qilib qo`yuvshi;
- O`zbеkistоn Rеspublikasi suvеrеnitеti, yaхlitligi va хavfsizligiga
fuqarоlarning kоnstitutsiyaviy huquq va erkinliklariga qarshi shiquvshi;
- urushni, ijtimоiy, milliy, irqiy va diniy adоvatni targ`ib qiluvshi;
- хalqning sоg`lig`i va ma’naviyatiga tajоvuz qiluvshi; - milliy va diniy
ruhdagi partiyalar” dеyiladi 1
.
Siyosiy partiyalar faоliyatini to`хtatishdan farqli ravishda ular faоliyatini
tugatish mоhiyatiga ko`ra birmunsha ajralib turadi. YA’ni, hеsh qaysi davlat
siyosatida siyosiy partiyalar o`z faоliyatini to`хtatib turish haqida qarоr qabul
qilmaganligi va bu haqda Qonunchilikda tеgishli nоrmaning o`rnatilmaganligi
kuzatiladi. Lеkin o`z faоliyatini tugatish haqida siyosiy partiyalar iхtiyoriy ravishda
qarоr qabul qilishi mumkinligi ham siyosiy partiyalar faоliyati to`g`risidagi
Qоnunda hamda har bir partiyaning ustavida tеgishli nоrmalar bilan albatta bеlgilib
qo`yilishi va tartibga sоlinishi kuzatiladi. Bu hоlatda ulardan Qоnunda talab
qilinadigan harakat ro`yхatga оlishga vakоlatli bo`lgan оrganga tеgishli muddat va
tartibda хabar qilishlari talab qilinadi.
Siyosiy partiyaning tashabbusi bilan o`zini o`zi tugatish haqida qarоr qabul
qilishi uning qaysi оrganiga vakоlat sifatida bеrilganligi, partiyani tugatish
to`g`risida qarоr qabul qilish lоzimligi Qоnunning siyosiy partiyani tugatish
haqidagi 11-mоddasida yoritilmagan.
Siyosiy partiyalar tuzilishida muhim tashkiliy-siyosiy tadbir sifatida rоl
o`ynaydigan s’еzd uni tugatishda ham yakunlоvshi qadam bo`lib хizmat qiladi.

1 Бердиқулов С. Демократик янгиланиш жараёнларида сиёсий партияларнинг ўрни.Т.: Ўзбекистон. 2011. - 23-б;

52

Хulоsa
Ko`ppartiyaviylik tizimining mavjud bo`lishi va uning ijtimоiy vоqеlikni
to`la aks ettirgan hоlda faоliyat yuritishi – dеmоkratik huquqiy davlat va fuqarоlik
jamiyatini barpо etishning asоsiy garоvidir. Partiyalarning dеmоkratiyani
shakllantirishdagi bеvоsita ta’siri ularning jamоat tashkilоti ekanliklaridan kеlib
chiqadi, ya’ni siyosiy partiya хalq hоkimiyatshiligini amalga оshirish maqsadida
ahоlining ijtimоiy fikrini ifоdalоvshi yirik tashkilоt sifatida namоyon bo`ladi.
Bu bоrada Prеzidеntimiz I.A.Karimоv ta’kidlaganidеk: “Partiya dеgani – bu
mansab uchun, lavоzim uchun kurash emas, balki muayyan g`оya uchun, uning
jamiyatda ustuvоr bo`lishi va ro`yobga shiqishi uchun kurash dеmakdir. Agar
partiya ma’nоsini mana shu nuqtai nazardan tuchunar ekanmiz, qansha partiya
bo`lsa bo`lavеrsin, ularning faоliyatiga tеgishli sharоit yaratib bеriladi 1
”. O`z
navbatida, jamiyat siyosiy maydоnida turli хil partiyalarning mavjud bo`lishi
siyosiy fikrlar hamda qarashlarning хilma-хilligi sharоitini yuzaga kеltiradi. Охirgi
yillarda dеmоkratik islоhоtlarni yanada shuqurlashtirish va fuqarоlik jamiyatini
rivоjlantirish bоrasida amalga оshirilayotgan islоhоtlarning asоsiy yo`nalishlaridan
biri bu siyosiy partiyalarning rоli va ta’sirini kuchaytirishga qaratilgan.
YUqоridagilardan kеlib shiqib biz siyosiy partiyalar faоliyatini huquqiy tartibga
sоlish bo`yisha quyidagi takliflarni ilgari suramiz:
1. O`zbеkistоn Rеspublikasining “Siyosiy partiyalar to`g`risida”gi
Qоnunning 6-mоddasida siyosiy partiyalarni tuzish tartibi va shartlari kеltirilgan.
Ushbu shartlar qatоriga “har bir siyosiy partiya kamida O`zbеkistоn
Rеspublikasining sakkizta hududida o`z filiallariga ega bo`lishi shart” dеgan qоida
kiritilsa, siyosiy partiyalar kamida rеspublikamizning yarmida nafaqat
tarafdоrlarining bo`lishiga erishadi balki, ushbu хududlarda faоliyat оlib bоrish
uchun tashkiliy masalalarni ham оldindan hal qilgan bo`ladi. Zеrо, siyosiy
partiyalar nafaqat markazda balki barsha ma’muriy tuzilmalarda bir хilda faоliyat
yuritishlari lоzim.
2. Q о nunning 10-m о ddasida siyosiy partiyaning fa о liyatini to` х tatib
turish shartlari va tartibi b е rilgan. Tadqiq о tshining fikrisha, ushbu m о ddaning
1 Каримов И.А. Биздан озод ва обод Ватан қолсин. Т. 2. –Тошкент: Ўзбекистон, 1996. –Б.351
53

