Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 443.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbekistonda tilshunoslikning asosiy bosqichlari

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASIOLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGIMIRZO ULUG’BEK NOMIDAGIO’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O’ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETIFILOLOGIYA VA TILLARNI O’QITISH: O’ZBEK TILI YO’NALISHI TILSHUNOSLIK VA UMUMIY TILSHUNOSLIK FANIDAN KURS ISHI MAVZU: O’ZBEKISTONDA TILSHUNOSLIKNING ASOSIY BOSQICHLARI Bajardi: __________________ Qabul qildi: __________________ Toshkent-2026 MUNDARIJA KIRISH………………………………………………………………………...…..3 I BOB. O‘ZBEK TILSHUNOSLIGINING SHAKLLANISHI VA QADIMGI DAVR………………………………………………………………………………5 1.1. Turkiy tillarni o‘rganishning ilk bosqichlari: Mahmud Qoshg‘ariyning "Devonu lug‘atit turk" asari — birinchi qiyosiy-tarixiy asar sifatida………………………5 1.2. O‘rta asrlar va Alisher Navoiy davri: "Muhokamat-ul lug‘atayn" asarining o‘zbek tilshunosligi rivojidagi o‘rni……………………………………………….12 1.3 O‘rta asrlar va M.Qoshg’ariy asari tahlili………………………………..….21 I Bob bo’yicha xulosa…………………………………………………………...23 II BOB. XIX ASR OXIRI VA XX ASR BOSHLARIDAGI O‘ZBEK TILSHUNOSLIGI………………………………………………………………..24 2.1. Jadidchilik harakati va til masalalari: Fitrat, Elbek va Qayyum Ramazonning tilshunoslik qarashlari……………………………………………………………24 2.2. O‘zbek tili grammatikasi va imlosining ilmiy asoslanishi (1920-1930 yillar)..26 2.3 Movarounnahr, Farg’ona va Xorazm o’zbek tili shakllanish o’chog’i sifatida..35 II Bob bo’yicha xulosa……………………….…………………… …………...…37 UMUMIY XULOSA…………….…………………………….…………………38 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI……………………….……40 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Dunyo globallashayotgan va axborot texnologiyalari gurkirab rivojlanayotgan hozirgi davrda har bir xalqning milliy o‘zligini anglatuvchi eng muhim omil uning tilidir. O‘zbek tili uzoq va boy tarixiy taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tgan bo‘lib, uni ilmiy jihatdan tadqiq etish bosqichlarini o‘rganish bugungi kun tilshunosligi uchun g‘oyat dolzarbdir. O‘zbekiston Respublikasining "Davlat tili haqida"gi Qonuni va ona tilimizning xalqaro nufuzini oshirish borasidagi islohotlar tilshunoslik tarixini xolis va tizimli tahlil qilishni talab etadi. O‘zbek tilshunosligining shakllanish bosqichlarini o‘rganish orqali biz tilimizning ichki qonuniyatlarini, uning boshqa tillar bilan aloqasini va kelajakdagi rivojlanish istiqbollarini aniqroq tasavvur qila olamiz. Dunyo globallashayotgan va milliy qadriyatlarni asrab qolish masalasi birinchi o‘ringa chiqayotgan hozirgi davrda har bir xalqning o‘zligini anglatuvchi eng asosiy omil uning tilidir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganlaridek: "Ona tilimiz — milliy ma’naviyatimizning bitmas-tuganmas bulog‘idir. Shuning uchun unga munosib hurmat va ehtirom ko‘rsatish nafaqat qarzimiz, balki muqaddas insoniy burchimizdir" 1 . Shu nuqtai nazardan, o‘zbek tilshunosligining tarixiy bosqichlarini, uning shakllanish va rivojlanish qonuniyatlarini ilmiy asosda o‘rganish bugungi kunda har qachongidan ham dolzarbroqdir. Davlatimiz rahbari o‘z ma’ruzalarida tilshunoslik fanini zamon talablari darajasida rivojlantirish, ayniqsa, ona tilimizning boy imkoniyatlarini xalqaro miqyosda keng targ‘ib qilish zarurligini alohida qayd etib kelmoqdalar. Binobarin, Mahmud Qoshg‘ariy va Alisher Navoiy kabi mutafakkirlardan boshlangan milliy tilshunoslik an’analarini o‘rganish, jadid bobolarimizning til islohotlarini tahlil qilish va zamonaviy o‘zbek tilshunosligining 1 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: "O‘zbekiston" nashriyoti, 2021. – B. 124. 3 yutuqlarini tizimlashtirish ushbu kurs ishining asosiy dolzarb yo‘nalishini belgilaydi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. O‘zbek tilshunosligi tarixi turli davrlarda Mahmud Qoshg‘ariy, Alisher Navoiy kabi mutafakkirlardan boshlab, XX asrda A. Fitrat, G‘. Abdurahmonov, A. G‘ulomov, Sh. Shoabdurahmonov kabi yirik olimlar tomonidan tadqiq etilgan. Shuningdek, mustaqillik yillarida N. Mahmudov, A. Nurmonov kabi tilshunoslar tilshunoslikning nazariy masalalarini yangicha qarashlar asosida yoritib berganlar. Biroq, tilshunoslik bosqichlarini yaxlit bir tizim sifatida, qadimgi davrdan zamonaviy yo‘nalishlargacha qamrab olgan holda o‘rganish hamon muhim ilmiy ahamiyatga ega. Kurs ishining maqsadi. O‘zbekistonda tilshunoslik fanining shakllanishi va rivojlanish bosqichlarini tarixiy ketma-ketlikda tahlil qilish, har bir davrning o‘ziga xos xususiyatlari va buyuk tilshunos olimlarning qo‘shgan hissalarini yoritib berishdan iborat. Kurs ishining vazifalari:  Turkiy tillarning ilk ilmiy tahlili sifatida Mahmud Qoshg‘ariy merosini o‘rganish;  O‘rta asrlarda o‘zbek tili nufuzini oshirishda Alisher Navoiyning tilshunoslik qarashlarini tahlil qilish;  XX asr boshidagi jadidlar va Fitrat boshchiligidagi til islohotlarini ko‘rib chiqish;  Zamonaviy o‘zbek tilshunosligini ng (lingvokultur ologiya, kognitiv tilshunoslik) shakllanish jarayonlarini yoritish. Kurs ishining obyekti va predmeti. Ishning obyekti — o‘zbek tilshunosligi fanining rivojlanish jarayoni. Predmeti esa ushbu jarayon davomida yaratilgan ilmiy asarlar, nazariyalar va tilshunoslik maktablarining o‘ziga xosligidir. Kurs ishining tuzilishi. Mazkur kurs ishi kirish, uchta asosiy bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 4 I BOB. O‘ZBEK TILSHUNOSLIGINING SHAKLLANISHI VA QADIMGI DAVR 1.1. Turkiy tillarni o‘rganishning ilk bosqichlari: Mahmud Qoshg‘ariyning "Devonu lug‘atit turk" asari — birinchi qiyosiy-tarixiy asar sifatida Hozirgi o’zbek adabiy tili rivojlangan, ijtimoiy mavqeyi yuksalgan, sayqal topgan, fonetik va leksik grammatik jihatdan me’yorlashgan milliy tildir. Tilning paydo bo’lish masalasi qadim zamonlardan buyon kishilarni qiziqtirib keladi 2 . Antik davrlarda ham tilning kelib chiqishi haqida bir qancha nazariyalar yuzaga kelgan. Antik davr faylasuflari bu masalada bir-biriga qarama-qarshi bo’lgan ikki xil nazariyani ilgari suradilar. Ularning ba’zilari til tabiiiy yo’l bilan paydo bo’lgan, ya’ni so’z va predmatlar o’rtasida to’g’ridan-to’g’ri bog’lanish kishilar predmet va narsalarni tabiiy holda bilib olishgan, til ilohiy bir kuch tomonidan yaratilgan deb hisoblaydilar. Bu guruhdagi faylasuflarni biz fanda idealistlar deb nomlab keldik. Ayrim faylasuflar til kishilarning o’zaro bir-bir bilan kelishishi natijasida paydo bo’lgan, ya’ni tili ijtimoiy mehnat yuzaga keltirgan, degan nazariyani yaratganlar va ular materialistlar deb ataladi. Ularning ayrimlaritilni kishilarning o’zaro (kurashi natijasida) aloqa qilish ehtiyojidan kelib chiqan deb hisoblasa ba’zilar ayrim shaxslarning o’z fikrini, avval o’zi uchun, keyin boshqalar uchunbildirishi natijasida kelib chiqqan deb hisoblaydilar. Shu nazariyalarga ko’ra, avvalo ularni ikki guruhga ajratib, tilshunoslik fanida ularning birinchisini ijtimoiy nazariya, ikkinchisini indivudial nazariya deb nomladi.Individiual nazariyaga ko’ra tilning paydo bo’lishi ovoz (tovush)ga taqlid va undov nazariyasi asosida yuzaga kelgan. Mehnat qilish, mehnat qurollarini yasash jarayonida odamlar borgan sari uyushib boradilar, natijada kishilik jamiyati yuzaga keladi, jamoa bo’lib mehnat qilish jarayonida bir- biriga nimanidir aytish zaruriyati tug’iladi. Bu zaruriy ehtiyoj esa tilni yaratadi. Til 1. 2 Azizov O. Tilshunoslikka kirish. T. 1963. 5 bilan ayni bir vaqtda tafakkur paydo bo’ladi. Davrlar o’tishi bilan buyuk o’zgarishlar til va tafakkurning takomillashuvi uchun shart-sharoit yaratib beradi. Yuqorida aytib o’tilganidek, til taraqqiyoti juda murakkab hodisa bo’lib, ayni paytda uning taqdiri jamiyat taraqqiyoti bilan uzviy bog’langan. Til asta-sekinlik (evolyutsiya yo’li) bilan taraqqiy etib boruvchi hodisadir. Ma’lumki kishilik jamiyati bi r tekisda rivojlanib bormaganligi sababli tillarning taraqqiyot yo’llari ham har xildir. Hatto kishilik jamiyati (bir tekisda) XXI asrga qadam qo’ygan zamonda ham taraqqiy etgan millatlar bilan bir qatorda, xalq tili darajasiga o’sib yetmagan ibtidoiy jamoa davridagi qabilaviy jamiyat sharoitida yashovchi shimoliy Melaneziya orollarida yashovchi polonetslar kabi qabilalar ham mavjud. Jamiyat taraqqiyotining ma’lum bir davriga kelib ayrim tillar aloqa qilish doirasidan chiqib ketadi va got, lotin, poloves kabi o’lik tilllarga aylanib qoladi. Kishilik jamiyati tarixi shuni ko’rsatadiki, jamiyat a’zolarining avval urug’dosh tili , qabila tili, keyin illat, millat tilllaripaydo bo’ladi. Har qaysi qabila o’ziga hos nom va hududlarini egallaydi. Qabila tili esa shujamiyat jamoasining asosiy aloqa vositasi bo’lib xizmat qiladi. 