O‘zbekistonda xalq ta’limi muassasalari tarixi(1946-1985 yy.) - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	251.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

O‘zbekistonda xalq ta’limi muassasalari tarixi(1946-1985 yy.)

Купить

O zbekistonda xalq ta limi muassasalari tarixi(1946-“ ‘ ’
1985 yy. ) mavzusida yozgan
1

MUNDARIJA
Kirish… …………………………………………………………………… ..3
I BOB . O zbekistonda xalq ta limi va uning sovet hukmronligi
‘ ’
davridagi ahvoli. … …………………………………………………………… ...8
1.1. Xalq ta limi tizimining urushdan keyingi yillarda yo lga
’ ‘
qo yilishi va uning oqibatlari. …
‘ …………………………………………………………
....8
1.2. Ta lim muassasalarida maktablar qurilishi va o quv texnika
’ ‘
vositalari bilan ta minlanish darajasi. …
’ ……………………………………… 18

II BOB . O zbekistonda kadrlar tayyorlash siyosatining amalga
‘
oshirilish jarayoni. … …………………………………………………………… 27
2.1. O rta maxsus ma lumotli kadrlar tayyorlash jarayoni.
‘ ’ … ……… ..27
2.2. Oliy ma lumotli mutaxassislar tayyorlashning yo lga qo yilishi
’ ‘ ‘
va uning ahamiyati. … .
…………………………………………………………… .39
Xulosa. … 47
…………………………………………………………………
Tavsiyalar 49
…………………………………………………………………
Adabiyotlar ro yxati. .. 50
‘ ………………… …………………………………
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi . Mustaqil O zbekistonda yangi demokratik‘
fuqarolik jamiyati barpo etilishi bilan bir vaqtda, tarix fani oldiga o tmishdagi
‘
tarixiy voqelik va jarayonlarni ilmiy jihatdan, xolisona bayon etish imkoniyati
yuzaga keldi.
"Ko pgina maktab binolari,-deya ta kidlagan edi. Prezident
‘ ’
I.A.Karimov,- to kilib turgan va nobop binolarda ishlab turgan bir sharoitda
“ ‘ ”
mahalliy Sovetlar yo li bilan o tgan to rt yil mobaynida 65 million so mlik
‘ ‘ ‘ ‘
mablag o zlashtirilmay qoldi yoki 14 ming o rinli maktablar foydalanishga
‘ ‘ ‘
topshirilmadi ...
” 1
. Uning haqiqiy tarixi va o ziga xosligi qayta tiklanayotganligi ‘
jamiyatimizni yangilash va taraqqiy ettirish yo lidan muvaffaqiyatli ravishda
‘
olg a siljitishda hal qiluvchi, ta bir joiz bo lsa, belgilovchi ahamiyatga egadir".
‘ ’ ‘
Darhaqiqat, mustaqillik davrida O zbekistonda sodir bo layotgan ma naviy-
‘ ‘ ’
ahloqiy yangilanish o zbek xalqining tarixiy xotirasini, qayta tiklash asosida yuz
‘
bermoqda. O zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov ta kidlaganidek:
‘ ’
"Mustaqillik yillari o z o tmishimizni, o z madaniyatimizni xolisona bilib olish
‘ ‘ ‘
davridir. Bu jahon hamjamiyati, tarix oldidagi vazifamizni anglab olish davridir".
O zbekiston Respublikasi taraqqiyotining hozirgi bosqichida vatan
‘
tarixini barcha davrlarini tahlil etish, ularni yangi nazariy-metodologik asosda
bayon qilish, xolis xulosalar chiqarish- tarix fanining dolzarb vazifalaridan biriga
aylanmoqda. Shuningdek, 1946-1985 yillarda O zbekistonda madaniyatning
‘
umumiy ahvoli va uning muammolarini janubiy viloyatlar misolida ilmiy jihatdan
tadqiq etish ham yuqorida sanalgan vazifalar qatoriga kiradi.
O zbekistonning sovet hukmronligi davridagi madaniy hayotini
‘
o rganishning dolzarbligi Prezident Islom Karimovning 1996 yil 18 sentabrdagi
‘
O zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat va jamiyat qurilishi
‘
akademiyasi qoshida "O zbekistonning yangi tarixi markazini tashkil etish
‘ 3

to g risida"gi Farmoyishi hamda Vazirlar Mahkamasining 1996 yil 16‘ ‘
dekabrdagi qarorida ham alohida qayd etildi.
Shuningdek, I.A.Karimovning 1998 yil 26 iyunda bir guruh yetakchi
tarixchi olimlar va ijodiy ziyolilar vakillari bilan uchrashuvida, Vazirlar
Mahkamasining 1998 yil 27 iyuldagi "O zbekiston Respublikasi Fanlar
‘
Akademiyasi Tarix instituti faoliyatini takomillashtirish to g risida"gi qarorida
‘ ‘
ham sovet mustabid tuzumi vaqtidagi madaniy hayotni har tomonlama o rganish
‘
lozimligi ta kidlandi .
’
Ma lumki, sovet hokimiyati yillarida O zbekistonda ijtimoiy-siyosiy va
’ ‘
madaniy-ma naviy taraqqiyotning barcha jarayonlarida kommunis-tik partiya
’
mafkurasi hukmronligi ta minlanib "buyuk davlatchilik" siyosati zo rlab joriy
’ ‘
qilib borildi. Bu kabi siyosat xalq ta limi tizimida, adabiy-badiiy muhitda, milliy
’
san at masalalari va madaniy-oqartuv muassasalar tizimida ham to la o z aksini
’ ‘ ‘
topdi.
Hozirgi ma naviy poklanish sodir bo layotgan davrda sovet hukmronligi
’ ‘
yillarida madaniy-ma naviy sohada yo l qo yilgan xato va kamchiliklarni
’ ‘ ‘
o rganish, ulardan kelajak uchun kerakli xulosalar chiqarish shu kunning talabi
‘
bo lib, bu mavzuning dolzarbligini belgilovchi asosiy omillardan biridir.
‘
Muammoning o rganilganlik darajasi
‘ : Tanlangan mavzuning
tarixshunos-ligi tahlili shuni kursatadiki, madaniy soha jamiyat hayotining asosiy
bo g ini sifatida ijtimoiy-gumanitar soha olimlarining doimiy diqqat
‘ ‘
markazida turgan va mazkur tarmoq muammolarini ilmiy jihatdan o rganish
‘
borasida bir qator samarali ishlar amalga oshirilgan.
Mavzuga doir chop etilgan ilmiy ishlar, monografiya, risola va matbuotda
e lon qilingan maqolalarning yo nalishi, uslubi va xarakteriga qarab bayon etish
’ ‘
mumkin.
Sovet davriga oid asarlar, asosan, ma muriy-buyruqbozlik tuzumi
’
sharoitida marksistik metodologiyaga tayangan holda kommunistik partiya
mafkurasini targ ib etganligi bilan xarakterlanadi. Shubhasiz bu davr
‘ 4

tadqiqotchilari uchun tarixiy jarayonlarni obyektiv jihatdan yoritish katta
qiyinchilik tug dirgan. ‘ Ammo, ularning asarlarida foydalanilgan boy materiallar
va arxiv hujjatlaridagi ma lumotlar zamonaviy ilmiy tadkiqotlar uchun qimmatli
’
materiallarni beradi.
O zbekiston madaniyati sohasidagi jarayonlarni va ularning tarixini ilmiy
‘
jihatdan o rganib tahlil etish ayniqsa, XX asrning 50-60 yillaridan boshlab
‘
birmuncha faollashdi. Bu davrda T.M.Qoriniyozov, M.Qoraxonov, G.A.Uvarov,
G.Alimbayeva, M.Ahmedov, I.Qodirov, X.N.Po latov, S.Muhammedov,
‘ R.Shara -
fuddinov, M.Sultonova, F.Karamatov, F.Abdullayev, M.Saidov, A.Valiyev,
X.Asletdinova, A.Yunusxo jayevlar va boshqalarning bir qator asarlari chop
‘
etildi. Bu asarlar ittifoq darajasida muhim ahamiyat kasb etgan madaniyat
sohasining kelajakda yagona sovet xalqi shakllanishining muhim bo g ini
“ ” ‘ ‘
deb qaralgan. Go yoki sovet hukumati yillarida madaniyat rivojlanib, yagona
‘ “
sovet madaniyati shakllanishiga asos bo ladi deb ta riflangan
” ‘ ’ .
Mustaqillik yillarida O zbekistonning sovet hukmronligi davridagi madaniy
‘
hayotiga bag ishlab yozilgan asarlar, amalga oshirilgan ilmiy izlanish va
‘
tadqiqotlar kiradi. Istiqlol davrida o zbek tarixshunosligi yangi uslubiy tamoyillar
‘
asosida bitilgan va yangi sifat darajasiga ko tarilgan asarlar bilan boyitib borildi.
‘
Ushbu davr mualliflari madaniy qurilish tarixiga eskicha, bir tomonlama
yondashuv uslubiyatidan voz kechib, umuminsoniy qadriyatlar va milliy
manfaatlar nuqtai-nazardan turib madaniy-ma rifiy soha tarixining turli davrlari
’
va yo nalishlarini o z ichiga olgan tadqiqotlarni amalga oshirmoqdalar.
‘ ‘
A.Mavrulov, T.N.Najimov, M.N.Nishanov, S.Mirzayev, S.SHermuxame-
dov, T.Maxmudov, M.X.Nurmuhamedova, U. X. Qorabayev, O.Axmatjonov,
K.Ergashev, X.Damidov, Y.Ergasheva, E.Alimova, Golovanov, M.Hamzayeva,
V.T.Rajapov va boshqalarning tadqiqotlarini 1
yuqorida ta kidlangan ilmiy
’
izlanishlar qatoriga qo shish mumkin.
‘
BMIning maqsad va vazifalari . Ushbu mavzuning dolzarbligidan kelib
chiqib, ishning maqsadi ilmiy tadqiqotlar, adabiyotlarga tayanib, 1946-1985 5

yillarda O zbekistonda madaniy soha yo nalishida amalga oshirilgan ishlar‘ ‘
tajribasi, yig ilgan muammolar va ularni keltirib chiqargan sabablarni aniklab,
‘
natijalarini umumlashtirib, kelgusida madaniy-ma rifiy soha ishini
’
takomillashtirishga xizmat qiladigan xulosalar chiqarishdan iborat.
Maqsadga muvofiq tadqiqotning vazifalari quyidagicha tarzda belgilandi:
1.Yangicha tarixiy fikrlash nuqtai-nazaridan kelib chiqib, madaniy soha
rivojining nazariy-metodologik va ijtimoiy-iqtisodiy asoslarini o rganish va uning
‘
jamiyat rivojidagi o rnini ta riflash;
‘ ’
2. Milliy urf-odatlar, an analar va diniy qadriyatlarning sovetlar
’
hukmronligi yillarida janubiy viloyatlardagi ahvolini ko rsatish va tahlil etish;
‘
3. Madaniy qadriyatlarning asosiy tarkibiy qismlaridan biri bo lgan va
‘
O zbekiston janubida rivojlangan baxshichilik, xalq og zaki ijodi san ati
‘ ‘ ’
namoyandalari faoliyatini Qashqadaryo va Surxondaryo viloyati dostonchilik
maktablari misolida tahlil qilish;
4. Sovet hukumatining milliy adabiyot va san atni cheklashi, hamda
’
"shaklan milliy, mazmunan sotsialistik" madaniyatning siyosiy mafkuraviy
jihatdan mohiyatini ochib berish;
5. Xalq maorifi tizimi faoliyatini xolisona umumlashtirib, soha
muammolarining vujudga kelish sabablarini va uning oqibatlarini ilmiy tahlil
qilish.
BMIning nazariy-uslubiy asoslari ni bilish nazariyasi va milliy istiqlol
g oyasining asosiy tamoyillari, ma naviy qadriyatlar va insonparvarlik
‘ ’
an analari tashkil etadi. BMIda belgilangan vazifalarni bayon etishda
’
O zbekiston tarixining yangi metodologik konseptual tamoyillariga tayangan
‘
holda tarixiylik, ilmiylik, xolislik, qiyosiylik, uzviylik kabi tamoyillarga asoslandi.
Tadqiqotning muhim nazariy asosi ni O zbekiston Respublikasi
‘
Prezidenti I.A.Karimovning asarlari, xususan milliy uyg onish, ta lim tarbiya,
‘ ’
fan, adabiyot va san atning o rni to g risidagi yo l-yo riqlari, tarixiy
’ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘ 6

jarayonlarni o rganishning nazariyasi va amaliyoti haqidagi ko rsatmalari tashkil‘ ‘
etadi.
BMIning davriy chegarasi : Mazkur mavzuning xronologiyasi 1946-1985
yillarni qamrab oladi. O zbekiston tarixining mazkur qismi mamlakatda siyosiy-
‘
iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy jarayonlarning murakkab va ziddiyatli tarzda
kechishi bilan xarakterli bo lib, sovet tuzumi hukmronligining o zbek milliy
‘ ‘
madaniyatiga nisbatan salbiy ta sir ko rsatgan bosqichlaridan biridir.
’ ‘
BMIning ilmiy va amaliy yangiligi shundan iboratki, ishda bugungi kun
tarix fani oldiga qo yilayotgan talablardan kelib chiqib, O zbekistonda 1946-
‘ ‘
1985 yillarda sovet davri madaniy sohasi ayrim tarmoqlaridagi muammolar, uni
keltirib chiqargan omillar arxiv hujjatlari, daliliy manbalar va hayotiy xotiralar
asosida ilk marotaba tarixiy va tanqidiy nuqtai-nazardan tadqiq qilindi.
BMIning amaliy ahamiyati , uning dolzarbligi, shuningdek, yaxlit tarzda
o rganilmaganligi "O zbekistonda xalq ta limi muassasalari tarixi (1946-1985
‘ ‘ ’
yy.)" sohasini tadqiqotimiz mavzui sifatida tanlanishiga imkon beradi.
"O zbekistonda xalq ta limi muassasalari tarixi (1946-1985 yy.)"
‘ ’ yosh
avlodni tarbiyalashda saboq va namuna bo lib xizmat qiladi. Mazkur ish
’
natijalaridan tarix fakultetlarida maxsus kurs va seminar mashg ulotlarini
’
o tkazishda foydalanish mumkin.
’
Ishning aprobatsiyasi : BMI Qarshi Davlat universiteti “O‘zbekiston
tarixi” kafedrasining 2012 yil “___”_______dagi №___ sonli yig‘ilishida
muhokama etilib, himoyaga tavsiya etilgan.
Ishning tuzilishi . Kirish, 2 ta bob, xulosa, foydalanilgan manba va
adabiyotlar ro’yxati hamda ilovadan iborat. 7

I BOB. O‘ZBEKISTONDA XALQ TA LIMI VA UNING SOVET’
HUKMRONLIGI DAVRIDAGI AHVOLI
1.1. Xalq ta limi tizimining urushdan keyingi yillarda yo lga qo yilishi va
’ ‘ ‘
uning oqibatlari
Ikkinchi jahon urushi tugab, tinch qurilish yiliga o tila boshlandi. Maorif
‘
jamoasi oldiga iqtisodiy og ir yillarda amalga oshirilishi mumkin bo lmagan
‘ ‘
vazifalar qo yildiki, ularni O zbekistonda quyidagi tarzda ko rib chiqamiz.
‘ ‘ ‘
Urushdan keyingi yillarda o qishga jalb etilmagan bolalarni ta lim tizimiga
‘ ’
tortish juda muhim masala bo lib qoldi. Buning ustiga urush yillari ta lim tizimi
‘ ’
juda qoloqlashib ketgan edi.
Agar 1945-1946 o quv yilida Qashqadaryo viloyatida 460 ta maktabda
‘
79,8 ming o quvchiga ta lim berilgan bo lsa, Surxondaryo viloyatida esa 298 ta
‘ ’ ‘
maktabda 52,2 ming o quvchi saboq oldi. O sha vaqtda Surxondaryo viloyatida
‘ ‘
jami 1760 nafar, Qashqadaryo viloyatida 2782 nafar o qituvchi maktablarda
‘
ishlagan. Surxondaryo maktablarida mehnat qilgan o qituvchilardan 36 tasi oliy
‘
ma lumotli edi, xolos. Qashqadaryo maktablarida mehnat qilgan
’
o qituvchilardan 1538 tasi yoki 57,3 foizi hatto o rta ma lumotga ham ega emas
‘ ‘ ’
edi" . 1
Madany qurilishning sovet variantidagi salbiy hodisalar o zanida
‘
namoyon bo lgan 20-50-yillarning shubhasiz yutuqlari orasida, eng avvalo aholi
‘
ta lim darajasining sezilarli darajada ko tarilishini, keng tarmoq otgan
’ ‘
maktablar, o rta maxsus va oliy o quv yurtlari tizimining yaratilishi,
‘ ‘
mutaxassislarning katta avlodi shakllanganini ta kidlash lozim.
’
Shuni alohida ta kidlash lozimki, urushgacha O zbekistonda ziyolilar
’ ‘
qatlamini, ayniqsa umumta lim maktablari o qituvchilarini shakllantirish, ilmiy
’ ‘
muassasalarni rivojlantirishda ta lim infratuzilmasini kengaytirishda muayyan
’
muvaffaqiyatlar qo lga kiritilgan edi. Lekin ikkinchi jahon urushi yillari
‘
O zbekiston ijtimoiy madaniy hayotiga ham o z ta sirini o tkazdi.
‘ ‘ ’ ‘ 8