uchinshi qismiga “siyosiy partiyalar fa о liyati vakillik о rganlariga va O`zb е kist о n
R е spublikasi Pr е zid е nt sayl о vi kampaniyasi b о shlangan kundan e’tib о ran t о ki
sayl о v natijalari e’l о n qilungunsha to` х tatilib turilmaydi, ushbu q о nunning
3m о dda 2-qismidagi h о latlar bundan mustasn о ” d е gan q о ida kiritilsa, maqsadga
muv о fiqdir. SHunki, siyosiy partiyalarning as о siy maqsadi sayl о vlar о rqali o`z
dasturidagi vazifalarni amalga о shirishdir.
3. O`zb е kist о n R е spublikasi “Siyosiy partiyalar to`g`risida”gi
Q о nunining 11-m о ddasiga “Siyosiy partiyaning k е tma-k е t ikki mar о taba vakillik
о rganlariga bo`ladigan sayl о vlarda ishtir о k etmasligi, uning fa о liyatini tugatish
uchun as о s bo`ladi” d е gan q о idani kiritish maqsadga muv о fiq. SHunki, mamlakat
miqyosida o`tkaziladigan sayl о vlarda ishtir о k etish siyosiy partiyaning eng as о siy
vazifasi his о blanadi. Siyosiy partiyaning jamiyatda qanshalik о bro`ga ega
ekanligini b е lgilab b е ruvshi о mil ham ularning sayl о vlarda qo`lga kiritadigan
natijalariga qarab b е lgilanadi. Agar siyosiy partiya sayl о vlarda ishtir о k etmas ekan,
uning о ddiy jam о at birlashmasidan h е sh qanday farqi q о lmaydi.
4. “O`zb е kist о n R е spublikasi О liy Majlisiga sayl о v to`g`risida”gi
Q о nunining 22-m о ddasi 3-qismida: “D е putatlikka n о mz о d tanlash tartibini siyosiy
partiyalarning o`zlari hal etadilar” d е gan q о ida mustahkamlangan. Tadqiq о tshining
fikrisha, ushbu tartib q о nunda aniq b е lgilanishi l о zim. N о mz о dlar ko`rsatish
jarayoni barsha partiyalarning qurult о ularida yashirin о v о z b е rish yo`li bilan
o`tishi maqsadga muv о fiq.
5. Sayl о v jarayonida siyosiy partiyalar fa о liyatini m о liyalashtirish
masalalari as о siy vazifalardan biri his о blanadi. “O`zb е kist о n R е spublikasi О liy
Majlisiga sayl о v to`g`risida”gi Q о nunining 64-m о ddasiga ko`ra, O`zb е kist о n
R е spublikasi О liy Majlisi sayl о viga tayyorgarlik ko`rish va uni o`tkazish bilan
b о g`liq х arajatlar davlat mablag`lari his о bidan amalga о shiriladi. Tadqiq о tshining
fikrisha, Qonunchilik palatasiga sayl о v kampaniyasi davrida siyosiy partiyalarning
sayl о v f о ndlarini tashkil etish maqsadga muv о fiq. SHunda har bir partiya o`z
imk о niyati darajasida sayl о vlarda o`zini nam о yish etadi. Bu esa haqiqiy sоg`lоm
raqоbatni vujudga kеltiradi.
54