3 Til taraqqiyotidagi birinchi yo’nalish differensiatsiya (ajratish) hodisasidir. Qabiladagi kishilar soni ko’payishi bilan aholisi o’troqlashib qolgan hudud qabilaning turli iqtisodiy narsalarga bo’lgan ehtiyojini qondira olmaydi va boshqa bir qanchasaba blar tufayli qabila bo’linib ketishi mumkin. Turli qabilalar bo’linib chiqqandan so’ng o’zlari ajralib chiqqan oldingi qabilaning tilidan foydalana beradi.Shunga qaramay ma’lum bir shart-sharoitlar natijasida ularning tillarida farqlar paydo bo’ladi. Asta-sekin jamiyat ya’ni shevalar, lahjalar vujudga keladi.Bu esa tillarning shakllanishidagi birinchi eng asosiy yo’ldir. Tillarning taraqqayotidagi ikkinchi yo’l integratsiya (qo’shilib ketish)dir. Jamiyat taraqqiyotining ma’lum bir davriga kelib turli obyektiv sabablarga ko’ra umumiy 3 Abdurahmonov G‘., Rustamov A. Qadimgi turkiy til. – Toshkent: O‘qituvchi, 1982. 6 dushmandan, tabiiy ofatlardan saqlanish uchun ba’zi qabilalar qo’hilib ketadiva qarindosh qabilalarning uyushmasi (ittifoq) paydo bo’ladi. Natijada asta-sekin uyushmagan jamoaning hamma a’zolari uchun tushunarli bo’lgan umumiy til yuzaga keladi. Jamiyat taraqqiyotining keying bosqichlarida hudud jihatdan bir muncha mustahkamlangan davlatlar paydo bo’ladi. Davlat paydo bo’lishi xalqlar o’rtasida turli-tuman munosabatlarning rivojlanishiga olib keladi. Buning natijasida davlat hududida yashovchi barcha kishilar uchun muhim aloqa vositasi bo’lib xizmat qiladigan xalq (elat) tili vujudga keladi. Umumiy bir til davlatning shart- sharoitlariga qarab shu davlatda yashovchi asosiy xalqlarga tushunarli bo’lishi mukin. Jamiyat tarixida o’zbek tili Oltoy tillar oilasining turkey tillar turkumiga kiradi.Dunyoga 24 xil turkiy til bor: o’zbek, turkman, ozarbayjon, qozoq, qirg’iz, turk, uyg’ur, boshqud, qoraim, qumiq, no’g’ay, oyrat, karagas 4 . tatar, chuvash, yoqut, qorachoy, bolgar, tuva, oltoy turklari, xakas, gagauz, shor, O’zbek adabiy tili tarixi quyidagi qatlamlarni o’z ichiga oladi: 1.Qadimgi turkiyadabiy til. (X-XI asrlar).O’rxun-Enasoy yodgorliklari (V-VII asrlar). Mahmud Koshg’ariyning “Devoni- lug’oti turk” (“Turk tillar devoni”), Yusuf Xos Hojibning “Qutatg’u bilig” (“Saodatga yo’llovchi bilim”) asarlari shu tilda yozilgan. 2. Eski o’zbek adabiy tili. (XIII-XIX asrning ikkinchi yarmigacha). Xorazmiyning “Muhabbatnoma”, Rabg’uziyning “Qissayi Rabg’uziy”, Atoyi, Sakkokiy,Sayfi Saroy, Lutfiy ,Alisher Navoiy, Bobur, Mashrab, Maxmur, Muqumiy, Furqat, Zavqiy va boshqalar asarlari. 3.Hozirgi o’zbek adabiy tili. (XIX-asrning ikkinchi yarmidan hozirgi davrgacha). “Turkiy viloyati gazeti”nashr qilina boshlagan vaqtdan (1870-yildan) e’tiboran to hozirgi kungacha yaratilgan barcha asarlar hozirgio’zbek adabiy tilining namunalari hisoblanadi. 4 Ne’matov H., Rasulov R. O‘zbek tili tizimli leksikologiyasi asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1995. 7 O’zbek tili XI asrdan mustaqil til sifatida shakllana boshladi, XIII asrda eski o”zbek adabiy tili shakllanib bo’ldi, keyingi taraqqiyoti milliy tillarning yuzaga kelishi bilan bog’liqdir. Shunday qilib, millat paydo bo’lishi bilan birga milliy til ham yuzaga keladi. Milliy tilning yagonaligi xalq tilining tarixiy taraqiyoti orqasida shakllanadi. Buni o’zbek tili misolida yaqqol ko’rish mumkin. Milliy til shevalar bilan o’zaro bog’langan holda taraqqiy etaveradi. Shuni aytish lozimki, davrlar o’tishi bilan tildayangi so’zlar, iboralar paydo bo’ladi. Tilning lug’at tarkibi vagrammatik qurulishi takomillashadi, lekin u o’z fonetik tizimini, asosiy leksik tarkibi va grammatik qurilishini saqlab qoladi 5 . Eramizning XI asrlaridan boshlab qarluq qabila ittifoqi kuchaya boshladi va Qoraxoniylar sulolasi hukmronligida gi o'zlarining davlatlarini tashkil etdi. Qoraxoniylar Sirdaryo havzalari hamda Somoniylarga qarashli bo'lgan Buxoro va Samarqandlarga ham o'z ta'sirini o'tkazadi.\Qoraxoniylar davlati mayda uyg'ur qabilalarini hamda Sirdaryo va Amudaryo oralig'idagi turk-eron aholisi yashaydigan madaniy yerlarni o'ziga bo'ysundirgan holda X asr oxirlarida islom dinini qabul qilib, Markaziy Osiyoning eng madaniy turk davlatiga aylandi.Qoraxoniylar tomonidan ikki rivojlangan madaniy markazning sharqda uyg'ur madaniyatining va g'arbda, Markaziy Osiyoda, turk-eron madaniyatining birlashtirili-shi uning yozma madaniyatida ham o'z ifodasini topdi. Qoraxoniylar davrining eng asosiy adabiy va lingvistik yodgorliklaridan biri Mahmud Koshg'ariyning «Devonu lug'atit-turk» nomli qomusiy asaridir. B U asar turkiy tillarning o'sha davrdagi fonetikasi, leksikasi, grammatikasi, dialektal xususiyatlari haqida to'la ma'lumot beruvchi qimmatli man- badir. Shu bilan birga turkiy xalqlarning xalq og'zaki ijodi namunalarini aks ettirgan yirik badiiy asardir.Mahmud Koshg'ariy tilshunoslik tarixida ilk bor barcha turkiy tillarning bir necha guruhlarini tasniflab, ular o'rtasidagi umumiy va farqli jihatlarni aniqlagan holda qiyosiy-tarixiy tilshunoslik deb nomlanuvchi tilshunoslik yo'nalishiga asos soldi..( Qoraxoniylar davriffing ikkinchi yirik yozma yodgorli gi-5 Abdurahmonov G‘., Rustamov A. Qadimgi turkiy til. – Toshkent: O‘qituvchi, 1982. 8 bu Yusuf Xos Hojibning «Qutadg'u bilik» («Baxtkel-tiruvchi bilim») asaridir.Bu asar yirik badiiy-tarbiyaviy asar bo'lib, turkiy adabiyot tarixida juda katta ahamiyatga ega. Shuningdek, Xo'ja Ahmad Yassaviyning hikmatlari, Ahmad Yugnakiyning «Hibatul-haqoyiq» asarlari shu davr-ning eng buyuk adabiy durdonalaridir.(Qoraxoniylar davri adabiy tili hozirgi Markaziy Osi-yodagi barcha turkiy tillarning shakllanishi va rivojlanishi uchun asos boigan til sanaladi va shuning uchun bu davr tili ko'pchilik turkiyshunoslar tomonidan eski turkiy til deb yuritiladi.'? Mahmud Koshg'ariy Chindan tortib to Rumga qadar yashagan turkiy qabilalar haqida shunday deb yozadi: — Turklar aslida yigirma qabiladir. Har bir qabilaning sanoqsiz allaqancha urug'lari bor. Men bulardan asosiy larini - ona urug'larini yozdim, shaxobchalarini tashladim. 6 «Devonu lug'atit-turk»dagi ma'lumotlarga qaraganda, o'sha davrda bajanak, qipchoq, o'g'uz, boshqird, basmil, yabaqu, tatar, qirg'iz, chigil, tuxsi, yag'mo, ig'raq, uyg'ur kabi turkiy qabilalar tili umum turkiy adabiy tilni tashkil qilgan. Ulardan «eng yengili - o'g'iz, eng to'g'risi, yaxshi si - yag'mo, tuxsi, eng ochiq, ravon til - haqoniy oilasida yashovchilarning tili» ekanligi ta'kidlangan.Eski turkiy til eski o'zbek tilining shakllanishi va rivojida muhim o'rin tutgan.Ko'kramak - na'ra hukmdor Bo'gu — dono Al — qizil Ko'ni — to'g'ri, rost, haqqoniy tortmoq Sandilach —sa'va Qirg'ilach —qaldirg'och Sandug'ach —bulbul Elig — Qoraxoniylar davri adabiy tili o'zbek tilining shakllanishi uchun ham asos bo'ldi. Bu davrdagi ikki adabiy til an'anasi sharqiy (qorluq-uyg'ur) adabiy tili va g'arbiy (qipchoq-o'g'uz) adabiy tili o'zbek tilining shakllanishida xizmat qildi. j7) Xususan, g'arbiy til an'anasida yozilgan Qui Alining «Qissai Yusuf» dostoni (1239-yil) hamda sharqiy til an'anasida yozilgan Rabg'uziyning «Qisasi Rabg'uziy» (1309—1310) asarlari o'zbek adabiy tilining shakllangan davrini ifoda etuvchi 6 Ne’matov H., Rasulov R. O‘zbek tili tizimli leksikologiyasi asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1995. 9 badiiy asarlardir. A. Borovkovning e'tirof etishicha, «Tafsir» (XIII asr) tili eski o'zbek tilining yorqin namunasidir. «0'g'uznoma», «Tafsir» (Qur'onning so'zma-so'z tarjimasi, izohlar, sharhlar, tushuntirishlar), Qutbning «Xusrav va Shirin», Sayfi Saroiyning «Guliston», Xorazmiy ning «Muhabbatnoma» asarlari eski o'zbek tilida yaratilgan dastlabki namunalardir. Arab, fors-tojik tillariga xos bo'lgan fonetik, leksik va grammatik xususiyatlar eski o'zbek tiliga ko'plab o'zlashdi. Bu davrda o'zbek qabilalari boshqa qabilalarga nisbatan si yosiy hayotda yetakchilikni o'z qo'llariga ola boshladilar. (O 'zbek atamasi tarixda ilk bor XII asrda Rashididdinning «Mo'g'ullar tarixi» asarida atoqli ot ma'nosida tilga olinadi. Jaloliddin Manguberdining qo'shin boshliqlaridan biri O'zbektoy deb atalgan O'zbek degan so'zning «o'ziga bek», «otliq qo'shin», «sodda», «to'g'ri», «insofli», «saxiy», «odamoxun», «diltortar», «suyukli» kabi ma'nolari ham mavjud. O'zbek atamasining unga qadar ishlatilgan turk, sart, chig'atoy singari atamalarga nisbatan tilimizda barqaror bo'lib qolishi Shay - boniyxon boshchiligidagi o'zbek urug Manning Markaziy Osiyoda o'troqlashuvi, hokimiyatni o'z qo'llariga olishi bilan bog'liq. 7 O'zbek tilining takomillashuvida Atoiy, Sakkokiy, Lut-fiy singari o'nlab, yuzlab so'z ustalari xizmat qilgan bo'lsalar, Mavlono Alisher Navoiy uning obro'yini dunyoga tanitdi Navoiy davri va Navoiygacha bo'lgan davrda o'zbek tili t urk lafzi, turkiy til nomi bilan yuritilgan. XVI asrdan o'zbek urug'larining nomi butun xalqning nomiga aylanib ketdi. Shuningdek, o'zbek tili mo'g'ullar bosqinidan so'ng shu yerga egalik qilgan Chig'atoy nomi bilan, rus bosqini davrida esa ruslar tomonidan sart tili nomi bilan ham yuritilgan. Eski turkiy tildan ajralib to hozirgi o'zbek tilining shakl-lanishigacha (XX asr boshlarigacha) bo'lgan o'zbek tili eski o'zbek tili deb nomlanadi!""/Demak, [eski o'zbek tili XII - XIII asrdan to XX asrning boshlarigacha bo'lgan o'zbek tili tarixini o'z ichiga oladi va juda katta yozma manbalarni o'zida mujassam etadi. Alisher 7 Mahmud Qoshg‘ariy. Devonu lug‘atit turk (Tarjimon S. Mutallibov). 