Ikkinchi jahon urushidan so ng qayta tiklana boshlangan madaniy‘
hayotga ittifoq oliy hokimiyati va boshqaruv organlari O zbekiston hukumati va
‘
xalqiga har taraflama tazyiq o tkaza boshladilar. Davlat sarf-xarajatlari qisqarib
‘
yakkapartiyaviylik kuchaya boshladi.
1946-1947 o quv yilida Qashqadaryo viloyatidagi maktablarda tekshirish
‘
o tkazilganda 885 ta sinfda o quv dasturlari bajarilmagan, shuningdek, maktab
‘ ‘
yoshidagi bolalarning ko pchiligi o qishga qatnamagan edi. 1946 yilda
‘ ‘
Qashqadaryo viloyatida maktab yoshidagi bolalarning faqat 60-70% maktabda
ta lim olgan. Bolalarning ko pchiligi qishloq xo jaligi ishlariga jalb qilingan.
’ ‘ ‘
Kitob va Chiroqchi tumanlarida bolalarning o qishga borishlari 70% ni tashkil
‘
etgan 2
. O quvchilarning o zlashtirishlari ham talab darajasida emas edi.
‘ ‘
Qashqadaryoda 1946 yilda 74693 nafar o quvchidan 37,423 nafari yoki 50%
‘
sinfdan sinfga ko chirildi.
‘
1947-1948 o quv yilida Surxondaryo viloyati maktablarida 1890 nafar
‘
o qituvchi mehnat qilgan bo lsa, ulardan qariyb 1000 nafari hatto o rta
‘ ‘ ‘
ma lumotga ham ega emas edi.
’
Qishloqlarda kolxoz ishlarida bolalar mehnatidan keng foydalanilib,
ularning ta lim olishlari hech kimni yetarlicha qiziqtirmay keldi. Bundan tashqari,
’
maktablarning yashash joylaridan uzoqda joylashganligi, bolalarda kiyim-
boshlarning yetishmasligi, dala ishlariga jalb qilish va qizlarning erta turmushga
berilishi o quv ishi samaradorligiga salbiy ta sir ko rsatdi.
‘ ’ ‘
Maktablarda ishdan ajralmagan holda o qishni davom ettirish chora-
‘
tadbirlari ham shoshma-shosharlik bilan amalga oshirildi. Masalan, 1950-1951
o quv yilida Surxondaryo viloyatida 4500 o quvchi ishdan ajralmay,
‘ ‘
o qishlarini olib bordi.
‘
O sha vaqtda xalq maorifidagi eng muhim masala xotin-qizlarni
‘
maktabga jalb etish bo lib, bu masala sharqdagi ijtimoiy hayotning eng dolzarb va
‘
murakkab muammolaridan biri bo lib keldi. Bu kabi holatning kelib chiqishiga
‘ 9

ayolning jamiyatda tutgan o rni va roliga real baho beraolmaslik tufayli sodir‘
bo ldi.
‘
O zbekistonning janubiy viloyatlarida ko pchilik ota-onalar qizlari 12
‘ ‘
yoshga to lishi bilan maktabga yubormay, turmushga berish hollari tez-tez
‘
takrorlanib turdi. 1948-1949 o quv yilida Surxondaryo viloyatida 8-10 sinflarda
‘
jami 47 ta qiz bola o qigan. Mazkur viloyatda maktablarda ta lim olayotgan
‘ ’
o quvchi qizlarning hissasi respublikaning boshqa viloyatlariga nisbatan 5-10
‘
marta orqada edi 1
.
Agar 1949-1950 o quv yilida Surxondaryodagi mavjud 11 ta o rta
‘ ‘
maktabni 150 nafar o quvchi bitirib chiqqan bo lsa, shulardan 13 nafari qizlar
‘ ‘
edi. Bu holat vohadagi maktab yoshidagi qizlarni o rta umumiy ta limga
‘ ’
tortishni keskin ko paytirish lozimligini bildirar edi
‘
Masalan, Surxondaryo viloyati Angor tumanidagi 13-son maktabda 1954-
1955 o quv yilida 10 ta voyaga yetmagan qizlar turmushga uzatiladi. Shu yili
‘
Qashqadaryo viloyati Yakkabog tumanidagi 104-son maktabning VI-VIII sinfida
‘
o qiydigan qizlarni turmushga berishgan.
‘
XX asr 50-yillarning o rtalaridan boshlab Surxondaryo viloyatida
‘
maktablar va ularda ta lim oluvchi o quvchilar soni ortib bordi. Agar 1950-1951
’ ‘
o quv yilida viloyat bo yicha 15 ta maktab faoliyat yuritgan bo lsa, 1954-1955
‘ ‘ ‘
o quv yiliga kelib o rta maktablar soni 34 tagacha yetdi. 1959-1960 o quv
‘ ‘ ‘
yilida esa bu ko rsatkich 85 taga yetdi.
‘
1954 yildan boshlab O zbekistonning janubiy viloyatlari o quvchilarini
‘ ‘
darsliklar bilan ta minlash ishida jonlanishlar kuzatiladi. 1954 yilda Qashqadaryo
’
viloyati maktablariga 5235 ming nusxa darslik va 250 ming nusxa uslubiy va
ko rgazmali qurollar ajratildi. Surxondaryo viloyat maktablariga 22260 ming
‘
so mlik o quv qo llanmalari va ko rgazmali qurollar berildi.
‘ ‘ ‘ ‘
Biroq maktablarni o quv darsliklari bilan ta minlash respublika xalq
‘ ’
maorifi sohasining jiddiy muammolaridan biri bo lib qoldi. 1957 yilda
‘
O zbekiston Maorif vazirligining kollegiyasida o quv darsliklarining ahvoli
‘ ‘ 10

masalasi keng muhokama etildi. Yig ilishda maktablarni o quv darsliklari bilan‘ ‘
ta minlash masalasi tanqid ostiga olindi. O quv darsliklarini yaratishning chora-
’ ‘
tadbirlari tasdiqlandi.
1954-1955 o quv yilida Qashqadaryoda o qituvchilar uchun 100 ta
‘ ‘
kvartira qurilishi va 2302 ta kvartira ta mirlanishi rejaga kiritilgan bo lib, ammo
’ ‘
qurilishi lozim bo lgan uylardan faqat 22 tasi foydalanishga topshirildi .
‘
Ayni paytda, qishloq maktablarini oliy ma lumotli mutaxassis pedagoglar
’
bilan ta minlash jiddiy muammolardan biri edi. 1946 yilda O zbekiston SSR
’ ‘
Xalq maorifi Ministrligining yo llanmasi bilan pedagogika va o qituvchilar
‘ ‘
institutini tamomlagan 75 ta yosh o qituvchi Qashqadaryoga jo natilgan bo lsa-
‘ ‘ ‘
da, ulardan faqat 28 tasi belgilangan joyga kelib ishladilar.
Shubhasiz sovetlar hukmronligi yillarida o qituvchi kadrlarning moddiy
‘
ahvolini yaxshilash borasida ba zi tadbirlar amalga oshirildi. Xususan, 1948 yil
’
14 fevralda SSSR Ministrlar Sovetining "Boshlang ich va yetti yillik maktablari
‘
o qituvchilari uchun yengilliklar va imtiyozlar to grisida" gi qarori e lon
‘ ‘ ’
kilindi. Qarorda o qituvchilar maoshini oshirish, uzoq yillar ishlagani uchun
‘
pensiyaga tavsiya etish, pedagoglarni turar joy va yoqilgi bilan ta minlash kabi
’
tadbirlar belgilandi. SSSR ning Markaziy hududlarida mazkur qarordan kelib
chiqib, qishloq sovetlari o z soliqlari hisobidan o qituvchilar uchun uylar qurish
‘ ‘
borasida ijobiy ishlar amalga oshirildi.
Ammo Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida mazkur qaror ijrosi
to la ta minlanmadi. Janubiy viloyatlarda mehnat qilayotgan o qituvchi
‘ ’ ‘
kadrlarning ijtimoiy-maishiy turmush sharoitlari talab darajasidan past
darajadaligicha qolib ketdi.
O zbekiston janubiy viloyatlarida pedagog kadrlarning qo nimsiz-ligi
‘ ‘
aksariyat davrlarda katta foizni tashkil qilib keldi. Chunki yo llanma bilan ishga
‘
kelgan o qituvchilar turar joy bilan yetarlicha ta minlanmadi, ish sharoitlari
‘ ’
qoniqarli tarzda yaratilmadi. Shu va boshqa shunga o xshash muammolar bilan
‘ 11

yuzma-yuz bo lgan yo llanma bilan kelgan yosh o qituvchilar o z turar‘ ‘ ‘ ‘
joylariga qaytib ketishga majbur bo lar edilar
‘ 1
.
1948-1949 o quv yilida Qashqadaryo viloyatining Ko kabuloq,
‘ ‘
Beshkent, Qamashi, Dehqonobod tumanlari maktablarida faqat 2 tadan 72 oliy
ma lumotli o qituvchi faoliyat ko rsatdi. Xalq maorifi sohasidagi bu kabi
’ ‘ ‘
holatlar o quv-tarbiyaviy ishlarga salbiy ta sir ko rsatdi. Shu bilan birga
‘ ’ ‘
janubiy hududlar maktablarida faoliyat ko rsatgan pedagoglar orasidan o z
‘ ‘
ishining fidoiylari ham yetishib chiqa boshladi. Jumladan, pedagog A.Haydarov
1936-1956 yillar davomida G uzor va Dehqonobod tumanlari xalq maorifi
‘
bo limining mudiri sifatida faoliyat ko rsatgan edi. Pedagogika sohasidagi
‘ ‘
xizmatlari uchun u "O zbekistonda xizmat ko rsatgan o qituvchi" unvoniga
‘ ‘ ‘
ham sazovor bo ldi.
‘
Samarali mehnatlari uchun mohir pedagog Saodat Nazarova 1946 yilda
"O zbekistonda xizmat ko rsatgan o qituvchi" unvoniga sazovor bo ldi.
‘ ‘ ‘ ‘
Urush faxriysi Yusuf Sharopov 1946-1950 yillarda Buxoro Davlat
pedagogika institutiga o qib, uni muvaffaqiyatli tarzda tugatgan holda Qarshi
‘
rayoni Dasht qishlog idagi maktabda o qituvchilik faoliyatini boshladi. 1946
‘ ‘
yilda maktabda o quv bo limi boshlig i, direktor o rinbosari, direktor
‘ ‘ ‘ ‘
vazifalarida ishladi. 1960 yilda "Xalq ta limi a lochisi", 1980 yilda
’ ’
"O zbekistonda xizmat ko rsatgan madaniyat xodimi" unvoniga sazovor bo ldi.
‘ ‘ ‘
O qituvchilarga yaratilayotgan sharoitning qoniqarsizligidan ba zi bir
‘ ’
oliy o quv yurtlarini tugatgan mutaxassislar janubiy viloyatlarga kelib ishlashdan
‘
bosh tortdilar. Xususan, 1949-1950 o quv yilida Surxondaryo viloyatida bor-
‘
yo gi 52 ta oliy ma lumotli o qituvchi faoliyat ko rsatdi . Birgina 1950-1951
‘ ’ ‘ ‘
o quv yilida Qashqadaryo oblasti maktablariga dars berish uchun 375 nafar
‘
o qituvchi yetishmas edi.
‘
Janubiy viloyatlarga ishlash uchun kelgan pedagog kadrlarga o z vaqtida
‘
yashash sharoiti yaratilmadi. Qashqadaryo viloyatida 1949-1950 o quv yilida
‘
o qituvchilarning 50% i turar joy bilan ta minlanmadi.
‘ ’ 12

Ta kidlash joizki, Dehqonobod, Kitob, Qamashi, Qarshi tuman’ -
larida o qituvchilar uchun bironta ham turar joy qurilmadi.
‘
Bu holat keyingi yillarda ham davom etdi. Kommunal kvartiralarda,
ijarada yashovchi o qituvchilarning turmush sharoitlari ancha og ir bo lib, ular
‘ ‘ ‘
olgan maoshlarining 40-50% ini ijara haqini to lash uchun sarflaganlar.
‘
Albatta, o qituvchilarning turmush sharoitlaridagi bu kabi salbiy holatlar
‘
ularning mehnat faoliyatiga ham salbiy ta sir ko rsatdi va ularning o z
’ ‘ ‘
kasblariga nisbatan sovuqqon munosabatda bo lishiga olib keldi.
‘
Sovet hokimiyati yillarida turli fanlar bo yicha o qituvchi kadrlarning
‘ ‘
yetishmasligi xalq maorifining asosiy muammolaridan biri bo lib keldi.
‘
Bu davrda maktablarda o quv kabinetlar tashkil etish borasida ham o z
‘ ‘
yechimini topmagan vazifalar mavjud edi. Masalan, 1956-1957 o quv yilida
‘
respublika bo yicha mavjud 5500 maktabda 4297 ta o quv kabinetlari tashkil
‘ ‘
etildi. Shu yilda Surxondaryo viloyatidagi 294 ta maktabdan 220 tasida o quv
‘
kabinetlari ishi yo lga qo yilgan bo lib, ulardan 47 tasi fizika, 23 tasi biologiya
‘ ‘ ‘
va boshqa fanlar bo yicha edi.
‘
O quv mashg ulotlarini bir smenaga o tkazishda Surxondaryo
‘ ‘ ‘
viloyatida sezilarli ishlar amalga oshirildi. Masalan, mazkur viloyatda 1958-1959
o quv yilida mavjud 341 ta maktabdan 56 tasi 1 smenaga o tilgan bo lsa, 1963-
‘ ‘ ‘
1964 o quv yilida 356 ta maktabning barchasi 1 smenada o qiy boshladi.
‘ ‘
Surxondaryo viloyatida Uzun tumanidagi mavjud 24 ta maktab 1958-1959
o quv yilidayoq bir smenaga o tib o qiy boshladi.
‘ ‘ ‘
1960-1965 yillarda Qashqadaryo viloyatining Qarshi shahri maktablariga
63 o qituvchi ishga kabul qilingan bo lsa, 140 tasi ishdan bo shab ketgan.
‘ ‘ ‘
Shahrisabz shahrida ahvol bundan ham nochor bo lib, yuqoridagi ko rsatkich
‘ ‘
234 kishini, mazkur tumanda esa 175 o qituvchini tashkil etdi.
‘
1964-1965 o quv yilida Qashqadaryo viloyatida 9034 o qituvchi bo lib,
‘ ‘ ‘
ulardan 2271 kishi oliy ma lumotli edi. Surxondaryo viloyatida bu raqam 975 va
’
2889 tani tashkil qildi. 13

O quvchilar sonining o sib borishi o z navbatida o qituvchi kadrlar‘ ‘ ‘ ‘
sonini ko paytirishni taqozo etdi. Xususan, O zbekistonda bu davrda yuqori sinf
‘ ‘
o quvchilari uchun oliy ma lumotli mutaxassis o qituvchilar 53% ni tashkil
‘ ’ ‘
qilib, bu ko rsatkich talabni qondira olmas edi. Xususan, 1960-1965 yillarda
‘
markazdan O zbekistonga yo llanma bo yicha yuborilgan 28 ming
‘ ‘ ‘
bitiruvchidan 5 minggi belgilangan ish joylarga bormadi. Viloyatlarda turli fanlar
bo yicha o qituvchilar tanqisligi ortib bordi. Jumladan, Qashqadaryo viloyatida
‘ ‘
1964-1965 o quv yilida 550 ta, 1965-1966 o quv yilida 636 ta, 1966-1967
‘ ‘
o quv yilida 823 ta, 1967-1968 o quv yilida 880 ta o qituvchi yetishmadi.
‘ ‘ ‘
Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatining qishloq maktablarida fizika-
matematika va chet tili kabi fanlar o qituvchi yetishmasligi sababli o tilmay
‘ ‘
keldi. Masalan, 1965-1966 o quv yilida Surxondaryo viloyatidagi 221 ta
‘
maktabda mutaxassis yo qligi uchun chet tili o tilmadi. Shuningdek, 150
‘ ‘
ta fizika va matematika o qituvchilari 2 shtatda ishladi.
‘
1970-1971 o quv yilida Qashqadaryo viloyati Qamashi tumanidagi 78
‘
maktabdan 24 tasiga darsliklar berilmadi. Shuningdek, nashr etilgan kitoblarning
ko pchiligi talablarga to la javob bermas edi.
‘ ‘
Maktablarda o quv mashg ulotlarining bir smenaga ko chirilishi
‘ ‘ ‘
ta limni ijtimoiy-foydali ishlar bilan bog lab olib borishga anchagina qulay
’ ‘
sharoitlarni yaratib berdi. Shu bilan birga Qashkadaryo va Surxondaryo viloyati
maktablarida o quvchilarni kasb-hunarga tayyorlashni kengaytirish borasida qator
‘
ishlar amalga oshirildi. Surxondaryo viloyatida 11 yillik ta limga o tgan 60 ta
’ ‘
o rta maktabda ishlab chiqarish ta limi joriy etildi. Ulardan 49 tasi qishloq
‘ ’
joylarida, 11 tasi esa shaharlarda tashkil etildi.
O zbekiston janubidagi maktablarda ham o quvchilarga 15 xildan ortiq,
‘ ‘
jumladan, mexanizatorlar, quruvchilar, slesarlar, tokarlar, sut sog uvchilar,
‘
haydovchilar va boshqa kasb-hunarlar o rgatila boshlandi .
‘
O zbekiston SSR Ministrlar Sovetining "Qishloq maktablariga yer
‘
maydoni ajratib berish to grisida"gi qaroriga muvofiq 1965 yildan boshlab
‘ 14