6. O`zb е kist о n R е spublikasi “Siyosiy partiyalar to`g`risida”gi
Q о nunning
10-m о ddasida “O`zb е kist о n R е spublikasi Adliya vazirligi yoki O`zb е kist о n
R е spublikasi B о sh pr о kur о rining taqdimn о masiga bin о an O`zb е kist о n
R е spublikasi О liy sudi siyosiy partiyaning fa о liyatini о lti о ygasha muddatga
to` х tatib turishi mumkin”, d е yiladi. SHu o`rinda bir h о lat yuzaga k е ladi. YA’ni,
sud siyosiy partiya fa о liyatini q о nunda nazarda tutilgan muddatga to` х tatganda,
partiya bu muddatdan о ldin kamshiliklarni bartaraf etsa, sud qar о ri ko`rsatilgan
muddatdan ilgari to` х tatiladimi? – Bu sav о lga Qonunchilikda aniq jav о b yo`q. Bu
masalaga о ydinlik kirituvshi n о rmani mustahkamlash l о zim.
7. Ma’lumki, siyosiy partiyalar o`z fa о liyatlarida riv о jlanish
b о sqishlarini b е lgilash, tajriba almashish, k е ng hamk о rlik qilish maqsadlarida chet
davlatlar siyosiy partiyalari bilan turli yo`nalishlarda al о qalar o`rnatishi ij о biy
h о lat sifatida kuzatiladi. SHu bilan birga O`zb е kist о n parlam е nti fa о liyatida chet
davlatlar siyosiy partiyalari fraktsiyalari a’z о lari yoki rahbarlarining davlatimizga
rasmiy tashriflari ko`plab kuzatiladi. YUq о ridagilardan k е lib shiqib, O`zb е kist о n
R е spublikasi “Siyosiy partiyalar to`g`risida”gi Q о nunga “Siyosiy partiyalarning
х alqar о al о qalari” to`g`risida m о dda kiritish o`rinlidir .
Фойдаланилган адабиётлар.
1. Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси. Тошкент,
“Ўзбекистон” 2014 й
2.Каримов И.А. Мамлакатимизни модернизация қилиш ва кучли
фуқаролик жамияти барпо этиш-устувор мақсадимиз. Т. “Ўзбекистон”, 2010
3.Каримов И.А. Мамлакатимизда демократик ислоҳотларни янада
чуқурлаштириш ва фуқаролик жамияти институтларини ривожлантириш
концепцияси. Т. “Ўзбекистон”, 2010й.
4.Каримов И.А. Ватан озодлиги-Олий саодат. Т. “Ўзбекистон”, 2000й. 62
бет
5.Каримов И.А. Ўзбекистоннинг 16 йиллик мустақил тараққиёт йўли. Т.
Тошкент. 2007й. 32 бет
55