3 jildlik. – Toshkent: Fan, 1960-1963 10 Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Turdi Farog'iy, Boborahim Mashrab, Zokirjon Holmuhammad o'g'li Furqat, Muhammad Aminxo'ja Muqimiylarning eski o'zbek tilini yangi taraqqiyot bosqichiga olib chiqishda xizmatlari katta. Ayniqsa, bu borada Alisher Navoiy ulkan ishlar qildi. U o'zbek tilini xazina deb bildi. Bu xazinani ilonlar va tikonlar o'rab turganligini ta'kidladi. Navoiy eski o'zbek adabiy tilini ana shu «ilon»lardan va «tikon»lardan tozalab berdi. Eski o'zbek adabiy tili hozirgi o'zbek adabiy tilining vu judga kelishida muhim bosqich sanaladi. 11 1.2. O‘rta asrlar va Alisher Navoiy davri: "Muhokamat-ul lug‘atayn" asarining o‘zbek tilshunosligi rivojidagi o‘rni Har qanday xalqning etnik tarixi unga berilgan nomga nisbatan qadimiydir. Shuningdek, o‘zbek xalqi va kelib chiqish tarixi ham uning nomiga nisbatan qadimroqqa borib taqaladi. «O‘zbek» termini aslida Dashti qipchoqda istiqomat qiluvchi turkiy qabila va elatlarning bir qismiga berilgan nom. Tarixning guvohlik berishicha, Dashti qipchoqda qadimda va o‘rta asrlarda asosan turkiy xalqlar va allaqachonlar o‘z ona tilini unutib, turklashgan mo‘g‘ul qavmi yashab keladi. Ana shu qipchoq cho‘lining turk va til jihatdan turklashgan aholisi tarixiy asarlarda XIII asrning 80-yillaridan boshlab o‘zbek nomi bilan uchraydi. Masalan, Hamidulloh Kazviniy (1281-1350) Dashti qipchoqni «mamlakati o‘zbek» (o‘zbeklar mamlakati) yoki «ulusi o‘zbek» (o‘zbek ulusi) deb yozsa, Al-Kalkoshandiy (1418-yilda vafot etgan) ularning podsholarini «maliki bilad o‘zbek» (o‘zbeklar mamlakatining podshosi) deb ataydi. 8 Nizomiddin Shomiy (1404 yildan keyin vafot etgan), Sharafiddin Ali Yazdiy (vafoti 1454-yilda), Abdurazzoq Samarqandiy (1413-1482) va Xondamir (1475-1535) asarlarida ham o‘zbeklar haqida qimmatli ma’lumotlar beriladi. Biroq ularning barchasida XV asr boshlariga qadar o‘zbeklar haqida gap ketganda, Dashti qipchoq xalqi - ko‘chmanchi o‘zbeklar tushunilgan. Markaziy Osiyoning dehqonchilik vohalarida, birinchi navbatda, Movarounnahrda, qadimdan istiqomat qilib kelgan xalq esa, agar u turkiy tilda so‘zlashgan bo‘lsa, turklar deb atalgan. Ularning tili Dashti qipchoq o‘zbeklarining tili bilan bir xil bo‘lib, turkiy tilning turli lahjalarida edi. Movarounnahr turklari va uning turkiylashgan xalqi o‘zlarini turkiy qavm vakillari deb bilganlar 9 . Arablar Movarounnahrda o‘z hukmronligini mustahkamlab olgach, VIII asrning 30-yillarida so‘g‘d tuprog‘iga turklarning katta guruh shaklida kirib kelishi 8 Ne’matov H., Rasulov R. O‘zbek tili tizimli leksikologiyasi asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1995. 9 Abdurahmonov G‘., Rustamov A. Qadimgi turkiy til. – Toshkent: O‘qituvchi, 1982 12 sekinlashdi. Arablarga qadar kelib o‘rnashib qolgan turkiy qabilalarning arablar hukmronligi va somoniylar davrida (VIII-X asrlar) tobora o‘troq hayot tarziga ko‘chishi tezlashdi. Shosh, Farg‘ona, va Xorazmda turkiy xalqlar mahalliy aholi orasiga tobora singib o‘troqlashgan turklar va til jihatidan turklashgan yerli aholi «sort» deb ataluvchi etnik qatlamga aylanib bordi. O‘zbek xalqining etnik tarixida qarluqlar va qoraxoniy turklarning ham o‘rni bor. VIII asr o‘rtalarida Shimoliy Farg‘ona yerlarida, Sirdaryoning sharqidan to Yettisuvgacha bo‘lgan yerlarda qoraxoniylar o‘z hukmronligini o‘rnatdi. X asrning o‘rtalaridan bu zonada qoraxoniylar davlati tashkil topdi. Qoraxoniylar davlati tarkibida arg‘u, tuxsi, qarluq,chigil va yag‘mo qabilalari bo‘lib, ulardan, ayniqsa, dastlabki to‘rttasi madaniy jihatdan boshqa turkiy qabilalardan ancha ustunligi bilan ajralib turar edi. X asrning oxirlaridan turkiy etnik qatlamning Movarounnahrning barcha hududlarida ustunligini ta’minlovchi tarixiy voqealar sodir bo‘ldi. Sirdaryodan Yettisuvgacha bo‘lgan yerlarda, shimoliy Farg‘ona va butun Sharqiy Turkistonda o‘z hukmronligini o‘rnatgan qoraxoniy turklari X asr oxirlarida Movaroun- nahrning ichki hududlariga ham kirib keldilar. Qoraxoniylar zamonida mamlakatning turkiy qatlam kirmagan biror yeri qolmadi. Bu davrda (XI-XII asrlarda) butun Movarounnahrda aholining turkiy tilda gaplashuvchi qatlami, shu jumladan, sug‘diylar ham jamiyatning barcha ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotida ustun bo‘lishga qaramay, Samarqand va Buxoro kabi shaharlarda ham fors - tojik tilida so‘zlashish va yozish davom etardi. Bu hol faqat adabiy doiralarda emas, rasmiy mahkamalarda ham sezilardi. Lekin Farg‘ona va Shosh shaharlarida (Marg‘ilon, Isfara, Xo‘jand bundan mustasno) va Xorazmda ahvol boshqacha edi. Turk tilida so‘zlashuvchilar qatlami fors tili qatlamidan kuchli bo‘lib, uning ta’siri so‘g‘d shahar muhitiga ham jadal kirib borardi. Qoraxoniylardan keyin o‘zbek xalqi tarkibiga qo‘shilgan yangi etnik komponent uning jismoniy qiyofasi-antropologik tipini keskin o‘zgarishga olib keladi. O‘rta Osiyoning Chingizxon tomonidan bosib olinishi (XIII asr) ham, XVI asr boshida Shayboniyxon boshliq Dashti qipchoq ko‘chmanchi o‘zbeklari ham 13 o‘zbeklarning tipini tamoman o‘zgartira olmadilar. Shuni ham aytish kerakki, Chingizxon bilan kelgan mo‘g‘ul urug‘lari orasida turkiy qabilalar ozchilikni tashkil etardilar. Shayboniyxon bilan kelgan ko‘chmanchi o‘zbeklar orasida esa, aksincha, turkiylashgan mo‘g‘ul urug‘lari ko‘pchilikni tashkil etar edi. Ular orlot, do‘rmon, qo‘ng‘irot, mang‘it, nukus, chiliboy, kenagas, ming kabi turkiylashgan aymoqlar bo‘lib, yana uzoq yillar davomida alohida etnik guruhlar bo‘lib yashab qolaverdilar. Ularning antropologik qiyofasi mumtoz mo‘g‘ul tipini eslatardi. Bundagi ayrim qabilalar turkiy etnik guruhlarning quramasi edi. Ular ko‘p hollarda etnik kelib chiqishi bo‘yicha emas, balki hududiy tamoyil bo‘yicha uyushgan edilar. Shuning uchun ham ular keyinchalik osonlik bilan Movarounnahr xalqlari tarkibiga singib ketdilar. So‘nggi qabilalar keyinchalik o‘zbek millatining shakllanishda muhim rol o‘ynadi. 10 O‘zbek adabiy tili taraqqiyotini davrlashtirish. Adabiy til umumxalq tilining ishlov berilgan, sayqallashtirilgan va ma’lum bir me’yorga solingan shaklidir. Demak, o‘zbek adabiy tili sheva va lahjalar bir butunligidan iborat bo‘lgan o‘zbek milliy tilidan farqlanadi. O‘zbek adabiy tili o‘zbek millatiga tegishli bo‘lganligi sababli milliy tilning tarkibiy qismi hisoblanadi va u bilan butun-qism munosabatida bo‘ladi. O‘zbek adabiy tili uzoq davom etgan tadrijiy taraqiyotga ega. Uning tarixi oltita davrni o‘z ichiga oladi: I. Eng qadimgi turkiy til (V asrgacha). II. Qadimgi turkiy adabiy til (V-X asrlar). III. Eski turkiy adabiy til (XI-XIII asrlar). IV. Eski o‘zbek adabiy tili (XIV-XIX asrning 1-yarmi). V. Yangi o‘zbek adabiy tili (XIX asrning 2-yarmi). VI. Hozirgi o‘zbek adabiy tili(XX asrdan boshlab). I bosqich. Eng qadimgi turkiy tilni Markaziy Osiyo hududlarida yashagan qadimgi sak va massaget qabilalari tiliga xunn, yuyechji hamda boshqa turkiy qabila 10 Abdurahmonov G‘., Rustamov A. Qadimgi turkiy til. – Toshkent: O‘qituvchi, 1982 14 va urug‘larning tili aralashuvidan hosil bo‘lgan til tashkil etgan. Bizgacha bu tilda yaratilgan birorta yozma manba yetib kelmagan. Biroq arxeologiya, etnografiya fanlari mazkur tipdagi til mavjud bo‘lganligi haqida guvohlik beradi. II bosqich. Qadimgi turkiy adabiy til Turk hoqonligi barpo bo‘lgandan to Qoraxoniylar davrigacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi. Bu davrda run (O‘rxun- Enasoy), uyg‘ur, so‘g‘d, manixey, braxma yozuvlarida bitilgan yodgorliklar bizgacha yetib kelgan. Bu yodgorliklar toshlarga, terilarga, yog‘ochlarga bitilgan. Yodgorliklarning eng mashhurlari turk hoqonlari va sarkardalari Kultegin, Tunyuquq, Bilga hoqon sha’niga qo‘yilgan tosh yozmalardir. Yodgorliklar O‘rxun daryosi bo‘ylaridan (Mo‘g‘uliston) topilgani uchun O‘rxun yodnomalari yoki turk, run, dulbarjin yozuvlari deb ham yuritiladi. Yodnomalar XIX asrning ikkinchi yarmida topilgan. Ularni V.Tomsen o‘qishga, birinchi marta V.Radlov tarjima qilishga muvaffaq bo‘ldi. Bunga o‘xshash yodnomalar keyinchalik Enasoy daryosi bo‘ylaridan, Talas vodiysidan ham ko‘plab topilgan. Qadimgi turkiy til o‘ziga xos xususiyatlari bilan ajralib turadi. Ulardan eng muhimlari quyidagilar: 11 1.Bu til fonetik jihatdan d -lovchi til hisoblanadi, ya’ni bugungi y, z tovushlari o‘rnida d tovushi ishlatilgan: adoq (oyoq) adg‘ (ayiq), edgu (ezgu) kabi. 2.Morfologik jihatdan ham o‘ziga xos belgilarga ega bo‘lgan. Masalan tushum kelishigi -g‘/-g qo‘shimchasiga, jo‘nalish kelishigi esa g‘aru/qaru/garu shakliga ham ega bo‘lgan: budunug‘ (xalqni), Uyg‘urg‘aru (uyg‘urga) 1 kabi. Sifatdagi va ravishdagi shakllarning o‘ziga xos ko‘rsatkichlari ishlatilgan: oltachi (o‘lajak), udimat (uxlamay) . Shart mayli -sar shaklida bo‘lgan: borsar (borsa) . (Bular haqida «Qadimgi turkiy til» kursi bo‘yicha darslik va qo‘llanmalardan batafsil ma’lumot olasiz). 11 Ne’matov H., Rasulov R. O‘zbek tili tizimli leksikologiyasi asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1995. 