Qashqadaryo va Surxondaryoda ham qishloq maktab o quvchilari brigadalari‘
tashkil etilib, yer maydonlari berildi. Usha yilda Qashqadaryo viloyati Shahrisabz
tuman Chorshanbi qishlog idagi 8-son kasb-hunar maktabiga 80 gektar yer
‘
berildi. Mazkur yillarda maktablarda o quv kabinetlari, ustaxonalar soni ham
‘
ancha o sdi
‘ 1
.
Surxondaryo viloyatida 194 ta ustaxona va 197 ta o quv kabinetlari
‘
faoliyat ko rsatdi.
‘
Hukumatning kurgan chora-tadbirlariga qaramasdan, o quvchilarni bir
‘
smenaga o tkazish imkoniyati butunlay hal bo lmadi. 1970-1971 o quv yilida
‘ ‘ ‘
O zbekistonda o quvchilarning 67,3 % i bir smenada o qitilib, qolganlari 2
‘ ‘ ‘
smenada ta lim oldi. O quvchilarni bir smenaga o tkazish ishi Surxondaryo
’ ‘ ‘
viloyatida Qashqadaryo viloyatiga nisbatan orqaga qolgan edi. Bu muammo
Qashqadaryoda ham o sha davr talablariga javob beradigan tarzda hal qilingan
‘
emas. Bor-yo g i Qashqadaryo viloyatida 34% o quvchilar 2 smenada ta lim
‘ ‘ ‘ ’
olgan edi.
1970-1971 o quv yilida Qashqadaryoda 816 ta maktab, Surxondaryoda
‘
637 ta maktab faoliyat yurgizgan bo lsa, 1975-1976 o quv yilida Qashqadaryoda
‘ ‘
maktablar soni yiriklashtirish, qayta qurish, birlashtirish hisobiga kamaytirilib 765
taga, Surxondaryoda esa amalga oshirilgan turli xil tadbirlar asosida maktablar
soni ko payib 701 taga yetdi. Shu yillarda o quvchilar soni Qashqadaryoda
‘ ‘
244,3 mingdan 303,8 mingga va Surxondaryoda 202,5 mingdan 239,3 mingga
ko paydi. Qashqadaryo viloyatida 1970-1971 o quv yilida 220 ta o qituvchi
‘ ‘ ‘
yetishmadi. Shundan 39 ta rus tili, 62 ta chet tili, 77 ta matematika va fizika
fanidan mutaxassislar tanqis edi .
Surxondaryo viloyati maktablarida 1971-1972 o quv yilida 5847 ta oliy
‘
ma lumotli o qituvchi xizmat qilgan bo lsa, 1975-1976 o quv yilida ular soni
’ ‘ ‘ ‘
8425 taga yetdi. Shuningdek, Qashqadaryo viloyatida 1974 yil 7701 ta oliy
ma lumotli o qituvchi faoliyat ko rsatgan bo lsa, 1976 yil ular soni 11571
’ ‘ ‘ ‘
kishiga yetdi. 15

Bu sohada Qamashi tumanida jiddiy kamchiliklar bor edi. 1974-1975
o quv yilida tuman maktablarida matematika, fizika, chet tili va boshqa fanlardan‘
90 ga yaqin o qituvchi yetishmadi.
‘
Sovet hukmronligining keyingi yillarida barcha sohada bo lgan tanglik
‘
kadrlar tayyorlash va xalq maorifini malakali mutaxassislar bilan ta minlashda
’
ham sezildi.
1975-1980 yillarda sobiq SSSR kadrlar soni, jumladan, o qituvchilar soni
‘
jihatdan dunyoda eng oldingi o rinlardan birini egallagan bo lsa, ammo ko p
‘ ‘ ‘
fanlar bo yicha, maktablarda oliy ma lumotli o qituvchilar yetishmasdi.
‘ ’ ‘
Masalan, 1976-1977 o quv yilida Qashqadaryo viloyatida 4000 dan oshiq
‘
o qituvchi oliy ma lumotga ega emas edi. Viloyatda rayem va chizmachilik
‘ ’
bo yicha o qituvchilarning 75%, musiqadan 85%, fizkulturadan 62%,
‘ ‘
mehnatdan 71% o qituvchi oliy ma lumotga ega emas edi.
‘ ’
1980-1981 o quv yilida Qashqadaryoda o quvchilar soni 334,7 mingga,
‘ ‘
Surxondaryoda 264,8 mingga yetgan bo lsa, 1985-1986 o quv yilida
‘ ‘
Qashqadaryoda 373,1 ming o quvchiga, Surxondaryoda 296,1 ming o quvchiga
‘ ‘
ta lim berildi.
’
Mazkur o quv yilida Qashqadaryo viloyatida 884 ta, Surxondaryo
‘
viloyatida 668 ta o rta umumiy ta lim maktablari mavjud edi.
‘ ’
O zbekistonning janubiy viloyatlarida ta lim sohasida xizmat qilgan
‘ ’
B.Haqnazarov, I.Shukurov, M.P.Yaminchinov, S.V.Nesterova, M.Bo riyev,
‘
R.Boboshev, X.Samadov, Z.Tursunov, K.A.Xayra, M.Mo minova, X.Ibrahimov,
‘
Sh.Mirzayev, S.Kenjayev, N.Ro ziboyev, E.Siddiqov, M.Boboniyozova,
‘
Y.Sharopov, I.Boboxo jayev, M.Husanov, T.Mamadaliyev, N.Norov, V.A.SHe-
‘
varnadze, B.Chingizboyeva, S.Eshboyev kabi o nlab maorif xodimlari, taniqli
‘
ta lim arboblari bo lganlar. 1946-1985 yillarda sovet hukumatining maorif
’ ‘
sohasida amalga oshirgan siyosati respublikada, shu jumladan Qashqadaryo va
Surxondaryo viloyati umumta lim maktablarida yoshlarning g oyaviy, axloqiy
’ ‘
tarbiyasi, sinfiylik, partiyaviylik tamoyillari ustuvorligi asosida olib borildi. 16

O quvchilarga o qitilayotgan fanlar, ayniqsa, ijtimoiy-gumanitar fanlar, o ta‘ ‘ ‘
siyosatlashtirilgan, mafkuralash-tirilgan bo lib, tabiiyki, milliy, madaniy-
‘
ma naviy qadriyatlarga e tibor berilmadi. Maorif sohasidagi ta lim-tarbiya
’ ’ ’
ishlarini olib borishda SSSR tarixi ko zda tutilib, asosan rus madaniyati va
‘
Rossiya tarixi namuna sifatida talqin etildi. Umumta lim maktablarida o zbek
’ ‘
xalqi tarixini o rganishga bor-yo g i 52 soat ajratildi. Qolgan tarix darslarida
‘ ‘ ‘
esa, asosan, SSSR tarixi o qitildi. Boshlang ich maktablarda rus tili va adabiyoti
‘ ‘
fani uchun 1600 soat ajratildi". Oqibatda o zbek o quvchilarida o z ona tilini
‘ ‘ ‘
o rganishga qiziqish pasaydi, milliy o zlikni anglash, urf-odat va an analarga
‘ ‘ ’
sodiqlik kayfiyatidan ajralish hollari kuchaya boshladi.
Urushdan keyingi yillarda xalq maorifi sohasiga ham ijtimoiy tizimning
asosiy bo g ini sifatida qaralib, unga ma lum darajada e tibor berildi.
‘ ‘ ’ ’
Maktablar va o quvchilar soni yillar davomida o sib bordi. Ammo xalq ta limi
‘ ‘ ’
markaz manfaatlariga bo ysundirilgan holda, kommunistik partiya goyalari
‘
asosida faoliyat olib bordi.
Iqtisodiyotdagi qiyinchiliklar va madaniy sohaga nisbatan olib borilgan
"qoldiq prinsipi", maorif tizimidagi nuqsonlar va kamchilik-larni bartaraf etishga
imkon bermay keldi. Xalq maorifi uchun ajratilgan mablag lar uning ehtiyojini
‘
qondirishga qodir bo lmadi
‘ 1
.
Davlat tomonidan kerakli mablag ning ajratilmaganligi tufayli janubiy
‘
viloyatlardagi ko pchilik maktablar namunaviy ta lim binolarida emas, noqulay
‘ ’
binolarga joylashtirildi. Maktablarda o quvchilar sonining ortib borishi
‘
o qituvchilar sonini 79 ham o stirishga olib keldisada, biroq, ularning kasb
‘ ‘
mutaxassisligi bo yicha tayyorgarligi talab darajasida bo lmadi.
‘ ‘ 17

1.2. Ta lim muassasalarida maktablar qurilishi va o quv texnika vositalari’ ‘
bilan ta minlanish darajasi
’ .
Ikkinchi jahon urushiga O zbekistonning moddiy boyliklari, 1,5 mln.dan
‘
ko proq shu jumladan, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlaridan 100 mingdan
‘
ortiq kishilari safarbar etildi. Urushga ketganlar orasida ko plab madaniyat,
‘
maorif, fan va adabiyot ahli sohiblari bo lib, bu soha mutaxassislari yetishmasligi
‘
bois, respublika ma naviy hayoti va madaniyatiga tabiiyki, salbiy ta sir
’ ’
ko rsatdi.
‘ Urush tugab, tinch qurilishga o tilgan 1946 yil boshida ham madaniy ‘
sohadagi ahvol og ir edi. Arxiv hujjatlari va keksa pedagoglarning guvohlik
‘
berishicha, 1946 yilning boshida respublika janubidagi maktablarda ahvol og ir
‘
darajada bo lgan. Qishloq maktablarining deyarli ko pchiligi usti yog och
‘ ‘ ‘
ko yilib loy bilan shuvalgan, shifti va poli yo q, isitish tizimi yo q darajada,
‘ ‘ ‘
tunuka pechkalarga yoqishga kumir yo qligi uchun o tin, chalma bilan nomiga
‘ ‘
qizdirilardi. Yangi namunaviy maktablar yo q, maktab o quvchilari
‘ ‘
yog ingarchilikda tomchi o tadigan binolarda shug ullanishga majbur qilinar
‘ ‘ ‘
edi.
1946 yil boshida janubiy viloyatlarning markazi bo lmish Termiz va
‘
Qarshi shaharlaridagi maktablarning ahvoli ham talab darajasida emas.
O qituvchilarning va o quvchilarning ust-boshlari eskirib qolgan, yomon
‘ ‘
bir ahvolda edi. Ocharchilik, qahatchilik va qimmatchilik avj olganligi sababli
o quvchilarning darsga qatnashish darajasi qoniqarsiz, dars o tishga o quv
‘ ‘ ‘
qurollar yetishmasligi uchun o zlashtirish talab darajasidan past bo lgan.
‘ ‘
Darsliklar yetishmas, lotin alifbosidan Kirill alifbosiga o tilganiga ancha bo lsa
‘ ‘
ham o quv qurollari Kirill alifbosida yetkazib berilmaganligi uchun o quvchilar
‘ ‘
o qish va yozishda qiyinchiliklarga duch kelardi. Maktablarda yozuv daftarlari
‘
yo qligidan rayon xalq maorif bo limidan olib kelingan 81 bir tomoniga
‘ ‘
yozilgan qog oz
‘ - larning ikkinchi tomoniga bitik tushirishga majbur
bo lardilar.
‘ 18

Aksariyat qishloqlardagi maktablar XX asrning 20-yillarda boylardan
musodara qilingan uylarda faoliyat ko rsatib kelardi. Uquv talablariga javob‘
beradigan maktablar barmoq bilan sanarli edi. Shuning uchun ham 1946 yilga kelib
maktablarni tegishli binolar bilan ta minlash, ular uchun zarur o quv
’ ‘
dastgohlarini olish dolzarb muammolardan biriga aylandi.
Ta kidlash joizki, 1945-1946 o quv yilida Qashqadaryo viloyatida 460 ta
’ ‘
va Surxondaryo viloyatida 298 ta maktablar mavjud bo lgan.
‘
Qashqadaryo va Surxondaryo viloyat partiya va ijroiya qo mitalari
‘
urushdan keyingi davrda joylardagi maktablar ahvolining talabga mutlaqo javob
bermaydigan holatdaligini hisobga olib, uni imkon qadar yaxshilash, hashar yo li
‘
bilan kolxoz va sovxozlar hisobidan maktab binolari qurish chora-tadbirlarini
ishlab chiqib, amalga oshirdilar 1
.
1949 yilda Qashqadaryoda qurib ishga tushirilgan 84 ta maktabdan 50 tasi
esa ota-onalar va kolxozlar hisobidan bunyod etildi.
1950-1951 o quv yilida Qashqadaryo viloyatida qo shimcha 16 ta
‘ ‘
boshlang ich maktab ochildi, mavjud 43 ta boshlang ich maktablar esa yetti
‘ ‘
yillik maktablarga aylantirildi, shuningdek 32 ta maktabda qo shimcha yangi
‘
o quv binolari qurildi. Bu maktablar asosan otaliq tashkilotlari hamda jamoa va
‘
boshqa xo jaliklarning kuchi bilan qurilgan bo lib, ularning moddiy-texnik
‘ ‘
ta minoti past darajada edi. Ko pgina maktablar moslashmagan binolarda
’ ‘
joylashgan bo lib, ularda isitish moslamalari, zarur asbob-uskunalar va mebellar
‘
yetishmas edi. Bu holatni nafaqat alohida olingan viloyatda, balki 82 butun
respublika misolida ham ko rish mumkin bo lgan. Ta kidlash joizki, buning
‘ ‘ ’
asosiy keltirib chiqaruvchi sababi avvalo sovet davlati hukmronligi
davrida xalq ta limi tizimi "qoldiq prinsipi"ga asosan mablag bilan
’ ‘
ta minlanishi hisoblanar edi.
’
Respublika Maorif va madaniyatiga qilinadigan sarf-xarajatlar umumiy
budjet mablag larining 2-3 foizidan oshmas edi. Masalan, 1945 yilda Qarshi va
‘ 19

Shahrisabz shahar xalq ta limi sohasiga 3008 ming sum sarflangan bo lsa 1951’ ‘
yilda bu ko rsatkich 5569 ming so mni tashkil qildi.
‘ ‘
Maktab o quvchilarini darsliklar va o quv qurollari bilan ta minlash
‘ ‘ ’
darajasi ham o ta nochor holatda edi. Bular, qolaversa urushdan keyingi og ir
‘ ‘
iqtisodiy hayot o quvchi yoshlarni maktablarni bitirmasdan tashlab ketish
‘
holatlariga ham olib kelar edi.
1951-1952 o quv yilida Qashqadaryo viloyatida kolxozlar mablag iga 24
‘ ‘
ta maktab qurildi. Biroq ular da ta lim jarayoni uchun eng zarur bo lgan maktab
’ ‘
darsliklari, o quv qo llanmalari va daftarlar yetishmas edi. Maktablar talab va
‘ ‘
ehtiyojga nisbatan bir necha marta kam darsliklar oldi. 1950 yilda Qashqadaryo
viloyati o zbek maktablari o quvchilari uchun 583125 kitob o rniga 310219
‘ ‘ ‘
nusxa, rus maktablari uchun 32364 nusxa o rniga 10026 ta darsliklar ajratildi.
‘
Bu borada Surxondaryo viloyatida ham muammolar anchagina edi.
Viloyatga o sha davrda nashr etilgan 89 nomdagi darsliklardan faqat 26
‘
nomdagisi yuborildi.
1953 yil kuzining oxirida Beshkent rayon h.hakimzoda nomli 2-son o rta
‘
maktabning tomi namgarchilikdan bosib qoladi. Sinf xonalarni tozalashga qolgan
"navbatchi bolalar xonani supurayotganda o piriladi. Lekin partalar jonlariga oro
‘
kirib unchalik shikastlanmaydilar. Shundan so ng maktabning VIII-X sinf
‘
o quvchilarini Mug lon qishlog idan 5 km uzoqlikdagi Kasbi qishlog ida
‘ ‘ ‘ ‘
joylashgan Chexov nomli maktabga ko chiradilar. Mirishkor, Jeynov, Chandir,
‘
Pomiq, Xo jahayron qishlog idan kelib yotib o qiydigan VIII-X sinf
‘ ‘ ‘
o quvchilari butun qish mobaynida tagi loyshuvoq, zax bosgan, isitishning
‘
mutlaqo iloji bo lmagan jamoa xo jaligining 500 kishi lik klubi da o tkazishga
‘ ‘ ‘
majbur bo ladilar. Bunday misollarni o nlab maktablarda uchratish mumkin edi.
‘ ‘
1952 yilda Surxondaryo viloyati Termiz rayonining "Namuna" kolxozi
a zolarining tashabbusi bilan ikkita yetti yillik maktab foydalanishga topshirildi.
’
Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida, ayniqsa, shaharlarda maktablar
qurilishiga qishloqqa nisbatan ko proq e tibor qaratildi. Surxondaryoda 1945-
‘ ’ 20