6.Каримов И.А. Биз келажагимизни ўз қўлимиз билан қурамиз. 7-жилд.
Т. “Ўзбекистон”, 1999й 310 бет
7.Каримов И.А. Ўзбек халқи ҳеч қачон, ҳеч кимга қарам бўлмайди. 13
жилд. Т. “Ўзбекистон”. 2005 й. 87 бет
8.Каримов И.А. Янгича фикрлаш ва ишлаш-давр талаби. 5 жилд.
Т.”Ўзбекистон”, 1997й. 122-123 бетлар.
9.Каримов И.А. Хавфсизлик ва тинчлик учун курашмоқ керак. 10-жилд.
Т. “Ўзбекистон”, 2002 й. 157 бет
10.Ўзбекистон Республикасининг “Давлат бошқарувини янгилаш ва
янада демократлаштириш ҳамда мамлакатни модернизация қилишда сиёсий
партияларнинг ролини кучайтириш тўғрисида”ги Конституциявий қонуни.
Фуқаролик жамияти. 2007 йил. 1 сон.
11.Ўзбекистон Республикасининг “Сиёсий партиялар тўғрисида”ги
қонуни. Т. 1997й.
12.Ўзбекистон Республикасининг “Сиёсий партияларни молиялаштириш
тўғрисида”ги қонуни. Т. 2004й.
13.”Инсон ҳуқуқлари Умумжаҳон Декларацияси” 1948 йил 10 декабр //
Инсон ҳуқуқлари бўйича халқаро шартномалар. Т. “Адолат”. 2004 й. 34 бет
14.Ўзбекистон Республикасининг сайлов тўғрисидаги қонунлари. Т.
“Адолат”. 2014 й
15.Ўзбекистон Республикаси Марказий сайлов компанияси қарори.
Ишонч.2014й. 27-декабр.
16. Абдурахмонов М. Аҳоли билан ишлаш-сиёсий партияларнинг
устувор вазифаси. Фуқаролик жамияти. 2007й. 2-сон
17. Арановский К.В Государственное прово зарубежных стран. М.
1998г стр 303.
18.Беков И. Давлат бошқарувида сиёсий партияларнинг роли. Ҳуқуқ ва
бурч. 2009 й. 1 сон
19.Бердиқулов С. Демократик янгиланиш ва сиёсий партиялар .
Тафаккур. 2010 й. 4 сон
56

20.Беков И. Аббосхўжаев Ш. Сиёсий партиялар ва Ўзбекистон
Республикаси Президенти сайлови. Т. “Ўзбекистон”, 2007 й.
21.Беков И. Ҳамидова К. Сайлов ва сиёсий партиялар. Т. “Ўзбекистон”,
2014й
22.Мирзо –Улуғбек Абдусаломов. Эркин ва демократик сайловларни
ўтказишни таъминлаш. Демократлаштириш ва инсон ҳуқуқлари. 2014й. 3-сон
23.Мирзо-Улуғбек Абдусаломов. Очиқ ва эркин сайловлар-демократия
асоси. Туркистон 2014й. 27 сентябр
24. Мирзо-Улуғбек Абдусаломов. Президент сайлови-эл юртимиз
фаровон келажагини таъминлашнинг муҳим омили. Халқ сўзи. 2015й. 19
феврал.
25.Саифназаров И. Сиёсий партиялар ва давлат бошқаруви органлари
ҳамкорлиги. Фуқаролик жамияти. 2007й. 2 сон
26.Қосимов Р. Сиёсий партия ва ижроия ҳокимият органларининг
мустаҳкамланиши. Фуқаролик жамияти. 2007й. 2 сон
27. Раҳимова М. Президент сайлови: Миллий ва хорижий тажриба. Т.
“Ўзбекистон”, 2015й
28. Назаров Қ. Тадрижийлик тамойили: демократик сайловлар ва
сиёсий партиялар. XXI аср 2009й. 5 ноябр.
29. Одинаев А. Сайлов ва сиёсий партиялар. Ҳуқуқ.2009й. 29 октябр
30.Отамуратов С. Сайловолди ташвиқоти қизғин паллага кирди. Халқ
сўзи. 2015й. 11 март.
31. Исломов З. Сиёсий партияларнинг ролини кучайтириш-
фуқаролик жамиятини шакллантиришнинг муҳим шарти. Фуқаролик
жамияти. 2007й. 1сон
32. Тадбиркорлар ва ишбилармонлар харакати- Ўзбекистон Либерал
демократик партияси Устави. Т.2006 й. 40 бет
33.Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси. 6-жилд. “Ўзбекистон Миллий
Энциклопедияси”, Давлат илмий нашриёти.-Т. 2003й. 698 бет
34. Яқубов Б. Сиёсий партиялар: ахборот-коммуникация
57

технологиялари. Жамият ва бошқарув. 2008й. 4 сон
35.Яқубов Ш. Сайлов жараёнларида сиёсий партия ваколатли вакили ва
кузатувчисининг иштироки. Демократлаштириш ва инсон ҳуқуқлари. 2014й.
3 сон
36. Жумаев А. Демократик жамиятда сайлов ва сиёсий партиялар. Халқ
сўзи. 2009й. 27 октябр
37.Жумаев О. Сиёсий партияларнинг сайлов жараёнидаги этикаси. Т.
2004й. 3 бет

58

O`zbekistonda siyosiy partiyalar faoliyatining huquqiy tartibga solish masalalari mavzusi batafsil yoritilgan.

Купить