15 III bosqich. Eski turkiy adabiy til. Til taraqiyotining bu bosqichi Qoraxoniylar davlati barpo bo‘lish davri bilan boshlanadi. Bu davrda o‘zbek hamda boshqa turkiy adabiy tillarning ajralishi uchun zamin tayyorlandi. Qoraxoniylar sulolasi hukmronligi davrida Movaraunnahr va Qashqar hududlarida qarluq-uyg‘ur va qipchoq, o‘g‘uz urug‘ tillari farqlanuvi asosidagi turkiy adabiy til mavjud edi. Bu adabiy tilda «Qutadg‘u bilig», «Devonu lug‘otit turk», «Hibatul haqoyiq», Yassaviy «Hikmat»i, «Tafsir», «O‘g‘uznoma», «Qissasi Rabg‘uziy» kabi asarlar yaratilgan. IV bosqich. Bu davrga kelib bugungi kunda amal qilayotgan turkiy tillar bir- biridan juda ko‘plab belgilari asosida farqlanib, mustaqillik kasb eta bordi. Xususan, eski o‘zbek adabiy tili ham vujudga keldi. Shuningdek, yozma adabiyot ommalashmaganligi tufayli adabiy til zaifroq bo‘lib, yozma manbalarda shevaviy xususiyatlar ko‘plab ko‘zga tashlanadi. Chunonchi, Farg‘ona va Movarounnahrda yozilgan asarlar tili Xorazm vohasida yaratilgan asarlar tilidan ma’lum dialektik xossalari bilan ajralib turar edi. Shuningdek, o‘g‘iz lahjasi o‘zbek tilini bugungi kunda ham turkiy tillarning o‘g‘iz guruhi bilan bog‘lab turganligi sababli unda har ikki tomon xususiyatlari qaysidir darajada saqlanishi tabiiy holdir. O‘zbek tilining qipchoq lahjasi va turkiy tillarning qipchoq guruhi haqida ham shunday fikr aytish mumkin. Markaziy Osiyo Rossiya tomonidan bosib olingandan so‘ng bu yerdagi millatlar ustida ham ulug‘davlatchilik va ulug‘millatchilik mafkurasi o‘rnatila boshladi. Kuchli mafkuraviy tayziqlar natijasida hukmron tilga nisbatan ijobiy munosabat ham paydo bo‘ldi. Jonli nutqda, hatto she’riy asarlarda ham ruscha so‘zlarni ishlatish hollari kuzatila boshladi. Buni Muqimiy, Zavqiy she’rlaridagi durak, chert, vot, poshyol so‘zlari isbotlaydi. 1917-yilgi Oktyabr to‘ntarishidan so‘ng nafaqat ruscha, balki sovetizm deb ataluvchi so‘zlar tilimizda hisobsiz darajada ko‘payib bordi. U mavjud so‘zlarimizni ham siqib chiqara boshladi. Masalan, pioner (kashshof), propaganda (targ‘ibot), 16 agitatsiya (tashviqot), yedinitsa (birlik), grajdan (fuqaro), problema (muammo), poeziya (she’riyat) kabi. Rus tili hukmronligi kuchayishi natijasida boshqa milliy tillar kabi o‘zbek tili ham o‘zbek millatiga mansub kishilarning o‘zaro suhbat tiliga aylanib, rasmiy doiralardan siqib chiqarila boshladi. Rus tilida gaplashishlariga qarab kishilarni «madaniyatli» va qoloq kishilarga ajratish urf bo‘ldi. Yig‘inlar rus tilida olib borilar, barcha rasmiy hujjatlar va ish qog‘ozlari rus tilida yuritilar edi. Oliy o‘quv yurtlaridagi asosiy mashg‘ulotlar rus tilida o‘tilar edi. Umuman olganda, o‘tgan asrning 80-yillariga kelib, O‘zbekistonda ham rus tili mutlaq hukmronlikni qo‘lga oldi va o‘zbek tilining vazifa doirasi keskin toraydi. Mamlakatdagi bu kabi boshqa ijtimoiy jarayonlar kuchayishi sobiq SSSR hududida milliy istiqlol harakatiga turtki bo‘ldi. Milliy respublikalar milliy mustaqillik, milliy tillarga davlat tili maqomini berish talablari bilan chiqdilar. Bu jarayon O‘zbekistonda ham kuchli portlashlar asosida kechdi. Natijada 1989-yil 21- oktyabrda o‘zbek tiliga Davlat tili maqomining berilishi unga tom ma’noda mustaqillik baxsh etdi. U tobelik kishanlaridan butkul xolos bo‘lib, istiqlol vodiysida mustaqil rivojlana boshladi. 1991-yilda O‘zbekistonning davlat sifatida istiqlolga erishuvi esa o‘zbek tili davlat tili maqomining abadiyligini kafolatladi. Hozirgi o‘zbek adabiy tili va uning shevalarga munosabati . O‘zbek tili ko‘p dialektli til hisoblanadi. Bu uning murakkab tarixiy taraqiyot yo‘lini bosib o‘tganligi, bugungi o‘zbek millati o‘tmishda xilma-xil etnik tarkibga ega bo‘lganligi bilan belgilanadi. 12 O‘zbek milliy tilini tashkil etuvchi turli-tuman shevalarni uch lahjaga birlashtirish mumkin. Bular: 1)qarluq-chigil-uyg‘ur lahjasi; 2)qipchoq lahjasi; 3) o‘g‘uz lahjasi. Lahjalar o‘zaro farqli xususiyatlarga ega. Bu farqlar, aytilganidek, lahjalarning har biri dastlab har xil qabila yoki qabila birlashmalarining tili bo‘lganligi bilan 12 Ne’matov H., Rasulov R. O‘zbek tili tizimli leksikologiyasi asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1995. 17 bog‘liqdir. Bu tarixiy jarayonni bir tomonlama to‘g‘ri anglagan Y.D.Polivanov o‘zbek tilining ko‘p dialektli til ekanligini nazarda tutib: «O‘zbek milliy tili (o‘zbek lahjalarining bir butunligi, yaxlitligi sifatida) yagona tizimning, aslida hech qachon amalda bo‘lmagan o‘zbek bobo tilining dialektologik parchalanish yo‘li bilan emas, balki farqlanuvchi til tizimlarining birlashuvi yo‘li bilan paydo bo‘lgan» - degan edi. O‘zbek adabiy tilining taraqqiyotida ajralish va birlashish bir vaqtda yuz bergan. Zero, XIV asrga kelib, eski o‘zbek tilining boshqa turkiy tillardan farqlanishi, ajralishi kuchaygan. Bu, albatta, uning ichki lahjalarining yaxlitlana boshlashi, ular orasidagi farqlarning ma’lum darajada susayishi bilan belgilanadi. Bu tarixiy, ijtimoiy-siyosiy jarayonlar bilan bog‘liq hodisadir. O‘zbek tilining dialekt va shevalari uzoq o‘tmishda o‘zbek xalqining tarixiy taraqqiyoti bilan bog‘liq ravishda o‘zaro umumiylik kasb etib, yagona o‘zbek tilini tashkil etib borgan. Lekin ular o‘z mustaqilligini ta’minlovchi farqlarni saqlab qolavergan. Masalan, o‘zbek tilining qipchoq lahjasida qipchoq tillarining xususiyatlaridan bo‘lgan singarmonizm to‘liq saqlangan. Shu boisdan uning unli fonemalari miqdori 9 ta. So‘z boshida y tovushi o‘rnida j tovushi qo‘llanilishi, f tovushining deyarli qo‘llanmasligi, x tovushining h tarzida ekanligi, so‘z o‘rtasi va oxirida g‘ tovushining v tarzida talaffuz etilishi, oltita kelishik shaklining to‘liq saqlanganligi va boshqa leksik farqlar (checha-yanga, bo‘la-xolavachcha), tulup (junli issiq po‘stin), lochira, g‘ilmindi, kulchatoy, janchmich (ovqat turlari) bu lahjaning nisbiy mustaqilligini ko‘rsatadi. Bunday farqlarni qarluq-chigil-uyg‘ur va o‘g‘uz lahjalarida ham kuzatash mumkin. Umuman olganda, lahjalar fonetik, morfologik va leksik jihatdan o‘zaro va adabiy tildan farqlanib turadi. Lekin bunday o‘ziga xos tafovutlarga qaramay, o‘zbek tilining barcha sheva va lahjalariaro umumiylik ustuvorroqdir. Albatta, bu farqlar o‘zbek adabiy tilini boyitishga xizmat qiladi. Shu boisdan ham sheva va lahjalarga o‘zbek milliy tilining quyi shakli va o‘zbek adabiy tilining ichki imkoniyati sifatida qaraladi hamda ulardan unumli va oqilona foydalanish talab qilinadi. Adabiy til esa milliy tilning yuqori ko‘rinishi sifatida mazkur imkoniyatning voqelangan mahsulidir. O‘zbek milliy tilining laxjalari orasida, odatda, qarluq-chigil-uyg‘ur 18 lahjasi adabiy tilning tayanch manbasi deb qaraladi. Bu lahjaga Toshkent, Andijon, Farg‘ona, Namangan, Jizzax, Samarqand, Buxoro, Qarshi, O‘sh, Marg‘ilon, Jalolobod, Termiz va boshqa shaharlarning shevalari kiradi. Ba’zi olimlar o‘zbek adabiy tili me’yorlarini belgilashda Toshkent shevasi fonetik jihatdan, Andijon, Farg‘ona shevalari morfologik jihatdan tayanch sheva degan biryoqlama fikrni ilgari suradilar. Aslini olganda, A.K.Borovkov qayd qilib o‘tganidek, o‘zbek tilining birorta shevasini ham adabiy tilga hamma jihatdan asos bo‘lgan deb aytib bo‘lmaydi. Chunki o‘zbek tilining barcha lahjalari o‘zbek adabiy tilining taraqqiyotiga ma’lum bir darajada hissa qo‘shgan. Birining ta’siri kuchayganda, ikkinchisiniki susaygan bo‘lishi mumkin. Masalan, Andijon, Farg‘ona shevalari o‘zbek adabiy tiliga xos eng ko‘p tarqalgan grammatik shakllardan birini - hozirgi zamon fe’lining -yap affiksi vositasida yasaluvchi shaklini bergan deyiladi. Lekin bu shakl qipchoq laxjalarida ham aynan shunday qo‘llanadi. Shunisi xarakterliki, bir nazarda adabiy tildan birmuncha uzoqroq deb tasavvur qilinadigan qipchoq lahjasi morfologiyasi singar-monizmdan, ya’ni fonetik o‘ziga xoslikdan xoli olinsa, adabiy til morfologiyasi bilan aynandir. Yoki adabiy tilga fonetik jihatdan asos deyilgan Toshkent shevasida x va h tovushlari, qaratqich va tushum kelishiklari shakllari farqlanmaydi. Qipchoq shevalarida esa ular qat’iy farqlanadi. Qipchoq shevalarining adabiy til lug‘atini, xususan, uning chorvachilik atamalari tizimini rivojlantirishda, adabiy tilning uslubiy imkoniyatlarini boyitishda katta hissasi bor. Masalan, qirqim, o‘tov, to‘l, sarimoy, chakki, chalop, uloq, sovliq kabi umumiy va chorvachilik atamalari, quyruq, bovur, oq patir, tovoq, kulchatoy, lochira singari pazandachilik atamalari adabiy tilga qipchoq shevalaridan kirib kelgan. Adabiy tilining rivojlanishiga o‘zbek tilining o‘g‘uz lahjasi ham ma’lum darajada hissa qo‘shgan. Buning uchun adabiy tildagi yoshulli, o‘g‘lon, buyon, qaydin, qorago‘z kabi qator so‘zlarni misol sifatida keltirish kifoya. Demak, o‘zbek adabiy tilining taraqiyotida barcha lahja va shevalar birday manba bo‘lib xizmat qilgan. Bunda ularning birortasiga ustuvorlik maqomini berish ma’qul emas. Demak, ma’lum bir tilning qarindosh tillarga va shevalariga munosabatida ikki xil - 19 differentsiatsiya va integratsiya jarayonlarini kuzatish mumkin. Bugungi kunda adabiy til va shevalar munosabatida muttasil integratsiya jarayoni kechayotir. O‘zbek xalqining yoppasiga savodxonligi, maishiy hayotining tubdan o‘zgarganligi, ta’lim tizimining yuqori darajadaligi, matbuot va televideniyening rivojlanganligi, madaniy sohada amalga oshirilayotgan tadbirlar o‘zbek adabiy tili va shevalarini bir-biriga yaqinlashtirdi. Xalq shevalariga adabiy til ta’sirining asta-sekin singib borishi davom etayotir. Hozirgi o‘zbek adabiy tilining o‘rganilish tarixi va bosqichlari. HO‘ATning o‘rganilish tarixini quyidagicha davrlashtirish mumkin. I. XI-XIII asrlar (Qadimgi turkiy tilshunoslik). II. XV-XIX asrlar (Eski turkiy tilshunoslik). III. XX asrning boshidan XX asr 90-yilargacha (An’anaviy o‘zbek tilshunosligi). IV. XX asrning 90-yillaridan bugungi kungacha (Zamonaviy o‘zbek tilshunosligi). I bosqich . O‘zbek tilshunosligi fani M.Koshg‘ariyning «Devonu lug‘o-tit turk» asari bilan boshlanadi. Bu asar 1914 yilda Turkiyaning Diyorbakir shahrida topilgan. «Devonu lug‘otit turk» 1915-17 yillarda uch tomdan iborat qilib Istanbul shahrida nashr etilgan. Shu nashr asosida V.Brokkelman bu asarni 1928 yilda nemischa tarjimada nashr qildi. 