1955 yillar oralig ida mazkur viloyatlarda shahar maktablari soni 2 martaga‘
ko paygan bo lsa, qishloqlarda esa 20 tagina maktab binosi qurildi. Shuningdek,
‘ ‘
viloyatning ba zi qishloqlarida odamlarning hovlilarida tashkil etilgan maktab
’
binolari eskirib qolganligi, tabiiy ofatlarga bardosh beraolmasligi sababli yildan-
yilga maktablar soni kamayib bordi. Surxondaryo viloyati qishloqlarida 1950-1951
o quv yilida 118 ta maktab bo lgan bo lsa, 1951-1952 o quv yilida 111 taga
‘ ‘ ‘ ‘
tushib qoldi. Bunday misollarni Qashqadaryo viloyati qishloqlaridagi maktablar
hayotida ham ko plab topish mumkin.
‘
1947 yilda Qashqadaryo xalq ta limiga hukumat tomonidan 52,5 million
’
yeo m sarflangan bo lsa, 1955 yilda bu rakam 81 million so mni tashkil qildi.
‘ ‘ ‘
Surxondaryo viloyatida esa 1946 yilda mazkur sohaga 26,9 million so m
‘
sarflangan bo lsa, 1955 yilda 69,6 million so m sarflandi.
‘ ‘
Agar 1950-1951 o quv yilida Qashqadaryo viloyatida 472 maktab faoliyat
‘
ko rsatgan bo lsa, 1955 yilning oxirida maktablar soni 484 taga yetdi,
‘ ‘
Surxondaryo viloyatida esa 1951 yil boshida 288 ta maktab mavjud bo lsa, 1955
‘
yilning oxirida ularning soni 296 tani tashkil etdi. Shubhasiz, 50-yillarda Xalq
ta limida ma lum ijobiy o zgarishlar yuzaga kelganini ham ta kidlab o tish
’ ’ ‘ ’ ‘
darkor.
1951-1955 yillarda butun mamlakatda bo lgani kabi Janubiy viloyatlarda
‘
ham boshlang ich maktablarni yetti yillik maktablarga ailantirish jarayoni amalga
‘
oshirildi. Davlat budjeti, kolxozlar va sovxozlar hisobidan hashar yo li bilan
‘
maktablar uchun qo shimcha sinf xonalari, yangi o quv korpuslari qurib
‘ ‘
foydalanishga topshirildi. 1951-1952 o quv yilida Surxondaryo viloyatidagi
‘
boshlang ich maktablar soni 118 tadan 111 taga qisqardi. Yetti yillik maktablar
‘
soni esa 155 tadan 163 taga ko paydi. 1954 yil boshida Qashqadaryo viloyatida
‘
boshlang ich maktablar soni qisqarib 186 ta qoldi. Viloyatda 248 ta yetti yillik, 36
‘
ta o rta maktab faoliyat ko rsatdi .
‘ ‘
Urushdan keyingi yillarda yuzaga kelgan og ir iqtisodiy qiyinchilik
‘
oqibatlarini bartaraf etishga qaratilgan sovet davlatining siyosati natijasida 21

xalqning moddiy turmushi yaxshilana bordi. G alla tanqisligi birmuncha bartaraf‘
etildi, kolxoz va sovxozlarning moddiy texnika bazasi ma lum darajada
’
mustahkamlandi. Iqtisodi yaxshilanayotgan kolxozlarda hashar yo li bilan
‘
maktablar qurish, ishlab turganlarini ta mirlash harakatlari boshlandi. 1956
’
yilda Qashqadaryo viloyati kolxozlari mablag lari isobiga 23 ta yangi yetti
‘
yillik va o rta maktab qurib foydalanishga topshirildi. 1956-1957 o quv yilida
‘ ‘
Surxondaryo viloyatida kolxoz va sovxozlarning mablag i hisobiga 26 ta maktab
‘
qurib ishga tushirildi, 25 ta namunaviy yetti yillik maktab qurilishi boshlandi.
1956 yilda Qashqadaryoda maktablar qurilishiga davlat budjetidan 43704
mln. so m, Surxondaryo viloyatida 26946 mln. so m ajratilgan bo lsa, 1958
‘ ‘ ‘
yilda Qashqadaryoda 94,5 mln so m, Surxondaryoda esa 155,8 mln so m
‘ ‘
ajratildi.
1958 yilda kolxozlarning kuchi bilan Qashqadaryoda 2700 o quvchi
‘
o rniga ega bo lgan 8 ta maktab qurilgan bo lsa, Surxondaryoda esa 5610 ta
‘ ‘ ‘
o ringa ega bo lgan 18 ta maktab qurildi. Davlat va kooperativ muassasalar
‘ ‘
mablag iga 1958 yilda Qashqadaryoda 280 o rinli 1 ta maktab, Surxondaryoda
‘ ‘
680 o rinli 2 ta maktab qurilib ishga tushirildi. Yuqoridagi misollardan sovet
‘
davrida maktablar qurilishi, asosan, kolxozlar zimmasiga yuklatilib, davlatning bu
ishga ikkinchi darajali vazifa sifatida qaraganidan dalolat beradi.
1958-1959 o quv yilida Surxondaryoda 56 ta maktab, 4280 o quvchisi
‘ ‘
bilan bir smenaga ishlashga o tdi . Qashqadaryo viloyatida 1958-1959 o quv
‘ ‘
yilida 517 maktabning 216 tasi 16320 o quvchi bilan bir smenada ishlay boshladi.
‘
1959 yil martda O zbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumi "Maktabning
‘
hayot bilan aloqasini mustahkamlash va respublikada xalq ta limi tizimini yanada
’
rivojlantirish" to g risidagi yangi Qonuni qabul qilingandan so ng maktab
‘ ‘ ‘
binolari qurilishiga e tibor ancha kuchaytirilishi qayd etildi. Janubiy
’
viloyatlardagi maktablarning ham o quvchilarni o qitish imkoniyati ortib
‘ ‘
bordi. Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida o quv-tarbiya jarayonini talab
‘
darajasida tashkil etishda maktab uchun kerakli bo lgan oddiy buyumlar ham
‘ 22

yetishmas edi. Masalan, Qashqadaryo viloyatida 1958-1959 o quv yilida 660 ga‘
yaqin doska, bir necha ming parta, shkaf va boshqa jihozlar tanqis bo lib keldi.
‘
Ammo, maktab binolari qurilishi yildan-yilga o sib borgan bo lsa-da, bu
‘ ‘
aholi sonining o sishidan orqada edi. Sobiq Sovet hukumati esa maorif tizimining
‘
talab va takliflariga moye bo lmagan direktiv hujjatlarni qabul qildi.
‘
O zbekiston SSR Ministrlar Soveti ham ularni turmushga tadbiq qilish
‘
bo yicha shoshma-shosharlik bilan quyidagicha qarorlarni qabul qilishga majbur
‘
bo ldi: 1959 yil mayda qabul qilingan "Respublika maktablarini bir smenali
‘
o qishga o tkazish to g risida", 1960 yil maydagi "Respublika maktablarini bir
‘ ‘ ‘ ‘
smenali o qishga o tkazishda qo shimcha chora-tadbirlar to g risida"gi
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
qarorlari shular jumlasidandir. Holbuki, 1960-1961 o quv yilida 2 o quvchi
‘ ‘
o rniga 3 o quvchi maktabda ta lim olardi
‘ ‘ ’ 1
.
Qashqadaryo va Surxondaryoning qishloq joylarida maktab binolari
yetishmasligi tufayli o quvchilar hatto 3 smenada ham o qitilar edi. Bu
‘ ‘
muammoni hal etish uchun 1960 yil O zbekiston bo yicha 1720 ta, Surxondaryo
‘ ‘
viloyatida 366 ta ma muriy bino xalk maorifiga berildi. Surxondaryoda 57 ta
’
yangi maktab binolari qurildi. Maktab internatlar uchun kolxozlar 18 mln so m
‘
ajratdi.
1959-60 o quv yilida Surxondaryoda kolxozlarning mablag iga 4040
‘ ‘
o quvchi o rniga ega bo lgan 8 ta o rta va 3 ta 8 yillik maktab qurib ishga
‘ ‘ ‘ ‘
tushirildi. 11840 o quvchi o rniga ega bo lgan 31 ta maktab qurilishi davom
‘ ‘ ‘
ettirildi. Ushbu qurilayotgan maktablarning 15 tasi 1960-1961 o quv yilida ishga
‘
tushirildi.
Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida 1959-1964 yillarda davlat va
kooperativ tashkilotlar tomonidan 81,4 ming o rinli 72 ta maktab binosi bunyod
‘
etildi. Maktablarning 50 tasi Qashqadaryoda, 22 tasi Surxondaryoda qurildi.
O sha yillarda jamoa xo jaliklari hisobidan Qashqadaryoda 162 ta,
‘ ‘
Surxondaryoda 186 ta maktab qad rostladi. 23

Surxondaryo viloyatida o quvchilarni bir smenaga o tkazishda kolxozlar‘ ‘
tashabbus ko rsatdi. Jumladan, 1960-1961 o quv yilida foydalanishga
‘ ‘
topshirilgan 67 binodan 44 tasi kolxozlar hisobiga to g ri keldi. Ammo ushbu
‘ ‘
maktablarni jihozlar bilan ta minlashda katta tanqisliklar mavjud edi.
’
Holbuki, birgina 1961-1962 o quv yilida Surxondaryo viloyati
‘
maktablariga 3759 ta parta, 295 doska, 343 shkaf, 450 stol, 829 stullar
yetishmasdi.
1961 yil oktabrda bo lib o tgan KPSS ning XXII syezdi kommunistik
‘ ‘
jamiyat qurishning dasturini qabul qilib, bor imkoniyatlardan kelib chiqmasdan,
shoshma-shosharlik bilan mavjud bo lgan maktablarning moddiy texnika bazasini
‘
mustahkamlash yo lini tutdi. Maktablarni ishlab chiqarish bilan boglash harakati
‘
boshlandi. Davlatning kooperativ tashkilotlar, jamoa xo jaliklari mablag i
‘ ‘
hisobidan yangi maktablar qurish harakatini avj oldirdi. Buni O zbekiston
‘
janubidagi viloyatlar misolida ko rsatish mumkin. 1961 yilda jamoa
‘
xo jaliklarining mablag iga Qashqadaryoda 36 ta, Surxondaryoda esa 33 ta
‘ ‘
maktab qurilgan bo lsa, davlat va kooperativ uyushmalar mablag iga taalluqli
‘ ‘
ravishda Qashqadaryoda 2 ta va Surxondaryoda 1 ta maktab qurib ishga tushirildi,
xolos. Jamoa xo jaliklari hisobidan qurilgan maktablar davlat standarta talablariga
‘
yetarli ravishda javob bermas, ba zilarini hatto 88 poydevori ham yo q bo lib,
’ ‘ ‘
xom g isht va paxsadan ko tarilgani ushbu sohada markazning sifat emas son
‘ ‘
ketidan quvishiga yaqqol misol bo ladi.
‘
Namunaviy maktablar talabiga javob bermaydigan, ularga moslashtirilgan
maktab binolarini qurish harakati 1962-1963 yillarda ham davom ettirildi.
1964 yilda esa davlatning va kooperativ uyushmalarning mablag iga
‘
Qashkadaryoda 1 ta ham maktab qurilmadi, Surxondaryoda esa 2 ta maktab
qurildi, xolos 1
.
Kolxozlar hisobidan esa Qashqadaryoda 20 ta, Surxondaryoda 28 ta
maktab qurilib ishga tushirildi. 1965 yilda davlat va kooperativ uyushmalar
mablag iga Qashqadaryoda 1 ta, Surxondaryoda esa 3 ta maktab bunyod etildi.
‘ 24

Jamoa xo jaliklarining mablag iga maktab qurish ko lami 1965 yilda biroz‘ ‘ ‘
kamaydi va jamoa xo jaligining mablag iga Qashkadaryoda 18 ta,
‘ ‘
Surxondaryoda 21 maktab qurilib ishga tushirildi, xolos.
1966 va undan keyingi yillarda ham shoshma-shosharlik bilan maktablar
qurish, ularni yetarli moddiy texnika o quv qurollari bilan ta minlamaslik hollari
‘ ’
davom ettirildi. Ba zi qishloqlardagi maktablar yiriklashtirildi, ayrim joylarda
’
zaruratdan kelib chiqib yangitdan tashkil etildi. Qashqadaryo viloyatida faqat 1968
yilda 17 ming o quvchiga mo ljallangan 230 xonali 24 ta maktab foydalanishga
‘ ‘
topshirildi. Ammo qurilgan maktab binolari har doim ham talabga javob
beravermadi. 1970 yilga kelib, davlat kooperativ uyushmalar mablag iga qurilgan
‘
maktablar soni Qashqadaryoda 148 taga yetdi, Surxondaryoda esa 127 tani tashkil
etdi. 1970-1980 yillarda O zbekistonda xalq ta limi uchun davlat tomonidan
‘ ’
ajratilgan mablag lar 11% dan 8% ga kamayib ketdi. Buni quyidagi misoldan
‘
yaqqol ko rish mumkin. Jumladan, 1971-1975 yillar davomida respublikada jami
‘
1824 o rta maktab foydalanishga topshirilgan bo lsa, 1981-1985 yillarda 1230
‘ ‘
tani tashkil etdi. Janubiy viloyatlarda bu ko rsatkich 1971-1975 yillarda 310 ta
‘
maktab qurilgan bo lsa, 1981-1985 yillarda 222 tani tashkil etdi. Ammo ularning
‘
sifat darajasi ancha past bo lib, qishloqlardagi ahvol ancha achinarli darajada edi.
‘
1974-1975 o quv yilida Qashqadaryo viloyati qishloqlarida faoliyat
‘
ko rsatgan 614 ta maktabdan faqatgina 274 tasi moslashtirilgan binolarda
‘
joylashtirilgan edi. Jumladan, Qamashi tumanidagi 62 ta maktabdan 35 tasi
moslashtirilgan va kulayliklarga ega bo lmagan binolarda faoliyat olib bordi.
‘
Aksariyat maktab binolari namunaviy darajada bo lmay, moslashtirilgan
‘
edi. Ularda sport zali, isitish tarmoqlari, kanalizatsiya, oshxona va boshqa kerakli
xonalar yetishmas edi.
Surxondaryo viloyatida mavjud 387 maktabdan 266 tasi, ya ni 64% i
’
moslashtirilgan binolarda faoliyat ko rsatdi. Ulardan 238 tasida elektr, 357 tasida
‘
vodoprovod, 266 tasida bufet, 259 tasida kutubxona mavjud bo lmagan. Shu
‘
davrda Viloyat maktablari ta miri uchun zarur bo lgan 912 ming so m o rniga
’ ‘ ‘ ‘ 25

465 ming so m ajratilgan edi. Boysun tumanidagi "Sayrob", "Boysun", "Rabot",‘
"SHerobod", Sariosiyo tumanidan "Vostok" kabi sovxoz va boshqa kolxozlarda
joylashgan maktablarda 15-20 yillab qayta ta mirlash ishlari olib borilmadi.
’
XX asr 70-yillari ikkinchi yarmi va 80-yillarning birinchi yarmida sovet
jamiyatda boshlangan turg unlik holatlari, ijtimoiy turmush sharoitining
‘
yemonlashuvi, iqtisodiy qiyinchiliklar va muammolar xalq maorifi sohasiga ham
salbiy ta sir ko rsatdi. Boshqa sohalarda bo lganidek, ta lim tizimida ham
’ ‘ ‘ ’
ko zbo yamachilik, kompaniyabozlik, holatlari avj oldi.
‘ ‘
Xullas, 1946-1985 yillarda O zbekistonning janubiy viloyatlarida
‘
maktablar qurilishi, ularni moddiy-texnika va o quv qurollari bilan ta minlash
‘ ’
sohasida ma lum ishlar amalga oshirilsa-da, ular o sha davr talablariga javob
’ ‘
beradigan daraja ham emas edi. Garchi maktablarni zamonaviy o quv xonalari
‘
bilan ta minlashni nazarda tutib qator qarorlar qabul qilinsada, lekin ularni
’
amalga oshirishning imkoniyati bo lmadi. Bir qator davlat idoralari va
‘
muassasalari foydalanib kelayotgan binolarni maktablarga olib berildi. Maktablar
qurilishi sohasida belgilangan ko rsatkichlarga erishish ta minlanmadi.
‘ ’ 26