1939 yilda Anqarada Basim Atalay tarjimasida turk tilida bosildi. Olim S.Mutallibov devon tarjimasi ustida samarali ishlab, 1960- 63 yillar davomida uch tomda o‘zbek tilida nashr qildi. M.Qoshg‘ariyning asari kirish va lug‘at qismidan iborat. Kirish qismida muallif «Devon»ning yaratilish sabablari, o‘z ish uslubi, asarning tuzilishi, turkcha so‘zlarning tuzilishda qo‘llaniladigan harflar, kitobda aytilgan va aytilmagan narsalar, turk tabaqalar va qabilalarning bayoni, turk tilining xususiyatlari, tilda va lahjalarda bo‘ladigan farqlar xaqida fikr yuritadi. 20 1.3 O‘rta asrlar va M.Qoshg’ariy asari tahlili Asarning lug‘at qismida 7500 so‘z sakkiz bo‘limda izohlanadi. M.Qoshg‘ariy turkiy tillar qurilishini tasvirlashda qiyosiy usuldan foydalanib, tilshunoslikda qiyosiy-tarixiy metodning asoschilaridan biri bo‘lib qoldi. Ilmiy fan xazinasiga bebaho durdonalar qo‘shgan Mahmud az- Zamaxshariyning qadimgi turkiy tilshunoslikda ham o‘ziga xos o‘rni bor. Zamaxshariy yirik tilshunos sifatida arab tilshunosligining rivojiga ulkan hissa qo‘shgan olim hisoblanadi. Biroq uning lug‘atlarida turkiy so‘zlarga ham alohida e’tibor berilib, ularda XII-XIII asrlar Markaziy Osiyo turkiy adabiy tilining leksikasi o‘z aksini topgan. 13 XIII-XIV asrlarda yashab ijod etgan Abu Hayyon al-Anda-lusiyning qadimgi turkiy tilishunoslikda tutgan o‘rni o‘ziga xosdir. U turkiy va arab tili muqoyasasiga doir ko‘plab asarlar yaratgan bo‘lib, ulardan xarakterlisi «Kitob al-idrok li lisonal- atrok» lug‘atidir. Asar 1312 yilda Qohirada bitilgan bo‘lib, lug‘at va grammatikadan iborat. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, asarda qipchoq alomatlari juda kuchli bo‘lib, shu bilan birga o‘g‘uz unsurlari ham uchrab turadi. Qadimgi turkiy tilshunoslik taraqqiyotida mashhur tilshunos Jamoliddin Muhammad Abdulloh Turkiyning ham o‘ziga xos o‘rni bor. Uning taxminan XIII- XIV asrlarda yozilgan «Kitobul il bulg‘at al-mushtoq fi lug‘at -it turk vo-l-qafchoq» («Turk va qipchoq tillariga mushtoqlarni qiziqtiruvchi kitob») asari arab, fors, turk, mo‘g‘ul tillari qiyosiga bag‘ishlangan bo‘lib, bu asar turkiy tillarning tarixiy taraqqiyotini o‘rganishda qimmatli manba bo‘lib xizmat qiladi. II bosqich. Eski o‘zbek tilshunosligining shakllanishi va taraqqiyotida buyuk mutaffakkir shoir Alisher Navoiy, Zahiriddin Bobur, Aloyi Binni Muhibiy, Mirzo Mehdixon, Is’hoqxon Ibrat kabilarning lingvistik qarashlari va asarlari muhim ahamiyatga ega. 13 O‘zbek tilining izohli lug‘ati (5 jildlik). – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2006-2008 21 XIX asrning oxiriga kelib rus bosqinchilarining mahalliy xalq madaniyati, urf- odati va tilini o‘rganish ehtiyoji natijasida bir qancha amaliy ahamiyatga ega grammatikalar vujudga keldi. M.A.Terentevning «Turk, fors, qirg‘iz va o‘zbek tili grammatikasi» (1875)ni, A.Starlevskiyning «Rus kishisining O‘rta Osiyodagi yo‘ldoshi» (1878) asarini, Z.A.Alekseev va V.Vishnegorskiyning «Sort tili samouchiteli» (1884), M. Andreevning «Sort tilini birinchi bor o‘rganuvchilar uchun qo‘llanma» (1896)sini, F.Mashkovtsevning «Sort tili darslari» (1899)ni, V.P.Nalivkinning «Sort tilini amaliy o‘rganish uchun qo‘llanma» (1898) sini, N.Budzinskiyning «Sort tili darsligi» (1910) ni bunga misol sifatida ko‘rsatish mumkin. III bosqich. Tom ma’nodagi fan sifatida o‘zbek tilshunosligi XX asrning 20-30- yillarida shakllana boshladi va shu asrning oxirlariga kelib o‘zining yuqori cho‘qqilaridan biriga erishdi. 14 XX asr o‘zbek tilshunosligining shakllanishida Abdurauf Fitrat, G‘ozi Olim Yunusov, Ulug‘ Tursunov, Y.D.Polivanov, Qayum Ramazon, Faxri Kamolov va Ayub G‘ulomovlarning xizmatlari behad katta. Bu davrda o‘zbek tilining ichki qurilishi zamonaviy tilshunoslik yutuqlari asosida ishlab chiqildi va o‘zbek tilshunosligi jahon zamonaviy tilshunosligining bir bo‘lagi sifatida shakllandi. Imlo qoidalari ishlab chiqilib, o‘rta, o‘rta maxsus va oliy maktab uchun bu tildan me’yoriy darslik, qo‘llanma va ilmiy grammatikalar yaratildi. Tilshunoslikning bugungi mavjud barcha bo‘limlari bo‘yicha ko‘plab ilmiy-tadqiqot ishlari vujudga keldi. 1414 Ne’matov H., Rasulov R. O‘zbek tili tizimli leksikologiyasi asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1995 22 I Bob bo’yicha xulosa Lug‘atshunoslik bo‘yicha olib borilgan ishlar nihoyatda samarali bo‘ldi. Bir tilli, ko‘p tilli va turli sohaviy lug‘atlar yaratilib, leksikografiya tilshunoslikning alohida, yetuk sohasi sifatida namoyon bo‘ldi. 15 O‘zbek tilshunosligi zamonaviy fan sifatida to‘liq shakllandi. O‘zbek tilini o‘rganish bo‘yicha qilinayotgan barcha ishlar bir asosiy maqsadga - hozirgi o‘zbek adabiy tilining taraqqiyot qonuniyatlarini va shu asosda uning barcha tarmoqlari bo‘yicha me’yorlarini belgilashga qaratildi. O‘zbek tilshunosligining taraqqiyot yo‘li va darajasi ham xuddi shu maqsadga erishish, shu yo‘ldagi harakatning natijalari bilan belgilanadi. Shu maqsadda o‘zbek tilshunosligi quyidagi sohalar bo‘yicha tadqiqot ishlarini amalga oshirmoqda: 1.Fonetika. 2.Leksika. 3.Leksikografiya. 4.So‘z yasalishi. 5.Grammatika. 6.Dialektologiya. 7.Qiyosiy til. 8.Nutq madaniyati va uslubiyati. 9.O‘zbek tili tarixi. 10.Sotsiolingvistika. Bu sohalarning barchasi bo‘yicha O‘z RFA Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot instituti, universitetlar va pedagogika institutlarining tilshunos olimlari samarali mehnat qildilar. 15 O‘zbek tilining izohli lug‘ati (5 jildlik). – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2006-2008. 23 II BOB. XIX ASR OXIRI VA XX ASR BOSHLARIDAGI O‘ZBEK TILSHUNOSLIGI 2.1 Jadidchilik harakati va til masalalari: Fitrat, Elbek va Qayyum Ramazonning tilshunoslik qarashlari O‘zbek tili grammatikasi talqinida ham rus tili qoidalariga o‘zbek tili dalillarini tiqishtirish hollari yuz berdi. Bu, masalan, morfologiyada so‘z turkumlari tasnifi va tartibida, grammatik qo‘shimchalar tasnifida, so‘zlarning birikuv omillari va vositalari talqinida, gap mohiyatini belgilashda, qo‘shma gaplar tasnifida yaqqol namoyon bo‘ldi. Lug‘atchilikda ham rus tili lug‘atlari shablon vazifasini o‘tadi. Masalan, «yangi tipdagi» o‘zbek tilining morfem lug‘atida o‘zbek tiliga o‘zlashgan so‘zlarni morfemalarga ajratish so‘z borayotgan tillarnikida-gidek amalga oshirildi: axborot - axbor-ot, traktorist - traktor-ist kabi. «O‘zbek tilining izohli Lug‘ati»da ham aynan shunday yo‘l tutildi. (Bu haqda «Leksikografiya» bo‘limida ma’lumot olasiz.) O‘zbek tilshunosligi, umuman olganda, ulkan yutuqlarni qo‘lga kiritishi bilan birgalikda, davrning ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-ma’rifiy ta’siri unda o‘z izini qoldirmasligi mumkin emas edi. XX asrning 80-yillariga kelib o‘zbek tilshunosligining amaliy, faktografik bosqichi tugallangan va to‘plangan boy daliliy ashyoni dialektik metodologiya asosida o‘rganishga kuchli zamin tayyorlab, o‘zi esa turg‘unlik holatini boshdan kechirmoqda edi. Shu boisdan butun sobiq sho‘ro davlati hududida olib borilayotgan oshkoralik va qayta qurish siyosati o‘zbek tilshunosligi fanini ham chetlab o‘tmadi. O‘zbek tilshunosligining yangi avlodlari H.Ne’matov, E.Begmatov, N.Mahmudov, A.Nurmonov, R.Sayfullayeva, kabi olimlar qayta qurish sharoitida o‘zbek tilshunosligining dolzarb muammolari bo‘yicha respublika va ittifoq matbuotida chiqishlar qildilar. Ko‘tarilgan masalalarni mohiyatan ikkiga bo‘lish mumkin: 24 birinchidan, o‘zbek tilshunosligi empirizmdan qutulib, til hodisa-larini nazariy tadqiq qilishi, tilga sistema sifatida yondashib, lison va nutqni farqlashi va empirik asoslarda yechimi mumkin bo‘lmagan muommalarni hal etishi lozim edi; ikkinchidan, uzoq yillar davomida o‘zbek tili ittifoqdagi turkiy, qolaversa, boshqa tillar kabi rus va Yevropa tillari qoliplari asosida o‘rganib kelindi. Uni o‘z ichki zotiy tabiatidan kelib chiqqan xolda alohida yaxlitlik sifatida o‘rganish uchun shart-sharoit vujudga keldi. Qayta qurish, oshkoralik va istiqlol natijasi o‘laroq,milliy tilshunosliklar, boshqa milliy fanlar kabi, kommunistik mafkura kishanlaridan xalos bo‘ldi. O‘zbek tilining barcha sohaari bo‘yicha qator tadqiqotlar yuzaga keldi. Bu borada H.Ne’matov, N.Mahmudov, G‘.Zikrillayev, A.Nurmonov, R.Sayfullayeva, O.Bozorov, Sh.Shahoiddinova, M.Qurbonova kabi nazariyotchi tilshunoslarning ishlari alohida e’tiborga molikdir. Ular o‘z tadqiqotlarida o‘zbek tilining zotiy tabiatini ochib berishni maqsad qilib qo‘ydilar. Shu tarzda yangi istiqlol o‘zbek tilshunosligi shakllandi va qisqa muddatda ulkan yutuqlarni qo‘lga kiritdi. Ular asosida o‘rta maktab ona tili darsliklari butunlay yangilandi. Bu yutuqlar nimalarda ko‘zga tashlandi? Birinchidan, lison va nutq farqlanmasligi natijasida tilshunos-ligimizda fonema va tovush, morfema va qo‘shimcha, leksema va so‘z kabi atamalar mohiyatidan kelib chiqilmagan holda, muqobil atamalar sifatida ishlatilar edi. Lison va nutqning farqlanuvi ularni qat’iy tartiblashtirdi. 16 Ikkinchidan, lison va nutqni farqlash grammatikada umumiy va xususiy ma’noni farqlash talabini qo‘ydi. Shunga ko‘ra, falsafaning umumiylik va xususiylik dialektikasi asosida o‘zbek tili gramatik kategoriyalari tadqiq qilindi. Uchinchidan, so‘z turkumlari tasnifi tilshunosligimizdagi eng chigal masalalardan biri edi. Masalan, o‘zbek tilida olmosh barcha mustaqil so‘z turkumlarini, qolaversa, gap va matnni ham almashtira olsa-da, u rus tilidagidek ot,16 O‘zbek tilining izohli lug‘ati (5 jildlik). – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2006-2008 25 sifat, son turkumlariga xos so‘zlar almashtiruvchisi sifatida talqin qilinar edi. Bu nuqsonning asosizligi ilmiy isbotini topdi. To‘rtinchidan, grammatik qo‘shimchalar mohiyati ham, ularning nomlanishi ham o‘zbek tilining tabiatiga yot edi. Shu boisdan so‘z o‘zgartiruvchi va shakl yasovchi atamalari ostida o‘rganiluvchi hodisalar qayta ko‘rib chiqildi va sintaktik shakl hosil qiluvchilar hamda lug‘aviy shakl hosil qiluvchilar, lug‘aviy-sintaktik shakl hosil qiluvchilar atamasi ostida qayta tasniflandi. Beshinchidan, taqlidlarning so‘z turkumlari sirasida tutgan o‘rni ham o‘zbek tili tabiatiga yot edi. Unga chuqur ilmiy tahlillar asosida mustaqil so‘zlar orasidan o‘rin berildi. Oltinchidan, gap markazi tushunchasi fanga kiritilib, u asosda o‘zbek tilining gap qurilishiga xos zotiy mohiyati ochildi va o‘zbek tilida gap qurilishi [kesim] qolipiga ega ekanligi tan olinib, uning [ega-kesim] qolipli rus va boshqa tillardan farqi asoslandi 17 . Ettinchidan, qo‘shma gap tasnifi va tarkibini belgilashda ham o‘ziga xos va yangicha ish tutildi. Bunda gap markazi tushunchasiga, turkiy, xususan, o‘zbek tilida rivojlangan kesimlik shakllariga asoslanildi. Bu davr o‘zbek tilshunosligining mumtoz davri hisoblansa-da, uni hukmron mafkuraga xizmat qildirish, sobiq kommunistik mafkuraning millatlarning birlashib, yagona sovet xalqi vujudga kelishi haqidagi g‘oyasi qoliplariga tushirishga bo‘lgan tazyiqlar natijasida ko‘p hollarda o‘zbek tilining lisoniy universaliyalarga muvofiq jihatlarini ko‘proq ochish, uning tabiatini hukmron til bo‘lgan rus tili andozalari asosida ko‘rishga intilish, buni ilmiy tadqiqotlarda zo‘rma-zo‘rakilik bilan yoritishga urinish hollari kuchaydi. Masalan, fonetikadagi urg‘u masalasini olaylik. Rus va boshqa Yevropa tillarida urg‘uning roli katta. Biroq bu uning barqaror belgisi bo‘lmagan o‘zbek tiliga ham shundayligicha olib o‘tildi va asosiy fonetik belgisi sifatida alohida e’tiborga olindi. 1717 Ne’matov H., Rasulov R. O‘zbek tili tizimli leksikologiyasi asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1995 26 Yoki o‘zbek tilida ham ts, lab-tish v undoshi borligi uqtirib kelindi. Tovushlar orfoepiyasini rus tili talafuz me’yorlariga yaqinlashtirishga urinishlar davom etdi. O'zbek tilining tarixiy grammatikasi o'zbek tili tarixi fanining bir tarmog’idir. Ma'lumki, til tarixi o'zbek tili fonetik sistemasi, leksikasi hamda grammatik qurilishining tarixidir. O'zbek tili tarixi o'zaro bog'lik bo'lgan ikki mustakil predmetni o'z ichiga oladi. Bu predmetlar: o'zbek tilining tarixiy grammatikasi va adabiy til tarixidir. Mazkur predmetlarda ichki uzviylik bo'lishiga qaramasdan, ularning o'rganish usullari, tekshirish obyektlari o'zaro farqlanadi. Tarixiy grammatika tilning fonetik sistemasi taraqqiyotini, grammatik strukturasining rivojlanishini o'rganadi. Lekin til hodisalarining ijtimoiy hodisalar bilan bo'lgan munosabati, uslublar taraqqiyoti va ularning turli ko'rinishlari, tilning normasi kabi masalalar uning tekshirish obyektidan chetda. qoladi. Bularni esa adabiy til tarixi tekshiradi. 18 Til tarixini o'rganish hozirgi zamon o'zbek tilini tarixiy tushunish, ya'ni bu til uzoq; asrlar mobaynida davom etgan murakkab tarixiy jarayonlar samarasi ekanini anglash imkonini tugdiradi. O'zbek tili uzoq Davr va asrlarning tarixiy mahsulidir, O’zbek tili tarixda ma'lum bo’lgan boshqa tillar kabi uzoq taraqqiyot bosqichini boshidan kechirdi. U jamiyat va xalq tarixi bilan uzviy bogliq urug’ tilidan qabila, kabilar tilidan xalq va xalq tilidan milliy tilga qarab taraqqiy etib keldi. Uzoq davom etgan bu jarayonda o'tmish asrlardagi til hodisalari keyingi asrlardagi til hodisalaridan farqlanib qoldi. Har bir o'tgan davr, tarixiy xodisalar tilda o'z izlarini koldi. Natijada hozirgi zamon o'zbek tili uning o'tmishidan uzoqlashib ketdi. Ijtimoiy-tarixiy taraqqiyotning talablariga javob berolmagan til xodisalari asta-sekin umumtil aloqasidan chiqib ketdi. Ularning o'rnini zamona talabi bilan paydo bo'lgan yangi hodisalar egalladi. Natijada yuqorida ta'kidlanganidek, hozirgi o'zbek tili 18 Sayfullayeva R. va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: Musiqa, 2009. 27 o'zining o'tmishidan ancha ilgarilab ketdi. Bu hodisalar yozuv yodgorliklari hodisalari bilan chog’ishtirilganda yaqqol ko'zga tashlanadi. Tarixdan ma'lumki, tilning strukturasidagi o'zgarib o'tgan davr ichida bir xilda kechmadi. Ijtimoiy taraqqiyot, dastavval, tilning leksikasiga o'z ta'sirini o'tkazadi va shunga ko’ra, tilning boshqa tarkibiy qismiga qaraganda uning lug’at tarkibi juda o’zgaruvchan qismdir. Haqiqatdan ham, ijtimoiy taraqqiyotning yo’nalishi va xususiyatlariga qarab o'zbek tilining lug’at tarkibi tez-tez o'zgarib, yangilanib turdi. Uning tarkibida zamona va taraqqiyot talablariga javob berolmaydigan so’z va iboralar chiqib ketdi. Ularning o’rnini yangi so’z va iboralar egalladi. Qator so’zlar esa aktiv lug’atdan passiv lug’atga aylandi. 28 2.2. O‘zbek tili grammatikasi va imlosining ilmiy asoslanishi (1920-1930 yillar). XII asr boshlarida Xorazm davlatinin g mavqei ko'tarilib, butun Movarounnahrni qamrab oladi. Bu yer fan va madaniyat o’chog’iga aylanadi. Mo’gullar hukmronligi davrida ham bu an'ana davom etadi. Bu davrda Xorazm Oltin O'rda xonligiga qaram edi. Oltin O'rdada XIII-XIV- asrlar mobaynida adabiy markaz vujudga keldi. Bu yerda yozilgan asarlar til jihatdan ko’proq, qipchoq- o'g’uz qabila tillari xususiyatini o'zida ifodalaydi. O'g’uz urug’lari son jihatdan ko’pchilikni tashkil etib, ular Sirdaryoning quyi oqimi va Xorazmni egallagan edi. Oltin O'rda adabiy tili qoraxoniylar davridagi adabiy til bilan bog’langan edi. Oltin O’rda adabiy tili shu tilning bevosita davomi edi. Bu tillarning farqi Oltin O’rda ko’proq, o'g'uz, qisman qipchoq, urug’ tillari xususiyatlarining bo'lishi bilan o'lchanadi. Bu davrda yozilgan asarlar til jihatdan ko’proq, qipchoq o’g’uz urug’ tillari xususiyatini o'zida ifodalaydi. Xorazmiyning «Muhabbatnoma» si, Qutbning «Xusrav va Shirin» dostoni, diniy xarakterdaga «Rohatul qulub», «Najhul farodis», Alining «Qissai Yusuf» asari, Tuxtamish va Temur Tug’luq yorliqdari, Oltin O’rda adabiy tilini tashkil etadi. XIV asrga kelib eski o’zbek adabiy tili shakllana boshladi. Buning vujudga kelishiga sabab faqatgina ichki faktorlar o’zbek xalqi shakllanish jarayonining kuchayishi, Farg’ona va Movarounnahr turkiy aholisi birligining yaratilishigina emas, balki Qoshg’arda va Orol dengizigacha bo’lgan yerni ishg’ol qilgan Oltin O'rda adabiy tillarining shakllanishi ham edi. Bu esa, o'z navbatida, eski o'zbek adabiy tilining dialektal xususiyatl arini ko'paytirar edi. Farg’ona va Movarounnahrda yaratilgan adabiy asarlar tilidan Xorazmda yozilgan adabiy asarlar tili ma'lum dialektal farqlar bilan ajralib turadi. Eski o'zbek tilining shakllana boshlash davrida qabila va urug’ tillarining xususiyatlari adabiy asarlarda yaqqol ko'rinadi. Movarounnahr, Farg’ona va Xorazmda qarluq uyg’ur-o'g’uz va qipchoq dialekt guruhlarining xususiyatlari saqlanishi bilan, ayni zamonda, ular aralashib ham ketgan edilar. «Muhabbatnoma» va «Taashshuqnoma» da o'g'uz dialekti 29 xususiyati o'z aksini topadi, Demak, mavjud dialekt xususiyatlarini o'z ichiga qamrab olgan umumiy adabiy tilni shakllaitirish tendensiyasi kuchaya bordi va shu tariqa eski o'zbek adabiy tili vujudga keldi. 