II BOB. O ZBEKISTONDA KADRLAR TAYYORLASH SIYOSATINING‘
AMALGA OSHIRILISH JARAYONI
2.1. O rta maxsus ma lumotli kadrlar tayyorlash jarayoni
‘ ’
Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda ham sobiq sovet ittifoqida,
jumladan O zbekistonda ham pedagogik kadrlarning bilim va saviyasini oshirish,
‘
maktablar uchun o qituvchi kadrlar tayyorlab yetishtirish jiddiy muammolardan
‘
biri bo lib qoldi. Chunki o qituvchilarning ma lum qismi urushga safarbar
‘ ‘ ’
etilib, janggohlarda qolib ketdi. Ba zi bir urushdan omon-eson qaytib kelganlar
’
ham og ir jarohatlar olganliklari uchun maktab talabiga javob beraolmaydigan
‘
nogiron bo lib qolgan edilar.
‘ Shuning uchun maktablarni mutaxassis kadrlar bilan
ta minlash ishi rayon, shahar, viloyat rahbariyatining diqqat-markazida turar edi.
’
Mazkur og ir yillarda maktablarni O zbekistondagi pedagoglar hisobidan kadrlar
‘ ‘
bilan ta minlash imkoniyati kam edi. Shuning uchun respublika rahbariyati, sobiq
’
ittifoq hukumatidan kadrlar jo natishni so rab tez-tez murojaat qilar va ularning
‘ ‘
murojaati uchun sobiq SSSRning markaziy qismidan turli darajadagi mutaxassislar
yuborilar edi. Lekin, markaz tomonidan kadrlarni ajratish maqbul xarakterga ega
bo lmay, shuning uchun respublika hukumati ichki imkoniyatni ishga solib, o rta
‘ ‘
maxsus ta lim beruvchi o quv yurtlarini tashkil qilish, ularning faoliyatini
’ ‘
takomillashtirish masalasiga e tiborni kuchaytirdi. Ushbu fikrni janubiy
’
viloyatlarda faoliyat ko rsatgan pedagogika bilim yurtlari misolida ham ko rish
‘ ‘
mumkin edi 1
.
Jumladan, Qarshi pedagogika bilim yurti Qashqadaryo viloyatida,
qolaversa O zbekiston o rta maxsus ma lumotli o qituvchi, tarbiyachilar
‘ ‘ ’ ‘
tayyorlovchi to ng ich ilm maskanlaridan biri hisoblanar edi, O zbekiston Xalq
‘ ‘ ‘
Maorifi Komissarligining 1927 yil 4 apreldagi qaroriga binoan Qarshi shahrida
pedagogika bilim yurti tashkil etilgan edi.
Qarshi pedagogika bilim yurti shaharning Chaqar mahallasidagi Omon
Maxsum eshonning hovlisida ish boshladi. Bilim yurtiga Abdulla Boymatov 27

direktor etib tayinlandi. Bilim yurtida hali o quv xonalari, pedagog-o qituvchi va‘ ‘
boshqa xizmatchilar yetarli emas edi. Bu holat talabalarning qoniqarli darajada
bilim olishlariga salbiy ta sir ko rsatar edi.
’ ‘
Qarshi pedagogika bilim yurti faoliyati urushdan oldingi yillarda bir qator
qarama-qarshiliklarga duch keldi. 1941 yilda bilim yurti yopilib, Buxoro
pedagogika bilim yurtiga qo shib yuborildi, 1943 yilda esa yana tiklandi. 1960
‘
yilda Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatining qo shilishi munosabati bilan
‘
Surxondaryo pedagogika bilim yurtiga aylantirildi, 1964 yilda Qashqadaryo
viloyatining qayta tashkil qilinishi bilan Qarshi pedagogika bilim yurti nomini oldi.
Dastlabki yillarda Qarshi pedagogika bilim yurtida o qish o zbek va rus
‘ ‘
tillarida olib borildi. Ushbu yillarda o quvchilarning 30 foizi rus guruhlarida
‘
ta lim oldi. Bilim yurtiga o quvchilar O zbekiston viloyatlaridan, Qashqadaryo
’ ‘ ‘
viloyatining barcha tumanlaridan kelardi. Jumladan, birgina 1946 yilda Qarshi
pedagogika bilim yurtiga Chiroqchi tumanidan 13 ta, Beshkent tumanidan 25 ta
o quvchi talabalik safiga qabul qilindi.
‘
1945-1946 o quv yilida Qarshi pedagogika bilim yurtini 42 nafar
‘
o quvchi bitirib maxsus o rta ma lumotga ega bo lgan bo lsa, 1946-47
‘ ‘ ’ ‘ ‘
o quv yilida esa uni 46 kishi tugatdi. Qashqadaryo viloyati maktablarida
‘
o qituvchilar yetishmaganligi uchun 1945-1946 o quv yilida Qarshi pedagogika
‘ ‘
bilim yurti huzurida qisqa muddatli o qituvchilar qayta tayyorlash kursi tashkil
‘
etildi va unda 447 ta o qituvchi qayta tayyorlandi.
‘
Bilim yurti tinglovchilarining ko pchiligi qishloqlardan va tuman
‘
markazlaridan kelganligi uchun Qarshi shahrida yotoqxonalarda yotib o qishga
‘
majbur edilar. Yotoqxonalar yetishmasligi tufayli ko plab o quvchilar ijara
‘ ‘
uylarda ham yashaganlar.
1946-1947 o quv yilida Qarshi pedagogika bilim yurtida 268 o quvchiga
‘ ‘
ta lim berildi. Ularning 126 tasi I kursda, 107 tasi II kursda, 35 tasi III kursda
’
ta lim olgan.
’ 28

Qarshi pedagogika bilim yurti o quvchilariga 13 ta o qituvchi saboq‘ ‘
bergan, ulardan 11 nafari oliy ma lumotli edi. O qituvchilar tarkibida o zbeklar
’ ‘ ‘
3 ta, tatarlar 7 ta, yahudiylar 1 tani tashkil etgan. Jami o qituvchilardan 3 nafarini
‘
xotin-qizlar tashkil etdi.
1946-1947 o quv yilida Qarshi pedagogika bilim yurtida sirtqi ta lim
‘ ’
ham joriy etilib, unda 489 ta o quvchiga saboq berildi.
‘
1949-1950 o quv yilida Termiz pedagogika bilim yurtida pedagogika, til-
‘
adabiyot, ximiya-biologiya, tarix-geografiya, fizika-matematika, harbiy va
jismoniy tarbiya kabinetlari talabalarga xizmat qilgan. Kabinet mudiri sifatida
Malikova, Nurmatova, Saxabuddinova, Qildisheva, Gusak kabilar faoliyat
yurgizdi.
1949-1950 o quv yilida Termiz pedagogika bilim yurtida 247 o quvchi
‘ ‘
davlat imtihonlariga kiritildi. Shundan 160 tasi barcha imtihonlarni muvaffaqiyatli
topshirgan, 15 ta o quvchi kuzgi sinovga qoldirildi, 47 ta o quvchi qayta kursida
‘ ‘
qoldirilgan. Barcha imtihonlarni 6 ta talaba a lo baholarga topshirgan xolos.
’
1950 yilning sentabrida Termiz pedagogika bilim yurtida 911 o quvchiga
‘
ta lim berilgan edi.
’
Termiz pedagogika bilim yurti qaramog ida qishloq xo jaligi
‘ ‘
mahsulotlarini yetishtiradigan tajriba uchastkasi bo lib, 1951, 1952, 1953 yillarda,
‘
unda talabalar olgan nazariy bilimlarni amaliyotda sinab ko rdilar. Tajriba
‘
uchastkasida shakarqamish, turli xil mevali va manzarali daraxtlar parvarish qilish
boshlandi. Karam, turli xil ko katlar yetkazildi. Sabzi, kungaboqar, kunjut, zig ir
‘ ‘
yetishtirildi. Talabalar g o za parvarish qilib, paxta hosilini yetishtirdilar.
‘ ‘
1952-1953 o quv yilida Termiz pedagogika o quv yurtida sirtqi ta lim
‘ ‘ ’
bo limi ham bo lib, yozgi sessiyaga jami sirtqi ta lim oladigan 253 talabadan
‘ ‘ ’
169 tasi qatnashdi. Sirtqi ta lim talabalarining o zlashtirish darajasi talab
’ ‘
darajasida emas edi. I kursda ta lim oladigan 59 ta talabadan 39 tasi II kursga
’
ko chirildi, shundan 19 nafari shartli ravishda o tkazildi. 54 nafar II kurs
‘ ‘
talabalaridan III kursga 46 tasi ko chirildi xolos. Shundan 16 tasi shartli ravishda
‘ 29

tavsiya etildi. 40 nafar III kurs talabalaridan 30 tasi IV kursga o tkazildi,‘
shulardan 19 tasi shartli ravishda edi 1
.
1952-1953 o quv yilida Termiz pedagogika bilim yurtiga
‘
Surxondaryoning Termiz tumanidan 32 ta, SHeroboddan 9 ta, Boysundan 4 ta,
Jarqo rg ondan 10 ta, SHo rchidan 17 ta, Denovdan 20 ta, Uzundan 6 ta,
‘ ‘ ‘
Sariosiyodan 5 ta, Angordan 6 ta, Termiz shahridan 16 ta, jami 125 ta talaba qabul
qilindi. 1958-1959 o quv yilida Termiz pedagogika bilim yurtida o zbek, rus
‘ ‘
bo limlari faoliyatini davom ettirdi. O sha o quv yilida Termiz pedagogika
‘ ‘ ‘
bilim yurtini 140 ta talaba bitirib chiqdi.
1959 yil sentabrda Termiz pedagogika bilim yurtida 21 ta o qituvchi
‘
faoliyat ko rsatib, ulardan 8 nafari xotin-qizlar edi. Pedagoglarning milliy tarkibi
‘
ham turli xil bo lib, o zbeklar 8 nafarni, qozoqlar 1 nafar, ruslar 7 nafarni tashkil
‘ ‘
qilgan. Barcha o qituvchilardan 14 tasi oliy ma lumotli, 7 nafari esa o rta
‘ ’ ‘
maxsus ma lumotga ega edi.
’
Angor pedagogika bilim yurti O zSSR Ministrlar Sovetining 1964 yil 3
‘
avgustdagi 452-sonli qarori bilan tashkil etildi. Unga Angordagi internat maktab
binosi olib berildi. Uquv yurtiga Saidniyoz Rajabov direktor etib tayinlangan edi.
Bilim yurtiga 0306-tasviriy san at va chizmachilik o qituvchisi, 0307-
’ ‘
boshlang ich sinf o qituvchisi mutaxassislik-lari bo yicha talabalar qabul
‘ ‘ ‘
qilinib ta lim berish yo lga qo yildi.
’ ‘ ‘
XX asrning 60-yillarida ham Qarshi pedagogika bilim yurtida talabalar
bilim olishlari uchun yetarli darajadagi sharoit, imkoniyatlar yaratilmadi. 1961-
1962 o quv yilida bilim yurtida 12 sinfxona, 3 laboratoriya-kabinet, o rta
‘ ‘
hajmdagi faollar zali, kutubxona (500 nusxa kitob) va o quv zali mavjud edi.
‘
Lekin, laboratoriya kabinetlar yetarli asbob-uskunalar va jihozlar bilan
ta minlanmadi.
’
1961-1962 o quv yilida Qarshi pedagogika bilim yurtida o qiyotgan
‘ ‘
talabalar soni 345 ta (I kurs 108 ta, II kurs 105 ta, III 345 ta)ni tashkil etdi. Bilim
yurtida dars bergan o qituvchilar soni 27 nafar bo lib, ularning 20 nafari oliy
‘ ‘ 30

ma lumotli edi. Sirtqi bo limda 115 ta o quvchi bo lib, I kursga 46 talaba’ ‘ ‘ ‘
qabul qilindi1.
Bilim yurtida boshlang ich sinf o qituvchisi va maktabgacha tarbiya
‘ ‘
bo limlari faoliyat ko rsatdi. 1962-1963 o quv yilida qabul qilingan 216 nafar
‘ ‘ ‘
talabaning 109 nafari boshlang ich sinf o qituvchisi va 107 tasi maktabgacha
‘ ‘
tarbiya bo limlarida shug ullandilar.
‘ ‘
1964-1965 o quv yilida Qarshi pedagogika bilim yurtida 10 ta o quv
‘ ‘
xonasi, 5 ta laboratoriya-kabinetda talabalarga bilim berildi. Rus tili, mehnat va
jismoniy tarbiya kabinetlari imkon qadar jihozlar bilan ta minlandi.
’
1964-1965 o quv yilida Qarshi pedagogika bilim yurtida o qishga talab
‘ ‘
kuchayib, talabalikka da vogarlardan 601 ariza tushdi. Shulardan kunduzgi
’
bo limga 152 ta, sirtqi bo limga 68 ta o quvchi qabul qilindi. Pedagogika bilim
‘ ‘ ‘
yurtining kunduzgi bo limidagi talabalar soni 616 taga yetdi. Ular 20 guruhga
‘
bo linib saboq berildi.
‘
1965-1966 o quv yilida Qarshi pedagogika bilim yurtida 240 nafar talaba
‘
o qishga qabul qilingan bo lsa, 1966-67 o quv yilida esa ularning soni kamayib
‘ ‘ ‘
210 nafarni tashkil etdi. 1966 yilda bilim yurtida 70 nafar o qituvchi faoliyat
‘
ko rsatgan bo lsa, 1967 yilda ularning soni 71 taga yetdi.
‘ ‘
Qarshi pedagogika bilim yurtining kunduzgi bo limida boshlang ich sinf
‘ ‘
o qituvchisi yo nalishida boshlang ich sinflarda rus tili o qituvchisi, jismoniy
‘ ‘ ‘ ‘
tarbiya, mehnat va chizmachilik, rayem va chizmachilik bo yicha mutaxassislar
‘
tayyorlash yo lga qo yildi.
‘ ‘
Qarshi pedagogika bilim yurtida 1974 yilda sirtqi bo lim ochildi va
‘
boshlang ich sinf o qituvchisi mutaxassisligi bo yicha 1978 yilda 32 nafar
‘ ‘ ‘
talaba bilim yurtini tugatdi. 1979 yilga kelib 97 bitiruvchilar soni 72 nafarni,
1980 yilda 76 nafarni, 1981 yilda 136 nafarni tashkil etdi. 1981 yilda sirtqi
bo limda 27 nafar o qituvchi mehnat qildi1.
‘ ‘
1966 yilda sobiq O zbekiston KP Markaziy Kumitasining Qarshi
‘
maktabgacha tarbiya pedagogika bilim yurtining sirtqi bo limiga 1969-1970
‘ 31

o quv yilidan kabul boshlandi va 1972-1973 o quv yilida dastlab 27 nafar talaba‘ ‘
sirtqi bo limni tugatdi.
‘
Qarshi maktabgacha tarbiya pedagogika bilim yurtiga o qishga 1969
‘
yildan e tiboran talab susayganligi ko zga tashlandi. 1969-1970 o quv yilida
’ ‘ ‘
mazkur bilim yurtiga 180 nafar talaba qabul qilinishi rejalashtirilgan edi. haqiqatda
esa 152 ta talaba qabul qilindi, 1973-1974 o quv yilida esa 152 nafar talabaning
‘
o rniga 127 talaba qabul qilindi. Chunki bilim yurtiga o qishga kelayotganlar,
‘ ‘
asosan, Qashqadaryoning tumanlaridan bo lib, ular bilim yurtini bitirib o z
‘ ‘
joylariga borganlarida mutaxassisligi bo yicha ish bilan ta minlanmadilar.
‘ ’
Sababi o sha davrda qishloqlarda maktabgacha tarbiya muassasalari soni ko p
‘ ‘
bo lmay, bolalar bog chalariga esa ehtiyoj katta edi.
‘ ‘
1976-1977 o quv yilida Qarshi maktabgacha tarbiya pedagogika bilim
‘
yurti faoliyati ma lum ma noda yaxshilandi. Ushbu o quv yilida kunduzgi
’ ’ ‘
bo limga 180 ta, sirtqi bo limga 55 o quvchi qabul kilindi va o qituvchilar
‘ ‘ ‘ ‘
soni 40 nafarga yetdi. Bilim yurtining moddiy o quv bazasi birmuncha
‘
mustahkamlandi. Talabalarning imkon qadar bilim olishlari uchun tegishli shart-
sharoit yaratildi.
1967 yilda O zbekiston SSR Xalq ta limi vazirligining buyrug iga
‘ ’ ‘
binoan, Termiz jismoniy tarbiya bilim yurti tashkil etildi.
O quv yurtiga tajribali pedagog Ibrohim hikmatov direktor etib
‘
tasdiqlandi. Bilim yurti moddiy-texnika bazasini mustahkamlash, tajribali
o qituvchi kadrlar bilan ta minlash, ta lim-tarbiya ishlari saviyasini oshirish
‘ ’ ’
sohasida bir qator ijobiy ishlar amalga oshirildi 1
.
Bilim yurtiga o z kasbining fidoyilari va jonkuyarlari to planishdi. Ular
‘ ‘
safida V.SHermatov, R.To rayev, X.Boyqobilov, B.Sattorov, Y.Kotov,
‘
Q.Ergashev singari bilimdon, jismoniy tarbiya va sport sohasida mohir kishilar
bo lib, g ayrat va shijoat bilan ish olib bordilar.
‘ ‘
Tabiiyki, Termiz jismoniy tarbiya bilim yurti ham rivojlanishida ma lum
’
qiyinchiliklar yuzaga keldi. Aksariyat bilim dargohlarida bo lgani kabi bu yerda
‘ 32

ham o quv jarayoni dastlab moslashtirilmagan binoda tashkil qilindi. 1967-1968‘
o quv yillarida qabul qilingan 190 nafar talaba mashg ulotlarni avval boshda
‘ ‘
Termiz shahridagi M.Gorkiy nomli madaniyat va istirohat bog ida o tkazdilar1.
‘ ‘
Nazariy mashg ulotlar esa Termiz dagi ko p qavatli moslashtirilgan uyda olib
‘ ‘
borildi. 1969 yilda Termiz jismoniy tarbiya bilim yurtini 83 nafar kishi bitirib
chiqdi. 1970 yilda Termiz jismoniy tarbiya bilim yurtini yanada takomillashtirish
maqsadida texnikumga aylantirildi. Natijada texnikumning o quv texnika bazasi
‘
yanada mustahkamlandi.
1970-1979 yillarda Termiz jismoniy tarbiya texnikumida 12 nafar sport
ustasi, 89 nafar sport ustaligiga nomzod, 174 nafar birinchi darajali, 4000 nafardan
ziyod ommaviy sport darajalari bo yicha mutaxassislar tayyorlandi. Texnikumda,
‘
ayniqsa, milliy kurash sambo, dzyu do va kurashning boshqa turlari bo yicha ham
‘
ko plab mohir sportchilar yetishib chiqdi. Masalan, J.Sattorov, R.Xonimqulov,
‘
A.Qo ziyev, T.To laganov kabilar milliy kurash, sambo kurashida yaxshi
‘ ‘
natijaga erishdilar.
Mazkur texnikumga institutlarni bitirgan mutaxassis yoshlar kelib ishlab,
o zlarining ilmiy va jismoniy tarbiya sohasidagi salohiyatlarini namoyish qildilar.
‘
Ushbu fikrga 1978 yilda Termiz Davlat pedagogika institutining jismoniy tarbiya
bo limini tugatib, SHerobod tumanidagi bolalar sport maktabida ishlab yosh
‘
bo g inga sog lom bo lish yo llarini o rgatib, Termiz pedagogika bilim
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
yurtida jismoniy tarbiya sohasidan saboq bera boshlagan Barchinoy Davlatova
misol bo la oladi.
‘
1979 yilda Termiz jismoniy tarbiya texnikumi pedagogika bilim yurtiga
aylantirildi. Shundan so ng bu yerda jismoniy tarbiya o qituvchilari, mahoratli
‘ ‘
sportchilar bilan bir qatorda boshlangich sinf o qituvchilari, maktabgacha tarbiya
‘
muassasalariga murabbiylar tayyorlash ham keng yo lga qo yildi. Bu esa o z
‘ ‘ ‘
navbatida o quv yurti talabalari va muallimlari safining kengayishiga va texnikum
‘
moddiy bazasini yanada mustahkamlashga ham olib keldi. 33

1980-1983 yillarda Termiz pedagogika bilim yurtiga Abdumalik
Jumanazarov direktorlik qildi.
O‘zSSR Ministrlar Sovetining 1967 yil 21 iyun № 1185-R qarori va
UzSSR Oliy va o‘rta maxsus ta’lim ministrligining 1967 yil 27 iyun №270
buyrug‘i asosida Shahrisabzda pedagogika bilim yurti tashkil etildi. Bilim yurti
Shahrisabz shahridan tashqaridagi Io‘ldosh Oxunboboyev nomli maktab-internet
binosiga joylashtirildi. Shahrisabz pedagogika bilim yurtiga 1967-1987 yillarda
K.Mannonov rahbarlik qildi. Bilim yurti joylashgan bino o quv xonalariga‘
moslashtirilib, jihozlandi. Unda mashgulotlar o tish uchun o quv xonalari,
‘ ‘
voleybol va basketbol o ynash uchun mo ljallangan 2 ta sport zali mavjud edi.
‘ ‘
1967-1968 o quv yilida Shahrisabz pedagogika bilim yurtiga 594 so m sport
‘ ‘
va musiqa jihozlari sotib olish uchun ajratildi.
Shahrisabz pedagogika bilim yurtiga 1967-1968 o quv yilida
‘
boshlang ich sinf o qituvchisi yo nalishi bo yicha 4 guruhda 30 tadan, 120
‘ ‘ ‘ ‘
o quvchi qabul qilindi. Bilim yurti tashkil topgan dastlabki yillarda 12 nafar
‘
o qituvchi faoliyat ko rsatdi
‘ ‘ 1
.
Shahrisabz pedagogika bilim yurti asta-sekin kengayib bordi. 1968-1969
o quv yilida pedagogika bilim yurtiga 240 ta talaba qabul qilindi, o qituvchilar
‘ ‘
safi ham kengayib, 1968-1969 o quv yilida 29 nafarni, 1971-1972 o quv yilida
‘ ‘
esa 38 nafarni tashkil etdi.
1970 yilga kelib Shahrisabz pedagogika bilim yurtida sirtqi bo lim ochildi
‘
hamda mehnat va chizmachilik yo nalishi bo yicha 90 ta o quvchi qabul
‘ ‘ ‘
qilindi. Shuningdek, o sha yili kunduzgi bo limda tasviriy san at va
‘ ‘ ’
chizmachilik yo nalishi ochilib, 30 ta talaba qabul qilindi.
‘
Shahrisabz pedagogika bilim yurtida 1969-1970 o quv yilida 405
‘
o quvchiga ta lim berilgan bo lsa, 1973-1974 o quv yilida 306 nafar talaba
‘ ’ ‘ ‘
o qitildi, xolos. Bu holat esa pedagog o qituvchilar sonining qisqarishiga ham
‘ ‘
sabab bo ldi, 1970 yilgacha pedagogika bilim yurtida 36 nafar o qituvchi
‘ ‘ 34

faoliyat ko rsatgan bo lsa, 1974-1975 o quv yilida 32 nafar o qituvchi‘ ‘ ‘ ‘
talabalarga saboq berdi.
Shahrisabz pedagogika bilim yurti 1972 yilning sentabr oyida to rt qavatli
‘
yangi binoga ko chib o tdi. Binoda o quv mashg ulotlarini olib borish uchun
‘ ‘ ‘ ‘
auditoriyalar, kutubxona va o quv zali, sport zal, sport maidonlari mavjud edi.
‘
1974-1975 o quv yiliga kelib, Shahrisabz pedagogika bilim yurtida o qiyotgan
‘ ‘
talabalar soni ko payib, 661 nafarni tashkil etdi. Mazkur o quv yilida kunduzgi
‘ ‘
bo limni 164 ta, sirthi bo limni 85 o quvchi tugatdi.
‘ ‘ ‘
1974 yilda Shahrisabz pedagogika bilim yurtida qo shimcha ravishda
‘
tasviriy san at va chizmachilik, mehnat va chizmachilik io nalishlari uchun
’ ‘
maxsus ikki qavatli bino qurilib, foydalanishga topshirildi.
1975-1976 o quv yilida Shahrisabz pedagogika bilim yurtiga kunduzgi
‘
bo limda 270 ta, sirtqi bo limda 60 ta, jami 330 o quvchi qabul qilindi, jami
‘ ‘ ‘
talabalar soni esa 797 tani tashkil etdi. 1973-1974 o quv yilida bilim yurtida 40
‘
nafar o qituvchi dars mashg ulotlarini olib borgan bo lsa, 1975-1976 o quv
‘ ‘ ‘ ‘
yiliga kelib ularning soni 54 nafarni tashkil etdi.
Talabalarning yaxshi bilim olishlarida, albatta kutubxonalarning ham
o rni bor. 1973-1974 o quv yilida bilim yurti kutubxonasi 6425 nusxadagi
‘ ‘
kitoblar bilan ta minlangan bo lsa, 1977-1978 o quv yilida esa 9657 nusxada
’ ‘ ‘
yangi kitoblar olindi.
SSSR Maorif Ministrligi 1977 yil 10 mayda "Oliy va o rta maxsus o quv
‘ ‘
yurtlarida yoshlar o rtasida tarbiyani yanada kuchaytirish to g risida"gi
‘ ‘ ‘
buyrug ini e lon qildi. Ushbu buyruq asosida talabalarga bilim berish maqsadida
‘ ’
darslarni kabinet tizimida olib borish tashkillashtirildi. 1973-1974 o quv yilida
‘
Qashqadaryodagi pedagogika bilim yurtlarida 23 ta kabinet faoliyat ko rsatgan
‘
bo lsa, 1979-1980 o quv yilida ularning soni 37 taga yetdi. Lekin pedagogika
‘ ‘
bilim yurtlaridagi o quv xonalari, fan kabinetlari zamon talabiga yetarlicha javob
‘
bermas, jihozlar yetishmas edi. Davlat ajratgan mablag lar o quv
‘ ‘
binolarini ta mirlashga to liq yetmas edi. Shuning uchun ularni joriy
’ ‘ 35

ta mirlashda talabalarning kuchidan foydalanildi. O qituvchilar boshchiligida’ ‘
barcha o quv xonalari, fan kabinetlari talabalar kuchi bilan joriy ta mirdan
‘ ’
chiqarildi.
Shahrisabz pedagogika bilim yurtida 1978 yildan e tiboran sirtqi
’
bo limning salmog i oshdi. Quyidagi jadvalda Shahrisabz pedagogika bilim yurti
‘ ‘
sirtqi bo limga "2010-bolalar bog chasi tarbiyachisi" mutaxassisligi bo yicha
‘ ‘ ‘
qabul va bitiruvchilar soni ko rsatib o tilgan.
‘ ‘
O quv yillari
‘ Qabul rejasi Qabul qilindi Bitirdi
1978-1979 100 100 51
1979-1980 115 115 74
1980-1981 160 160 82
Shahrisabz pedagogika bilim yurtida 1979-1980 o quv yilida talabalar soni
‘
295 nafarni, 1981-1982 o quv yilida esa 529 nafarni tashkil etdi. 1979-1980
‘
o quv yilida bilim yurtida 18 nafar o qituvchi faoliyat ko rsatgan bo lsa, 1980-
‘ ‘ ‘ ‘
1981 o quv yilida ularning soni 26 nafarga yetdi. Taalluqli ravishda oliy
‘
ma lumotlilar soni 14 nafardan 22 nafarga ko paydi.
’ ‘
1980-1981 o quv yilida Qarshi pedagogika bilim yurtida 2 ta o quv
‘ ‘
binosi, 40 kabinet, kutubxona (6000 nusxa kitob), 60 o rinli qiroatxona, 120
‘
o rinli oshxona, choyxona, bufet, matbuot uyi, tibbiy yordam markazi faoliyat
‘
ko rsatdi. Mazkur o quv yilida bilim yurti epidoskop, filmoskop, magnitofon
‘ ‘
"Layna", kinoapparat "Ukraina- 3", "KPSH-3", televizor "TEMT", radio "Tamma",
diaproyektor, kodoskop hamda 8 ming so mlik kitoblar bilan ta minlandi.
‘ ’
1981 yilda bilim yurtidagi rasm-chizmachilik bo limi yopildi. Oqibatda
‘
talabalar qabulida o zgarishlar bo ldi. 1980-1981 yilda bilim yurtiga 450 nafar
‘ ‘
talaba qabul qilingan bo lsa 1984-1985 o quv yilida ularning soni 360 taga
‘ ‘
tushib qoldi. Shuningdek, bilim yurtidagi o qituvchilar soni 112 nafardan, 89 taga
‘
tushdi. 36

1981-1982 o quv yilida Qarshi maktabgacha tarbiya pedagogika bilim yurti‘
maxsus qurilgan ikki qavatli binoga ko chirildi. Binoda 20 ta o quvxona va 16
‘ ‘
kabinet, kutubxona (fondi 500 kitobdan iborat) va o quv zali mavjud edi.
‘
1981-1982 o quv yilida Qarshi maktabgacha tarbiya pedagogika bilim
‘
yurtining kunduzgi bo limiga 180 ta, sirtqi bo limiga 160 ta talaba qabul
‘ ‘
qilinishi belgilandi. Mazkur o quv yilida talabalar soni kunduzgi bo limda 590
‘ ‘
nafar va sirtqi bo limda 519 nafar bo lib, jami 1109 tani tashkil etdi. Bilim
‘ ‘
yurtida o qituvchilar soni 43 nafar bo lib, ularning 37 tasi oliy ma lumotli edi.
‘ ‘ ’
Shahrisabz pedagogika bilim yurtining 1984 yilgi natijalarini tahlil qilganda
o quv-tarbiya ishlarining takomillashganligiga guvoh bo lamiz. Masalan, 1984
‘ ‘
yilga qadar bilim yurtini 3618 ta o rta maxsus ma lumotli mutaxassis tugatdi.
‘ ’
Shundan 3009 nafari kunduzgi bo limni, 609 nafari sirtqi bo limni bitirdi. Jami
‘ ‘
bitirganlardan 2934 nafari xotin-qizlar edi. 1175 yosh mutaxassisga boshlang ich
‘
sinflarda rus tilini o qitish huquqi berildi. Shahrisabz pedagogika bilim yurtida
‘
o qituvchilar soni 76 nafarga, fan kabinetlari 48 taga, kutubxona fondi 20
‘
mingdan ortiq nusxaga, fan to garaklari 32 taga yetdi. Talabalarga 40 o rinli
‘ ‘
o quv zali, 300 o rinli klub, siyosiy maorif uyi, radiouzel, telestudiya, 300
‘ ‘
o rinli oshxona, 40 o rinli bufet, do kon, matbuot uyi, tibbiy yordam markazi
‘ ‘ ‘
xizmat qildi.
Qarshi maktabgacha tarbiya pedagogika bilim yurtida 1983 yildan keyin
talabalar qabul qilish birmuncha yaxshilandi. 1983-1984 o quv yilida kunduzgi
‘
bo limga 180 ta, sirtqi bo limga 220 nafar talaba qabul qilindi. Kunduzgi
‘ ‘
bo limdagi jami talabalar soni 521 tani, sirtqi bo limda 723 tani tashkil etdi, jami
‘ ‘
talabalar soni 1344 nafarga yetdi. Mazkur o quv yilida bilim yurtida 55 nafar
‘
o qituvchi faoliyat ko rsatdi. Shuningdek, 1984 yil 25 mayda bilim yurti
‘ ‘
talabalari uchun yotoqxona qurib bitkazildi2. Qarshi maktabgacha tarbiya
pedagogika bilim yurtiga O.Sayfiyeva, G.Aralova, A.Jumayevlar rahbarlik qildilar.
1987 yilda UzSSR Ministrlar Sovetining buyrug iga asosan Qarshi
‘
maktabgacha tarbiya pedagogika bilim yurti Qarshi pedagogika bilim yurtiga 37

qo shib yuborildi. Qarshi pedagogika bilim yurtida maktabgacha tarbiya bo limi‘ ‘
sifatida faoliyat olib bordi.
Xullas, urushdan keyingi yillarda O zbekistonning Janubiy hududlarida
‘
o rta maxsus ma lumotli pedagoglar tayyorlaydigan o quv maskanlari tashkil
‘ ’ ‘
etilib, o quv texnik bazasini mustahkamlash sohasida birmuncha ishlar amalga
‘
oshirildi. Maktablarni o rta maxsus ma lumotli o qituvchilar bilan ta minlash
‘ ’ ‘ ’
ishida dastlabki qadamlar tashlandi. Shu yo l bilan mustabid tuzum maktablarni
‘
mutaxassislar bilan ta minlash siyosatini turmushga tadbiq etishga harakat qildi.
’
Bu siyosatni amalga oshirishda ma muriy buyruqbozlik tizimining kuchidan
’
foydalandi. Birok yangi ochilgan pedagogika bilim yurtlarining o quv-moddiy
‘
bazasini mustahkamlash, talabalar uylaridagi sharoitlarni zamon talablari
darajasiga ko tarish masalalari hal etilmadi.
‘ 38

2.2. Oliy ma lumotli mutaxassislar tayyorlashning yo lga qo yilishi va’ ‘ ‘
uning ahamiyati.
Sovet hokimiyatining O zbekistondagi barcha maktablarni, madaniy-
‘
ma naviy tashkilotlarni, davlat idoralarini oliy ma lumotli mutaxassis kadrlar
’ ’
bilan ta minlash siyosati o zini oqlamadi. Chunki mutaxassis kadrlar, asosan
’ ‘
markazdan yuborilar edi. Shundan so ng mamlakat hududlarida, viloyat
‘
markazlarida oliy va to liqsiz oliy ma lumotli mutaxassislar tayyorlashni yo lga
‘ ’ ‘
qo yila boshlangan edi.
‘
O zSSR Oliy Soveti Prezidiumining Qashqadaryo viloyati bo yicha
‘ ‘
tashkiliy qo mitasi 1945 yil 16 iyunida Qarshi shahrida Buxoro o qituvchilar
‘ ‘
institutining filialini ochish va 1945-1946 o quv yilida talabalar qabul qilish
‘
to g risida qo shma qaror qabul qildi.
‘ ‘ ‘
Qarorda Qashqadaryo viloyatida pedagogik kadrlar tayyorlashni yo lga
‘
qo yishning zarurligi asoslandi. Qarshi filialida tarix, filologiya, fizika-
‘
matematika, tabiat-geografiya bo limlarini ochish, yiliga 120 talaba qabul qilish
‘
ko zda tutildi.
‘
Qashqadaryo viloyat xalq ta limi bo limiga Qarshi filialini o quv binosi
’ ‘ ‘
bilan ta minlash, tayyorlov bo limiga 60 kishini yotoq bilan ta minlash, filialda
’ ‘ ’
o quvni 1 smenaga o tkazishni ta minlash mas uliyati yuklatildi. O zbekiston
‘ ‘ ’ ’ ‘
KP Qashqadaryo viloyat qo mitasining kadrlar va maktab bo limlariga 1945
‘ ‘
yilning 20 iyuniga qadar Qarshi filialini mahalliy o qituvchilar hisobidan kadrlar
‘
bilan ta minlash vazifasi yuklatildi.
’
Qashqadaryo viloyat komsomol qo mitasiga o rta maktablarni tugatadigan
‘ ‘
50 ta yoshni Qarshi filialiga keltirib o qishini tashkil etish yuklatildi. Buxoro
‘
o qituvchilar instituti rahbariyatidan, Qashqadaryodan 1945-1946 o quv yilida
‘ ‘
80 kishini sirtdan o qishga qabul qilish so raldi. Shuningdek, qarorda Qarshi
‘ ‘
shahrida Buxoro o qituvchilar institutining konsultatsiya punktini (1945 yil 20
‘
iyunda) ochish ko zda tutildi. Buxoro o qituvchilar institutining Qarshi filialiga
‘ ‘ 39

Qarshi shahri chekkasidagi Y.Oxunboboyev nomli 7 yillik maktabning binosi
berildi. Filialning direktorligiga U.D.Davronov tayinlandi.
Filialning bo limlariga tarix, o zbek tili va adabiyoti, rus tili va adabiyoti,‘ ‘
fizika va matematika, tabiat, geografiya fanlari bo yicha talabalar qabul qilindi.
‘
O qituvchilar tanlab olindi. 12 ta o qituvchi ishga qabul qilindi. Talabalarni
‘ ‘
yotoq bilan ta minlash qiyinchiliklar bilan tashkil etildi. O qituvchilar turli
’ ‘
darajadagi kvartiralarda joylashdilar.
Termiz o qituvchilar instituti ham 1945 yilda tashkil etilgan bo lib, shu
‘ ‘
yili 195 kishi qabul qilingan.
1947-1948 o quv yilida Qarshi filiali I kursga 100 ta talaba qabul qildi.
‘
Jumladan, 2 guruh o zbek tili va adabiyoti bo limiga, 1 guruh rus tili va
‘ ‘
adabiyoti, 1 guruh fizika-matematika fakulteti qabul qilingan. I kursga qabul
qilinganlarning 80 tasi mahalliy millat bolalari, 10 tasini ruslar, 4 tasini koreyslar
va 6 nafarini tatarlar tashkil etgan. Jami 1 kurs talabalaridan 86 tasi o qishni
‘
o zbek tilida, 14 tasi o qishni rus tilida olib bordilar.
‘ ‘
1949 yil 27 oktabrda Qarshi filiali Qarshi 2 yillik o qituvchilar tayyorlash
‘
institutiga aylantirildi. O qituvchi T. T. Tojiyev institut direktori etib tayinlandi.
‘
1949-1950 o quv yilida 156 talaba 1 kursga qabul qilindi. Jami talabalar soni 246
‘
nafarga yetdi. Talabalarga 17 nafar professor-o qituvchi fanlardan saboq berdi, 9
‘
ta o quv-uslubiy sohada xizmat ko rsatish bilan shug ullandi.
‘ ‘ ‘
1950 yil iyunida 70 kishi Qarshi o qituvchilar institutini muvaffaqiyatli
‘
bitirib shahar va qishloq maktablariga ishlashga yo llanma oldilar. 1949-50
‘
o quv yilining qishki sessiyasida institut bo yicha a lochilar soni 17 nafarga
‘ ‘ ’
yetdi. 85 talaba akademik qarzdor bo lib qoldi. 1950-1951 o quv yilida
‘ ‘
institutning birinchi kursiga 150 talaba qabul qilindi. Institutga qabul bo yicha
‘
222 ariza tushib, ulardan 150 tasi o qishga qabul qilindi. Shu jumladan, filologiya
‘
fakultetiga 75, fizika-matematika fakultetiga 50, tarix fakultetiga 25 o quvchi
‘
qabul qilindi. 40

1950 yillarning boshlariga kelib, respublikaning chekka va uzok o lkasi-‘
Surxondaryoda xalq maorifi uchun mutaxassis kadrlarga ehtiyoj ortgan edi. Bu
narsa yuqori rahbar tashkilotlarning e’tiborini tortdi. Shu boisdan ham sobiq SSSR
Ministrlar Sovetining 1953 yil 25 dekabrdagi № 16646-R Farmoyish va
O‘zbekiston SSR Ministrlar Sovetining 1954 yil 24 fevraldagi №281 qaroriga
asosan Margilon o‘qituvchilar instituti Surxondaryo viloyat markazi Termiz
shahriga ko‘chirildi hamda Termiz o‘qituvchilar instituti deb nomlandi.
Termiz o‘qituvchilar instituti Surxondaryoda oliy ma’lumot beradigan
to ngich o quv yurti edi. Uning ochilishi va dastlabki ish faoliyati hech
‘ ‘
mubolagasiz viloyatda maorif va madaniyatning rivojlanishiga birlamchi turtki
bo ldi.
‘
Termiz o kituvchilar instituti 1954-1955 o quv yilida ayrim ixtisosliklarni
‘ ‘
birlashtirgan holatda to rtta bo lim (o zbek tili va adabiyoti, rus tili va
‘ ‘ ‘
adabiyoti, fizika va matematika, tabiatshunoslik va ximiya) bilan ish boshladi.
Ushbu bo limlarga institut ta sis etilishi bilan 175 nafar mahalliy yoshlar qabul
‘ ’
qilindi. Institutning birinchi direktori, geografiya fanlari nomzodi, dotsent
U.K.Abduqayumov, o quv-tarbiyaviy ishlar bo yicha direktor o rinbosari,
‘ ‘ ‘
filologiya fanlari nomzodi, dotsent Y.M.Mitrofonov edi.
Termiz o qituvchilar institutini ilk bor 1956-1957 o quv yilida to liqsiz
‘ ‘ ‘
oliy ma lumot olgan 187 nafar talaba bitirib chiqdi va o rta maktablarning V-VII
’ ‘
sinflarida ishlash uchun hayotga yo llanma oldi.
‘
Termiz o qituvchilar instituti 1956-1957 o quv yilining boshida Termiz
‘ ‘
davlat pedagogika institutiga aylantirildi. Natijada mamlakatning eng janubiy
qismida xalq maorifi uchun yetuk malakali kadrlar tayyorlaydigan yagona oliy
o quv yurti paydo bo ldi. Usha o quv yilidayoq pedagoglar tayyorlashning ikki
‘ ‘ ‘
yillik o quv dasturi o rniga 5 yillik o quv rejasi va o quv dasturi qabul qilindi.
‘ ‘ ‘ ‘
1952-1953 o quv yilida Qarshi o qituvchilar institutning birinchi kursiga
‘ ‘
qabul ko payib, 200 nafarga yetdi. Institutni bitirib chiqqanlar soni ham 139 taga
‘
ko paydi. Institutdagi yetakchi kafedralarga rahbarlikni asta-sekin yerli xalq
‘ 41

vakillari egallay boshladi. M.Nedbay, Suyunov, Tursun Sodiqov, Mirzayeva,
Askar Xo jayev, Zokirova kabi o qituvchilar talabalarga zamon talabidan kelib‘ ‘
chiqib dars berishda o zlarining qobiliyatlarini namoyon etdilar. Biroq, hali
‘
kafedralarda ilmiy ishlar yo lga qo yilmagan, fan nomzodlari yo q darajada edi.
‘ ‘ ‘
O qituvchilar instituti endigina o z qaddini rostlamoqda edi. 1954 yil iyunida
‘ ‘
talabalar soni 360 taga, professor-o qituvchilar soni 30 taga yetdi. 147 nafar
‘
talaba institutni muvaffaqiyatli bitirdi.
1954-1955 o quv yilida Qarshi instituti jamoasi safiga boshqa joylarda oliy
‘
o quv yurtini bitirgan Cho li Qo ziyev, Bozor Samadov, Shukur Davlatov,
‘ ‘ ‘
M.Tokareva, S.Turdiyev kabi o qituvchilar kelib qo shildi.
‘ ‘
Mamlakatda o qituvchi kadrlarga bo lgan talabning oshib borishi, boshqa
‘ ‘
joydan Qashqadaryoga ishlash uchun kelgan o qituvchilarga yetarli sharoitning
‘
yaratilmaganligi sababli ularning ketib qolishlarining yil sayin ortib borish holati
mamlakat rahbariyatini viloyatlarda oliy ma lumotli pedagoglarni tarbiyalab
’
yetishtirishni tashkil etish talabini kun tartibiga qo ydi. O zbekiston KP
‘ ‘
Qashqadaryo viloyat qo mitasi va UzSSR Qashqadaryo viloyat Ijroiya qo mitasi
‘ ‘
O zbekiston SSRning partiya va hukumat rahbariyati oldiga Qarshi ikki yillik
‘
o qituvchilar institutini Qarshi Davlat pedagogika institutiga aylantirish taklifini
‘
qo ydilar. Taqdim etilgan hujjatda Qarshi Davlat pedagogika institutida oliy
‘
ma lumotli kadrlar yetishtirish orqali Qashqadaryo shahar va qishloqlaridagi 7
’
yillik va o rta maktablarni hamda turli davlat va jamoat tashkilotlarini
‘
mutaxassislar bilan ta minlash mumkinligi asoslandi. Xullas, 1945-1955 yillarda
’
Qarshi ikki yillik o qituvchilar institutini 730 nafar o qituvchi bitirib chiqdi. Ular
‘ ‘
viloyat qishloqlariga borib, sobiq ittifoqning markaziy va boshqa o lkalaridan
‘
kelib ishlab, sharoit yo qligi uchun ketib qolgan o rinlarni egalladilar.
‘ ‘
O zbekiston SSR Ministrlar Sovetining qarori bilan Qarshi ikki yillik
‘
o qituvchilar tayyorlash instituti 1956 yil 18 iyulda Qarshi davlat pedagogika
‘
institutiga aylantirildi. Shu bilan Qashqadaryo viloyati uchun zarur bo lgan oliy
‘
ma lumotli pedagog kadrlarni yetkazib berish masalasi yo lga qo yildi.
’ ‘ ‘ 42

Institutda 3 ta: tarix-filologiya, fizika-matematika, rus tili va adabiyoti fakultetlari
faoliyatini davom ettirdi.
1957 yilda institutda boshlang ich ta lim metodikasi fakulteti tashkil‘ ’
etildi. Uning tarkibida boshlang ich ta lim metodikasi, chizmachilik, musiqa
‘ ’
kafedralari tuzilib, faoliyat boshladilar.
Qarshi Davlat pedagogika institutining jamoasi dastlabki yillarda kichik
bo lib, o quv binolari ham maktab o quvchilari uchun mo ljallangan, oliy
‘ ‘ ‘ ‘
maktab ehtiyojini qondirishga qodir emas edi. 1957-1958 o quv yilida
‘
pedinstitutda tahsil ko rayotgan talabalar soni 415 kishiga yetdi. Keyingi o quv
‘ ‘
yilida 120 talaba qabul qilinib, ularning umumiy soni 535 kishiga yetkazildi. 1957-
1958 o quv yilida institutda 41 nafar o qituvchi ishlar edi. Shulardan bittasi
‘ ‘
dotsent, 18 tasi katta o qituvchi va 22 tasi o qituvchi bo lgan. O rta maktabga
‘ ‘ ‘ ‘
moslashgan binoda joylashgan institutning 7 ta o quv xonasi, 3 ta laboratoriya,
‘
bitta sport zali, 1 ta kutubxona va yana bir necha kichik o quv xonalari bor edi
‘
xolos.
1958 yilning avgustida institutning birinchi kursiga 189 talaba qabul
qilindi. Sobiq o qituvchilar institutining yuqori kurslarida ham 197 talaba bor edi.
‘
O quv yili boshida Qarshi pedagogika institutida jami 386 talaba, 80 nafar
‘
professor-o qituvchilar, 12 nafar o quv-yordamchi xodimlari bor edi.
‘ ‘
Termiz Davlat pedagogika instituti asta-sekin oliy o quv yurti uchun moye
‘
sharoitga ega bo lib, unda professor-o qituvchilar hamda talabalar soni ortib
‘ ‘
bordi. Uning institut darajasida shakllanishi va har jihatdan yuksalishida, ayniqsa
dotsentlardan M.S.Samadov, V.A.Lansizskiy, S.S.Soliyev, dotsentlar
M.K.Xojiyev, Sh.Otaxonov, I.Z.Usmonov, M.X.Boboxo jayevlar samarali
‘
mehnat qildilar. Termiz Davlat pedagogika insituti jamoasi o quv-tarbiyaviy
‘
ishlarni olib borish bilan birga bir qator ilmiy-tadqiqot ishlarini amalga oshirishga
hamda oliygohning dastlabki ilmiy to plamini chiqarishga kirishdilar. 1959 yilda
‘
oliygoh o qituvchilarining birinchi to plami nashrdan chiqdi. Unda
‘ ‘
dots.N.N.Belalovning "Termizda birinchi soldat, ishchi va dehqon deputatlari 43

Kengashning faoliyatini tashkil qilish", dots.M.K.Xojiyevning "Parnik va unda
sabzavot ko chatlarini o stirish" va dots.S.Soliyevning tilshunoslikka oid "Son"‘ ‘
degan maqolasi va boshqa ilmiy maqolalar chop qilindi.
1958-1959 o quv yilida institutda ta lim olayotgan talabalar soni 550
‘ ’
nafarga yetdi. 1960 yil 25 yanvarda Qashqadaryo viloyati tugatilib, Surxondaryo
viloyatiga qo shildi.
‘
Mamlakat tumanlarida yuz bergan tashkiliy o zgarish Termiz Davlat
‘
pedagogika institutining faoliyatiga xam ta sir qilmasdan qolmadi. Markazning
’
o sha davrdagi siyosatiga asosan, respublika hukumati qarori bilan 1960-1964
‘
yillarda Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlari birlashtirildi. Bu narsa region
ishlab chiqarish kuchlarini rivojlanti-rishni chigallashtirib qolmasdan, balki Termiz
Davlat pedagogika institutining taraqqiyotiga ham g ov bo lib tushdi. Termiz va
‘ ‘
Qarshi Davlat pedagogika institutlari birlashtirilib, unga Surxondaryo pedagogika
instituti nomi berildi. Institut esa Qarshi shahriga ko chirildi. Kaltabinlik bilan
‘
amalga oshirilgan bu tadbir bir qator salbiy oqibatlarga olib keldi: kadrlar
tayyorlash rejasi qisqardi, ayrim ixtisosliklar yopildi, ko pgina fakultet va
‘
kafedralar qo shilib ketdi. Bu birlashish, yana 1965 yildagi ajralish, ayniqsa, fan
‘
va madaniyat markazlaridan uzoqda joylashgan Surxondaryo uchun ayniqsa salbiy
ta sir ko rsatdi
’ ‘ 1
. Institutning Qarshi shahrida faoliyat ko rsatishi janubiy ‘
O zbekistonda yetuk malakali pedagoglar, hamda ilmiy xodimlar tayyorlash-ning
‘
susayishiga olib keldi. Surxondaryolik talabalar va professor o qituvchilar
‘
Termizdan Qarshiga ko chib kelishga majbur bo ldilar.
‘ ‘
Ikki institut birlashgach, Surxondaryo pedagogika instituti talabala-ri soni
kunduzgi bo limda 1965 nafarga, sirtqi bo limda 503 nafarga, jami 2298 nafarga
‘ ‘
yetdi. Institutda ximiya-biologiya fakultetida sirtqi ta lim bo yicha o qish
’ ‘ ‘
tashkil etildi. Surxondaryolik o qituvchilardan bir nafar professor Qulmurod
‘
Shodmonov, o qituvchilardan Akbar Mamatqulov, T.Jovliyev, N.N.Belalov,
‘
Turdimurod Xo jamurotov, Sharif Otaxonov, Abdumo min Ro ziyev,
‘ ‘ ‘
Normurod Ro ziyev, Oltiboy hayitov, Y.M.Mitrofanov, hojiyev kabilar yosh
‘ 44

avlodga ta lim-tarbiya berish ishlarida o zlarini ijobiy tomonidan namoyon’ ‘
qildilar.
Shu davrda O zbekistonning Toshkent, Samarqand va boshqa shaharlarda
‘
oliy ma lumot olgan qobiliyatli yoshlar institutda ishlashga qabul qilindilar. Ular
’
orasida Ismat Rahmatullayev, Jalil Shukurov, Qosim Abdullayev, Maryam
Mazitova, Tursun Bozorov, Ergash Shodmonov, Anvar Aminovlar va boshqalar
ham bor edi.
1961-1962 o quv yilida Qurbon Uljaboyev institut rektori lavozimida ish
‘
boshladi. Institut moddiy o quv bazasini mustahkamlash, o quv korpusini
‘ ‘
qurish, institut atrofini obodonlashtirish, ko kalamzorlash-tirish ishlari keng
‘
ko lamda boshlab yuborildi.
‘
1961 yilda Surxondaryo pedagogika institutini 344 kishi bitirib Qashqadaryo
va Surxondaryoning shahar va qishloq maktablarida ishlashga yo llanma oldilar.
‘
Mazkur pedagogika institutini muvaffakiyatli tugatganlardan Mahmud
Xudoyqulov, Shukur Davlatov, Saodat Tojiyev, Meyli Oripov, Abdusalom
Mavlonov kabilar oliygohning o zida o qituvchi-assistent lavozimiga
‘ ‘
ishga qabul qilindilar.
Institut ma muriyati o qituvchilar malakasini oshirish, yuqori malakali
’ ‘
pedagoglar tarbiyalab yetkazish muammosi bilan uzluksiz shug ullan-dilar.
‘
Markazning oliy o quv yurtlaridagi maksadli aspiranturalarga o qishga
‘ ‘
jo natish imkoniyatlarini qidirib yaxshi natijaga erishdilar. Qisqa vaqtda Moskva,
‘
Leningrad, Kiyev, Toshkent, Samarkand va boshqa shaharlardagi oliy o quv
‘
yurtlarida maksadli aspiranturada o qishga 38 nafar izlanuvchi o qituvchilar
‘ ‘
jo natildi. 1962 yilda Surxondaryo pedagogika institutida dotsent S.M.Zaxarov
‘
ilmiy rahbarligida bir yillik aspirantura bo limi ochildi. 1964 yil 7 fevralda
‘
Qashqadaryo viloyati yangidan tashkil etildi. Surxondaryo viloyati rahbariyati ham
Termiz shahrida pedagogika institutini qayta tashkil etish chora-tadbirlarini
ko rdilar. Qashqadaryo hududidagi institut Qarshi Davlat pedagogika instituti
‘ 45

nomini olib o z faoliyatini davom ettirdi. 1964 yil iyulda Orifjon Ikromov Qarshi‘
Davlat pedagogika institutining rektori etib tayinlandi.
1965 yilda Termiz Davlat pedagogika instituti yana qayta tashkil etildi.
Dastlabki davrda institutda 24 o qituvchi bo lib, ulardan 3 nafari fan nomzodi
‘ ‘
edi. Institutga 250 nafar talabaga ta lim berildi. Iillar o tishi bilan institut
’ ‘
viloyatdagi yirik ilmiy va madaniy markazga aylanib bordi. Uning tashkil etilishi
va rivojlanishiga, o quv-uslubiy ishlarning takomillashib borishiga, yetuk
‘
malakali kadrlar tayyorlanishiga ko plab qobiliyatli va ishchan rahbarlar, olimlar
‘
salmoqli hissa qo shdilar.
‘
1966 yilda Qarshi Davlat pedagogika institutida amalga oshirilgan samarali
ishlar tufayli fan nomzodlarining soni 30 taga yetdi. Bir yildan ko proq vaqt
‘
ichida 11 kishi nomzodlik dissertatsiyasini nihoyasiga yetkazdi.
Shu yilda Moskva, Sankt-Peterburg, Kiyev, Boku, Qozon, Toshkent,
Samarkand shaharlariga aspiranturaga yuborilgan tadqiqotchilardan Qosim
Abdullayev, Ismat Rahmatullayev, Sharof Rahimov, Shamsi Bozorov, Eshonqul
Toshtemirov, Rauf Shukurov va boshqalar ilmiy ishlarini nihoyasiga yetkazib,
himoyaga topshirib ishga qaytdilar.
1966 yil 17 yanvarda O zbekiston KP Markaziy qo mitasi Qarshi Davlat
‘ ‘
pedagogika institutida ta lim-tarbiya va ilmiy ishlarni takomillashtirish, moddiy-
’
o quv bazasini yaxshilash haqida qaror qabul qildi.
‘
Shunga muvofiq, institut talabalari uchun 411 o rinli 4 qavatli yotoqxona,
‘
1200 o rinli bosh o quv binosi, sport zali, suzish basseyni binosi kurilishi
‘ ‘
rejalashtirildi .
Qarshi Davlat pedagogika institutida ishlash maqsadida Toshkent va
Samarqanddagi oliy o quv yurtlari o qituvchilaridan B.Urinov, L.Abdullaye-va,
‘ ‘
D.Suvonqulov, E.Nosirov, Q.Rasulov, A.Rasulov, A.Fayziyev kabilar keldilar.
1965-1966 o quv yilida qayta tiklangan Termiz Davlat pedagogika instituti
‘
respublikadagi o rtacha institutlardan ham kichik bir jamoa edi. Uning dastlab
‘
tashkil etilgan kafedralarida atigi 22 nafar o qituvchi ishlab, shundan 7 nafari fan
‘ 46

nomzodlari edi, xolos. Usha o quv yilida 250 nafar yosh talabalikka qabul qilindi.‘
Asta-sekin institutga talabalar qabul qilish hajmi ko paytirildi. 1967-1968 o quv
‘ ‘
yilida institutda 3 kafedra va 1 fakultetda 250 ta studentga ta lim-tarbiya berildi .
’ 47

XULOSA
O zbekistonda xalq ta limi muassasalari tarixi. (1946-1985 yy.) ‘ ’ mavzusini
tahlil qilib quyidagi xulosalarga kelindi:
Birinchidan, O zbekistonda ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda
’
faoliyat olib borayotgan umum ta lim maktablari mutlaqo unga moslashmagan
’
binolarda faoliyat ko rsatdi, bu esa ta lim tarbiya ishlarida salbiy ta sir
’ ’ ’
ko rsatdi.
’
Ikkinchidan, XX asrning 60-yillaridan boshlab shahar va qishloqlarda
namunali maktablar qurish jarayoni boshlansada, ammo tatqiq etilayotgan yilning
oxiriga qadar ham qishloq maktablarini zamon talablariga javob beradigan binolar
bilan taminlash muammosi hal etilmadi
Uchinchidan, Sovet hukmronligai davrida maktablar moddiy-texnika
bazasini mustahkamlash borasida amaliy ishlar boshlandi, ba zi bir texnik
’
vositalar o rta maktablarga yetkazib berildi. Ammo xalq ta limi moddiy texnika
’ ’
bazasini yaxshilashga qanchalik harakat qilnmqsin, masala ijobiy tarzda hal
qilinmadi.;
To rtinchidan,
’ Maktablarga o rta ma lumotli o qituvchilar yetishmas ’ ’ ’
edi. Shuning uchun qishloq maktablarida maxsus kurslarni bitirgan, ko p hollarda
’
yettinchi sinfni bitirganlardan foydalanilar edi sovet hukumati tomonidan o sha
’
yillarda maktablarni mutahassis o qituvchilar bilan ta minlash muammosini
’ ’
markazdan yuborilgan o qituvchilar hisobidan hal eyishga alohida e tibor
’ ’
berildi.
Beshinchidan, Resbublika viloyatlarida ham o rta ma lumotli kadrlar
’ ’
tayyorlash maskanlari tashkil etildi. Talab va ehtiyojni hisobga olmasdan o rta
’
maxsus ma lumotli kadrlar soni ko paytirib yuborildi.
’ ’
Oltinchidan, Tatqiq qilinilayotgan yilarning boshlarida maktablarni oliy
ma lumotli o qituvchilar bilan ta minlash dolzarb muammolardan bir bo lib
’ ’ ’ ’
uni hal etish hayotiy zaruratga aylandi. 48

Yettinchidan, O sha davrlarda oliy ma lumotli kadrlar yo llamalar’ ’ ’
orqali ko proq markazdan yuborilar edi. Lekin yo llanma bilan kelgan pedagog
’ ’
kadrlarga yetarli sharoit yaratilmaganligi uchun o z turar joylariga qaytib ketishga
’
majbur bo lar edilar.
’ Buning oldini olish uchun o qituvchilarning ish sharoitini ’
moddiy ta minotini yaxshilash talab etilar edi.
’
Sakkizinchidan , Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida mazkur qaror
ijrosi to la ta minlanmadi. Janubiy viloyatlarda mehnat qilayotgan o qituvchi
‘ ’ ‘
kadrlarning ijtimoiy-maishiy turmush sharoitlari talab darajasidan past
darajadaligicha qolib ketdi;
To qqizinchidan
’ , Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatining qishloq
maktablarida fizika-matematika va chet tili kabi fanlar o qituvchi yetishmasligi
‘
sababli o tilmay keldi;
‘
O ninchidan
’ , s ovet hukmronligining keyingi yillarida barcha sohada
bo lgan tanglik kadrlar tayyorlash va xalq maorifini malakali mutaxassislar bilan
‘
ta minlashda ham sezildi;
’
O n birinchidan
’ , XX asr 70-yillari ikkinchi yarmi va 80-yillarning
birinchi yarmida sovet jamiyatda boshlangan turg unlik holatlari, ijtimoiy
‘
turmush sharoitining yemonlashuvi, iqtisodiy qiyinchiliklar va muammolar xalq
maorifi sohasiga ham salbiy ta sir ko rsatdi. Boshqa sohalarda bo lganidek,
’ ‘ ‘
ta lim tizimida ham ko zbo yamachilik, kompaniyabozlik, holatlari avj oldi;
’ ‘ ‘
O n ikkinchidan
’ , 1945-1946 o quv yilida Qarshi pedagogika bilim ‘
yurtini 42 nafar o quvchi bitirib maxsus o rta ma lumotga ega bo lgan
‘ ‘ ’ ‘
bo lsa, 1946-47 o quv yilida esa uni 46 kishi tugatdi. Qashqadaryo viloyati
‘ ‘
maktablarida o qituvchilar yetishmaganligi uchun 1945-1946 o quv yilida
‘ ‘
Qarshi pedagogika bilim yurti huzurida qisqa muddatli o qituvchilar qayta
‘
tayyorlash kursi tashkil etildi va unda 447 ta o qituvchi qayta tayyorlandi;
‘
O n uchinchidan
’ , b ilim yurtida boshlang ich sinf o qituvchisi va ‘ ‘
maktabgacha tarbiya bo limlari faoliyat ko rsatdi. 1962-1963 o quv yilida
‘ ‘ ‘ 49

qabul qilingan 216 nafar talabaning 109 nafari boshlang ich sinf o qituvchisi va‘ ‘
107 tasi maktabgacha tarbiya bo limlarida shug ullandilar;
‘ ‘
O n to rtinchidan
’ ’ , 1987 yilda O zSSR Ministrlar Sovetining ’
buyrug iga asosan Qarshi maktabgacha tarbiya pedagogika bilim yurti Qarshi
‘
pedagogika bilim yurtiga qo shib yuborildi. Qarshi pedagogika bilim yurtida
‘
maktabgacha tarbiya bo limi sifatida faoliyat olib bordi.
‘
Yuqoridagi xulosalarda n kelib chiqib quyidagi taklif larni tavsiya qiladi:
- XX asr II yarmi yuzasidan ma naviy-ma rifiy hayot tarixiga oid keng
’ ’
qamrovli tadqiqotlar olib borish;
- O zbekistonda xalq ta limining
’ ’ o ziga xos jihatlarini aks ettiruvchi ‘
adabiyotlar chop etish;
- Sovet davri xalq ta limi tizmini aks ettiruvchi foto al bomlar tashkil etish
’ ’ .50

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA MANBALAR
RO YXATI‘
I.O zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlar
‘
1.1.Karimov I.A. O zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. Toshkent:
’
O zbekiston , 2011.
“ ’ ”
1.2.Karimov I.A.O zbekiston buyuk kelajak sari.-T.:O zbekiston, 1999.
‘ ‘
-68 6 b.
1.3.Karimov I.A.Istiqlol va ma naviyat.-T.:O zbekiston, 1994.-160 6.
’ ‘
1.4.Karimov I. A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo q.// Biz kelajagimizni o z
‘ ‘
ko limiz bilan quramiz.T.: O zbekiston. 1999.-T.7.-169 6.
‘ ‘
1.5.Karimov I.A.Asarlar. T.8. Ozod va obod vatan, erkin va farovon hayot-
pirovard maqsadimiz.-T.: O zbekiston, 2000.-528 b.
‘
1.6. Karimov I.A. BMT Bosh Assambleyasining ming yillik rivojlanish
maqsadlariga bag ishlangan oliy darajadagi yalpi majlisdagi nutqi. Toshkent:
‘ –
O zbekiston, 2010. B. 182.
‘ –
1.7. Karimov I.A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada
chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. Toshkent:
–
O zbekiston, 2010. B. 5
‘ –
II. Adabiyotlar
2.1.Alimova D., Golovanov A. O zbekiston mustabid sovet tuzumi davrida
‘
siyosiy va mafkuraviy tazyiq oqibatlari. (1917-1990 yy.).-T.: Sharq, 2000.- 80 b.
2.2.Azimov M. Termiz tarixi:(Eng qadimgi davrdan XXI asr boshigacha).-
Qarshi:Nasaf, 2001.-112 b.
2.3.Berdiyev Sh. Tohirov Sh. Klub tarbiya maskani.-T.: O zbekiston,
‘
1970.-46 6. 51

2.4.Damidov h. O zbek an anaviy qo shiqchilik madaniyati‘ ’ ‘
tarixi.-T.:O qituvchi, 1996. -174 b.
‘
2.5.Jo raqulov O. Chandir turkmanlari.-T.: Fan, 1992.-233 b.
‘
2.6.Jo raqulov O. Qarshi Davlat universiteti.T.:Fan, 1999.-33 b.
‘
2.7.Karamatov F. O zbek muzikasi sovet davrida.-T.: O qituvchi, 1967.
‘ ‘
-62 6.
2.8.Каримов Р. А. Руководство Компартии Узбекистана развитием
культуры в республике.-Т.:Фан, 1971.-100 с.
2.9.Кадиров И. К. Очерки развития общеобразовательной школы
Советского Узбекистана.-Т.: Укитувчи, 1974.-360 с.
2.10.Маврулов А. Культура У бекист а а на современном этапе.-Г.: Фан,
1992.-55 с.
2.11.Mirzayev S, SHermuxammedov S. Hozirgi zamon o‘zbek adabiyoti
tarixi.-T.: O‘zbekiston, 1993.- 422 b .
2.12.Махмудов Т. Эстетика и духовные ценности.-Т.: Шарк, 1993.-286
с.
2.13.Нажимов Т. Н. Народные традиции и культура.-Т.: Узб екист а н,
1992.-120 с.
2.14.Нишанов М.Н. Обновление духовной жизни нации.-Т.: Фан, 1992.-
106 с.
2.15.Нурмуҳаммедова М.Х. Культура села: проблемы и суждения.-Т.:
Ўзбекистон, 1993.-66 с.
2.16.Носиров Р. Социальное развитие села Узбекистана (1965-1985
гг)Т.: Дис...д-ра ист.наук.-Т., 1994.-296 с.
2.17.Rustamov P.N. Nurli maskan. Qarshi tibbiyot bilim yurti tarixidan.-
Qarshi: Nasaf, 1996.-48 b.
2.18.Saidov M.S. Uzbek xalq dostonchiligida badiiy mahorat
masalalari.-T.: Fan, 1969,-263 b. 52

2.19.Sodiqov S.S. O zbekistonda oliy ta limning rivojlanishi.-T.:‘ ’
O zbekiston, 1986.-40 b.
‘
2.20.Sariqov N., Bobojonov M. va.boshq. Kasbiliklar.-T.:
Navro z, 1996.-83 b.
‘
2.21.Saidov M. G uzor tarix sarhadlarida.-Qarshi: Nasaf, 2003-1116.
‘
2.22.Tursunov S. va boshqalar. Surxondaryo tarix ko zgusida.-T.: Sharq,
‘
2001.-B.382.
2.23.Qoriniyozov T. N. Sovet O zbekistoni madaniyati tarixidan
‘
ocherklar.- T.: Qizil O zbekiston, 1955.-80 b.
‘
2.24.Qoraxonov M. Sovet O zbekistoni madaniyati.-T.: O zdavnashr,
‘ ‘
1953.-42 6.
2.25.Qodirov B. Surxondaryo olimlari. (Bibliografik ma’lumotlar). T.:
Mehnat, 1990.-313 b.
2.26.Farmonov M. Mangu yoniq chiroq. -Qarshi: Nasaf, 1996.
2.27.Эргашева Ю. Культура У збекист а на: тенденции и проблемы
развития.-Т.:Фан, 1997. - 210 с.
2.28.Ergashev E. Beshkent tarixi.-Qarshi: Nasaf,2000. 53

Купить