19-20- asrlarda Movarounnahrda Durbek, Sakkokiy, Lutfiy va Navoiy kabi buyuk shoirlar yetishib chiqdiki, ular yaratgan yodgorliklarda dialektal farqlar yo'qola borib, yagona o'zbek adabiy tili shakllandi. Shunisi xarakterliki, Navoiygacha bo'lgan shoirlarning asarlarida eski turkiy til an'analari davom ettirilishi bilan bir qatorda, ularda jonli til xususiyatlari ham ko'proq o'rin egallay boshladi. XV asrning birinchi yarmida diniy mazmundagi bir qancha prozaik asarlar ham yaratildi. Bular «Sirojul qulub» (1432 yil Yazd shahrida Mansur bahshi tomonidan tuzilgan), «Tazkirai avliyo» (1436 yilda Mansur bahshi tomonidan tuzilgan), «Me'rojnoma», «Bahtiyornoma» v.b. Bu asarlar sodda va jonli tilga yaqindir. Ular eski o'zbek tilining rivojlanishida katta rol o'ynadi Eski o'zbek adabiy tili avval qoraxoniylar davrida, keyinroq Oltin O'rda va Movarounnahrda qo'llangan adabiy tilning davomi, uning yangi tarqqadiyot bosqichi edi. Eski o'zbek adabiy tili mahalliy turkiy va qisman eron urug’lari tiliga qipchoq va o'g’uz tillarining ta'siri va aralashishi natijasida shakllandi. Eski o'zbek adabiy tili butun O'rta Osiyoga, Qozog’ston, Turkmaniston, Ozarbayjon, Tatariston, Boshqirdiston, Qashqar, Xirot va boshqa yerlargacha yoyiladi. Eski o'zbek adabiy tili normalari asosida yozuvchi shoir va yozuvchilar XIX asrlargacha ijod ko'shib keldilar. Bu adabiy til an'analari, ayniqsa, she'riyatda uzoq davrlargacha davom etdi. Alisher Navoiy asarlarida eski o'zbek adabiy tili o'z rivojining yuqori nuqtasiga ko’tarildi. Alisher Navoiy juda katta adabiy va ilmiy meros qurdirdi. Uning «Chor devon» va «Xamsa» nomli poetik asarlari, «Mahbubul qulub», «Xamsatul mutahayyirin», «Majolisun nafois», «Mezonul avzon», «Vaqfiya», «Muhokamatul lug’atayn», «Xoloti Pahlavon Muhammad» kabi o'nlab prozaik asarlari xhaqli ravishda tarixiy grammatikaning asosiy manbalari hisoblanadi. 30 Alisher Navoiydan keyin yaratilgan prozaik asarlar va ba'zi dostonlarda eski o'zbek tilining an'anaviy normalaridan uzoqlashish, xalq tiliga yaqinlashish tendensiyasini ko'ramiz. Zahiriddin Muhammad Boburning «Bobirnoma» asari, Muhammad Solihding «Shayboniynoma», Majlisiyning «Qissai Sayfulmulk» dostoni , Abdulvahobxuja o'g’li Poshshoxojaning «Gulzor» va «Miftoxul ada» asarlari, Nishotiyning «Husnu dil» dostoni, Gulxaniyning «Zarbulmasal» asari, Fazliyning «Majmuatush shuaro» tazkirasi shunday xususiyatga egadir. Turkiy xalqlar va ularning tilini o'rganishga XI asrlardanoq boshlangan. Mahmud Koshg’ariy o'zining «Devonu lug’atit turk» asarida O'rta Osiyodagi turli turkiy urug’-qabilalar tilini chuqur tahlil qiladi. Keyingi davrlarda turkiy tillarning lug’atlari tuziladi, ba'zi lug’atlarda shu tillarning fonetik, leksik grammatik tahlili ham beriladi. Zamaxshariyning «Muhokamatul adad» Abu Xayyomning «Kitobul idrok lil-lisonul atrok», Jamoliddin Abu Muhammadning «Kitobul lug’atul mushtaroqi lug’atit turk val qipchaq», Tole' Hiraviyning «Badoyeul lug’at», Mirza Maxdiyxonning «Sangloh» va boshqa asarlarda ana shunday tahlillar mavjud. Buyuk mutafakkir Alisher Navoiyning «Muhokamatul lug’atayin» asarida turkiy tillar grammatikasiga oid qimmatli fikrlar bor. 19 Rossiyada turkiy xalqlar va ularning tillari bilan shug’ullanish Rossiya Fanlar Akademiyasi tashkil etilgan davrlardanoq boshlangan. XIX asr boshlarida Moskva, Qozon, Peterburg universitetlarida shark tillari kafedralari tashkil etildi. Qadimgi yodnomalarni nashr qilish va turkiy tillar tarixini o'rganishda rus olimlaridan V. V. P.M.Melioranskiy, S.YE.Malov, A.K.Borovkov, A.M.Shcherbak, N. F. Katanovlarning xizmati katta. O'zbek tili tarixiy grammatikasini tadqiq etish, bu fan bo’yicha darslik, o'quv qo'llanmalari yaratishda G. Abdurahmonov, A. Rustamov, SH. Shukurov, F. 19 Sayfullayeva R. va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: Musiqa, 2009. 31 Abdullayev, E. Umarov, S. Ashirboyev, X. Dadaboyev, B. Tuychiboyev va boshqa ko'plab olimlarning xizmati beqiyosdir. Ular tomonidan eski o'zbek tili yodnomalari tilining fonetik, morfologik va sintaktik xususiyatlari bo'yicha ilmiy tadqiqotlar olib borildi.Til tarixi bo'yicha ilmiy tadkqiqotlar to hozirgi kungacha davom etmoqda. O'zbek tilining tarixiy grammatikasi o'zbek tili tarixi fanining bir tarmog’idir. Ma'lumki, til tarixi o'zbek tili fonetik sistemasi, leksikasi hamda grammatik qurilishining tarixidir. O'zbek tili tarixi o'zaro bog'lik bo'lgan ikki mustakil predmetni o'z ichiga oladi. Bu predmetlar: o'zbek tilining tarixiy grammatikasi va adabiy til tarixidir. Mazkur predmetlarda ichki uzviylik bo'lishiga qaramasdan, ularning o'rganish usullari, tekshirish obyektlari o'zaro farqlanadi. Tarixiy grammatika tilning fonetik sistemasi taraqqiyotini, grammatik strukturasining rivojlanishini o'rganadi. Lekin til hodisalarining ijtimoiy hodisalar bilan bo'lgan munosabati, uslublar taraqqiyoti va ularning turli ko'rinishlari, tilning normasi kabi masalalar uning tekshirish obyektidan chetda. qoladi. Bularni esa adabiy til tarixi tekshiradi. Til tarixini o'rganish hozirgi zamon o'zbek tilini tarixiy tushunish, ya'ni bu til uzoq; asrlar mobaynida davom etgan murakkab tarixiy jarayonlar samarasi ekanini anglash imkonini tugdiradi. O'zbek tili uzoq Davr va asrlarning tarixiy mahsulidir, O’zbek tili tarixda ma'lum bo’lgan boshqa tillar kabi uzoq taraqqiyot bosqichini boshidan kechirdi. U jamiyat va xalq tarixi bilan uzviy bogliq urug’ tilidan qabila, kabilar tilidan xalq va xalq tilidan milliy tilga qarab taraqqiy etib keldi. Uzoq davom etgan bu jarayonda o'tmish asrlardagi til hodisalari keyingi asrlardagi til hodisalaridan farqlanib qoldi. Har bir o'tgan davr, tarixiy xodisalar tilda o'z izlarini koldi. Natijada hozirgi zamon o'zbek tili uning o'tmishidan uzoqlashib ketdi. Ijtimoiy-tarixiy taraqqiyotning talablariga javob berolmagan til xodisalari asta- sekin umumtil aloqasidan chiqib ketdi. Ularning o'rnini zamona talabi bilan paydo bo'lgan yangi hodisalar egalladi. Natijada yuqorida ta'kidlanganidek, hozirgi o'zbek tili o'zining o'tmishidan ancha ilgarilab ketdi. Bu hodisalar yozuv yodgorliklari hodisalari bilan chog’ishtirilganda yaqqol ko'zga tashlanadi. 32 Tarixdan ma'lumki, tilning strukturasidagi o'zgarib o'tgan davr ichida bir xilda kechmadi. Ijtimoiy taraqqiyot, dastavval, tilning leksikasiga o'z ta'sirini o'tkazadi va shunga ko’ra, tilning boshqa tarkibiy qismiga qaraganda uning lug’at tarkibi juda o’zgaruvchan qismdir. Haqiqatdan ham, ijtimoiy taraqqiyotning yo’nalishi va xususiyatlariga qarab o'zbek tilining lug’at tarkibi tez-tez o'zgarib, yangilanib turdi. Uning tarkibida zamona va taraqqiyot talablariga javob berolmaydigan so’z va iboralar chiqib ketdi. Ularning o’rnini yangi so’z va iboralar egalladi. Qator so’zlar esa aktiv lug’atdan passiv lug’atga aylandi. XII asr boshlarida Xorazm davlatining mavqei ko'tarilib, butun Movarounnahrni qamrab oladi. Bu yer fan va madaniyat o’chog’iga aylanadi. Mo’gullar hukmronligi davrida ham bu an'ana davom etadi. Bu davrda Xorazm Oltin O'rda xonligiga qaram edi. Oltin O'rdada XIII-XIV- asrlar mobaynida adabiy markaz vujudga keldi. Bu yerda yozilgan asarlar til jihatdan ko’proq, qipchoq-o'g’uz qabila tillari xususiyatini o'zida ifodalaydi. O'g’uz urug’lari son jihatdan ko’pchilikni tashkil etib, ular Sirdaryoning quyi oqimi va Xorazmni egallagan edi. Oltin O'rda adabiy tili qoraxoniylar davridagi adabiy til bilan bog’langan edi. Oltin O’rda adabiy tili shu tilning bevosita davomi edi. Bu tillarning farqi Oltin O’rda ko’proq, o'g'uz, qisman qipchoq, urug’ tillari xususiyatlarining bo'lishi bilan o'lchanadi. Bu davrda yozilgan asarlar til jihatdan ko’proq, qipchoq o’g’uz urug’ tillari xususiyatini o'zida ifodalaydi. Xorazmiyning «Muhabbatnoma» si, Qutbning «Xusrav va Shirin» dostoni, diniy xarakterdaga «Rohatul qulub», «Najhul farodis», Alining «Qissai Yusuf» asari, Tuxtamish va Temur Tug’luq yorliqdari, Oltin O’rda adabiy tilini tashkil etadi. XIV asrga kelib eski o’zbek adabiy tili shakllana boshladi. Buning vujudga kelishiga sabab faqatgina ichki faktorlar o’zbek xalqi shakllanish jarayonining kuchayishi, Farg’ona va Movarounnahr turkiy aholisi birligining yaratilishigina emas, balki Qoshg’arda va Orol dengizigacha bo’lgan yerni ishg’ol qilgan Oltin O'rda adabiy tillarining shakllanishi ham edi. Bu esa, o'z navbatida, eski o'zbek adabiy tilining dialektal xususiyatl arini ko'paytirar edi. Farg’ona va 33 Movarounnahrda yaratilgan adabiy asarlar tilidan Xorazmda yozilgan adabiy asarlar tili ma'lum dialektal farqlar bilan ajralib turadi. Eski o'zbek tilining shakllana boshlash davrida qabila va urug’ tillarining xususiyatlari adabiy asarlarda yaqqol ko'rinadi. 34 2.3 Movarounnahr, Farg’ona va Xorazm o’zbek tili shakllanish o’chog’i sifatida Movarounnahr, Farg’ona va Xorazmda qarluq uyg’ur-o'g’uz va qipchoq dialekt guruhlarining xususiyatlari saqlanishi bilan, ayni zamonda, ular aralashib ham ketgan edilar. «Muhabbatnoma» va «Taashshuqnoma» da o'g'uz dialekti xususiyati o'z aksini topadi, Demak, mavjud dialekt xususiyatlarini o'z ichiga qamrab olgan umumiy adabiy tilni shakllaitirish tendensiyasi kuchaya bordi va shu tariqa eski o'zbek adabiy tili vujudga keldi. XU-XU1 asrlarda Movarounnahrda Durbek, Sakkokiy, Lutfiy va Navoiy kabi buyuk shoirlar yetishib chiqdiki, ular yaratgan yodgorliklarda dialektal farqlar yo'qola borib, yagona o'zbek adabiy tili shakllandi. 20 Shunisi xarakterliki, Navoiygacha bo'lgan shoirlarning asarlarida eski turkiy til an'analari davom ettirilishi bilan bir qatorda, ularda jonli til xususiyatlari ham ko'proq o'rin egallay boshladi. XV asrning birinchi yarmida diniy mazmundagi bir qancha prozaik asarlar ham yaratildi. Bular «Sirojul qulub» (1432 yil Yazd shahrida Mansur bahshi tomonidan tuzilgan), «Tazkirai avliyo» (1436 yilda Mansur bahshi tomonidan tuzilgan), «Me'rojnoma», «Bahtiyornoma» v.b. Bu asarlar sodda va jonli tilga yaqindir. Ular eski o'zbek tilining rivojlanishida katta rol o'ynadi Eski o'zbek adabiy tili avval qoraxoniylar davrida, keyinroq Oltin O'rda va Movarounnahrda qo'llangan adabiy tilning davomi, uning yangi tarqqadiyot bosqichi edi. Eski o'zbek adabiy tili mahalliy turkiy va qisman eron urug’lari tiliga qipchoq va o'g’uz tillarining ta'siri va aralashishi natijasida shakllandi. Eski o'zbek adabiy tili butun O'rta Osiyoga, Qozog’ston, Turkmaniston, Ozarbayjon, Tatariston, Boshqirdiston, Qashqar, Xirot va boshqa yerlargacha yoyiladi. Eski o'zbek adabiy tili normalari asosida yozuvchi 20 Sayfullayeva R. va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: Musiqa, 2009. 35 shoir va yozuvchilar XIX asrlargacha ijod ko'shib keldilar. Bu adabiy til an'analari, ayniqsa, she'riyatda uzoq davrlargacha davom etdi. Alisher Navoiy asarlarida eski o'zbek adabiy tili o'z rivojining yuqori nuqtasiga ko’tarildi. Alisher Navoiy juda katta adabiy va ilmiy meros qurdirdi. Uning «Chor devon» va «Xamsa» nomli poetik asarlari, «Mahbubul qulub», «Xamsatul mutahayyirin», «Majolisun nafois», «Mezonul avzon», «Vaqfiya», «Muhokamatul lug’atayn», «Xoloti Pahlavon Muhammad» kabi o'nlab prozaik asarlari xhaqli ravishda tarixiy grammatikaning asosiy manbalari hisoblanadi. Alisher Navoiydan keyin yaratilgan prozaik asarlar va ba'zi dostonlarda eski o'zbek tilining an'anaviy normalaridan uzoqlashish, xalq tiliga yaqinlashish tendensiyasini ko'ramiz. Zahiriddin Muhammad Boburning «Bobirnoma» asari, Muhammad Solihding «Shayboniynoma», Majlisiyning «Qissai Sayfulmulk» dostoni , Abdulvahobxuja o'g’li Poshshoxojaning «Gulzor» va «Miftoxul ada» asarlari, Nishotiyning «Husnu dil» dostoni, Gulxaniyning «Zarbulmasal» asari, Fazliyning «Majmuatush shuaro» tazkirasi shunday xususiyatga egadir. 36 II Bob bo’yicha xulosa Turkiy xalqlar va ularning tilini o'rganishga XI asrlardanoq boshlangan. Mahmud Koshg’ariy o'zining «Devonu lug’atit turk» asarida O'rta Osiyodagi turli turkiy urug’-qabilalar tilini chuqur tahlil qiladi. Keyingi davrlarda turkiy tillarning lug’atlari tuziladi, ba'zi lug’atlarda shu tillarning fonetik, leksik grammatik tahlili ham beriladi. Zamaxshariyning «Muhokamatul adad» Abu Xayyomning «Kitobul idrok lil-lisonul atrok», Jamoliddin Abu Muhammadning «Kitobul lug’atul mushtaroqi lug’atit turk val qipchaq», Tole' Hiraviyning «Badoyeul lug’at», Mirza Maxdiyxonning «Sangloh» va boshqa asarlarda ana shunday tahlillar mavjud. Buyuk mutafakkir Alisher Navoiyning «Muhokamatul lug’atayin» asarida turkiy tillar grammatikasiga oid qimmatli fikrlar bor. Rossiyada turkiy xalqlar va ularning tillari bilan shug’ullanish Rossiya Fanlar Akademiyasi tashkil etilgan davrlardanoq boshlangan. XIX asr boshlarida Moskva, Qozon, Peterburg universitetlarida shark tillari kafedralari tashkil etildi. Qadimgi yodnomalarni nashr qilish va turkiy tillar tarixini o'rganishda rus olimlaridan V. V. P.M.Melioranskiy, S.YE.Malov, A.K.Borovkov, A.M.Shcherbak, N. F. Katanovlarning xizmati katta. O'zbek tili tarixiy grammatikasini tadqiq etish, bu fan bo’yicha darslik, o'quv qo'llanmalari yaratishda G. Abdurahmonov, A. Rustamov, SH. Shukurov, F. Abdullayev, E. Umarov, S. Ashirboyev, X. Dadaboyev, B. Tuychiboyev va boshqa ko'plab olimlarning xizmati beqiyosdir. Ular tomonidan eski o'zbek tili yodnomalari tilining fonetik, morfologik va sintaktik xususiyatlari bo'yicha ilmiy tadqiqotlar olib borildi.Til tarixi bo'yicha ilmiy tadkqiqotlar to hozirgi kungacha davom etmoqda. 37 UMUMIY XULOSA "O‘zbekistonda tilshunoslikning asosiy bosqichlari" mavzusida olib borilgan tadqiqotlar natijasida quyidagi ilmiy xulosalarga kelindi: 1.Tarixiy uzviylik: O‘zbek tilshunosligi tasodifiy paydo bo‘lgan hodisa emas, balki XI asrdan boshlangan boy fundamental asosga ega. Mahmud Qoshg‘ariyning "Devonu lug‘atit turk" asari nafaqat turkiy tillarning ilk lug‘ati, balki qiyosiy- tarixiy tilshunoslik metodining dunyodagi birinchi namunasi ekanligi aniqlandi. 2.Lisoniy mustaqillik g‘oyasi: O‘rta asrlarda Alisher Navoiy "Muhokamat-ul lug‘atayn" asari orqali o‘zbek tilining grammatik va leksik imkoniyatlarini ilmiy isbotlab berdi. Bu davr tilshunoslikning badiiy til va uslubshunoslik bilan uyg‘unlashgan yuksak bosqichi sifatida baholandi. 3.Modernizatsiya va islohotlar: XX asr boshidagi Jadidchilik harakati (xususan, Fitrat, Elbek kabi olimlar faoliyati) o‘zbek tilshunosligini yangi, zamonaviy bosqichga olib chiqdi. Arab grammatikasi qoliplaridan voz kechilib, o‘zbek tilining tabiatiga mos keluvchi milliy grammatika ("Sarf" va "Nahv") asoslari yaratildi. 4.Tizimli rivojlanish: Sovet davri va mustaqillikning ilk yillarida o‘zbek tilshunosligi barcha sohalar (fonetika, leksikologiya, dialektologiya) bo‘yicha akademik shaklga keldi. Akademik G‘ani Abdurahmo nov, Shavkat Shoabdurahmonov kabi olimlarning xizmatlari natijasida o‘zbek tili dunyodagi eng yaxshi o‘rganilgan tillardan biriga aylandi. 5.Zamonaviy tendensiyalar: Bugungi kunda o‘zbek tilshunosligi an’anaviy tavsifiy metodlardan voz kechib, antropotsentrik (inson omiliga yo‘naltirilgan) yo‘nalishlarga o‘tmoqda. Lingvokulturologiya, kognitiv tilshunoslik va kompyuter lingvistikasi kabi yangi sohalarning rivojlanishi ona tilimizning raqamli dunyoda va jahon ilm-fanida o‘z o‘rnini topishiga xizmat qilmoqda. Xulosa qilib aytganda, o‘zbek tilshunosligi bosqichlarini o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, tilimiz har qanday siyosiy va ijtimoiy qiyinchiliklarga qaramasdan o‘zining ichki taraqqiyot qonuniyatla rini saqlab qolgan. Kelajakda 38 tilshunosligimizning asosiy vazifasi — o‘zbek tilini global axborot maydonida to‘liq integratsiya qilishdan iboratdir. 39 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. Normativ-huquqiy hujjatlar va O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari: 1.O‘zbekiston Respublikasining "Davlat tili haqida"gi Qonuni (Yangi tahriri). – Toshkent: Adolat, 2021. 2.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 21-oktabrdagi "O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeini tubdan oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida"gi PF-5850-sonli Farmoni. 3.Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. – Toshkent: "O‘zbekiston", 2017. 4.Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: "O‘zbekiston" nashriyoti, 2021. II. Adabiyotlar 5. Abdurahmonov G‘., Rustamov A. Qadimgi turkiy til. – Toshkent: O‘qituvchi, 1982. 6. Alisher Navoiy. Muhokamat-ul lug‘atayn. Mukammal asarlar to‘plami. – Toshkent: Fan, 2011. 7. Fitrat A. Sarf (Morfolo giya). – Toshkent : Ma’navi yat, 2002. 8. Mahmud Qoshg‘ariy. Devonu lug‘atit turk (Tarjimon S. Mutallibov). 3 jildlik. – Toshkent: Fan, 1960-1963. 9. Mahmudov N. Til. – Toshkent: Ma’naviyat, 1998. 10. Ne’matov H., Rasulov R. O‘zbek tili tizimli leksikologiyasi asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1995. 11. Nurmonov A. O‘zbek tilshunosligi tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2002. 12. O‘zbek tili grammatikasi. I-II jildlar. – Toshkent: Fan, 1975-1976. 13. O‘zbek tilining izohli lug‘ati (5 jildlik). – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2006-2008. 14. Sayfullayeva R. va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: Musiqa, 2009. 40 III. Elektron resurslar: 15. www.natlib.uz – Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi portali. 16. www.uzbekcorpora.uz – O‘zbek tili milliy korpusi. 17. www.ziyouz.com – O‘zbek tili va adabiyotiga oid elektron kutubxona. 41

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. O‘ZBEK TILSHUNOSLIGINING SHAKLLANISHI VA QADIMGI DAVR

1.1. Turkiy tillarni o‘rganishning ilk bosqichlari: Mahmud Qoshg‘ariyning "Devonu lug‘atit turk" asari — birinchi qiyosiy-tarixiy asar sifatida

1.2. O‘rta asrlar va Alisher Navoiy davri: "Muhokamat-ul lug‘atayn" asarining o‘zbek tilshunosligi rivojidagi o‘rni

1.3 O‘rta asrlar va M.Qoshg’ariy asari tahlili

I Bob bo’yicha xulosa

II BOB. XIX ASR OXIRI VA XX ASR BOSHLARIDAGI O‘ZBEK TILSHUNOSLIGI

2.1. Jadidchilik harakati va til masalalari: Fitrat, Elbek va Qayyum Ramazonning tilshunoslik qarashlari

2.2. O‘zbek tili grammatikasi va imlosining ilmiy asoslanishi (1920-1930 yillar)

2.3 Movarounnahr, Farg’ona va Xorazm o’zbek tili shakllanish o’chog’i sifatida

II Bob bo’yicha xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить