O’zbekistonda zamonaviy boshqaruv siyosati va uning mohiyati - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	463.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

O’zbekistonda zamonaviy boshqaruv siyosati va uning mohiyati

Купить

“O zbekistonda zamonaviy boshqaruv siyosati’
va uning mohiyati”
mavzusida yozgan
1

MUNDARIJA
KIRISh ... ... ……4………………………………………… ………… ………………
I. Boshqaruv tizimining tarixiy-madaniy asoslari ..
………… ………… ..............9
I.1. O zbekistonda boshqarishning shakllanishi va keyingi tarixiy davrlarda
’
rivojlanishi. . ..9
………………………………………………………… ……………
I.2. Mustaqillik yillarida zamonaviy boshqaruv tizimining yo lga qo yilishi.
’ ’ ……
.… 32
………………………………………………………… ………
II. Mustaqillik davrida zamonaviy boshqaruvning ma naviy-ma rifiy
’ ’
jihatlari va uning tahlili ... 48
…………………………………………………………… ……
II.1. Hozirgi zamon ta lim-tarbiya jarayonini boshqarish ..….……48
’ ………………
II.2. Boshqaruvda rahbar ayol ma naviyati ... .….……60
’ ………………… …………
II.3. Rahbar ma naviyati va boshqaruv usuli ...… .….. .75
’ ………………… …… ……
Xulosa ... .......... 91
……………………………………………………… ……… ……
Tavsiyalar...............................................................................................................92
Foydalanilgan adabiyotlar
ro yxati.....................................................................93
’
2

KIRIS H
Mavzuning dolzarbligi . O zbekiston Respublikasida davlat’
mustaqilligining qo lga kiritilishi bilan o zbek xalqi tarixida tub burilish
’ ’
sodir bo ldi. Tarixga munosabat masalasida kommunistik qarash, sinfiy
’ “
yondashuv hali o z ta sirini yo qotmagan bir sharoitda sovetlarning yuqori
’ ’ ’
minbaridan turib Sohibqiron bobomiz nomini tilga olish, mana shunday tarixiy
qiyoslashlar asosida fikr yuritish rahbar odamdan chinakam jasorat, ayni
paytda ulkan tafakkur va donishmandlik fazilatlarini talab etishini anglash
qiyin emas” 1
. Milliy istiqlol o zbek xalqining o z huquqlarini, milliy
’ ’
o zligini tiklashiga, ijtimoiy-iqtisodiy va ma naviy taraqqiyot sari yuz
’ ‘
tutishiga cheksiz imkoniyatlar yaratdi.
O tgan davr mobaynida juda qisqa muddat ichida ulkan ishlar amalga
’
oshirildi. Shu o rinda O zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning
’ ’
quyidagi so zlarini ta kidlash lozim : ...mustaqil taraqqiyotimizning o tgan
’ ‘ ’
davrida amalga oshirgan ishlarimizni sarhisob qilar ekanmiz, ularni haqqoniy
baholash va islohotlar dasturiga ma lum o zgarishlar kiritish bilan birga birinchi
‘ ’
navbatda ertangi kun talablaridan kelib chiqqan holda, mamlakatimizni isloh qilish
va modernizatsiya qilish yo lidagi izchil harakatlarimizni kuchaytirishimiz, ularni
’
yangi, yanada yuqori bosqichga ko tarishimiz darkor
’ ” 2
.
Ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot sari yo l tub islohotlar bilan belgilangan
’
bo lsa, ma naviy taraqqiyotga milliy ma naviyatni tiklash va
’ ‘ ‘
mustahkamlash, fan, maorif, madaniyatni rivojlantirish, tafakkurga erkinlik
berish bilan asos solindi. Bu jarayonda tarix, tarixiy ong va xotira xalqqa ruhiy
kuch-quvvat bag ishlovchi, unga ma naviy ozuqa beruvchi muhim omil
’ ‘
sifatida maydonga chiqdi. O zbek xalqining haqqoniy tarixini tiklash va
’
xalqni shu tarix bilan qurollantirish zaruriyati kun tartibidagi dolzarb vazifaga
aylandi. Zero, mustaqillikka qadar, ya ni mustabid tuzum hukmronligi
‘
sharoitida haqqoniy tarixni tiklash va uni xalqqa yetkazilishiga yo l
’
berilmadi. Chunki mustabid tuzum manfaatlariga xizmat qilgan kommunistik
mafkura va uning tazyiqi ostida bo lgan sovet tarixshunosligining uslubiy,
’
3

nazariy, g oyaviy asoslari haqqoniy tarixni yoritishga imkon bermas edi, ular’
xalq tarixini emas, marksizm-leninizm ta limotining sinfiy kurash
‘
g oyalarini va kommunistik mafkura aqidalarini targ ib etishga
’ ’
bo ysundirilgan edi. Vaholanki, bu g oyalar va aqidalar jamiyat taraqqiyoti
’ ’
qonunlariga, xalqning tabiatiga, real voqelikka zid bo lib, ularni nafaqat
’
hayotdan, balki o tmishdan ham izlash mutlaqo befoyda edi.
’
Shunga qaramay, mazkur ta limot aqidalariga va tamoyillariga
‘
asoslangan sovet tarixshunosligida nafaqat o zbek xalqining, balki jahon
’
tarixining ham juda ko p muhim masalalari mutlaqo noto g ri, buzib talqin
’ ’ ’
etildi. Natijada tarixiy haqiqat yashirilib, xalq o z o tmishidan va demak,
’ ’
o zligidan uzoqlashtirildi.
’
Shunday qilib, o zbek xalqi hayotidagi eng muhim voqea, shubhasiz
’
davlat mustaqilligini qo lga kiritish bo ldi. Xalqning asriy orzusi ushalib,
’ ’
mustaqillik tufayli qayta o z e tiqodi, urf-odatlari, qadriyatlari, tili o z
’ ‘ ’
faxriy o rniga qaytdi. Mamlakat rivojlanishining o zbek xalqiga xos
’ ’
bo lgan xususiyat, urf-odat, an analarini hisobga olgan holda o ziga xos
’ ‘ ’
taraqqiyot yo lini tanlashi, boy madaniyati, bebaho ma naviyati, e tiqodini
’ ‘ ‘
e zozlash, xalq manfaatlari va istiqboliga qaratilgan milliy mafkurani
‘
targ ib etish Vatan tarixini xolisona o rganish va tadqiq qilishni hayotiy
’ ’
zaruriyat qilib qo ydi.
’
Prezident I.A.Karimovning xalq va mamlakat taqdiridagi tarixning o rni
’
hamda ahamiyati, uning millat hayotida milliy g urur, o tmishdan faxrlanish,
’ ’
o zligini o rganishdagi o rni va vazifasiga, barkamol avlod ta lim-
’ ’ ’ ‘
tarbiyasidagi vatanparvarlik ruhini singdirishdagi tamomila yangicha
yondoshuv zaruriyati xususida Tarixiy xotirasiz kelajak yo q risolasida
“ ’ ”
ta kidlanganidek: Haqqoniy tarixni bilmasdan turib esa o zlikni anglash
‘ “ ’
mumkin emas .
”
Tarixni xolisona, haqqoniy, milliy istiqlol g oyasi, vatanparvarlik ruhi
’
asosida yoritish tarixchilar oldida turgan bosh vazifadir. Shu o rinda
’
respublika tarixchilari oldida turgan sharafli vazifalardan biri-tariximizning
4

eng dolzarb, kam o rganilgan qismlarini qayta o rganib, uni xalqimizga’ ’
yangitdan taqdim etishdir.
Yurtboshimiz ta kidlaganidek, ...biz o z tariximizni xolisona va
‘ “ ’
haqqoniy baholab, ma naviy merosimizni boyitish va rivojlantirishga o z
‘ ’
hissamizni qo shishimiz, shu asosda bugungi jahon ilmu fani va
’
madaniyatining yuksak cho qqilarini egallashdek buyuk vazifaga har
’
tomonlama munosib va qodir bo lishimiz darkor
’ ” 1
.
Shu jihatdan olganda O zbekistonda zamonaviy boshqaruv siyosati va
’
uning mohiyati tarixini tadqiq etish muhim dolzarb vazifa hisoblanadi.
Mavzuning o rganilganlik darajasi
’ : Istiqlol sharofati bilan
mustaqillik yillarida xalqimizning boy o tmishini o rganish, uni milliy
’ ’
tarzda, xolisona tadqiq etish, davlatimiz rahbari va hukumat siyosatining
ajralmas qismi bo lib qoldi. Shu yillarda,
’ O zbekistonda zamonaviy ’
boshqaruv siyosati va uning mohiyati tarixiga doir bir qator ishlar chop etildi.
Mavzuga doir qimmatli ma lumotlarni mustaqillik davrida yaratilgan va qayta
’
nashr qilingan tarixiy asarlarga asoslanib yoritishga harakat qilingan 2
. Jumladan,
O zbekiston ovozi, Ulug Turkiston, Jamiyat va boshqaruv kabi
’ ’ gazeta va
jurnallarida ham mavzuga doir maqolalar chop etilgan bo lib, bu o z
’ ’
navbatida mavzuni bayon etish uchun qimmatli manba bo lib xizmat qiladi
’ 3
O zbekistonda zamonaviy boshqaruv siyosati va uning mohiyati
’
mavzusi ni barcha jihatlari kompleks holatda o rganilayotganligi e tiborga olinsa,
‘ ’
ushbu mavzuning tarixiylik va haqqoniylik yuzasidan o rganish zaruriyati eng
‘
avvalo bugungi kun talabi ekanligi yaqqol namoyon bo ladi.
‘
Ishning maqsad va vazifalari . O zbekistonda zamonaviy boshqaruv
’
tizimining tarixiy-madaniy asoslarini o rganish, ma naviy-ma rifiy jihatlari va
’ ’ ’
uni tahlil qilish mavzuga doir tegishli xulosalar chiqarish mazkur ishning asosiy
maqsadi qilib belgilandi. Ishni amalga oshirish uchun quyidagi vazifalar
qo yildi:
’
Boshqaruv tizimining tarixiy-madaniy asoslarini o rganish;
– ’
5

O zbekistonda boshqarishning shakllanishi va keyingi tarixiy davrlarda– ’
rivojlanishini asoslash;
Mustaqillik yillarida zamonaviy boshqaruv tizimining yo lga
– ’
qo yilishini yoritsh;
’
– Zamonaviy boshqaruvning ma naviy-ma rifiy jihatlari va uni tahlil
’ ’
qilish;
Hozirgi zamon ta lim-tarbiya jarayonini boshqarishni bayon qilish;
– ’
Boshqaruvda rahbar ayol ma naviyatini o rganish;
– ’ ’
Rahbar ma naviyati va boshqaruv usulini yoritish.
– ’
BMIning nazariy-uslubiy asoslari : O zbekiston Respublikasi Prezidenti
‘
I. A. Karimovning ko plab asarlari, ma ruzalari va nutqlarida ilgari surilgan
‘ ’
O zbekistonda zamonaviy boshqaruv siyosati va uning mohiyati
’ ning siyosiy,
iqtisodiy, madaniy sohalar i tarixiy manbalar, hujjatlar asosida milliy
davlatchilik, millat tarixi, uning ma naviyati, milliy qadriyatlari, milliy istiqlol
’
g oyasi va mafkurasi to g risidagi fikrlari, yo l-yo riqlari, nazariy uslubiy
‘ ‘ ’ ‘ ‘
ko rsatmalari tadqiqotning asosiy dasturilamali bo lib xizmat qildi.
‘ ‘
BMIning davriy chegarasi . Ushbu mavzu qadimgi davrdan mustaqillik
yillarini qamrab olgan. O zbekistonda zamonaviy boshqaruv siyosati va uning
’
mohiyati ni ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy, madaniy hayotiga doir ma lumotlarni
’
qamrab oladi.
BMIning ilmiy yangiligi : Ishda qadimgi davridan hozirgacha bo lgan
’
O zbekistondagi zamonaviy boshqaruv siyosati va uning mohiyati,
’ ijtimoiy,
iqtisodiy, siyosiy, madaniy hayoti ga oid muammo va oqibatlar i:
6

Boshqaruv tizimining tarixiy-madaniy asoslarini o rganish;– ’
O zbekistonda boshqarishning shakllanishi va keyingi tarixiy davrlarda
– ’
rivojlanishini asoslash;
Mustaqillik yillarida zamonaviy boshqaruv tizimining yo lga
– ’
qo yilishini yoritsh;
’
Zamonaviy boshqaruvning ma naviy-ma rifiy jihatlari va uni tahlil
– ’ ’
qilish;
Hozirgi zamon ta lim-tarbiya jarayonini boshqarishni bayon qilish;
– ’
Boshqaruvda rahbar ayol ma naviyatini o rganish;
– ’ ’
Rahbar ma naviyati va boshqaruv usulini yoritish orqali
– ’ asoslab
berilgan.
BMIning ilmiy va amaliy ahamiyati : Mazkur BMIda berilgan
ma lumotlar, ilmiy xulosalar, tavsiya va takliflar O zbekiston tarixining
‘ ’
qadimgi davrdan hozirgacha bo lgan davr tarixini qiyosiy o rganishda,
’ ’
O zbekistonda zamonaviy boshqaruv siyosatining shakllanish jarayoni va uning
’
mohiyatiga oid tarixini tadqiq etishda foydalanish mumkin.
Ishning aprobatsiyasi: BMI Qarshi davlat universiteti Tarix fakulteti
O zbekiston tarixi kafedrasi qoshidagi Yosh o lkashunos to garag
’ “ ’ ” ’ i da
ma ruza qilingan.
’
Ishning tuzilishi : BMI Kirish, 2 asosiy bob, xulosa, foydalanilgan
adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib 96 sahifani tashkil etadi.
’ ’
7

I. BOB. BOSHQARUV TIZIMINING TARIXIY-MADANIY
ASOSLARI
I.1. O zbekistonda boshqarishning shakllanishi va keyingi tarixiy davrlarda’
rivojlanishi
Insoniyat tarixida boshqaruvning ilk shakli ijtimoiy boshqaruv, ibtidoiy
–
jamiyatda vujudga kelgan. Urug va qabila a zolari hayotida axloqiy me yorlar,
’ ’ ’
odamlarning xulq-atvori qoidalari muhim ahamiyatga ega bo lib, jamiyat
’
boshqaruvi ijtimoiy hokimiyatga asoslangan (oqsoqollar kengashi, jamoa
yig ilishi). Urug a zolarini umumiy manfaatlar, umumiy mehnat va o zaro
’ ’ ’ ’
yordam birlashtirgan. Turli harakterdagi muhim masalalar (ijtimoiy, xo jalik, urf-
’
odat, e tiqod) urug kengashida qabul qilingan. Jamoa a zolari yig ilishida
’ ’ ’ ’
urg boshlig i saylangan. Ijtimoiy hokimiyat meros sifatida otadan o g ilga
’ ’ ’ ’
o tmagan va jamiyatda huquqiy munosabatlar shakllanmagan.
’
Siyosiy tashkilot maqomi darajasiga yetmagan jamiyatda rahbar
yo lboshchining amaliy bilimlari va nufuzi boshqalarga nisbatan yuqori
– ’
bo lsa-da, u jamoa a zolari bilan xo jalik ishlarida, ovchilik, baliqchilik,
’ ’ ’
termachilik jarayonlarida baravar ishtirok etib, tashkiliy-boshqaruv faoliyati bilan
ajralib turgan. Yo lboshchi axloqiy me yorlar, jamoaning turmush tarsi
’ ’
qoidalariga rioya qilgan holda o z mansabi va nufuzini saqlab turgan. Aksincha,
’
harakatlar, ya ni axloqiy qoidalarni buzish katta gunoh hisoblanib, bu urug va
’ ’
qabila boshliqlarini ijtimoiy boshqaruv faoliyatidan chetlashtirishga ham sabab
bo lgan. Bunday qaror jamoa vakillarining yig ilishida qabul qilingan.
’ ’ 1
Ishlab chiqaruvchi xo jaliklar dehqonchilik va chorvachilikning vujudga
’ –
kelishi natijasida ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar o zgarib, ishlab chiqaruvchi
’
kuchlar taraqqiyotining umumiy rivojini tezlashtirishga imkon bergan. Mis va
bronza metallurgiyasining kashf etilishi (6-4,5 ming yil avval), maxsus
hunarmandchilik va binokorlikning rivojlanishi tufayli ijtimoiy boshqaruv yangi
asosda taraqqiy etgan.
1
Sagdullayev A., Mahkamova D. Boshqaruvning shakllanish tarixi // Jamiyat va boshqaruv jurnali, T.: 2011-y.
“ ” “ ”
8

Ibtidoiy tarixda aholining joylashuvi qarindosh-qardoshlik aloqalari bilan
belgilangan. U yoki bu hududda faqat bitta urug ning a zolarigina yashagan.’ ’
Xo jalik ishlab chiqaruvchilarning taraqqiyoti aholi joylashuvi hududlarning
’
kengayishiga, tashqi aloqalarning uzluksiz rivojlanishiga olib kelgan. Ishlab
chiqarish zarurati va boshqa iqtisodiy omillar shuni taqazo etgan. Shu tariqa
aholining aralash joylashuvi jarayoni boshlangan. Shu tariqa, jamiyatning yangi
hududiy tashkiloti vujudga kelgan. Qarindosh-urug chilik jamoasi o rniga
’ ’
hududiy qo shnichilik jamoasi paydo bo lgan.
’ ’
Ijtimoiy mansablarni agallash, jamoa ishlab chiqarish ishlari va ijtimoiy
mehnat taqsimoti bilan bog liq bo lgan. Boshqaruv faoliyati zarurati ishlab
’ ’
chiqarishni tashkillashtirish, ishlab chiqarish jarayonini nazorat qilish va jamoa
mahsulotini taqsimlash kabi ishlar bilan maxsus shug ullanuvchi ayrim shaxslarni
’
yuzaga chiqargan.
Shu tarzda ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar taraqqiyoti jamiyatda o z obro -
’ ’
e tiboriga ega bo lgan, faqat ishlab chiqarish bilan shug ullanmasdan, ijtimoiy
’ ’ ’
munosabatlarni va xo jalik hayotini nazorat qiladigan hamda boshqaradigan
’
shaxslarning saralanishiga olib kelgan. Bunday odamlar o zlarining shaxsiy
’
axloqiy xislatlari, amaliy bilimlari va nufuzlari bilan boshqalardan ajralib turgan.
Shunday qilib, ishlab chiqarish faoliyatidan tashkiliy-boshqaruv faoliyati ajralib
chiqqan.
Rahbar-yo boshchining nufuzi yuqori bo lsa-da, jamiyatdagi ishlab
’ ’
chiqarish jarayoni boshqaruv yutuqlariga asoslangan ijtimoiy hokimiyat dastlab
siyosiy davlat maqomi darajasiga yetmagan ijtimoiy tashkilot turini o zida ifoda
’
etgan. Ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarning murakkablashuvi, boshqaruv
funksiyalarining kengayib borishi natijasida, bunday tashkilot boshqaruvchisi
lavozimini bajaruvchi shaxslar o z mehnati evaziga moddiy jihatdan
’
rag batlantirilgan. Moddiy boyliklarni taqsimlash va jamoa mahsulotidan
’
olinadigan ulush bunday kishilarning jamiyatdagi o rni va amaliga bog liq
’ ’
bo lgan. Shunday qilib, yo lboshchi rahbarning dastlabki ijtimoiy foydali
’ ’
9

faoliyati kasbi (professional) boshqaruvchilikka aylanib, ijtimoiy mansablar va
hokimiyat huquqiy jihatdan rasmiylashtirilgan.
Boshqaruvning asoslari aholining hayotiy muhim manfaatlarini amalga
oshirish zaririyatidan kelib chiqqan. Shu tariqa, ishlab chiqarish xo jaliklar,’
ixtisoslashgan hunarmandchilik, mol ayriboshlash, savdo-sotiq aloqalarining
rivojlanishi natijasida, jamiyat ijtimoiy-amliy vazifalar jihatidan bo lingan, ko p
’ ’
funksiyali ijtimoiy, iqtisodiy, harbiy, ma muriy-hududiy boshqaruv paydo
– ’
bo lgan. Jamiyatda huquqiy munosabatlar shakllana boshlagan.
’
Binobarin, eng qadimgi davrlardan boshlab, quyidagi boshqaruv vazifalari
ustuvor bo lib kelgan deb ayta olamiz, bular
’ – rejalashtirish, tashkil qilish,
tartibga solish, nazorat, jamoatning ichki va tashqi munosabatlarni boshqarib turish
va hokazo vazifalar.
Ma lumki, milodiy ikkinchi ming yillikning boshlarida Xorazm dunyoda
’
qudratli, yengilmas davlat hisoblangan. Xorazm Osiyoning muhim qismlarini,
Yevropaning sharqiy bo lagidagi iqtisodiy jihatdan baquvvat hududlarni qamrab
‘
olgan buyuk davlat bo lgan. Iroq, Xitoy, Shimoliy Rusiya, Hindistonning yarmi
‘
o sha davrlarda Katta Xorazm hududiga kirgan. Afsuski, shunday qudratli davlat
‘
keyinchalik turli sabablar bilan parokanda bo lib ketdi. Bu esa yovuz kuchlar
‘
xuruji ko payishiga qulayliklar tug dirdi. Shunday qilib, bir tomondan ijtimoiy-
‘ ‘
siyosiy va iqtisodiy inqiroz, ikkinchi tomondan Chingizxon tajovuzi Xorazmni
xarob qildi.
Xorazmshohlar davlati hukumat idorasining eng oliy organi buyuk devon
hisoblangan. Vazir, sohibi devoni davlat, sohibi devoni insho, sohibi devoni istifo,
sohibi devoni ishraf, sohibi devoni arz bular buyuk devon a zolari bo lgan.
– ’ ‘
Buyuk devon davlat ishlari muhokama etiladigan va qarorlar chiqariladigan
–
kengashdir. Biroq uzil-kesil qarorni sultonning o zi chiqargan.
‘
Xorazmshohlar davlatida markaziy davlat idorasining rahbari (al majlisal oliy
al-faxriyatoji) eng yuqori martabali mansabdor bo lib, u vazir deb atalgan.
– ‘
Vazir davlat rahbarining birinchi maslahatchisi bo lib, u faqat shohning
‘
10

o zigagina bo ysungan.‘ ‘ 2
Vazir rasmiy marosimlar, davlatlararo aloqalar,
mustamlakalar bilan olib boriladigan muzokaralarda shoh nomidan qatnashar,
davlat rahbari va fuqarolar o rtasida vositachilik qilar, barcha davlat amaldorlarini
‘
mansabga tayinlash va almashtirish, nafaqalar (arzak), moddiy yordamlar
(mavajib) joriy etish ishlarini boshqargan hamda xazina va soliq tizimini nazorat
etish, mahalliy vazirlar hisobotini olish kabi qator vazifalarni bajargan.
Vazirlarga sadr, dastur, xojai buzruk degan unvonlar berilgan, ushbu lavo-
zimdagi kishiga maxsus siyohdon (dovot) berilgan u movutdan o ralgan sallasi
‘
(dastor) bilan ajralib turgan. Xorazm shohlarining vazirlari har doim arab-fors
mansabdorlari (Xorazm shohlari ro yxatida turk ismlari topilmaydi) muhitiga
‘
mansub kishilar bo lgan. Vazir arab va fors tillarini puxta o zlashtirgan bo lishi
‘ ‘ ‘
ma muriy ishlardagi layoqati, saroy tartib-qoidalarini bilishi shart hisoblangan,
’
kimning urug -avlodi ekanligi hisobga olinmagan.
’
Xoja unvonini olgan vazirlar umumiy yig inlarda shohning o ng
“ ” ’ ‘
tomonida o tirgan. Xorazmshohlarning barcha vazirlari saljuqiylarda bo lgani
‘ ‘
singari Ni- zom-ul-mulk ( Davlat tartiblari ) laqabini olishgan.
“ ” “ ” 3
Nizom-ul-
mulk unvoniga ega bo lgan vazir Sulton yonidagi alohida joyni egallagan.
‘
Mazkur vazirlar devonxonada qora rangli o rindiq(dast)da o tirgan va
‘ ‘
devonxonaga kirgan kishi bilan (hatto u shahzoda bo lsa ham) joyidan turmasdan
‘
salomlashgan. 4
Bunda mansabga hurmat nuqtai nazaridan shunday qilingan.
Chunki, vazirning qora rangli o rinda taxt o rnida qaralgan.
‘ ‘
Devonlarga kelsak, ularning faoliyati saljuqiylar davridagi tizimdan deyarli
farqlanmagan. Insho yoki tug ro devony rasmiy hujjatlar, yozishmalarni tuzish
‘
ishlarini bajargan. Moliya ishlari bilan istifo devoni, davlat nazorati tadbirlari bilan
ishraf devoni, harbiy masalalar, chunonchi, qo shinni qurol-aslaha bilan
‘
ta minlash, qo shin qismlarini shaxsiy tarkibini nazorat qilish, harbiylarga
’ ‘
ajratilgan yer-suv nazorati, harbiy ko riklar o tkazish kabilar bilan devoni arz yo
‘ ‘
2
Azamat Ziyo O zbek davlatchiligi tarixi , T.; Sharq, 2001-y. 143-bet.
“ ” ’
3
Eshmurodov M. Xoramshohlar davlatining ma muriy boshqaruv tizimi // Jamiyat va boshqaruv jurnali, T.:
“ ” “ ” ’
2011-y.
4
Eshmurodov M. Xoramshohlar davlatining ma muriy boshqaruv tizimi // Jamiyat va boshqaruv jurnali, T.:
“ ” “ ” ’
2011-y
11

Devon al-jaysh shug ullangan.’ 5
Yana bir devon bo lib, u devoni xos deyilgan. ‘
Haqiqatan ham bu maxsus devon hisoblanib, hukmdor sulolaga tegishli yer-suv,
mol-mulklarni tasarruf qilish, sulton mamluklariga maosh berish vazifalari bilan
mashg ul bo lgan.
’ ‘
Yuqorida aytib o tilganidek, vazirda vazorat muhri va ma muriyat alomati
‘ ’
bo lgan oltin dovot saqlangan. Bundan tashqari, vazirning uch dona tug i ham
‘ ’
bog liq edi.
’
Vazirning eng asosiy vazifalaridan biri buyuk devonga rahbarlik qilish
bo lgan. Buyuk devonda devon a zolari davlat ishlarini muhokama etgan. Vazir
‘ ’
devon a zolarini birgalikda yoki yakka qabul qilib, davlat ishlari to g risida
’ ‘ ’
ma lumot, xabarlar olgan, ko rsatmalar bergan. Bundan tashqari, vazir davlat
’ ‘
ishlari yuzasidan o zi bilan birga ishlagan xodimlardan ham maslahatlar olib
‘
turgan.
An anaga ko ra, vazirdan keyingi oliy mansab egasi sohibi devon bo lgan.
’ ‘ ‘
Afsuski, bu maqom egasining vazifa va salohiyati to grisida aniq ma lumot
‘ ’
yo q. Aftidan, sohibi devon viloyatlar noiblari va vazirlarining murojaatlarini de
‘ -
vonga kiritgan va devon a zosi sifatida devonga taqdim etilgan masalalarning
’
ahamiyatini oshirgan.
Xorazmshohlar davlatida quyidagi devonlar mavjud bo lgan: Devoni insho,
‘
devoni istifo, devoni ishraf, devoni arz va devoni nazar.
Devoni insho davlatning tashqi va ichki ishlari yuzasidan vasiqalar hozirlash,
aloqani boshqarib turish bilan shug ullangan. Bu devonning boshlig iga
’ ‘
munshiy deyilgan. Shifrlangan maktublarni yozish va o qish munshiyning
“ ” ‘
vazifasi hisoblangan. Bundan tashqari, munshiy sultonning maktublarini ham
yozib borgan. Munshiy sohibi devoni insho deb ham nomlangan.
“ ”
Devoni istifo davlatning butun moliyaviy ishlarini yuritgan va boshqarib tur -
gan. Devon boshlig iga sohibi devoni istifo yoki mustavofriy (ya ni
‘ “ ” “ ” ’
daftardor) deyilgan. Mustavfi mamlakatning chekka o lkalaridagi moliyaviy
– ‘
ishlar rahbari (devon ul-istifo) moliyaviy maslahatchi bo lgan.
‘ 6
5
Shihobiddin Muhammad an-Nasaviy Siyrat as-sulton Jalolad-din Mengburni , T.: O zbekiston, 2006-y. 214-bet
“ ” ’
6
Shihobiddin Muhammad an-Nasaviy Siyrat as-sulton Jalolad-din Mengburni , T.: O zbekiston, 2006-y. 127-bet.
“ ” ’
12

Devoni ishraf davlat idoralarini taftish qilgan, boshligi sohibi devoni“
ishraf yoki mushrif deb yuritilgan.
” “ ”
Devoni arz qo shin boshqaruvi, harbiylarning iqtolari, daromadlari,
‘
maoshlari va harbiy anjomlarning qaydi va nazorati bilan shug ullangan. Bu
’
devonning rahbari sohibi devoni arz yoki ariz deb nomlangan.
“ ” “ ”
Devoni nazar moliyaviy masalalar bilan shug ullangan. Bu mansab
’
to g risida yetarli ma lumot yo q. Devoni nazarning boshlig iga nozir
‘ ‘ ’ ‘ ’ “ ”
deyishgan.
Xorazm davlatchiligiga oid manbalarni tahlil etish o zbek davlatchiligi tari-
’
xini o rganish uchun ham nazariy, ham amaliy ahamiyat kasb etadi. Bunda
‘
Xorazm hukmdorlarining faoliyati, tarixdagi roli va o rni, davlatning ijtimoiy-
‘
siyosiy va iqtisodiy ahvoli, davlat boshqaruvi va boshqa ko plab muammolarni
‘
hozirgi kun talablari asosida qayta ilmiy tahlil qilish alohida e tiborga molikdir.
’
Olis o tmish va yaqin kechmishimizda yuz bergan voqea-hodisalarni chuqur
‘
o rganib, ulardan tegishli xulosa va saboq olish bugunimiz uchun asqotadi.
‘
Shunday ekan, rahbar kadrlar xalq ma naviyati, o tmish madaniy merosi,
’ ‘
ayniqsa, dazlat boshqaruvi, uning o ziga xos xususiyatlariga sharqona
‘
yondashishning boy tarixiy-madaniy an analarini bilishi muhim ahamiyat kasb
’
etadi. Shu tariqa, parokanda ellar va elatlarni birlashtirib, qudratli saltanat tuzgan
hamda o z zamonasi uchun dunyo miqyosidagi taraqqiyparvar markazlashgan
‘
davlat boshqaruv tizimini yaratgan Sohibqiron Amir Temur nomini alohida qayd
etib o tish joiz. Shu o rinda buyuk bobolarimizning ma naviy olami xususida
‘ “ ’ ’
fikr yuritganda, Sohibqiron Amir Temur haqida alohida to xtalishimiz tabiiydir.
’
Chunki tengsiz azm-u shijoat, mardlik va donishmandlik ramzi bo lgan bu
’
mumtoz siymo buyuk saltanat barpo etib, davlatchilik borasida o zidan ham
’
amaliy ham nazariy me ros qoldirdi, ilm-u fan, madaniyat, bunyodkorlik, din va
’
ma naviyat rivojiga keng yo l ochdi .
’ ’ ” 7
Amir Temur tomonidan yaratilgan ulkan saltanatning boshqaruv
mexanizmlari uning hayotlik paytida qanday ta sirga ega bo lsa, bugunda ham
’ ‘
7
Karimov I.A. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch , T.: Ma naviyat, 2008-y. 44-45-betlar.
“ ” ’ – ’
13

o z ahamiyatini saqlab kelmoqda. Sohibqiron davlatining boshqaruv tizimi 1370-‘
yildayoq qo yilgan edi, keyinchalik u yoki bu hududlarning qo shib olinishi
‘ ‘
bilan doimiy takomillashtirib borildi va o zgartirishlar kiritildi. Shuni unutmaslik
‘
kerakki, qonunga asoslanish va musulmon huquqi tamoyillari Sohibqiron davlat
boshqaruviga qo yilgan poydevor edi. ... davlat agar dini oyin (qoida, rasm,
‘ “
odat) asosida qurilmas ekan, to ra tuzukka bog lanmas ekan, unday davlatning
‘ ’
shukuhi, qudrati va tartibi yo qoladi. Bunday saltanat yalang och odamga
‘ ‘
o xsharkim, uni ko rgan har kimsa, nazarini olib qochadi. Yoxud kasu-nokas tap
‘ ‘
tortmay kirib chiqadigan tomsiz, eshigi to sig i yo q uyga o xshaydi.
– ‘ ‘ ‘ ‘
Shuning uchun ham men o z saltanatim binosini dini islom, to ra va tuzuk
‘ ‘
asosida mustahkamladim. Saltanatni boshqarishda uchragan har qanday voqea va
ishni to ra va tuzuk asosida bajardim .
‘ ” 8
Ta kidlash joizki, Amir Temurning shiori Rosti-rusti , ya ni Kuch
’ “ ” ’ “ –
adolatda degan hikmat bo lib, odamlarning mansabi, boyligi, irqi va
” ‘
e tiqodidan qat i nazar, barcha qonun oldida teng bo lib, Sohibqiron hammaga
’ ’ ‘
birdek adolatda bo lgan.
‘
Amir Temur mohir davlat arbobi sifatida saltanat ishlarida to rt narsaga amal
‘
qilgan, xususan: 1) kengash; 2) mashvaratu-maslahat; 3) qat iy qaror,
“ ’
tadbirkorlik; 4) ehtiyotkorlik, hushyorlik. 9
Ma lumotlarga ko ra Amir Temur
’ ’
o zining markazlashgan davlatini boshqarish jarayonida 31 ta muhim kengashlar
‘
o tkazgan. Davlat ishlarining to qqiz ulushi kengash, tadbir va mashvarat,
‘ “ ‘
qolgan bir ulushi esa qilich bilan bajo keltirilur , deb bejiz ta kidlamagan.
” ’
Mazkur kengashlarda mamlakatning xo jalik sohasi hamda harbiy ahvol haqidagi
‘
eng muhim masalalar muhokama etilar, mamlakat uchun zarur hisoblangan ishlarni
bajarishda birlashib harakat qilishga qaratilgan qarorlar qabul qilinar, tadbirlar
belgilanar edi.
Mamlakat va raiyatning turmushi, farovonligi yoki yomon ahvolga tushib
qolishi ko p jihatdan markaziy davlat tizimiga hamda davlat muassasasidagi
‘
imonli va insofli, diyonatli va tashabbuskor odamlarga bog liq ekanligini Amir
‘
8
Temur tuzuklari , T,: O zbekiston, 2011-y. 79-bet.
“ ” ’
9
Sodiqov H. Boshqaruvda Sohibqiron yaratgan poydevor” // Jamiyat va boshqaruv jurnali, T.: 2011-y
“ “ ”
14

Temur to g ri tanlagan. Shuning uchun to rt sifatga, ya ni, birinchisi asllik,‘ ’ ‘ ’ –
toza nasllilik; ikkinchisi aql farosatlilik; uchin-chisi sipoh-u raiyat
– – –
ahvolidan xabardorlik, ularga nisbatan xushmuomalada bo lishlik; to rtinchisi
‘ ‘ –
sabr chidamlilik va tinchliksevarlik kabi xislatlarga ega bo lgan kishilargina
– ‘
hazrat Amir Temur farmoni bilan vazirlik mansabiga tayin etilgan, mamlakat
ishlari ular qo liga topshirilgan.
‘
Sohibqiron vazirdan, birinchi navbatda, to g ri fikrlash, qalbi kenglik,
‘ ‘
ikkinchidan, o tkir aqlni, uchinchidan, askar va fuqaro kabi yashash tajribasi va
‘
odatini, chidamlilik va murosasozlikni talab qilgan. Amir Temur joriy qilgan ikki
vazirlik davlat boshqaruvi tarixida uchramagan favqulodda hodisa edi. Bu shaxsan
davlat boshligining farmonlari, ogzaki buyruqlari va ko rsatmalarini doimiy
‘
nazorat qiluvchi vazirlarning tayinlanishi ediki, ularning huquqlari
chegaralanmagan. Ular Amir Temurning farmonlarini bekor qilish huquqiga ham
ega edilar. Tarixda ana shu shaxslar, ya ni Sohibqirondan ham vakolati yuqori
’
ikki vazir nomlari muhrlangan. Ulardan biri Mahmud u raiyat, ya ni fuqarolik
’
ishlari bo yicha Amir Temurni nazorat qilgan. Bu mansabdorlar barcha fazilatlari
‘
bilan talabga javob bera oladigan insonlar ediki, ular lavozimga tayinlanishidan
oldin obdon sinovdan o tkazilgan. Mard, halol, o limdan qo rqmaydigan,
‘ ‘ ‘
yurtparvar va eng muhimi, adolatpeshaligi bilan xalq va lashkar o rtasida obro li
‘ ‘
edilar. 10
Osiyo va Yevropa tarixida ham, bugunidaham bunday mansabdorlar, ya ni
’
mamlakat hukmdori farmonini o zicha bekor qilish huquqiga ega amaldorlar
‘
uchramaydi. Bundan tashqari, boshqaruv sohasida zamonaviy tilda institut deb
ataladigan tashkilotlar bo lganki, ular orasidg qurultoy alohida o rin egallaydi.
‘ ‘
Qurultoy Amir Temur davlatini sharq mustabid davlatlaridan farqlab turuvchi
institut bo lib, unda yakka hukmronlikka asoslangan saltanat demokratiya bilan
‘
uyg unlashgan edi.
’
Yevropadagi parlamentlar bilan Amir Temur qurultoylarini solishtirsak, unda
qirolning huquqini cheklash yoki parlamentga o tkazgan bosimini uchratmaymiz.
‘
10
Sodiqov H. Amir Temur saltanatida xavfsizlik xizmati T.: Art flex, 2010-y
“ ”
15

Qurultoyda hammaga teng huquq berilgan, unda har kim o z fikrini ayta olgan,‘
davlat boshqaruvidagi dolzarb va yirik masalalarni adolatli hal qilish bosh maqsad
bo lgan Amir Temur davri qurultoyida huquqni cheklash haqida gap ham
‘
yuritilmagan. Yakka hukmronlikka asoslangan saltanat tizimida sharqona
demokratiyaning mavjudligi o rta asrlar davlat boshqaruvi uchun kam
‘
uchraydigan
hodisa edi. Amir Temurni parlamentning o ziga xos shaklini yaratgan bunyodkor
‘
deb atasak mubolag a bo lmaydi.
’ ‘
Amir Temur davrida qurultoyning huquqi shunchalik katta ediki, ba zan
’
Sohibqiron usiz bir qarorga kelishni lozim topmagan. Shu sababli ham Amir
Temur va temuriylar davridan keyin qurultoy mavqeining pasayishi XVII XVIII
–
asrlarda mamlakat parokandaligiga olib keldi. Keng vakillikka ega qurultoyda xalq
vakillari mahalliy hukmdorni saylashi, oliy hukmdordan uni o zgartirishni talab
‘
qilishi mumkin edi. Amir Temur davri davlat boshqaruvida qadim turkiy
davlatchilikning muhim ustunlaridan bo lgan qurultoy tizimi mamlakatda
‘
qonunlar ustuvorligini ta minlagan. Qurultoyda ulkan saltanatning siyosiy,
’
iqtisodiy, harbiy ahvoliga tegishli muhim masalalar muhokama qilingan, tegishli
qarorlar qabul qilingan.
Amir Temur o z davlati fuqarolarini boshqarish uchun davlatning qudratini
‘
mustahkamlovchi qonunlar va farmonlarida ochiq yuz, olijanoblik va himmatlilik
hukmdorni xalqning mehriga yetkazishini uqtirgan. Uning fikricha, qaysidir
hukmdorning lashkarga yoki xalqqa nisbatan shafqatsizligi yoki zulmkorligi
haqida xabar kelganda uni, ya ni aybdorni qonunning qatiyligini o zi ustida
’ ‘
sinab ko rishga majbur qilish lozimligini ta kidlab o tgan. Uning Qayerda
‘ ’ ‘ “
qonun ustun bo lsa, o sha yerda ozodlik ham bo ladi degan hikmatli
‘ ‘ ‘ ”
so zlarini oltin harflar bilan yozdirib qo ygani bejiz emas.
‘ ‘
Bugungi kunda Amir Temurning davlat boshqaruvi tamoyillarini o zida
‘
mujassamlashtirgan Konstitutsiyamiz amalda umuminsoniy g oyalar va
’
qadriyatlar tinchlik va ozodlikni, xalqlar o rtasidagi qardoshlik va do stlikni
– ‘ ‘
mustahkamlashning ustunligini ta minlayapti.
’
16

Davlatni boshqarishda Amir Temur qattiq intizomga alohida e tibor berar,’
ko rsatmalar va buyruqlarning so zsiz bajarilishini talab qilar edi. U davlat
‘ ‘
boshqaruvi yo nalishlarini, barcha vazirlar va amaldorlarning huquq va
‘
majburiyatlarini aniq belgilab qo ydi va ulardan shunga qatiy rioya qilishni talab
‘
qildi. Bu Respublikamiz Konstitutsiyasida o z aksini topdi: O zbekiston
‘ “ ’
Respublikasining davlat hokimiyati tizimi hokimiyatni qonun chiqaruvchi, ijro
qiluvchi, sud hokimiyatiga bo lish tamoyiliga asoslanadi .
‘ ”
Amir Temur davrida viloyatlar hokimlari belgilangan doirada hokimiyatga
ega edilar. Ushbu holat O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 99-105-
’
moddalarida o z aksini top
‘ gan.
Sohibqiron qay tarzda elga sadoqat qilgan bo lsa, xuddi shunday e tirofga
‘ ’
sazovor bo ldi. Ayni paytda, millatning eng sara farzandlarini adolat va ezgulik
‘
ishiga safarbar qildi, buyuk maqsad yo lida sog lom va ma rifatli kuchlarni
‘ ‘ ’
birlashtirdi. Har ishda bunyodkorlik, tartib-intizom uning kundalik faoliyatiga
aylandi. E tiborga loyiq yana bir voqeaga diqqatni qaratish lozim. Amir Temur
’
Yevrosiyo qit asini urush va talonchilik makonidan tinchlik va barqarorlik hukm
’
surgan hududga aylantirdi.
Mustaqil milliy davlatchilikni yaratishda biz tayanishimiz kerak bo lgan
‘
tarixiy boyliklar ichida Amir Temurning davlat qurilishi va boshqaruvi sohasidagi
tajribasi katta o rin tutadi.
‘
Sohibqiron Amir Temur davlat apparati va boshqaruvining kuchi shunda
ediki, u davlat g oyalari, rivojlanish dasturlari, mamlakat obodligi, xalq
’
farovonligi yo lida tuziladigan rejalarni aniqlab olib, ma lum lavozimdagi
‘ ’
shaxslar zimmasiga yuklar va ularning adolat va haqiqat chegarasida bajarilishini
temir intizom bilan talab qilardi. Amir Temur saltanatida buni nazariya, rejalar,
qonunlar, farmonlar va amaliyotning birlashtirilishi, uyg unligi deyish mumkin.
’
Amir Temur boshqaruvida dastlab davlat rejalari, dasturlari, g oyalari,
’
ularning keng doiradagi asosiy yo nalishi, bosh mezonlari, amal qilinishi shart
‘
bo lgan asosiy tamoyil va yo nalishlari hamda amalga oshiruvchi rahbarlarga
‘ ’
qo yiladigan talablar va ularning tartib-intizomi, qoidalari alohida farqlab olinadi,
‘
17

keyinchalik ularning barchasi o zaro chambarchas bog lanib, ajratib bo lmas‘ ’ ‘
darajada muvofiqlashtiriladi. Shunga munosib ravishda Te mur boshqaruvida
bizningcha, to rtta qat iyat hal qiluvchi rol o ynagan: rahbar ta minoti va
‘ ’ ‘ ’
muhofazasi; tuzuk-nizomlar bo yicha rahbar talabi va rahbarlardan talab, qat iy
‘ ’
tartib-intizom; rahbarni rag batlantirish va jazolash.
’
Tuzuklar ning eng muhim jihati shundaki, u rahbar kadrlar tanlash,
‘ ”
lavozimlarga tayinlash, faoliyatini tashkil etish va ish tartibini nazorat qilishning
amaliyotda tez joriy etish mumkin bo lgan aniq nizomini yarata olgan.
‘
Shuningdek, ushbu nizom qoidalari faqat rahbarlarga emas, butun mamlakatga
ma lum qilingan, bu nizomlardan barcha fuqaro ogoh bo lgan. Shu tufayli
’ ‘
rahbarlik lavozimlaridan ham bilimli, akl-idrokli, tadbirkor va tajribali odam-
largina joy olgan. Quyida Temur tomonidan soliq, yer va obodonchilik ishlari
xizmatini qamrab olgan boshqaruv tarmog ining xizmat tartibi to grisida
‘ ‘
to xtalib o tmoqchimiz. "Temur tuzuklari"da bu sohaga aloqador alohida
‘ ‘
"tuzuk" qayd etilgan bo lib, bizga ma lumki, har bir "tuzuk" ma lum bir sohada
‘ ’ ’
qilinadigan ishlar bo yicha qonun, ijro tadbiri, nazorat tartibi, lavozim
‘
yo riqnomasi, xizmatchilik va fuqarolik burchi, boshqaruv nizomi maqomiga ega
‘
bo lgan.
‘
Soliq, yer va obodonchilik ishlari xizmatini qamrab olgan boshqaruv
tarmog ini tashkil etishda Temur adolat va insonparvarlikni bosh mezon sifatida
‘
qayd etadi. Avvalo shuni aytish kerakki, Temur davlatida barcha yerlar vaqf
(podshoh va boy-badavlat kishilar tomoni dan masjid, xonaqoh, mozorlar yoki yirik
din arboblariga ularning maoshi uchun berilgan yer-suv, mol-mulk bo lib,
‘
sotishga ruxsat etilmagan), suyurg ol (sayyidzodalar, shayxlar, ulamo va umaro,
’
davlat arboblariga in om tarzida beriladigan yer-suv, mol-mulk turi, suyurg ol
’ ’
egasi shu yerlardan olinadigan daromad, aholining farovonligi, ularning soliq
to lovlariga javobgar bo lgan), tanho (aslida maosh, ba zida alohida xizmat
‘ ‘ ’
ko rsatgan davlat arboblari yoki harbiylarga sovg a qilinadigan yer-suvlar), tiyul
‘ ‘
(xiroj va soliq yigib olish va davlatga topshirishni nazorat qilish sharti bilan
maxsus tayinlangan davlat arboblari (amirlar, amirul umarolar, ular jogirdor
18

deyilganlar)ga ajratilgan yer-suv mulklari bo lib, ular bir necha qishloqlardan bir‘
butun mamlakat, viloyat, shaharlargacha borib yetgan), xolisa (dav lat ixtiyorida
bo lgan va barcha soliqlardan ozod etilgan yer-suvlar va mol-mulklar, ularni
‘
nazorat qiluvchi idora ham shu nom bidan atalgan), dorulmulk (yirik shaharlardagi
podshoh qarorgohlariga qarashli mulklar, bular tarkibiga bog lar, yaylovlar, ov
‘
qilinadigan yer-suvlar ham kirgan. Tarixdan ma lumki, birgina Samarqandda
’
Amir Temurning 9 ta bog i bo lgan), iqto (yuksak harbiy lavozimdagi
’ ‘ ’
kishilarga janglarda g alabani ta minlashda ko rsatgan tashabbuskorligi uchun
‘ ’ ‘
sovg a qilinadigan yer-suv, mol-mulklar, egalari iqtodor deyilgan), aymoq (aslida
’
bir necha urug lar yoki qabilalar ittifoqi nazarda tutilgan, lekin ularga tegishli yer-
‘
suv, mol-mulklar ham shu nom bilan atalib, ularni o sha urug -qabilalar amirlari
‘ ‘
nazorat qilgan), buluk yerlari (o z ma muriy markazita ega bo lgan, bir necha
‘ ’ ‘
qishloq, kichik shaharchalar yoki mavzelarni birlashtirgan vohaga qarashli yer-suv,
mol-mulklar bo lib, ularni odatda oqsoqollar boshqargan), dehqon yerlari (yirik
‘
xususiy yer egalariga qarashli yer-suv mol-mulklar), jariba yerlar (kichik yer
egalariga qarashli yer-suvlar, bir jarib 3600 kv. gazga ya ni taxminan bir tanob -
’
958 kv.m.ga teng bo lgan), yobisa (quruq cho llardan iborat tashlandiq yerlar)
‘ ‘
kabi 12 ta turiga bo lingan. Soliklar esa xiroj (yer solig i yoki ekiladigan yerdan
‘ ‘
olinadigan hosildan to lanadigan daromad solig i, umumiy daromadning uchdan
‘ ’
bir yoki beshdan ( bir qismini tashkil qilgan, mol , moli jihot , moli
“ ” “ ” “
manol , mutavajjihot deb ham atalgan bo lib, bir yilda bir marta yig ib
” “ ” ‘ ’
olingan, moli jihot yurish va urush uchun to lanadigan xiroj bo lib, asosan
“ ” ‘ ‘
bo ysundirilgan davlat hukmdorlaridan bir yilda bir marta undirilgan naqd pul
‘
yoki mahsulot bilan olingan), barot (avoriz, xorija deb ham yuritilgan, katta
masshtabdagi tadbirlar (masalan, urush, mudofaani mustahkamlash, qurilish)
munosabati bilan muddatidan ilgari yig ib olingan xiroj, shunga huquqli ma lum
’ ’
amaldorga berilgan hujjat ham shu nom bilan atalgan, favqulodda holatlarda zudlik
bilan yig iladigan soliq turi bo lib, doimiy amal qilmagan), ulufa (aslida
’ ‘
askarlar, mansabdorlarga beriladigan maosh, ba zida ularning xohishiga qarab
’
oziq-ovqat, yem-xashakdan iborat natura tarzida to langan, lekin shu maqsadda
‘
19

xalqdan yig iladigan soliq turi ham ulufa deb atalgan, ulufa soliqlari yil davomida’
devon nazorati ostida to plangan va mansabdorlarga bir yilda bir marta,
‘
askarlarga olti oyda bir marta to langan, har bir askarning qo lida maosh olish
‘ ‘
yorlig i bo lib, unga berilgan mablag shu yorlig qog ozining orqa tomoniga
‘ ‘ ’ ’ ’
yozib qo yilgan), moli amon (boj deb ham atalgan yangi bo ysundirilgan yerlar
‘ ‘
xalqlaridan ularga omonlik berilganligi evaziga olingan tovon soligi bo lib, faqat
‘
bir marta yigib olingan, boj shuningdek, mamlakatga tovar olib kirayotgan
savdogarlardan ham olingan), jizya (mamlakatda yashovchi musulmon bo lmagan
‘
aholidan jon boshiga olinadigan to lov), sarshumor (xonashumor deb ham
‘
atalgan, musulmon xalqlardan jon boshidan olinadigan soliq bo lib, jizyadan farq
‘
qilgan), ushr (ushriy ham deyilgan, shari at bo yicha daromadning davlat
’ ‘
xazinasiga to lanadigan o ndan bir qismi), shilon (mamlakat yoki poytaxt
‘ ‘
miqyosida uyushtirilgan bayram, to y, bazm kabi shohona ziyofatlar uchun
‘
xalqdan yig ilgan soliq, pul va natura tarzida olingan bo lib, tadbir yaqin
’ ‘
hududlardan, uzoqdan esa badavlat va mansabdor tabaqadan undirilgan) kabi
turlarga bo lingan. Ta kidlash kerakki, bularning ham ba zilari doimiy
‘ ’ ’
bo lmay, zarur hollardagina undirilgan.
‘
Soliq, yer va obodonchilik ishlari bilan shug ullanuvchi boshqaruv tarmog i
‘ ‘
xizmatchilari uchun Amir Temur maxsus tuzuk nizom joriy etgan. Qizig i
– ‘
shundaki, bu nizomda soliq to lash emas, balki soliq yig ish tartibi kuchli
‘ ‘
nazorat ostiga olinadi. Soliqchilardan soliqni to lovchining ahvoliga qarab
‘
belgilash talab etilgan. Bunda yerning sug oriladigan yoki lalmikorligi, dasht yoki
’
obod joyda joylashganligi, soliq olinadigan yilda ob-havoning qanday kelganligi,
to lovchining yerdan foydalana olgan-olmaganligi, soliqni pul yoki mahsulot
‘
bilan to lashi masalalariga e tibor qaratilgan. Masalan, asosiy soliq bo lgan
‘ ’ ‘
xiroj g alla va arpa bilan yoki ularning mazkur yildagi bozordagi narxiga qarab
‘
undirilgan, boshqa turdagi oziq-ovqat mahsulotlari yetishtirilgan bo lsa ham
‘
g alla va arpa narxiga solishtirib, hisob-kitob qilinib, soliq miqdori belgilangan.
’
Suvli va obod joylardagi yerlardan olingan umumiy hosilning uchdan biri, lalmikor
va dasht yerlardan olingan hosilning esa joyiga qarab to rt yoki beshdan biri
‘
20

xirojga olingan. Aholi mahsupot bilan to lashni xohlamasa soliq pulga chaqib‘
aniqlangan. Bundan tashqari, Temur aholining o z ehtiyoji uchun va xayr-
‘
ehsonga mo ljallab yetishtirgan oziq-ovqat mahsulotlaridan soliq undirishni man
‘
etgan. Shuningdek, Temur tuzuklari da kuzgi, bahorgi, qishki, yozgi
“ ” “
dehqonchilikdan olingan hosil dan soliq olish ham taqiqlangan bo lib, bu hosil
” ‘
aholining ikkinchi, uchinchi ekindan olingan daromadini ifodalagan. 11
Hosil pishib yetilmasdan ilgari xiroj yig ishga kirishganlar jinoyatchi sifatida
‘
javobgarlikka tortilgan. To lovchining soliqni birdan to lagan taqdirda moddiy
‘ ‘
ahvoli og irlashib qoladigan bo lsa, soliq uchga bo lib olingan. To lovchi
’ ‘ ‘ ‘
belgilangan soliqni mahkamaga o zi keltirib topshirmasa, ahvolni bilish yoki
‘
undirish uchun qalaqchi (hosil yoki ahvolga qarab xiroj miqdorini belgilab
beruvchi amaldor) yuborilgan, lekin unga to lovchiga har qanday vosita bilan
‘
zulm qilish man etilgan. Qarovsiz qolgan yerlar, cho l yoki dashtlarga suv
‘
chiqarib, bog , ekin yerlari yaratib obod qilgan fuqarolarning o sha yerlaridan
’ ‘
birinchi yili xiroj olmaslik, ikkinchi yili fuqaroning o z ixtiyori bilan bergan
‘
to lovni olish, uchinchi yildan qoida bo yicha soliq undirish tartibi joriy etilgan.
‘ ‘
Qarovsiz qolgan yerlarning egasi bo lib, o sha yerlarni obod qilish va hosil
‘ ‘
undirishga qurbi yetmasa, bunday fuqarolarning shu ishni amalga oshirishi uchun
davlat hisobidan kerakli asbob-uskuna, mablag bilan ta minlash ham soliq
‘ ’
xizmatchilari zimmasiga yuklatilgan. Shuningdek, soliq tizimi tarkibida
dehqonchilik, chorvachilik va ular bilan shug ullanuvchi aholini, o g irlik,
’ ‘ ‘
bosqinchilik, buzg unchilik, talonchilig-u shunga o xshash boshqa turli
‘ ‘
ofatlardan himoyalash maqsadida harbiy bo linma faoliyat yuritgan. Mamlakat
‘
ichidagi alohida viloyatlar sifatida qayd etilgan hududlarda xalqdan yig iladigan
’
soliqlar hisoboti va mablaglarni saqlash, viloyatlardagi qo shin zaxiralariga
‘
beriladigan mablag lar va mahsulotlar hisobotini qilib boradigan hamda egasiz
’
qolgan yer-suv, mol-mulk, shariat va harbiy ishlar qozilari hukmiga ko ra
‘
to langan jarimalar, savdo ahli bojlari davlat tomonidan iqto , tiyul va
‘ ’
suyurg ol tarzida berilgan mulklarning egalari vafot etganda bu mulklarni qayta
‘
11
Ravshanov F. Amir Temurning yer, soliq va obodonchilikka doir tuzuklar // Jamiyat va boshqaruv jurnali,
“ ” “ ”
T.: 2011-y
21

taqsimlashda davlat hisobiga o tgan qismlari hisobi va shu kabi turli sabablarga‘
ko ra yig ilgan va hisobga olingan mablag va mulklar hisob-kitobini olib
‘ ’ ‘
boradigan, bular haqida oliy devonga ma lumot berish bilan shug ullanadigan
’ ‘
uch kishidan iborat vazirlar guruhi faoliyat ko rsatgan.
‘ 12
Har bir ishni amalga oshirishda undan keladigan natijaning mohiyatiga
e tibor qaratgan Sohibqiron davlat solig ini undiruvchilardan bu mezonlarga
’ ’
qatiy rioya etishlarini talab qiladi. Uning fikricha. soliqlarni qiynalib turgan
odamlarning og ir ahvoliga qaramasdan, zo rlik bilan undirish xalqning
’ ‘
qashshoqlashuviga olib keladi. Bu esa o z navbatida, xalqning davlatga
‘
ishonchsizligini keltirib chiqaradi.
Ma lumki, 1917-yilning sentabr oyida Toshkentda II o lka musulmonlari
’ ‘
seyzdi bo lib o tdi. Unda Turkiston taraqqiyparvar kuchlarning milliy-liberal,
‘ ‘
progressiv harakat vakillari jadidlar hamda diniy ulamolarning Sho roi
– “ ‘
Ulamo tashkiloti vakillari yagona kuch sifatida ish ko rish vaqti kelganligi
” ‘ 13
alohida ta kidlandi. Shu tariqa qarashlari turlicha bo lishiga qaramay, ularni
’ ‘
mustamlaka tuzumiga nisbatan chuqur nafrat tuyg usi, milliy madaniyatning
’
an anaviy poydevori sanalgan umumma naviy qadriyatlar birlashtirgan. Seyzdda
’ ’
qabul qilingan dasturiy hujjatlarda quyidagilar ta kidlangan:
’
milliy davlat «Turkiston federativ respublikasi» deb nomlanib, unda qonun
–
chiqaruvchi hokimiyatga o lkada yashovchi barcha xalqlarning vakillari kirgan va
‘
umumiy teng, to g ridan-to g ri ovoz berish orqali saylanadigan parlamentda
‘ ’ ‘ ’
bo lgan;
‘
Turkiston parlamentining qonunchilik faoliyati Rossiya demokratik
–
respublikasining asosiy qonunlari bilan muvofiqlashtirilishi va ayni vaqtda
musulmon Huquqi talablariga ham muvofiq bo lishi ta kidlangan;
‘ ’
shayxul Islom boshchiligida Senat yoki Qonunchilik palatasiga o xshash
– ‘
Mahkamai-shariya ni tashkil etish hamda uning zimmasiga faqat musulmon
“ ”
aholi uchun shariat qonunlari va talablarini izohlash hamda ularni nashr etishi;
12
Ravshanov F. Amir Temurning yer, soliq va obodonchilikka doir tuzuklar // Jamiyat va boshqaruv jurnali,
“ ” “ ”
T.: 2011-y
13
Ulug Turkiston , gazetasi, 1917-yil, 30-sentabr.
“ ” ’
22

shuningdek, unga barcha sud qarorlarining to g ri bajarilishi, hukumat‘ ‘
tashkilotlari va mas ullari ustidan nazoratni amalga oshirish kabi vazifalarning
’
yuklanishi mo ljallangan. Bir vaqtning O zida bu tashkilot Turkiston
‘ ‘
federatsiyasining Oliy sudi ekanligi ta kidlangan;
’ 14
Ijroi hokimiyat vazifalari Turkiston parlamenti tomonidan saylanadigan va
–
Respublika hukumati tarafidan tasdiqlanadigan hamda o zining barcha ishlari
‘
bo yicha o lka parlamentiga hisobot beradigan Sekretariyatga topshirilishi qayd
‘ ‘
etilgan;
Sho roi Islom tashkiloti Turkiston federatsiyasi Senatiga, Muvaqqat
– “ ‘ ”
hukumat Turkqo mitasining maslahat tashkilotlariga kirishi va hokimiyat
‘
koalitsiyalariga tayanishi, ya ni umumxalq hokimiyati bo lishi ta kidlangan;
’ ‘ ’
barcha musulmon tashkilotlarining birlashishi natijasida Turkiston
–
musulmonlarining Ittifaq ul-muslimin siyosiy partiyasini tashkil etish ham
“ ”
taklif etil gan;
Turkiston federatsiyasi o z pulini muomalaga chiqarishi hamda ichki
– ‘
tartibni saqlash uchun o z militsiyasiga ega bo lishi va davlat chegaralarini
‘ ‘
qo riqlash uchun qo shin saqlashi lozimligi belgilab qo yilgan.
‘ ‘ ‘
Shunday qilib, 1917-yilda milliy taraqqiyparvar kuchlar musulmon huquqi va
qonunlari hamda demokratik Rossiya respublikasi qonunlariga amal qiluvchi, ikki
palata asosida faoliyat yuritadigan parlament respublikasi tuzishni taklif qildi va
uni amalga oshirish uchun kurashdi. Ta kidlash kerakki, davlat tuzilishining
’
mazkur muqobil dasturi asta-sekinlik bilan o zgarishlarga erishish yo li edi.
‘ ‘
Ammo, o sha paytda bu reja amalga oshmay qoldi. Hokimiyatni sho roviylar
‘ ‘
egallab oldi.
Hokimiyat tepasiga chiqib olgan Turkiston bolsheviklari ham chorizm singari
o lka va mahalliy boshqaruvning yangi hokimiyatga xizmat qiladigan idoralarini
‘
vujudga keltira boshladi. Mustabid yillarga oid ko plab hujjatlar shundan dalolat
‘
beradiki, Turkiston Xalq Komissarlari Soveti hamda uning joylardagi tuzilmalari
tayyor kadrlarning deyarli yo qligi sababli sobiq chor mustamlaka
‘
14
Jo rayev N., Karimov Sh. O zbekiston tarixi , II tom. T.: Sharq, 2011-
’ “ ’ ” y. 31-bet.
23

ma muriyatining amaldorlaridan keng foydalangan. Bu amaldorlar esa avvalgi’
tuzumda bo lganidek, mahalliy aholining talab-ehtiyojlariga panja orasidan
‘
qaragan.
Turkistondagi sho ro davlat boshqaruvi xodimlarida mustamlakachilikka xos
‘
xususiyatlar bo lganligini markaziy rasmiy matbuot ham e tirof etgan. Bu haqda
‘ ’
Jizn natsionalnostey gazetasi 1920-yilning yozida Turkiston muammolari
“ ” “ ”
sarlavhali maqolasida shunday deb yozgan edi: ... Markaziy rayonlardan bu
“
yerga ko chirib keltirilgan va mustamlakachilik og usi bilan zaharlangan rus
‘ ’
aholisi ishchi va dehqonlar joylarda amalga oshirilayotgan ishlarning asosiy
–
tashkil etuvchilaridir, mahalliy mehnatkashlar ommasi esa bundan deyarli
chetlashtirilgan .
”
Shuning uchun ham sinfiylik tamoyili asosida faqat yevropalik aholidan
“ ”
shakllantirilgan Turkistonning yangi boshqaruv idoralari mahalliy aholining keng
qatlamlari orasida mavqega ham, katta ishonchga ham ega emas edi. Natijada
Sovet Turkistoni rahbariyati davlat boshqaruvini vujudga keltirishda harbiy
“ ”
kuchlar, jazolovchi va huquq idoralari hamda shunga o xshash boshqa kuch
‘
ishlatadigan tashkilotlarni shakllantirishga alohida e tibor qaratdi. Qurolli kuchlar
’
dastlab ko ngilli qizil gvardiya otryadlari va qizil armiya qismlari ko rinishida
‘ ‘
tuzildi. Professor R.Nurulinning yozishicha, 1918-yilning kuzida mustabid
tuzumning qurolli kuchlari salkam 20 ming piyoda va otliq askarga ega bo lib, bu
‘
kuchlar ham asosan mahalliy bo lmagan aholidan tashkil topgan edi.
‘
Arxiv hujjatlar shundan dalolat beradiki, mustabid tuzumning qurolli kuchlari
ularga qarshi bo lgan qurolli istiqlolchi harakatgagina emas, balki tinch aholiga
‘
ham qarshi jang qilgan: talagan, zug umini o tkazgan va doimo dahshatda,
’ ‘
qo rquvda, itoatkorlikda tutib turishga harakat qilgan. Masalan, Farg ona
‘ ’
vodiysining shahar va qishloqlarida ko plab tinch aholi o ldirilgan, ular orasida
‘ ‘
hatto go dak bolalar ham bo lgan; ayollarning nomusiga tegilgan; shahar va
‘ ‘
qishloqlar talangan va yoqib yuborilgan .
”
Mustabid boshqaruv mahalliy aholi tomonidan qo llab-quvvatlangan va
‘
o zi uchun xavfli bo lgan Sho roi Islom va Sho roi ulamo ga qarshi
‘ ‘ “ ‘ ” “ ‘ ”
24

zarba berishga harakat qilgan. Natijada 1917-yil oxiri 1918-yilning birinchi–
yarmida Sho roi Islom ning Samarqanddagi, Xo janddagi va Sho roi
“ ‘ ” ‘ “ ‘
ulamo ning Toshkentdagi hamda boshqa bir qancha joylardagi tashkilotlari
”
tarqatib yuborildi. Shuningdek, ularning Izoh , Izhor ul-haq kabi matbuot
“ ” “ ”
organlari yopib qo yildi. Ulug Turkiston gazetasi esa Tashqi ishlar xalq
‘ “ ‘ ”
komissarligi ixtiyoriga o tkazildi. Tuzumga qarshi bo lgan barcha rus gazetalari,
‘ ‘
shu jumladan, Turkestanskiy kurer ham «ishchi-dehqon hukumatiga oshkora
“ ”
qarshilik ko rsatishga va uni ag darib tashlash ga chaqirgani uchun yopib
‘ ’ ”
qo yildi. Ularning o rniga esa sho ro boshqaruviga xizmat qiladigan matbuot
‘ ‘ ‘
shakllantirildi.
O lkadagi sho roviylarni qo llovchi proletar musulmon tashkilotlari
‘ ‘ ‘ –
mussovdeplar ozchilik bo lib, ularning rahbarlari sobiq frontorti ishchilari
“ ” ‘ “ ”
(mardikorlar) edi. Mahalliy aholi o rtasida ularning obro va ta siri kam edi.
‘ ‘ ’
Shu bilan birga, bir qator ijtimoiy-siyosiy arboblar ham ularga nisbatan ancha
tanqidiy munosabatda bo lganlar. Masalan, Inomjon Xidiraliyev: Bu tashkilot
‘ “
eng buzuq va yaramas unsurlardan tashkil top tan, chunki mahalliy aholi front orti
ishlariga borishni xohlamay, o rinlariga o zgalarni yollaganlar. Natijada, bu
‘ ‘
ishchilarining ma lum qismi, qo pol qilib aytganda, pulga sotilgan yaramas-
’ ‘
buzuq kishilar, o g rilar, talonchilar bo lib, ulardan mussovdeplar» tuzilgan.
‘ ’ ‘ “
Shahar dumasiga bo lib o tgan saylovlarda eski shaharliklar mussovdeplar
‘ ‘ “ ”
va to rtinchilar ga er-gashmaganlar. Ular Sho roi islom va Sho roi
“ ‘ ” “ ‘ ” “ ‘
ulamo nomzodlarini yoqlab ovoz berganlar ,
” ” 15
deb ta riflaydi. ’
Bolsheviklarlarning buyuk davlatchilik shovinistik qarashlari
–
sho roviylarning III O lka syezdi tomonidan Turkiston Xalq Komissarlari
‘ ‘
Sovetini tuzishda to la amalga oshdi.
‘ 16
Uning tarkibiga ko p millionli mahalliy ‘
aholining biror vakili ham kiritilmadi. 15 ta xalq komissarining barchasi
yevropalik aholi vakillari edi. Ular partiyaviy mansubligiga ko ra bolshevik
“ ” ‘
va so l eserlar, ijtimoiy kelib chiqishiga ko ra esa ishchi, soldat va xizmatchilar
‘ ‘
edi.
15
Shamsitdinov R., Karimov Sh. Vatan tarixi , III tom. T.: Sharq, 2010-y. 48-bet.
“ ”
16
Shamsitdinov R., Karimov Sh. Vatan tarixi , III tom. T.: Sharq, 2010-y.
“ ” 43-bet.
25

Shu tariqa Turkistonda hokimiyat aholining Yevropa qismiga mansub
qurollangan ishchi va askarlar qo liga o tdi hamda milliy-hududiy emas, balki‘ ‘
ma muriy-hududiy chegaralash tufayli Turkiston sovet avtonomiya si vujudga
’ “ ”
keldi. Oradan biroz vaqt o tgach, ya ni 1920-yilda Turkiston xalqlarini
‘ ’
suverenitet va erkinlikdan to liq mahrum qilinganligini tasdiqlovchi TASSR
‘
Konstitutsiyasi qabul qilindi.
Ko ramizki, sovetlar tomonidan Turkistonga bo lgan munosabatning
‘ ‘
mohiyati o zgarmadi, faqat uning g oyaviy va siyosiy niqobi o zgardi, xolos.
‘ ’ ‘
Sovet Rossiyasi sobiq imperiyadan meros qolgan mustamlakalaridan voz
kechishni istamaganligi va Sharq xalqlari orasida sho rocha boshqaruv usullarini
‘
joriy qilishga intilishi natijasida Qizil armiya kuchlari tomonidan 1920-yilning
bahorida Xivada xonlik tuzumi ag darildi.
‘
1920-yil 27-aprelda Xivada Turkiston Markaziy Ijroiya Qo mitasining sobiq
‘
kotibi R.Shokirov raisligida bo lib o tgan qurultoy Xorazm Xalq Respublikasi
‘ ‘
tashkil topganligini e lon qildi. Mazkur qurultoyda yangi e lon qilingan
’ ’
Respublikaning Nozirlar Kengashi saylandi. Uning tarkibiga Yosh xivaliklar
partiyasi a zosi P.Yusupov (rais), muxtor vakolatxona vakili R.Shokirov (harbiy
’
ishlar noziri) hamda turkmanlarning yavmut urug i yo lboshchilari G ulom Ali,
‘ ‘ ‘
Qo shmuhammad va Shomurod baxshilar saylandi.
‘ 17
Xonlik tuzumini ag darishda Xivaga qarshi keng ko lamda harbiy
‘ ‘
harakatlar olib borgan Sho ro hokimiyati endilikda XXRga nisbatan o zining
‘ ‘
ustuvor mavqeini yanada mustahkamlashga intila boshladi. 1920-yilning
sentabrida o zaro ittifoqchilik shartnomasini imzolash maqsadida Bobooxun
‘
Salimov boshchiligidagi XXR hukumat delegatsiyasi Moskva shahriga tashrif
buyurdi.
Olib borilgan qisqa muzokaralardan keyin 1920-yil 13-sentabrda Xorazm
Xalq Respub likasi va Rossiya Federatsiyasi o rtasida Ittifoq shartnomasi
‘
imzolandi. 18
Unga ko ra Rossiya Xorazm Respublikasining mustaqilligini
‘
so zsiz va rasman tan oldi hamda bir tomondan RSFSR Rossiyaning ilgarigi
‘
17
Matkarimov M. Xorazm Respublikasi: davlat tuzilishi, Nozirlari va iqtisodi , Urganch.: 1993-y. 18-19-betlar
“ ”
18
Jo rayev N., Karimov Sh. O zbekiston tarixi , II tom. T.: Sharq, 2011-y. 178-bet.
’ “ ’ ”
26

hukumati va davlat muassasalari bilan, ikkinchi tarafdan esa Xiva xonligi
hukumati bilan tuzilgan barcha kelishuv va shartnomalar bekor bo lganligini‘
e tirof etdi.
’
Shartlashayotgan taraflar o rtasidagi davlat chegarasini shartnoma
‘
imzolanayotgan paytda qayerdan o tgan bo lsa, o sha holatda saqlab qolishga
‘ ‘ ‘
kelishildi. Ittifoqni mustahkamlash maqsadida ikkala taraf ham o z hududlarida
‘
shartlashayotgan tarafga karshi hukumat tashkil topishiga yoki tashrif buyurishiga
yo l qo ymaslik hamda shunday kayfiyatdagi guruh va shaxslarni o z
‘ ‘ ‘
mamlakatlari hududiga kiritmaslik majburiyatini oldilar.
Shartnomaning 17-moddasida harbiy-siyosiy kelishuv tuzilganligi e lon
’
qilindi. Harbiy-siyosiy kelishuv shartlari, ya ni tomonlarning uchinchi tarafga
’
nisbatan bir-birlarini harbiy jihatdan qo llab-quvvatlash majburiyatlariga
‘
qo shimcha ravishda quyidagilarga kelishib olindi:
‘
1. Tuzilajak Xorazm Qizil armiyasi RSFSRning keng ko lamdagi qo llab-
‘ ‘
quvvatlashi asosida shakllantirilishi va ta minlanishi lozim edi;
’
2. RSFSR o z zimmasiga Xorazm armiyasi uchun harbiy instruktorlar
‘
yetkazib berish va xorazmlik instruktorlarni o qitib berish hamda harbiy aslahalar
‘
bilan ta minlab turish majburiyatini oladi;
’
3. Harbiy ta minotni tashkil qilish yuzasidan barcha zarur choralarni amalga
’
oshirish maqsadida qo shma harbiy kollegiya tuziladi;
‘
4. Qo shma harbiy harakatlar amalga oshiriladigan taqdirda yagona
‘
qo mondonlik o rnatishga qaror qilindi.
‘ ‘
Mazkur shartnoma XXR Xalq Nozirlari Kengashining 1920-yil 20-oktabrdagi
48-sonli qarori bilan ratifikatsiya qilinadi.
Shartnomaga muvofiq Rossiya Federatsiyasi va Xorazm Xalq Respublikasi
o zaro muxtor vakillar ayirboshladilar. Sa dullaxo ja Tursunxo jayev
‘ ’ ‘ ‘
Turkistonning Xorazm Respublikasidagi birinchi muxtor vakili qilib tayinlanadi va
unga Xorazm Nozirlar Kengashi yig ilishlarida ishtirok etish vakolati beriladi.
’
Sho rolarning Xorazm hukumatidagi muxtor vakili tez-tez almashtirilib
‘
turilgan. Xususan, Sa dullaxo ja Tursunxo jayev 1920-yilning o zidayoq
’ ‘ ‘ ‘
27

Toshkentga chaqirib olinib. uning o rniga tatar kommunisti Riza Shokir‘
tayinlanadi. Keyinchalik u Xorazm hukumati a zolari bilan birgalikda millatchi
’
sifatida qamoqqa olinadi.
Turkkomissiya Tashqi aloqalar bo limining 1920-yil kuzidagi hisobotlarida
‘
Xivada tartibsizliklar hukm surayotganligi qayd qilinadi. Unda ta kidlanishicha,
’
o zbeklar turkmanlar ta qibidan dalalardagi hosilni tashlab, shaharlarga va
‘ ’
Amudaryo bo limiga qocha boshlaganlar.
‘
Shuningdek, hisobotlarda Respublika hukumatining ta siri Xiva shahridan
’
ta-shqarida o z ahamiyatini yo qotib, shahardan 45 km masofada turkmanlar
‘ ‘
bilan janglar borayotganligi aytiladi. Bundan tashqari, bu paytda Junaidxon
armiyasi o z saflarini mustahkamlayotgan edi, Sho ro hokimiyati yuzaga kelgan
‘ ‘
vaziyatni harbiy yo l bilan bartaraf etishga qaror qiladi. Shu maqsadda 1920-
‘
yilning 2- dekabrida Farg onadagi Qizil armiya qo mondoni M.V.Safonov
‘ ‘
Xorazm Xalq Respublikasiga mux tor vakil etib tayinlanadi.
Vaziyatning murakkabligi shunda ediki, turkmanlarning bir qismi Junaidxon
hukmronligi ostida qolayotgan, tinchlikka moyil ikkinchi qismiga nisbatan esa
Xorazm hukumati jangarilarning hamtovoqlari sifatida munosabatda bo layotgan
‘
edi. 1921-yilning martiga kelib tinchlikka moyil turkmanlarning aksariyatini
qamoqxonalardan ozod qilish evaziga vaziyatni nisbatan yumshatishga erishildi.
Boshqa tarafdan esa turkmanlar lagerida ko zga ko ringan yo lboshchilar
‘ ‘ ‘
Junaidxon va Gulom Ali o rtasida o zaro ishonchsizlik avj oladi. Bu esa muxtor
‘ ‘
vakolatxona xodimlariga Xorazm hududida Qizil armiya qismlarini ushlab turish
zarurligini asoslashlarida qo l keladi. Bularning barchasi RSFSR hukumati
‘
Xorazm Respublikasi ustidan siyosiy va harbiy nazoratni yanada kuchaytirishga
intilganligidan dalolat beradi.
RSFSR va XXR o rtasida Ittifoq shartnomasidan tashqari iqtisodiy kelishuv
‘
ham imzolangan edi. Unga ko ra Xorazm Respublikasi Rossiya Federatsiyasiga
‘
o z ehtiyojlaridan ortiqcha xom ashyo mahsulotlari: paxta, gilam, teri va jun
‘
yetkazib berish majburiyatini oladi. Bunga javoban RSFSR Tashqi savdo xalq
komissarligi Xorazm Respublikasini zarur miqdordagi Rossiya puli va
28

mahsulotlari bilan ta minlab turish majburiyatini oladi. Ushbu kelishuvning 6-’
moddasiga ko ra Xorazmda ikkala respublikaning pul birliklari bir xilda amal
‘
qilishi belgilab qo yiladi. Mahsulotlarning narxlari har yili ikkkala davlat
‘
o rtasida o zaro muvofiqlashtirilib, Xorazmdan Rossiyaga olib boriladigan
‘ ‘
hamda Rossiyadan Xorazmga olib kelinadigan mollardan boj olinmaslikka qaror
qilinadi.
Garchi, Xorazm Respublikasi rasman mustaqil deb e lon qilingan bo lsa-da,
’ ‘
RSFSR vakillari Xorazm hukumati ishiga mamlakatning ichki ishlariga bevosita
aralashib turganlar. Xususan, Ittifoq shartnomasi va iqtisodiy kelishuv ratifikatsiya
qilinishidan uch kun avval, 1921-yilning 6-martida Xorazm Respublikasi hukumati
a zolari qamoqqa olinadi. Sho ro hokimiyati ularni burjua millatchiligida
’ ‘
ayblaydi. P. Yusupov yashirinishga ulguradi. Qo lga tushmasdan qolgan nozirlar
‘
esa Junaidxonga qo shilishga majbur bo ldilar.
‘ ‘ 19
Ikki oylik muvaqqat boshqaruvdan so ng may oyida yangi hukumat tuzilib,
‘
M.Olloberganov Xorazm Respublikasi Markaziy Ijroiya Qo mitasi raisi
‘
lavozimiga, M. Ibniyaminov Xalq Nozirlar Kengashi raisi lavozimiga saylanadi.
Ammo shu yilning noyabr oyida M.V.Safo nov o rniga tayinlangan A. Bik
‘
navbatdagi hukumat a zolarini ham qamoqqa oladi. M.Ollo
’ berganov o limga ‘
hukm qilinadi. Shundan keyin 1921-yil sentabr oyida O. Muhammadrahimov
raisligida yangi hukumat tuzildi. 20
Oradan ko p vaqt o tmasdan, shu yilning 27 noyabrida Xorazm
‘ ‘
Respublikasi hukumati a zolarining yangi tarkibi ham qamoqqa olinib, xalq
’ “
dushmani deb e lon qilinadi. Yashirinish
” ’ ga ulgurgan O. Muhammadrahimov
esa otishmalar chog ida o ldiriladi. Ushbu holatlar Xorazm hukumati amalda
’ ‘
mustaqil faoliyat olib borganligini shubha ostida qoldiradi.
Xorazm amalda xorazmliklar tomonidan emas, balki zudlik bilan sotsial
inqilob yasash yo lidan borgan Xorazmga begona unsurlar tomonidan
‘
boshqarilganligini hatto Sovet hokimiyati Tashqi ishlar xalq komissarligi vakili
Gopner ham e tirof etadi. Shu tariqa Yosh xivaliklarning aynan shu kezlarda
’
19
O zbekiston ovozi gazetasi, 1998-yil 31-mart.
“ ” ’
20
Jo rayev N., Karimov Sh. O zbekiston tarixi , II tom. T.: Sharq, 2011-y. 187-bet.
’ “ ’ ”
29

mamlakatning 4/5 qismini nazorat qilib turgan Junaid xon bilan til topishishga
uringanlari bekorga emasligi oydinlashadi.
Manbalarga murojaat qilar ekanmiz, Xorazm Xalq Respublikasining tashki
siyosiy faoliyatiga ham Rossiya tarafidan aralashishlar bo lib turganligining‘
guvohi bo lamiz. Bu Xo
‘ razm Respublikasi tashki siyosiy funksiyalarining
ba zilari Rossiya Federatsiyasi ixtiyoriga topshirib qo yilganligida namoyon
’ ‘
bo ladi. Xususan, 1921-yil 22-fevraldagi bayonnomaga muvofiq sakkiz
‘
ittifoqdosh respublikalar qatorida Xorazm ham Genuya konferensiyasida o zining
‘
nomidan ishtirok etish va XXRning iktisodiy huquqlarini himoya qilish vakolatini
RSFSR ixtiyoriga topshirgan edi.
Xulosa qilib aytganda, Markaziy Osiyoda ishlab chiqarish va ijtimoiy mehnat
taqsimoti, tashqi harbiy bosqinlardan himoyalanish, jamoadagi diniy urf-odatlarni
bajarish kabi masalalar boshqaruvning yangi shakllarining paydo bo lishiga asos
’
soldi.
Keyengi davrlarda boshqaruv usullari va shakllari Xorazmshohlar va Amir
Temur davlatida rivojlantirildi.
Turkiston muxtoriyati xalqimiz tarixidagi birinchi demokratik ruhdagi davlat
bo lib, unda boshqarishning demokratiya shaklidan foydalanildi.
’
30

I.2. Mustaqillik yillarida zamonaviy boshqaruv tizimining yo lga’
qo yilishi
’
Mustaqillik tufayli O zbekistonning davlat boshqaruvini samarali tashkil
‘
etish, fuqarolarning faol ishtirokini ta minlash borasida muhim o zgarishlar
’ ‘
amalga oshdi. Mustaqillikning ilk kunlaridan boshlab, o z umrini o tab
“ ‘ ‘
bo lgan eski mustabid sovet tizimidan voz kechib, mamlakatimizda ijtimoiy
‘
yo naltirilgan bozor iqtisodiyotiga asoslangan ochiq demokratik davlat barpo
‘
etish va fuqarolik jamiyatini shakllantirishga azmu qaror qildik .
” 21
Shuni alohida
ta kidlash kerakki, davlat hokimiyati institutlarining faoliyati davlat qurilishi va
’
fuqarolik jamiyatini shakllantirish jarayonlari nomarkazlashtirish bilan uzviy
–
bog liq. Bu sohada: 1) davlat hokimiyati barcha tarmoqlarining bir-biridan
‘
mustaqil holda ish yuritish tamoyillarini mustahkamlash; 2) hokimiyat
vakolatlarini nodavlat va jamoat tashkilotlariga, fuqarolarning o zini-o zi
‘ ‘
boshqarish organlariga bosqichma-bosqich o tkaza borish, ularning haq-huquqlari
‘
va erkinliklarini muhofaza etishni kuchaytirish taqozo etiladi. Chunki davlat
hokimiyati barcha tarmoqlarining bir-biridan mustaqil bo lishi ularga shaxs
‘
manfaati ustuvorligidan kelib chiqqan holda ishlash imkoniyatini beradi. Ayrim
noqonuniy aralashuvlarga chek qo yib, fuqarolarning boshqaruvda va qarorlar
‘
qabul qilishda faol ishtiroki uchun sharoit yaratadi.
Davlat boshqaruv tizimini ana shunday isloh qilish va takomillashtirish
natijasida Uni nomarkazlashtirish hamda fuqarolik jamiyati qurish mumkin
bo ladi. Fuqarolik jami
‘ “ yatini qurish, bir qancha vakolatli vazifalarni davlatdan
mahalliy hokimiyat organlariga, jamoat tuzilmalariga va fuqarolarning o zini-
‘
o zi boshqarish organlariga bosqichma-bosqich topshirishni ko zda tutadi .
‘ ‘ ” 22
Pirovardida, mahalliy hokimiyat organlari va fuqarolarning o zini o zi
‘ ‘
boshqarish organlari bajaradigan vazifalar doirasi kengayadi, ularga davlat
vakolatlarining bir qismini bosqichma-bosqich topshirish imkoniyati paydo
bo ladi. Natijada bu dasturni amalga oshirish jarayoni fuqarolarga o z hayoti va
‘ ‘
jamiyat hayotini boshqarishni tashkil etishda keng imkoniyat yaratadi.
21
Karimov I.A. O zbekiston bozor munosabatlariga o tishning o ziga xos yo li , T.:
“ ” ’ – ’ ’ ’ O zbekiston ’ , 1993-y.
22
Karimov I.A. O bekistonning o z istiqlol va taraqqiyot yo li , T.:
“ ” ’ ’ ’ O zbekiston ’ , 1992-y.
31

Fuqarolik jamiyatiga o tish jarayonida sud, prokuratura va advokatura tizimi‘
faoliyati takomillashadi. Advokatura tizimini kuchaytirish va uning chinakam
mustaqilligini ta min
’ lash jamiyat hayotini sog lomlashtirish, sud va ‘
prokuraturaga nisbatan xalqning munosabatini o zgartirishda katta ahamiyat kasb
‘
etadi. Mamlakatimizda sud-huquq tizimini huquqiy davlat
“ ni shakllantirishning
zarur tarkibiy qismi sifatida chuqur isloh etish va erkinlashtirish bo yicha
‘
boshlagan ishlarimizning ta siri va samarasini kuchaytirish, eng asosiysi, sud tizi
’ -
mi mustaqilligini ta minlash muhim vazifamiz bo lib qoladi .
’ ‘ ” 23
Sanksiyalar
berishning prokuraturadan sudlarga olib berilishi buning o ziga xos ifodasidir.
‘
Shuni alohida ta kidlash kerakki, Konstitutsiyaning barcha bandlari har bir
’
fuqaro ongiga yetib borishi va o z navbatida, fuqaro yashagan muhitida
‘
konstitutsiyaviy qoidalar amal qilayotganini his etishi kerak. Konstitutsiya til va dil
birligini, shiorlar bilan amaliy faoliyat mushtarakligini ifodalovchi dastur
bo lsagina jamiyatga ta sir ko rsatadi. Jamiki dunyoviy ne matlar orasida eng
‘ ’ ‘ ’
ulug i inson, degan fikr asosida fuqaro jamiyat davlat o rtasidagi
’ – “ – – ” ‘
o zaro munosabatning oqilona yechimi topildi.
‘
Bu demokratik islohotlarni chukurlashtirish, inson manfaatlarini hamma
narsadan yuqori qo yilishiga olib keladi. Bunday ijtimoiy-siyosiy islohotlar
‘
odamlar ongini o zgartirmay qolmaydi, ularda milliy g urur, vatanparvarlik va
‘ ‘
insonparvarlik tuyg ulari kuchayib boradi.
’
Mamlakatimizda fuqarolik jamiyatining muhim tarkibiy qismi bo lgan inson
‘
huquqlari tizimini takomillashtirishga katta e tibor berilmoqda. O zbekiston
’ ‘
inson huquqlari bo yicha quyidagi asosiy xalqaro shartnomalarni qabul kildi:
‘
Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar to g risida ; Fuqarolik va siyosiy
“ ‘ ‘ ” “
huquqlar bo yicha Xalqaro konvensiyalar: Barcha shakldagi irqiy
‘ ” “
diskriminatsiyasiga barham berish bo yicha ; Bolalar huquqi bo yicha ;
‘ ” “ ‘ ”
Barcha shakldagi ayollar diskriminatsiyasiga barham berish bo yicha ;
“ ‘ ”
Qiynov va boshqa qattiq aksil-insoniy munosabat yoki jazoga qarshi va h.k.
“ ”
23
Karimov I.A. O bekiston XXI asrga intilmoqda , T.: O zbekiston, 1999-y
“ ” ’ ’
32

Bugun O zbekiston bu sohada yangi bosqichga qadam qo ydi. Ikki palatali’ ‘
Parlamentga o tilganligi fuqarolik jamiyati qurilishi vazifalarini amalga
‘
oshirishda davlat hokimiyati tarmoqlari o rtasida hamda shaxs manfaatlarini
‘
yanada mutanosib va barqaror muvozanatga erishishida muhim ahamiyat kasb
etadi. Bu:
1. Prezident vakolatlarining bir qismini Senat va hukumatga o tkazish,
‘
Qonunchilik palatasining vakolat va huquqlari kengaytirilganligi.
2. Bosh vazir, umuman, mamlakat hukumatining rolini, shu bilan birga,
mas uliyatining kuchaytirilganligi.
’
3. Sud hokimiyatining mustaqilligi va erkinligini mustahkamlashga qaratilgan
aniq, qonuniy chora-tadbirlarni amalga oshirilganida o z ifodasini topadi.
‘
Ikki palatali parlamentni barpo etishdan maqsad ham demokratik jarayonlarni
chuqurlashtirishga yo naltirilgan. Undan ko zlangan maqsad, bir tomondan,
‘ ‘
parlament o z vakolatlarini samarali amalga oshirish, konun ijodkorligi borasidagi
‘
ishining sifatini oshirishga qaratilgan bo lsa, Senat asosan, Mahalliy Kengashlar,
‘
hududlarning vakillaridan iborat bo lganligi uchun ham umumdavlat va hududiy
‘
manfaatlarining mutanosibligiga erishishda fuqarolarning mamlakat ijtimoiy va
siyosiy hayotida faol ishtirokini ta minlab berishda yaqqol namoyon bo ladi.
’ ‘
O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 80-moddasida O zbekiston
‘ “ ‘
Respublikasi Oliy Majlisining Senati vakolatlari kafolatlangandir
” 24
, deyiladi. –
Bu viloyat, tuman, shahar vakillik organlari faoliyatini yanada oshirish maqsadida
hokimiyat vakolatlarining ma lum qismini markazdan joylardagi mahalliy
’
hoqimiyatga o tkazib berilayotganligini bildiradi va turli manfaatlarni yuzaga
‘
chiqarishga xizmat qiladi.
Fuqarolik jamiyati institutlarini tashkil qilish jarayoni uzoq vaqtni talab
qiladi, sababli u jamoatchilik fikri, hayotiy qadriyatlar tizimi va xalqning tarixiy
tafakkuri kabi sohalarni qamrab oladi. Ijtimoiy ko nikma qoliplarining tubdan
‘
o zgarishi yangi siyosiy madaniyatni vujudga keltirishni talab qilishi sababli u
‘
iqtisodiy islohotlarga nisbatan ko proq muddatni qamrab olishi mumkin.
‘
24
O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, T,: O zbekiston, 2008-y. 18-b.
’ ’
33

Jamiyat siyosiy hayotini nomarkazlashtirish jarayoni o zida mamlakat‘
siyosiy va iqtisodiy turmush tarzining o zgarishini ifoda etadi va inson
‘
taraqqiyotiga xizmat qiladi. O tishning sobitqadamligi fukarolik jamiyati bilan
‘
davlat o rtasidagi o zaro ta sirning konsensusli yo liga asoslanadi, Ayni
‘ ‘ ’ ‘
chog da jamiyat hayotining barcha jihatlari bo yicha turli fikrlar, yondashuv va
’ ‘
istiqbollarning mavjudligi fuqarolik jamiyatini muvaffaqiyatli qurish shartidir.
Jamiyatda o ziga xos iqtisodiy va siyosiy manfaatlarga ega turli ijtimoiy
‘
guruhlarning yonma-yon mavjudligida aks etuvchi bunday xilma-xillikning
bo lishi tabiiy. Har bir jamiyat turli shart-sharoitlar va xalqning o ziga xos
‘ ‘
xususiyatlari tufayli ko pgina murakkab siyosiy muammolarga duch keladi.
‘
O tish davri iqtisodiyotiga ega barcha davlatlarda mazkur murakkab muammolar,
‘
ayniqsa, ko zga tashlanadi. Chunonchi, mazkur bosqichda O zbekiston
‘ ‘
fuqarolarining boshqaruvdagi siyosiy ishtirokini kengaytirishdek muhim vazifani
hal qilish zarurati hisobga olinadi. Bunda: 1) barqaror demokratik jamiyat asosi
bo lgan inson huquqlariga hurmat va mazkur huquqlarni ta minlash uchun
‘ ’
institutsional mexanizmlarni mustahkamlash; 2) ma naviyat, uning asosiy
’
unsurlari bo lmish erkinlik, vatanparvarlik, insonparvar-lik, hamkorlik va ijtimoiy
‘
tenglikni rivojlantirish; 3) jamiyat ongida milliy mustaqillik va milliy tiklanish
hissini mustahkamlash; so z erkinligi, axborot olish va tarqatish erkinligiga rioya
‘
qilish kafolatiga ega bo lgan mustaqil ommaviy axborot vositalarini vujudga
‘
keltirish; 4) demokratik jamiyat barpo etishda kishilar bunyodkorligi va
g ayratidan foydalangan holda tashabbusni qo llab-quvvatlash, ayniqsa, muhim
’ ‘
ahamiyat kasb etadi. Nomar kazlashtirish fuqarolik jamiyati barpo etish
–
maqsadlariga erishish, yangi jamiyat barpo etishni aynan shaxs va davlat
o rtasidagi islohotlar orqali amalga oshishi qonuniy holdir. Demokratik islohotlar,
‘
siyosiy tizim, davlatchilik mazmunini yangilash, isloh qilish bobida muayyan
natijalarga erishildi. Jumladan, siyosiy voqeligimizga davlat hokimiyati vako -
latlarining taqsimlanishi prinsipi joriy etilib, shu asosda: 1) demokratik parlament,
qonun chiqaruvchi organ O zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi shakllantirildi;
– ’
2) prezidentlik instituti ta sis etildi va u boshchiligidagi izchil ijroiya hokimiyat
’
34

tizimi vujudga keltirildi; 3) mustaqil sud hokimiyatini barpo etish tomon qadam
qo yildi, sudlarni ixtisoslashtirish malakasi va adolat mezonlariga muvofiq‘
samarasini oshirish bo yicha sezilarli ishlar amalga oshirildi; 4) mamlakatda
‘
ko ppartiyaviylik, siyosiy plyuralizm ins
‘ titutlari va siyosiy hamkorlik shakllari
rivoj topdi; 5) ijtimoiy hayot siyosiy institutlar, mafkuralar va fikrlar xilma-xilligi
asosida rivojlana boshladi; 6) fuqarolik jamiyati institutlari bo lmish jamoat
‘
birlashmalari hamda nodavlat notijorat tashkilotlari tizi mi, turli uyushmalar va
jamg armalar, ijtimoiy tuzilmalar, fuqarolarning mahalliy o zini- o zi
’ ‘ ‘
boshqarish idoralari qaror topdi; 7) O zbekistonda demokratik saylov tizimi,
‘
tegishli saylov qonunchiligi yaratildi va rivojlanib bormoqda. Aholining siyosiy
faolligi, huquqiy ongi va madaniyatini yuksaltirish borasida sezilarli ishlar amalga
oshirildi.
Bularning hammasi O zbekistonda davlat boshqaruvini nomarkazlashtirishda
‘
erkin, de mokratik, fukarolik jamiyati qurilishi borasida o zining milliy taraqqiyot
‘
yo lidan, dunyo erishgan yutuqlar bilan mutanosiblikda rivojlanib
‘
borayotganligini ko rsatadi.
‘
Davlat va jamiyat qurilishida, ijtimoiy-ma naviy hayotda, mamlakatimiz
’
strategik maqsadini amalga oshirishda ma naviy o zlikni anglash va uni siyosat
’ ‘
falsafasi nuqtai nazaridan o rganish muhim ahamiyat kasb etadi. Xususan,
‘
muammoni demokratik taraqqiyot va uning mazmun-mohiyati bilan milliy
davlatchiligimiz va boshqaruv tarixi orqali o rganish maqsadga muvofiq
‘
hisoblanadi.
Demokratiya jamiyat va davlat ishlarini boshqarishda, xalq bilan davlat
(hukmdor, siyosiy institutlar) o rtasidagi munosabatlarni, aloqalarni yo lga
‘ ‘
qo yishda yaqqol ko zga tashlanadi. Sharqona demokratiya hukmdor va
‘ ‘
amaldorlarning adolatli ish yuritishi bilan xalq fikrini, istaklari va ahvolini hisobga
olib, davlatni boshqarish bilan bog liq. Nizomulmulk yozadi: Podshoh haftada
‘ “
ikki kun zulm ko rganlarni qabul qilib, zolimlarning dodini berib, jazolab va
‘
raiyat so zlarini bevosita eshitib borishi kerak. Muhim bo lgan arizalarni qabul
‘ ‘
qilib, har biriga javob berishi lozim, Agarda xudovand podshoh dodxohlarni oldiga
35

chaqirib, haftada ikki marotaba ularning so zini eshitadi va zolimlarning jazosini‘
beradi, degan xabar mamlakatga tarqalsa, unda zolimlar oqibatini o ylab,
‘
qo rqib, bedodlik qilmaydilar .
‘ ” 25
Amir Temurning adolat, tartib, xalq, el manfaatlariga xizmat qilish haqidagi
o gitlari o z mohiyatini, ahamiyatini hozir ham yo qotmagan, chunki ularda
‘ ‘ ‘
xalqimizning azaliy orzu-tilaklari, o ylari mujassam. Hurmatli hokimlar,
‘ “
rahbarlar, deydi Prezidentimiz I.A.Karimov el, yurt tinchligi va farovonligi
–
uchun ma sul shaxslarga qarata, shuni unutmangki, sizlarni rentgen kabi
’ –
tekshiradigan, ishlaringizga haqqoniy va odil baho beradigan mezon shu yurtda
–
yashaydigan odamlarning ko zi, fikri, ular chiqaradigan xulosadir.
‘
... Adolat buzildimi, rahbar o zining ustidan nazoratni yo qotdimi, atrofini
‘ ‘
qarindosh-urug i, tanish-bilishlari o rab oldimi, oyog i yerdan uzildimi, iymon-
’ ‘ ‘
irodasi susaydimi bilingki, viloyatda yoki tumanda muhit buziladi. Odamlarning
–
bir-biriga ishonchi yo qoladi, mish-mishlar, shu bilan birga, uydirmalar ham
‘
kuchayib ketadi .
”
Sharqona demokratiyaning axloq, odob, ezgulik, insonparvarlikka qurilishi
ma naviy o zlikni anglashni, uning negizidagi ma naviy-axloqiy qadriyatlarni
’ ‘ ’
mil liy demokratik taraqqiyotning shartlariga aylantiradi. Chunki ma naviy
’
o zlikni anglash, eng avvalo, axloq, odob, insonparvarlik kabi sharqona merosdan
‘
kelib chiqadi, unga tayanadi.
Sharqona demokratiyaga muvofiq, jamiyat va davlatni oqil, tajribali, umumiy
(ma naviy-axloqiy) va xususiy (maxsus, tashkiliy) qobiliyatlarga, iqtidorga ega
’
bo lgan kishilar boshqarishi lozim. Bu o rinda Forobiy, Yusuf Xos Hojib,
‘ ‘
Nizomulmulk, Amir Temur, Alisher Navoiy, Husayn Boyqaro, Mirzo Bobur,
Mavlono Muhammad qozi, Abdurauf Fitratning siyosiy-falsafiy merosidan
ko plab misollar va fikrlar keltirish mumkin. Masalan, podshohlar ijobiy
‘
fazilatlarga ega bo lishini ochib bergan Mavlono Muhammad Qozi
‘
Musulmonlarning hojatini chiqarishga doimo hozir bo lib yuradigan
“ ‘
podshohgina musulmonlar podshohidir, deb yozadi. Agar u bironta
– –
25
Nizomulmulk Siyosatnoma , T.: 2010-y. Yangi asr avlodi, 20-bet.
“ ”
36

musulmonning o z eshigi oldida muhtoj va muntazir bo lib turganini bilsa, to‘ ‘
kim uning hojatini ado qilmagunicha hech qanday ibodatga mashg ul
‘
bo lmasligi kerak. Shuningdek, podshoh o zining shaxsiy rohatini o ylab,
‘ ‘ ‘
musulmonlarning hojatlarini chiqarishni kechiktirmasligi kerak .
”
Hukmdor, Sharq siyosiy falsafasiga ko ra, o z faoliyati hamda
‘ ‘
fuqarolarining xulq-atvorlari uchun Alloh oldida javobgardir. Ushbu mas ullik
’
uni foniy dunyo ne matlariga, maishatga berilmasdan Xudo oldida ham, xalq
’
oldida ham pok, sofdil, beg araz yashashga undaydi, Nizomulmulk yozadi:
‘
Xudovandi podshohi olam biladiki, shu buyuk kun qiyomatda uning qo l
“ – ‘
ostida bo lgan xaloyiq javobini undan so raydilar . Shunday fikrni A. Fitrat
‘ ‘ ”
ham bildiradi: Sizlarning har birlaringiz (amaldor nazarda tutilyapti mual.)
“ –
o z qo l ostidagilaringning cho ponisizlar va sizlarning har bittalaring o z
‘ ‘ ‘ ‘
qo l ostidalaringizning ahvoli uchun Alloh oldida hisob berajaksiz . Alloh oldida
‘ ”
mas ullik hukmdorni, amaldorlarni mudom ezgulikni, adolatni qaror toptirib,
’
ma naviy barkamollik haqida o ylab yashashga majbur etadi. Ilohiy mas ullik
’ ‘ ’
bo lmasa, odam o z nafsi, ayshi va farog ati uchun borliqni yakson qilishdan
‘ ‘ ‘
qaytmaydi. Milliy (ma naviy) o zlikni anglash ham ilohiy mas ullikka
’ ‘ ’
bog lanadi. Birinchidan, ma naviy o zlikni anglash ma naviy-ruhiy ehtiyojdir.
’ ’ ‘ ’
Aqlu idrok uni erkinlik, erk tarzida anglasa, qalb, ruh uni Yuksaklikka,
Olijanoblikka, Yetuklikka yetishish yo li deb biladi. Ikkinchidan, ma naviy
‘ ’
borliqda tarixiy-tadrijiy bog liqlik, uzviylik ustuvordir. Agar ajdodlarimiz
‘
ilohiylikka ishongan, unga umid bilan talpingan ekan, milliy (ma naviy) o zlikni
’ ‘
anglash ham unga tayanadi. Uchinchidan, inson mudom o zidan Yuqoriroq,
‘
Pokroq, Ulug vorroq, Abadiy bir narsaga qalbi, butun borlig i bilan talpinib
‘ ‘
yashaydi. Ushbu Subyektiv Ideal, Ma naviy Andoza unga Xudo timsolida
’
namoyon bo ladi. Shunday ideal uni bad xatti-harakatlardan, yovuzlikdan,
‘
axloqsizlikdan asrab, ezgu amallarga, yaxshilikka, ma naviyatga chorlaydi. Bu
’
shunchaki o tkinchi psixologik holat emas, uning negizi ajdodlarimizning
‘
ma naviy-spiritualistik izlanishlari, transsendental tajribalariga borib taqaladi.
’
37

Insoniy fazilatlar faqat ma naviy hayotga emas, balki jamiyatning barcha’
sohalariga ta sir etadi. Bundan ijtimoiy-siyosiy hayot, boshqarish ishlari,
’
hukmdor-lar faoliyati ham istisno emas. Muhammad Kamol hukmdorlarni
ezgulikka, adolatga chaqirib yozadi: Insoniylik shafqat va marhamat bilan
“
boshlanadi va nihoyasiga yetadi. Insoniylikning asli shafqat va marhamatdir .
”
Ka bul Ahror deydi: Yaxshi , xalqqa - yaxshi hokim, yomon xalqqa yomon
’ “ –
hokim .
”
O zbekistonda amalga oshirilayotgan demokratik o zgarishlar ijtimoiy-
‘ ‘
siyosiy tuzumni, uning institutlarini, tuzilmalarini, boshqarish usullarini isloh
qilish-dangina iborat emas, albatta, ular kishilarni eskicha qarashlardan,
boqimandalik kayfiyatidan xalos qilib, ularning ongida tub o zgarishlar yasashni
‘
ham nazarda tutadi. Darhaqiqat, to ma naviy kamolotga yetmaguncha, to xatti-
’
harakatlarimiz, munosabatlarimiz aqlu idrok va umumiy manfaat doirasi bilan
chegaralanmaguncha demokratiyaning mazmuni ham, ko lami ham kutganimiz
‘
darajasida bo lmaydi. Bu bevosita fuqarolar ongi va dunyoqarashini tubdan
‘
o zgartirish, yaqin o tmishimizdan qolgan loqaydlik va boqimandalik
‘ ‘
kayfiyatlarini yo qotish, shu asosda milliy davlatimiz, milliy Vatanimiz istiqboli
‘
uchun kuyinish tuyg ularini kuchaytirish kabi murakkab, uzoq muddatli jarayon
‘
bilan bogliq.
Bugungi kun boshqaruvida rahbar ma naviyatini shakllantirishda an a-
’ ’
naviylik va zamonaviylik uyg unligiga ahamiyat berish lozim. Zero, ma naviyati
‘ ’
yuksak va ma naviy o zligini anglagan shaxs va jamiyat farovonligi
’ ‘
boshqaruvda rahbarning qanday fazilatlarga ega ekanligi bilan uyg un kechadi.
‘
Insoniyat taraqqiyotining hozirgi bosqichida rahbar ijtimoiy qatlami faollik
ko rsatmoqda. Chunki rahbarlar muammolarni hal qilish, odamlarni bunyodkorlik
’
sari uyushtirish va istiqbolga yetaklashdek asosiy vazifalarni bajarmoqda. Shu
sababli Prezidentimiz Islom Karimov rahbarlarning yuksak ma naviy saviyaga
“ ’
ega bo lishi masalasini kun tartibiga qo ydi.
‘ ” ‘
Rahbar ma naviy saviyasining yuqori darajada bo lishi va faoliyat
’ ‘
samaradorligining oshishida ijtimoiy adolat tamoyilining ahamiyati katta. Negaki,
38

ijtimoiy adolat umummanfaatini ro yobga chiqaruvchi tenglik, qonuniylik va‘
huquqiylik qoidalariga asoslanishi bilan diqqatga sazovor.
Demokratik davlatchilik sharoitida ijtimoiy adolat siyosati muhim o rin
‘
tutadi. O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining Muqaddima qismida
‘ “ ”
yurtimizda barpo etilayotgan demokratik davlatimiz demokratiya va ijtimoiy
“
adolatga sadoqat da bo lishi ta kidlanib, bu borada davlat o z faoliyatini
” ‘ ’ “ ‘
inson va jamiyat farovonligini ko zlab, ijtimoiy adolat va qonuniylik prinsiplari
‘
asosida amalga oshirishi
” 26
belgilab qo yilgan (14-modda). Haqiqatan ham, ‘
birinchidan, ijtimoiy adolat de mokratik davlat siyosatining muhim tamoyillaridan
biri; ikkinchidan, demokratik davlat siyosatda ijtimoiy adolat tamoyiliga amal
qilish bilan inson va jamiyat farovonligini ro yobga chiqaradi; uchinchidan, bu
‘
tamoyil xalqaro meyoriy hujjatlarning negizini tashkil qiladi (misol uchun
Yevropada Xavfsizlik va Hamkorlik Kengashining insoniylik mezonlari bo yicha
‘
hujjati).
Ijtimoiy adolat tamoyilining negizini davlatning ijtimoiy muammolarni hal
etish, ijtimoiy barqarorlikni ta minlash va ijtimoiy rivojlanishni yo lga
’ ‘
qo yishda tashabbuskor bo lishi tashkil qiladi. Shu sababli taraqqiyotning
‘ ‘
o zbek modelida kuchli ijtimoiy siyosat yuritish asosiy tamoyillardan biri
’ “ ”
sifatida qabul qilingan. Buning amaliy isboti sifatida mamlakatimizda davlat
“
budjetining 50 foizidan ziyodi ijtimoiy sohaga yo naltirilganini ko rsatish
‘ ” ‘
mumkin.
Ijtimoiy adolat davlat siyosatining insonparvarligini namoyon qiluvchi aso siy
mezondir. Keyingi vaqtlarda ijtimoiy adolat tamoyili keng obyektlaridan biri deb
qarash zarurati ana shu mezondan kelib chiqmoqda.
Bugungi kunda ijtimoiy adolat tamoyili davlat siyosatining nafaqat muayyan
yo nalishini, balki jamiyat ehtiyojlarini qondiruvchi eng muhim tamoyilga
‘
aylandi. Chunki ijtimoiy adolat davlat siyosatining harakat vositasidir. Uning
vositasida jamiyat xavfsizligini saqlash va uning istiqbolini ta minlash mumkin.
’
Shu ma noda, ijtimoiy adolat deganda, nafaqat muhtojlarni moddiy qo llab-
’ ‘
26
O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, T,: O zbekiston, 2008-y. 5-b.
’ ’
39

quvvat-lashni, balki davlat siyosatining ma no-mazmunini ham tushunish lozim’
bo ladi. Bu masalalar rahbar tomonidan idrok etilishi kerak.
‘
Hozirgi zamonaviy jamiyat jadal sur atlar bilan taraqqiy etayotgan ijtimoiy
’
jarayonlarni qamrab olar ekan, yangi rahbarlar oldiga murakkab va mas uliyatli
’
talablarni qo ymoqda. Shu jihatdan olib qaraganda, bugungi kun rahbar
‘
birinchidan, o ziga yuklatilgan masalalarni amalga oshirishda chuqur bilim va
‘
malakaga ega, kamol topgan yetuk shaxs, ikkinchidan, jamoaning samarali faoliyat
yuritishi, rivoj topishiga ko mak beruvchi hamda unda hukm surayotgan
‘
qadriyatlarga sodiq jamoa a zosi, uchinchidan, ta lim-tarbiya beruvchi, yo l-
’ ’ ‘
yo riq ko rsatuvchi, jamoada sog lom muhit yaratuvchi axloqiy fazilatlarga boy
‘ ‘ ‘
ustoz; to rtinchidan, hozirgi zamon rahbari talablarga javob beradigan o z
‘ ‘
kasbini puxta egallash va mahoratini takomillashtirishga doimo intiluvchi
mutaxassis, o z jamoasiga sodiq, jamoaning manfaatlarini himoya qiluvchi hamda
‘
ishini puxta, sifatli va kechiktirmay ijro etuvchi xodim hamdir. Shular barobarida,
jamoa va xalqning zamonaviy yetakchisi fidoyi, mard, qat iyatli, mustaqil fikr
– ’
va keng dunyoqarash egasi, mas uliyatli, tashabbuskor, adolatli, ziyoli, siyosiy
’
chiniqqan, izlanuvchan, so zi bilan ishi bir, halol, madaniyati hamda ma naviyati
‘ ’
yuksak bo lishi lozim.
‘
Global axborot davri XXI asr jamiyatning barcha a zolari, shu jumladan,
– ’
zamonaviy rahbar kadrlardan ham yangi axborot va Internet texnologiyalardan
foydalana bilishi, axborotni kechiktirmay qabul qilishi va qayta ishlashi, xullas,
axborot madaniyatiga ega bo lishi zarurligini taqozo etmoqda. Zero, hozirda
‘
bosh-qaruv sohasidagi kadrlar zamonaviy rahbarlarning IT (ingl. axborot
– –
texno-logiyalari)dan chuqur bilimga egaligi davlat va jamiyat taraqqiyotining
muhim omillaridan biri hisoblanadi.
Bugungi shiddatli axborot oqimida erkin ish yuritish va yaxshi yashash uchun
har bir shaxs umumbashariy madaniyatning tarkibiy qismi axborotni qidirib
–
topish va ishlata bilish madaniyatiga ega bo lishi kerak. Insonning axborot
‘
madaniyati esa, quyidagi mezonlardan iborat:
40

texnik moslamalardan (mobil telefondan kompyuter va kompyuter–
tarmoqlarigacha) foydalanishni bilish ko nikmalari;
‘
o z faoliyatida asosi dasturlardan iborat kompyuter axborot texnologi-
– ‘ –
yasini qo llashga qodirlik;
‘
turli manbalar: vaqtli matbuot, elektron kommunikatsiyalardan axborotni
–
tanlay olish va uni baholashi; ma lumotni tushunarli taqdim etish va samarali
’
istifoda qilish mahorati;
axborotni tahliliy qayta ishlash va yangi sifatli axborotni yarata olish
–
qobiliyati;
turfa xil axborot bilan ishlash mahorati;
–
o z faoliyat doirasidagi axborot oqimlarining xususiyatlaridan xabardor
– ‘
bo lish;
‘
shaxsiy axborot-qidiruv tizimlari yaratish;
–
informatsion aloqa bog lash qobiliyati va kompyuter bo yicha
– ‘ ‘
savodxonligi;
axborotga bo lgan ehtiyojini aniq ifoda eta bilish;
– ‘
– informatsion resurelarda kerakli axborot qidiruvini samarali olib
borish. Tig iz axborotlashgan jamiyat hozirgi rahbarlar zimmasiga yangi
‘ –
axborot va informatsion texnologiyalar bilan ishlash vazifasini yukladi.
Rahbarning axborot madaniyati ishni tashkil qilish va kasbi bilan bog lik
’
faoliyatini takomillashtirish-ning yangi, aqliy-axboriy usulidir.
Zamonaviy rahbar kadrlarga qo yilayotgan talablar ko lami ortib
‘ ‘
bormoqda. Bunga sabab davlat va xo jalik boshqaruvida demokratiyaning
‘
chuqurlashib borayotganligi hamda globallashuv jarayonining
tezlashayotganligidir.
Hozirgi zamon rahbari nafaqat yuksak bilim va madaniyatda, balki amaliy
faoliyatda ham atrofdagilarga ibrat bo lishi zarurligi taqozo etilmokda. Chunki bu
‘
bilan rahbar: 1) muayyan ijtimoiy guruhga ta sir ko rsatadi; 2) har qanday
’ ‘
vaziyatda ham hal qiluvchi qaror qabul qila oladi; 3) odamlarda kelajakka ishonch
41

uyg otadi. Rahbar har tomonlama yetuk shaxs bo lishi uchun u, eng avvalo, bu’ ‘
masalada asosiy omil sifatida demokratik qadriyatlarga tayanishi lozim,
Demokratik qadriyatlar nafaqat jozibaliligi bilan, balki rahbarning ish
samaradorligini oshirish asosi ekanligi bilan diqqatni tortadi. Bizning nazarimizda,
rahbarning yetukligini aniqlash va baholashda quyidagi uch demokratik
qadriyatning ahamiyati katta:
1. Insonni qadrlash.
2. Oshkoralik.
3. Mas uliyatlilik.
’
Insonni qadrlash rahbar uchun muhim omildir. Negaki, rahbar o z faoliyati
‘
davomida uch toifa kishilar bilan munosabatga kirishadi: 1) o z qo li ostidagi
‘ ‘
xodimlar bilan; 2) murojaat qiluvchi fuqarolar bilan; 3) tashkilot hamkorlari bilan.
Bu toifa kishilari odatda diqqat va e tibor bilan munosabatda bo lishni taqozo
’ ‘
etadi. Shu sababli rahbar faoliyatida inson manfaatlarini ustuvor qo yish bilan
‘
insonni qadrlashga erishish mumkin. Buning uchun rahbar shaxsda vakolat, huquq
va imkoniyat bor.
Kuzatishlar shuni ko rsatadiki, inson manfaatlarini ustuvor qo ymaslik
‘ ‘
rahbarga nisbatan ishonchsizlikning paydo bo lishiga olib keladi. Shu sababli
‘
mutaxassislar rahbarning insonshunos bo lishi masalasini ilgari suradilar.
“ ‘ ”
Bunda insonga nisbatan mehr bilan munosabatda bo lish muhim. Insoniy
‘
munosabat ko rgan har bir kishi muammosi hal bo lmasa ham rahbarga nisbatan
‘ ‘
iliq munosabatda qolishi tajribada sinalgan.
Rahbar yetukligida oshkoralik ham muhim ahamiyatga ega. Bunda rahbar: 1)
o zgalarga murojaatda; 2) qaror qabul qilishda; 3) jamoani uyushtirishda oshkora
‘
yo l tutishi kerak. Oshko
‘ ralik rahbar faoliyatida qonuniylikning ta minlanishiga ’
olib keladi. Chunki bunda rahbarning ish uslubi va faoliyati ochiq-oydin namoyon
bo lib turadi. Unga nisbatan o rinsiz shubha qilish yoki xavfsirash kabi illatlar
‘ ‘
ildiz otmaydi. Chunki bunday sharoitda rahbarning faoliyat jarayoni barchaning
ko z o ngida kechadi .
“ ‘ ‘ ”
42

Rahbar yetukligining yana bir mezoni uning mas uliyatliligidir. Aslida’
mas uliyat rahbar uchun eng muhim demokratik qadriyat hisoblanadi. Rahbar
’
mas uliyati quyidagi jihatlarda namoyon bo ladi: 1) mavjud muammoga yechim
’ ‘
topish; 2) tashkilotni oqilona boshqarish; 3) oldindan tashkilot istiqbolini ko ra
‘
olish. Mas uliyat rahbardan sutkasiga o n olti soat ishlashni va muntazam
’ ‘
izlanishni taqozo etadi.
Olimlarning fikricha, mas uliyatli rahbar faoliyatida samaradorlik darajasi
’
yuqori bo ladi. Buning uchun rahbar o z ishiga ishtiyoq, ilhom va qiziqish bilan
‘ ‘
kirishishi lozim. Bu xususiyatlar rahbarning botinida bo lishi kerak.
‘
Zero, insonni qadrlash, oshkoralik va mas uliyat kabi demokratik qadriyatlar
’
rahbar yetukligi uchun zaruriy omillardir. Bu qadriyatlar ideal emas, ularni
o zlashtirish mumkin. Ayrim rahbarlarimizda buning uchun qunt, hafsala va
‘
intilish yetishmaydi. Vaxolanki, bu illatlardan qutilish davr talabidir. Bundan
tashqari, mazkur demokratik qadriyatlar mil liy g oyamizning negiz-asoslarini
’
tashkil qiladi. Yurt tinchligi, Vatan ravnaqi va xalq farovonligini ta minlashda
’
rahbarning demokratik qadriyatlarni nechog lik o zlashtirganligi alohida
‘ ‘
ahamiyat kasb etmoqda.
Zamonaviy jamiyatda rahbar yetukligini baholashda demokratik qadriyatlarga
asoslanish hozircha maqbul yondashuv bo lib qolmoqda. Chunki demokratik
‘
qadriyatlar boshqaruvni insonparvarlashtirish, siyosiy va axloq qoidalariga
uyg un rioya qilish, istalmagan muammolarni o z vaqtida hal qilishning muhim
’ ‘
omili bo lib qolmoqda.
‘
Yuqoridagilardan xulosa qilib aytganda, rahbarning demokratik qadriyatlarni
o zlashtirishi va unga amal qilishi nafaqat tashkilotning, balki jamiyatning ham
‘
imijini ta minlovchi omil bo lib xizmat qiladi. Bu holni idrok qilish esa hamon
’ ‘
dolzarbligicha qolayotganligi barchamizga ayon haqiqatdir.
Mustaqillikning ilk davrlaridanoq Kadrlar tayyorlash milliy dasturini ishlab
“
chiqish bilan bog liq jarayon uzoq yillar mobaynida bu sohada talay muammolar
‘
yig ilib qolgaini ko rsatdi . Shuningdek, keyingi yillarda mamlakatda rahbar
‘ ‘ ”
kadrlar tayyorlash va tanlash tizimini shakllantirish borasida olib borilgan
43

islohotlar, bu sohaga doir qabul qilin-an huquqiy-meyoriy asoslar ham muhim
ahamiyat kasb etdi.
Respublikamizni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish, xalq xo jaligining barcha‘
sohalarida, avvalambor, kadrlar va rahbar kadrlar tayyorlash, ayniqsa, bozor
sharoitiga tez moslasha oladigan zamonaviy, fikri teran va mas uliyatli kadrlar
’
tayyorlash muhim ahamiyatga ega.
Jamiyatimizda islohotlarni jadallashtirish, huquqiy demokratik va fuqarolik
jamiyati qurish, davlat boshqaruvining samarali tizimini shakllantirishda rahbar
kadrlar tayyorlash tizimini isloh qilish taqozo etiladi. Rahbar kadrlar tayyorlash
siyosati kuchli demokratik huquqiy davlat va fuqarolik jamiyati barpo etish va
–
pirovardida mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish, aholining turmush
farovonligini oshirish vazifalari bilan chambarchas bog liq.
’
Har bir sohani boshqarishda rahbar kadrlar qanday bo lishi, o z funsional
‘ ‘
vazifasini har tomonlama to g ri bajarib, xodimlar, jamoa oldida barcha
‘ ’
masalalarni mukammal bajara olishi to g risida aniq qolipga solingan qonun-
‘ ‘
qoida yoki tartib ishlab chiqilmagan bo lsa-da, rahbar kadrlar asosiy e tiborni
‘ ’
nimalarga qaratishi kerakligi, u qanday xislat va fazilatlarni o zida shakllantirishi
‘
lozimligi to g risida buyuk mutaffakirlar, donishmandlar va davlat arboblarning
‘ ‘
o gitlariga amal qilinsa, juda katta yutuqqa erishgan bo lamiz.
‘ ‘
Ma lumki, mamlakatimizda bugungi kunda davlat va xo jalik boshqaruvida
’ ‘
faoliyat ko rsatish uchun oliy ma lumotli kadrlar tayyorlaydigan 70 dan ortiq
‘ ’
institut va universitetlar mav jud. Shuningdek, kadrlar tayyorlash va malakasini
oshirishga ixtisoslashgan 20 dan ortiq akademiya va institutlarda turli markazlar,
fakultetlar va kurslar faoliyat yuritib kelmoqda. Ushbu muassasalar va markazlar,
birinchidan, mavjud talabni to liq qondirishga yetarli emas, ikkinchidan, ularning
‘
aksariyati umumiy ma lumotlar berishga ixtisoslashgan yoki bir necha kunlik
’
ma ruza va seminarlar o tishga mo ljallangan.
’ ‘ ‘
Bundan tashqari, oliy ta limdan keyin davlat va xo jalik boshqaruvi
’ ‘
tizimida ishlayotgan kadrlarni rahbarlik lavozimlariga tayyorlash uchun boshqaruv
tizimida faoliyat yurituvchi rahbar kadrlarni tayyorlashga mo ljallangan muassasa
‘
44

1995-yildan Prezidentimiz tashabbuslari bilan O zbekiston Respublikasi– ‘
Prezidenti huzuridagi Davlat va jamiyat qurilishi akademiyasi faoliyat
ko rsatmoqda. O tgan davr mobaynida Akademiyada tahsil olib, bu
‘ ‘ gungi kunda
xalq xo jaligining barcha tarmoqlarini ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda rahbarlik
‘
lavozimlarida ishlayotgan kadrlarning o rni alohida ahamiyatga ega. Shu bilan
‘
birga, bugungi kunda tarmoq va hududlarda professional boshqaruv kadrlarining
yetishmasligi jamiyatning asosiy muammolaridan biri bo lib qolmoqda.
‘
Respublikamizda boshqaruv tizimidagi rahbar kadrlar faoliyatiga baho
berilganda qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyati tizimlari bo yicha
‘
qaraydigan bo lsak, aksariyat hollarda ijro etuvchi hokimiyatga ko proq
‘ ‘
murojaat qilinadi. Buning asosiy sabablari:
birinchidan, ijro hokimiyati tizimida boshqaruv rahbar kadrlari soni
–
ko pchilikni tashkil etishi, ya ni qariyb 160 mingdan ortiq boshqaruv apparati
‘ ’
xodimlari mavjud bo lib, Oliy Majlis Qonunchilik palatasida 150 nafar deputat,
‘
Oliy Majlis Senatida 100 nafar senator faoliyat ko rsatadi. Sud hokimiyati
‘
tizimida asa respublika bo yicha qariyb 1000 nafardan ortiqroq sudyalar faoliyat
‘
yuritadi;
ikkinchidan, ijro etuvchi hokimiyatning, asosan, o rta va quyi
– ‘
bo g inlarida mas uliyatli, izlanuvchan zamonaviy rahbar kadrlarga bo lgan
‘ ‘ ’ ‘
talab ortib bormoqda;
uchinchidan, qonun chiqaruvchi hokimiyat tomonidan chiqarilgan
–
qonunlar, O zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va qarorlari, hukumat
’
qarorlari, farmoyish va boshqa meyoriy hujjatlar ijrosini ta minlashda ijro etuvchi
’
hokimiyat tizimidagi rahbar kadrlarning mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanishidagi o rni juda muhim.
‘
Mehnatsevarlik shaxs mehnatining ham sifat, ham miqdor jihatdan
–
unumdor bo lishini ta minlaydigan sifat. Bu sifat shaxsning mehnatga ijobiy
‘ ’
munosabati, mehnat jarayonidagi g ayrat-shijoati kabilarda namoyon bo ladi.
‘ ‘
Psixologik jihatdan esa mehnatsevarlik mehnatga bo lgan ehtiyojning
‘
shakllanishi, mehnatdan qoniqish va lazzatlanish hissi mavjudligini taqozo qiladi.
45

Agar rahbar mehnatsevar bo lmasa, u boshqalardan mehnatsevarlikni talab‘
qilsa-da, uning natijasi bo lmaydi. Rahbar mehnatsevar bo lishi bilan birga, bu
‘ ‘
sifatni xodimlarda majburiy yo l bilan shakllantirilishi mumkin emasligini, ya ni
‘ ’
majburiy mehnatni qalbdan his etib, bajara olmasligini bilishi lozim. Xodimlarga
mehnat jarayonida, jamoada erkinliklar yaratilgan taqdirdagina ularda
mehnatsevarlik xususiyati shakllanishi mumkin.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki;
birinchidan, O zbekiston mustaqillik yillarida davlat hokimiyati
– ‘
institutlari bilan shaxs o rtasidagi munosabatlarni yangicha siyosiy negizda
‘
tashkil etdi. Shaxs manfaatining ustuvorligi uning muhim demokratik tamoyilidir;
ikkinchidan, davlat hokimiyati tarmoqlarining mustaqil faoliyat yuritishi
–
uchun tegish li huquqiy asoslar yaratilib borilayotganligi fuqarolarning davlat
qurilishi sohasida er kin, demokratik asosda ishtirok etish hamda o zining haq-
‘
huquq va manfaatlarini himoya qilishida siyosiy shart-sharoit yaratmoqda;
uchinchidan, davlat hokimiyati institutlarining nomarkazlashuvi amalga
–
oshirilmoqda. Bu joylarda mahalliy davlat hokimiyati va fuqarolarning o zini-
‘
o zi boshqarish organlarining vakolatlarini kengaytirish orqali ularning siyosiy
‘
faoliyatini oshirishga ijobiy ta sir ko rsatmoqda;
’ ‘
to rtinchidan, fuqarolik jamiyatiga xos demokratik, nodavlat notijorat
– ‘
institutlari ko paymoqda. Ularning fuqarolar manfaatlarini himoya qilishdagi
’
ta siri ortib bormoqda hamda ular davlat va jamiyat boshqaruvida faol ishtirok
’
etib, qarorlar qabul kilishda ijobiy ahamiyat kasb etadi va inson taraqqiyotiga
xizmat qiladi.
46

II. BOB. ZAMONAVIY BOSHQARUVNING MA NAVIY-MA RIFIY’ ’
JIHATLARI VA UNING TAHLILI
II.1. Hozirgi zamon ta lim-tarbiya jarayonini boshqarish
’
Pedagog ta lim-tarbiya jarayoni subyekti sifatida jamiyatning boshqa
’
ijtimoiy guruhlariga nisbatan hayotda muayyan mavqega ega. U jamiyatda
sog lom avlodni tarbiyalash jarayoni uchun mas uldir. Bundan buyon barcha
’ ’ “
rejalarimizda madaniyat, ma rifat, jismoniy tarbiya va sport birinchi darajali
’
vazifalat qatoridan joy olishi lozim. Va nihoyat, shu sohalarda ishlayotgan kadrlar
masalasi .
” 27
U mazkur jarayonni boshqaradi, rahbarlik qiladi, shaklan va
mazmunan tashkil etadi, uning natijasi uchun bevosita javobgar hisoblanadi.
Ushbu mas uliyatni muvaffaqiyat bilan amalga oshirish garovi esa ko p jihatdan
’ ‘
pedagogning axloqiy madaniyatlilik darajasiga bog liq. Chunki u davlat
’
tomonidan berilgan vakolatlar, huquqlar, imtiyozlar asosida davlatning boshqaruv,
ta lim-tarbiya maqsad va vazifalarini amalga oshirish siyosatini bajarish
’
imkoniyatiga ega bo lgan shaxs hisoblanadi. Ayni paytda, unga mas uliyat va
‘ ’
majburiyat ham yuklanadi. Demak, u imtiyoz va mas uliyat oralig ida o ziga
’ ‘ ‘
xos faoliyat yurituvchi shaxsdir. Boshqa ijtimoiy guruhlarga nisbatan u ana shu
ziddiyat qurshovida bo ladi. Bu qurshov da mo tadil harakat qilishi uchun
‘ “ ” ‘
uning o zi axloqiy madaniyatga ega bo lishi nihoyatda muhimdir. Olimlar
‘ ‘
fikricha, axloqiy madaniyat inson uchun eng muhim vazifani bajaradi, ya ni:
’
1. Axloqiy madaniyat moddiy va ma naviy ehtiyojlarning hosilasi sifatida
’
kishini umumiy axloq meyorlariga moslashtiradi.
2. Bu moslashtirishda insonning tabiati, aqli, insoniy his-tuyg ulari, o zini
’ ‘
anglash layoqati, ijtimoiy hayotda o z o rniga ega bo lish jarayonini
‘ ‘ ‘
takomillashtiradi.
Demak, ta lim-tarbiya sohasida rahbar imtiyoz va majburiyat oralig ida
’ ’
faoliyat yuritar ekan, umumaxloqiy meyorlarga moslashishi va buning vositasida
o z axloqiy ongini takomillashtirib borishi lozim. Agar u takomillashib borishdan
‘
bir lahza to xtasa, mo tadil yo lni qo ldan boy beradi. Shu ma noda,
‘ ‘ ‘ ‘ ’
27
Karimov I.A. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch , T.: Ma naviyat, 2008-y.
“ ’ – ” ’ 79-bet.
47

Prezident I. A. Karimovning: Zamon talablariga mos bo lish uchun hammamiz“ ‘
qaytadan o qishimiz darkor. Buning aybi yo q. O qish va o rganish hech
‘ ‘ ‘ ‘
kimga zarar yetkazmagan. Agar qaysarlikka borib, masalaning mohiyatini yaxshi
tushunmasak, unda xato qilamiz. Lavozim va vazifaga ega bo liboq darrov
‘
o zgarib qolamiz. Boshqalarni nazarga ilmay qo yamiz. Xuddi atrofdagilarning
‘ ‘
bizdan aqli, saviyasi pastdek tuyuladi. Eng katta xatomiz ana shunda , degan
” –
fikri aynan jamiyatning har bir a zosi uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Bunday
’
yondashuv pedagogning o z axloqiy madaniyatini takomillashtirib borishda
‘
o qish va o rganish yo li dan borishini taqozo etadi. Chunki o qish va
“ ‘ ‘ ‘ ” ‘
o rganish pedagog uchun axloqiy madaniyatning g oyaviy asoslarini egallashi
‘ ’
uchun zamin hisoblanadi.
Ushbu muammo tarixiy xarakterga ega bo lib, asrlar osha dolzarblik kasb
‘
etib kelmoqda. Jumladan, Sharq va G arb falsafiy-axloqiy tafakkur rivojida
‘
axloqiy ong va axloqiy xatti-harakatlar muammosiga jiddiy e tibor qaratilgan. Bu
’
borada dastlab Sharq donishmandi Konfutsiy Davlat bu katta bir oila, davlat
“ –
ayonlari (xizmatchilari) xuddi oiladagi singari kichikning kattalarga bo ysunishi
‘
qoidasiga amal qilishlari kerak , degan g oyani ilgari surgan. Mazkur g oyada
” ‘ ’
quyidagilar aks etgan: birinchisi, davlat oila kabi shaxs manfaatlarini ro yobga
‘
chiqaradi; shu jumladan, ta lim muassasasi ham shu maqsadni amalga oshiradi;
’
ikkinchisi, ta lim muassasasi o quvchi va o qituvchilari o z mavqelari
’ ‘ ‘ ‘
bo yicha bir-birlariga axloqiy munosabatda bo lishlari kerak, bu xuddi kichik
‘ ‘
yoshdagilarning katta yoshdagilarga hurmat munosabatida bo lishiga o xshaydi.
‘ ‘
Demak, ta lim muassasalari manfaat manbai ekanini o qituvchi ham, o quvchi
’ ‘ ‘
ham anglab olishi lozim. Konfutsiyning Davlatni boshqarishda odam o ldirish
“ ‘
shartmi? Agar siz ezgulikka intilsangiz, xalq ham ezgu axloqli bo ladi. Mardning
‘
axloqi shamolga o xshaydi, nomardning axloqi esa maysaga o xshaydi. Maysa
‘ ‘
shamol qaysi tomonga essa, shu tomonga egiladi , degan fikri o qituvchi uchun
” ‘
ham taalluqlidir. Demak, bunday shaxsda ezgulik, mardlik, yetakchilik kabi
axloqiy sifatlar bo lishi lozim.
‘
48

Mardlik bu inson tabiatiga xos bo lgan o zgalar xatosini kechirish va– ‘ ‘
o zgalarni xatoga yo l qo ymaslikka undash kabi xatti-harakatlardir. Bunday
‘ ‘ ‘
xatti-harakat esa yetakchilik xususiyati sifatida namoyon bo ladi. Konfutsiy
‘
nazarida yetakchilikning mazmuni shundan iboratki, u xuddi shamol maysani
tebratib chiniqtirish asosida voyaga yetkazgani singari o qituvchi ham o z
‘ ‘
o quvchilarini maqsadli ravishda tarbiyalab boradi. Zero, Konfutsiy bunday axloq
‘
sifatlariga ega shaxsning g olib va yetuk shaxs bo lishiga ishonadi. Bu borada u
‘ ‘
o zi ma qul ko rgan quyidagi yo lni tavsiya qiladi: Agar boyliklar kishilarga
‘ ’ ‘ ‘ “
teng taqsimlansa, kambag allik bo lmaydi; agar mamlakatda hamjihatlik bo lsa,
’ ‘ ‘
aholi soni ko payib boradi; agar davlatda tinchlik hukm sursa, hukmdorga tahdid
‘
bo lmaydi . Bu fikrlar ham aynan ta lim muassasasi, o qituvchi va o quvchi
‘ ” ’ ‘ ‘
bilan bog liq zanjirga bevosita taalluqlidir. Demak, pedagog yuksak axloqiy
’
madaniyatga ega bo lishi uchun tenglik, hamjihatlik, tinchlik tamoyillariga amal
‘
qilishi kerak. Kon futsiy fikricha, davlat boshqaruvida qonunga asoslanish jazo
“
vositasida tartib o rnatishga, ezgulik va urf-odatlarga asoslanib boshqarish esa
‘
tabiiy tartib o rnatishga olib keladi . Buyuk donishmand bu bilan boshqaruvni
‘ ”
an anaviy tarzda amalga oshirish tarafdori ekanligini bildiradi. Bu o ziga xos bir
’ ‘
qarash. Konfutsiyning zamondoshi Geppiy (er.av. V asr) fikriga ko ra, qonunlar
‘ “
mazmuniga qattiq ishonish va unga mutlaq darajada itoat qilish shart emas .
”
Negaki, qonunlarga ko p o zgarishlar kiritib boriladi, lekin an anaviy odatlar
‘ ‘ ’
nisba tan konservatorligi va axloqiy meyorlarga asoslanishi bilan yashovchan
bo ladi. Bu esa ta
‘ ’ lim-tarbiya jarayonini tashkil etish va boshqarishda muhim
ahamiyatga egadir.
Axloqiy madaniyat masalasiga doir yondashuvda G arb donishmandi
’
Aflotunning qarashlari ham Konfutsiy fikrlariga yaqin. U o zining Davlat
‘ “ ”
asarida ideal davlat oliy maqsad va koinot o rtasida mavjud bo ladi, bunday
“ ‘ ‘
davlat o z boshqaruvida faqat adolatga asoslanadi. Ideal davlat g oyasi esa
‘ ’
insonning qalbida bo lishi kerak degan g oyani ilgari suradi. Shu ma noda,
‘ ” ’ ’
buyuk donishmand insonning adolatlilik sifatiga ega bo lishi, oila, jamoa va
‘
davlatning adolatli bo lishiga olib kelishini ta kidlaydi.
‘ ’
49

Aflotunning fikricha, adolatli inson va adolatli jamiyat bir-biriga o xshaydi.‘
Inson qalbidagi, deb yozadi u, donishmandlik, mardlik va yetakchilik
“ – –
tuyg usi davlatga xos bo lgan kengashchilik, himoyachilik va tashabbuskorlikka
’ ‘
o xshaydi . Demak, har qanday pedagog oqillik, mardlik, yetakchilik kabi
‘ ”
axloqiy sifatlarga ega bo lishi kerak: agar diqqat qilinsa, bu o rindagi oqillik
‘ ‘ “ ”
sifati Konfutsiyda ezgulik deb berilgan. Har ikki mutafakkirning fikriga
“ ”
ko ra, ta lim-tarbiya jarayonini tashkil etish va boshqarishda pedagogning adolat
‘ ’
mezoniga amal qilishi ta lim-tarbiya samaradorligini oshirishda muhim ahamiyat
’
kasb etadi.
Donishmandning fikricha, mehnatsevarlik, tenglik, mo tadillik axloqiy ong
‘
tamoyillari bo lib, ular ham o quvchiga, ham o qituvchiga xos xususiyat
‘ ‘ ‘
hisoblanadi. Unga ko ra, ta lim-tarbiya jarayonining obyekti va subyekti mehnat
‘ ’
bilan axloqiy xatti-harakat qila oladi, tenglikka amal qilib o z maqsadiga erishadi
‘
va mo tadillikka rioya qilgan holda ta lim oladi va ta lim beradi.
‘ ’ ’
Axloqiy madaniyat masalasiga Arastu ham o ziga xos tarzda yondashadi.
‘
Uning fikricha, Davlat farovon hayot barpo etish uchun quriladi. Shu sababli
“ –
davlatni uyushgan bir jamoa deb qabul qilish lozim .
”
Demak, ta lim-tarbiya boshkaruvida ishtirok etuvchilar bir maqsad atrofida
’
uyushgan jamoa hisoblanadi. Bu yagona maqsad esa ta lim-tarbiya jarayonini
“ ’
muvaffaqiyatli tashkil etish dan iboratdir. Xuddi shu o rinda o qituvchining
” ‘ ‘
axloqiy madaniyatga ega bo lishi masalasi yuzaga chiqadi. Chunki u sinf
‘
jamoasini boshqarish uchun mas ul shaxs sifatida muayyan axlo
’ qiy me yorlarga ’
itoat qilishi shart.
Arastu bu masalani hal qilish uchun shaxs quyidagi axloqiy sifatlarga ega
bo lishi lozimligini ta kidlaydi, bular: maqsadlilik, oqillik, ezgulik. Bu axloqiy
‘ ’
sifatlar peda gogni barkamol siyosiy shaxs sifatida voyaga yetkazadi, deb
hisoblaydi. Arastu har bir shaxsda adolatparvarlik, mo tadillik, o rtahollik kabi
‘ ‘
sifatlarni tarkib toptirish uchun uni aql va axloq quroli vositasida to g ri
“ ” “ ” ‘ ’
tarbiyalash zarurligini ta kidlaydi. Bunda pedagog ta lim-tarbiya jarayoni
’ ’
boshkaruvida adolat qoidasiga rioya qilishi, munosabatlarda mo tadil bo lishi va
‘ ‘
50

mulkka egalik qilishda o rtahollik yo lini tutishi lozim bo ladi. Ana shundagina‘ ‘ ‘
u axloqiy madaniyatli pedagog hisoblanadi.
Ma lumki, eramizgacha bo lgan davrda Sharq va G arbning faylasuf-
’ ‘ ’
siyosatshunos mutafakkirlari axloqiy madaniyat masalasiga yondashishda turli
qarashlarni olg a surganlar. Bu quyidagilarda ko rinadi: birinchidan, har bir
’ ‘
shaxs o ziga xos axloqiy madaniyatga ega bo lishi shart; ikkinchidan, shaxsning
‘ ‘
axloqiy madaniyati muayyan axloqiy meyorlar va axloqiy tamoyillar asosida
shakllantiriladi; uchinchidan, ular mutafakkirlar bayon qilgan axlo kiy sifatlar va
tamoyillarga o xshash fazilatlarni qamrab oladi.
‘
O zbekiston Respublikasining Ta lim to g risida gi Qonuni va
’ “ ’ ‘ ‘ ”
Kadrlar tayyorlash mil liy dasturida belgilangan vazifalarni izchillik bilan hayotga
tatbiq etilishida oliy ta
’ limni rivojlantirish, Respublikamizni ijtimoiy-iqtisodiy
jihatdan rivojlantirish jarayonlarida ishni izchil tashkil eta oladigan malakali
mutaxassislar tayyorlash, bevosita boshqaruvni pedagogik-psixologik bilimlar
asosida tashkil etish davr talabidir. 28
Boshqaruv kasbiy mahoratini yoshlarda shakllantirish va boshqarish ijtimoiy
aql-idrokning doimiy rivojlantirilishiga asoslanadi. Tadqiqotlarga ko ra,
‘
darajasidan qat i nazar, rahbarlar faoliyati samaradorligining 60-90 foizini
’
kommunikativ omilkorlik belgilab beradi. O zbekiston sharoitida sohalar
’
bo yicha yetakchilarning vujudga kelishi ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan muhim
‘
ahamiyatga ega. Imkoniyatdan foydalanib, yetakchilikni belgilovchi ayrim
jihatlarga e tibor qaratsak. Chunki yetakchilikka xos jihatlar boshqaruv
’
mahoratining asosiy shakl va turlarini belgilab beradi.
Pedagogik jamoa ish unumining mahsuli aksariyat hollarda rahbarning
jonkuyarligi, tadbirkorligiga, shuningdek, uning talabchanligiga ham bog liq.
’
Xodimlar boshini qovushtirib, reja asosida, adolat bilan jamoani boshqaruvchi
rahbar jamoasida yutuqlar ko lami ortib boradi. Bugungi kunda barchamizning
‘
oldimizda ta lim va tarbiyani uzviy bog liq ravishda olib borish hamda barkamol
’ ’
avlodni tarbiyalash kabi muhim vazifalar turgan ekan, bunday mas uliyat ta lim
’ ’
28
Babadjanova N. Ta lim muassasalari rahbariga xos xususiyatlar” // Jamiyat va boshqaruv jurnali, T.: 2011-y.
“ “ ” ’
51

muassasasida faoliyat yuritayotgan har bir rahbarning chuqur bilimga ega,
tashabbuskor, qobiliyatli, o zini el-yurt uchun fido qiladigan inson bo lishini‘ ‘
talab etadi. Rahbarning tashkilotchilik salohiyati, jamoadagi ahillik, sog lom
’
psixologik muhit, ishning to gri yo lga qo yilganligi, zamon bilan hamnafas
‘ ‘ ‘
qadam tashlash kabi omillar har qaysi joyda muvaffaqiyatni ta minlaydi.
’
Ma lumki, rahbar kursisiga o tirgan har qanday shaxs, birinchi navbatda,
’ ‘
o zida mavjud tashkilotchilik, yetakchilik qobiliyatini namoyon etish orqali
‘
jamoani o z orqasidan ergashtiradi. Rahbar, avvalo, o zining ijobiy va salbiy
‘ ‘
xususiyatlarini tahdil eta olishi lozim. Rahbarning qo l ostidagi xodimlar sifatiga
‘
qo yiladigan talablarni aniqlashi uchun ko plab metodologik usullar mavjud.
‘ ‘
Zamonaviy rahbar uchun zarur bo lgan eng asosiy xususiyatlar quyidagilardan
‘
iborat: ochiqlik, xushmuomalalik bilan birga qattiqqo llik; yangilikni tez qabul
‘
qiluvchi va uni amalda qo llay biluvchi; dadil, jur atli, har bir ishning natijasini
‘ ’
oldindan ko ra oluvchi; tajribali, ishga tanqidiy yondashuvchi; ishonch hosil
’
qiluvchi; o zini tuta oluvchi; boshqalarni o z ustida ishlashga undovchi va turli
‘ ‘
kelishmovchiliklarni tinch yo l bilan qisqa fursatda hal qiluvchi.
‘
Rahbarga qo yiladigan talablarni ishga oid, axloqiy-psixologik, ilmiy kabi
‘
uch guruhga bo lish mumkin. Ishga oid guruhga, avvalo, uning tashkilotchilik,
‘
kadrlarni tanlay olish va ular bilan ishlash, kelishmovchiliklarni bartaraf eta olish,
jamoani birlashtirish kabi xususiyatlari kirsa, axloqiy-psixologik guruhga
pedagogik jamoadagi har bir xodim va o quvchilar bilan individual ishlay olish,
‘
axloqiy jihatdan namuna bo lish kabi sifatlar kiradi. Ilmiy guruhga, apbatta,
‘
rahbarning ilmiy salohiyati va pedagogik jamoa ilmiy salohiyatini oshirish, xodim-
larning o z ustida ishlashini nazorat eta olish qobiliyatini kiritish mumkin.
‘
Ishni ma lum bir tizim asosida, maqsadli rejalashtirish ta lim jarayonida
’ ’
juda katta ahamiyatga ega. Har bir jamoada o ziga xos muhit, yutuq va
‘
muammolar mavjud. Ta lim-tarbiya ishlarini yagona reja asosida olib borish
’
boshqarish uslubining eng samarali va ajralmas qismidir. Tadqiqotlardan
ma lumki, har bir boshqaruv faoliyatida muayyan tizimning bo lishi shartdir.
’ ‘
Tizim esa tasodifiy, bir-biriga aloqasi bo lmagan tadbirlar yig indisidan iborat
‘ ’
52

bo lmay, balki aniq sharoit, vaziyatning xususiyati hamda butun ta lim tizimi‘ ’
jamoasi oldida turgan vazifalarning xususiyatlarini hisobga olib aniq tartibga
solingan, bir-biri bilan uzviy bog lik va chuqur, puxta o ylab ko rilgan reja-
’ ‘ ‘
tadbirlar majmuidan iborat bo lishi talab etiladi. To g ri tuzilgan ish rejasi
‘ ‘ ’
xatoga yo l qo yishdan asrash bilan birga, ilgari yo l qo yilgan xato va
‘ ‘ ‘ ‘
kamchiliklarni tuzatishni ham ta minlaydi. Kutilgan natija, monitoring tahlillari,
’
xulosalarning ijobiy bo lishi, kafolati ham boshqaruvdagi tizimlilikka bog liq.
‘ ‘
Oliy ta lim muassasasidagi rahbarlik o ziga yarasha mas uliyat va bilim
’ ‘ ’
talab qiladi. Rahbar jamoaga yaxshi tanish bo lsa, bunda jamoa bilan rahbarning
‘
ishlab keta olishi va ta lim-tarbiya jarayonlarini to g ri tashkil qilishda bir-
’ ‘ ’
birini qo llab-quvvatlashi muhimdir. Rahbarlik butun bir jamoaning oldiga
‘
umumiy maqsad qo yib, uni amalga oshirishga birgalikda harakat qilish degani.
‘
Jamoa turli toifali, fe l-atvorli, turli saviya, dunyoqarash, turli maqsadga ega
’
shaxslardan tashkil topadi. Ular bilan til topishish uchun, avvalo, yangi rahbar
jamoaning ishonchini kozonishi lozim. Yangi rahbar jamoadagi sharoit va tartibni
tubdan o zgartirib yoki ish usullaridan batamom voz kechmasdan, imkoniyatdan
‘
kelib chiqqan holda o zgartirishlar kiritib boradi. Jamoa oldiga talab qo yish,
‘ ‘
vazifa yuklashdan oldin uning imkoniyatlari, bilim saviyalari chamalab ko riladi,
‘
shunga ko ra maqsad belgilanadi, reja va dasturlar ishlab chiqiladi. Bu jarayon
‘
rahbardan har bir xodimning shaxsiy sharoiti, fe l-atvori, ruhiyati, bilim darajasi,
’
imkoniyatini o rganish, umumiy psixologik holatini bilishni talab etadi.
‘
Zamonaviy rahbar jamoa bilan hamnafas, hamfikr bo lishi kerak. Shuningdek,
‘
jamiyatdagi har bir jarayonning ta limga bog liq jihatlarini tahlil qila olishi,
’ ‘
kamchiliklarni jamoa o rtasiga muammo sifa
‘ tida olib chiqishi, ularni bartaraf
etish uchun takliflar berishi, yangiliklarni amalga oshi rishga jamoani jalb qila
olishi lozim. Rahbar o z qo l ostidagi jamoa a zolarini shaxsan o rganib,
‘ ‘ ’ ‘
ularning mehnat faoliyatini munosib taqdirlay olishi lozim.
Mazkur xususiyatlarga ega bo lgan rahbar o z jamoasini samarali boshqara
‘ ‘
oladi va albatta, uning boshqaruvida bo lgan ta lim muassasasi doimo
‘ ’
boshqalarga nisbatan yetakchilikni boy bermaydi.
53

Pedagog rahbar millat taqdiri va kelajagini hal qilishga bevosita daxldor shaxs
hisoblanadi.
Ta lim muassasalarining boshqaruviga zamonaviy axborot va Internet’
texnologiyalarini keng joriy etilishi ularning ko p qirrali boshqaruv faoliyatini
‘
elektron ish yuritish uslublarini qo llab tashkil etishga hamda ta lim
‘ ’
jarayonlarini elektron darsliklar, mul timedia vositalari asosida olib borishga imkon
yaratadi. 29
Internet texnologiyalari o quv axborotlarini ko paytirish va tarqatishning
‘ ‘
chegaralanmagan va arzon imkoniyatlarini yaratadi, interfaol tartibda mustaqil
bilim olish ahamiyatini hamda o quv jarayonining izchilligini kuchaytiradi,
‘
Bugungi kunda axborot texnologiyalarini ta lim muassasalarining o quv-uslubiy
’ ‘
hamda ilmiy tadqiqotlar olib borish jarayonlariga joriy qilish ishlari
jadallashmoqda. Maqsad boshqaruv va o qitish jarayonlarining sifatini tubdan
– ‘
yaxshilash.
Quyida Respublikamizda bosh ta lim muassasasi hisoblangan O zbekiston
’ ‘
Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat va jamiyat qurilishi akademiyasining
Internet texnologiyala ri bazasida yaratilgan Intrenet portali asosidagi ish
“ ”
yuritish tizimining faoliyati keltiriladi.
Akademiyaning Intranet Web-portali uning tuzilmasi, ish yuritish
“ ”
jarayonlari, elek tron hujjat aylanishi, o quv va ilmiy faoliyati tug risidagi
‘ ’
ma lumotlarni yagona platforma asosida shakllantirgan axborot makoni
’
hisoblanadi. Portal asosida faoliyat yuritish bir oyna rejimida amalga
“ ”
oshiriladi.
Portal Akademiya hayoti, uning rahbariyati, kafedra va bo linmalari
‘
haqidagi umumiy ma lumotlarni, Akademiya miqyosida o tkaziladigan tadbirlar,
’ ‘
madaniy-ma rifiy yangiliklar va e lonlarni o zining sayt va sahifalarida
’ ’ ‘
muntazam yoritib boradi. U yagona axborot muhiti va o z tarkibidagi ixtiyoriy
‘
axborotni operativ izlab topishni ta minlaydi.
’
29
Nishonboyev T., Qoraboyev D. Ta lim muassasalari boshqaruvini zamonaviy axborot texnologiyalari asosida
“ ’
takomillashtirish // Jamiyat va boshqaruv jurnali, T.: 2011-y.
” “ ”
54

Akademiya boshqaruvini elektron shaklda tashkil etish va o quv jarayonini‘
muntazam moni toring qilib borish maqsadida Intranet portali tarkibida qator
“ ”
dasturiy tizimlar ish lab chiqilgan. Ular yordamida Akademiya faoliyati va o quv
‘
jarayonlari qog ozsiz ish yuritish texnologiyasi asosida tashkil etiladi. Jumladan:
‘
SOME TANLOV tizimi Akademiyada o qiyotgan va bitirib ketgan
“ ” – ‘
tinglovchilar monitoringini ta minlovchi axborot-qidiruv va tahlil tizimi. Tizim
’
ma lumotlar bazasi boshqaruvini ta minlaydi, uning yordamida tinglovchilar
’ ’
haqida batafsil ma lumotlar olish mum
’ kin. Dasturiy ta minot ma lumotlarni har ’ ’
xil kesimda, ya ni guruhlangan shaklda, so rovnoma shaklida, turli statistik
’ ‘
axborot shaklida ko rsatish imkoniyatiga ega.
‘
SOME TEST tizimi avtomatlashtirilgan test nazorati tizimi. U Intranet
“ ” –
muhitida test olishni ta minlaydi. Tizim bir paytning o zida bir nechta fanlar
’ ‘
majmuasidan test olish va har bir fan bo yicha natijalarni alohida tahlil qilish, test
‘
baholarining turli statistik natijalarini ko rsatishni ta minlaydi.
‘ ’
SOME REYTING" tizimi Akademiya fakultetlari tinglovchilarining
“ –
kafedralarda o qitiladigan fanlar bo yicha kundalik, oraliq va yakuniy
‘ ‘
natijalarini kuzatish, tinglovchining o zlashtirish reyting ballarini yig ib tahlil
‘ ‘
qilish va har xil kesimdagi operativ ma lumotlarni olish imkoniyatini yaratadi.
’
Ma lumotlar bazasida kafedra professor-o qituvchilari ro yxati, fakultet
’ ‘ ‘
tinglovchi-talabalari ro yxati, kafedra o quv fanlari, tinglovchi-talabalarning
‘ ‘
kundalik, oraliq va yakuniy nazorat bo yicha yig ilgan reyting ballari
‘ ’
ma lumotlar bazasida markazlashgan holda yig ib, saqlanadi.
’ ’
Akademiya tinglovchilarining o quv fanlaridan to plagan reyting ballarini
‘ ‘
tahlil qilish yo li bilan o zlashtirish natijalarini nazorat qilish ta minlanadi.
‘ ‘ ’
Fakultet bo yicha yillik o kuv rejalari, o quv fanlari buyicha umumiy va yarim
‘ ‘ ‘
yillik reyting qaydnomalarini har xil ko rinishda hosil qiladi. Reyting natijalari
‘
tahliliga asoslanib fakultetlar bo yicha statistik ma lumotlarni chiqaradi.
‘ ’
Akademiya professor-o qituvchilari hamda tinglovchilariga oid barcha
‘
ma lumotlar tizimning fakultet, kafedra va o quv markazi bo yicha
’ ‘ ‘
markazlashgan tuzilmaga ega ma lumotlar bazasida saqlanadi.
’
55

MUNShAOT hujjat aylanishi va ish yuritish nazoratini“ ”
avtomatlashtiruvchi tizimi akademiyada ish yuritish xizmatlari va hujjat
–
aylanishi boshkaruvini avtomatlashtiradi. Ush bu tizim rahbariyat topshiriqlarini
Akademiya xodimlari tomonidan bajarilishini markaz lashgan holda nazorat qilish
imkoniyatini beradi.
Yangi hujjat ro yxatga olinishi bilan kompyuter axborot bazasida shu hujjat
‘
uchun elek tron varaqa ochiladi (hujjat matnining elektron varianti ham bog lab
’
qo yilishi mumkin).
‘
Hujjat bilan ishlashi kerak bo lgan har bir xodim, ish joyidagi lokal
‘
tarmoqqa ulangan kompyuter orkali hujjat haqidagi ma lumotni qabul qilishi,
’
kerakli muolaja ni o tkazishi va yana qayta ishlashga jo natishi mumkin. Shu
“ ” ‘ ‘
hujjat bilan bog liq barcha amallar, uning akademiya ichida aylanishi avtomatik
’
tarzda tizim ma lumotlar bazasida yig ib boriladi.
’ ‘
Tizim Akademiya ish boshqaruvi va hujjat aylanishini qog ozsiz ish yuritish
’
texnologiyasiga o tkazib, quyidagi funksiyalarni avtomatlashtiradi:
‘
Akademiyaga kelgan barcha korrespondensiyalarni yagona ro yxatdan
– ‘
o tkazish hamda rahbariyatga yoki kerakli bo linmalarga yetkazish;
‘ ‘
Akademiyaning ichki va tashqariga jo natilgan hujjatlarini yagona
– ‘
ro yxatdan o tkazish;
‘ ‘
ishlatib bo lingan hujjatlarni arxivlashtirish;
– ‘
hujjatlarda keltirilgan tadbirlarning amalga oshirilishi, rahbariyat
–
rezolyutsiya va topshiriqlarining o z vaqtida bajarilishini nazorat qilish;
‘
zarur hujjatni kalitli so zlar bo yicha izlab topish, hujjat aylanishi
– ‘ ‘
bo yicha turli statistik hisobotlarni olish.
‘
Elektron dars jadvali fakultetlar bo yicha dars jadvali to g risidagi bir
– ‘ ‘ ‘
haftalik ma lumotni Akademiya Intranet muhitida chiqarib ko rsatishni
’ “ ” ‘
ta minlaydi.
’
Intranet axborot resurslarini boshqarish tizimi elektron asarlar resursi
“ ” –
ma lu
’ motlar bazasini boshqaruvchi dastur. Hozirgi kunda Akademiya Intranet “ ”
ma lumotlar baza
’ sida 1500 tadan ortiq elektron asarlar mavjud.
56

Tug ilgan kunlar dasturi tug ilgan kunlari yaqinlashgan hamkasblar’ – ’
ro yxatini avvaldan Intranet tabrik formasi sahifasiga chiqarib ko rsatuvchi
‘ “ ” ‘
dastur. Dastur tavallud egasiga tabriknomalar jo natish imkoniyatiga ega.
‘
RAHBAR TEST rahbar xodimlarning shaxsiy va professional
“ ” –
xususiyatlarini tahdil qiluvchi psixologik test tizimi.
Shu vaqtgacha zamonaviy boshqaruv sotsiologiyasi va psixologiyasi qo lga
‘
kiritgan yangilik va yutuqlarni yanada targ ib qilish, Akademiyada tahsil
‘
olayotgan tinglovchilarning boshqaruv (rahbarlik) mahorati monitoringini yanada
mukammallashtirish maqsadida Akademiya tinglovchilari, professor-
o qituvchilari va xodimlariga Intranet tarmog i vositasida psixo
‘ “ ” ‘ logik xizmat
ko rsatishni ta minlaydi.
‘ ’
Tizimning ma lumotlar bazasi Akademiya Boshqaruv sotsiologiyasi va
’ “
psixologiyasi kafedrasining bir necha yillik faoliyati natijasida to plangan
” ‘
tajriba va bilimlari, imkoniyatlari, kafedrada o qitilayotgan fanlar doirasida
‘
yig ilgan test va trening materiallari, kafedrada dars beruvchi professor va
’
o qituvchilarning ilmiy-amaliy salohiyati, kafed
‘ ra bilan hamkorlik qilayotgan
boshqa sotsiolog va psixolog olimlar tomonidan yaratilgan ilmiy ishlanmalar
asosida qurilgan.
Axborot materiallarini sahifada joylashtirish, psixologik testlarni o tkazish,
‘
savol-javob forumlari Intranet Platformasida olib boriladi.
“ ”
EKITOB elektron asarlar axborot qidiruv tizim yordamida an anaviy
“ ” ’
chop etilgan kitobning matni boblarga yoki undan maydaroq qismlarga ajratilib
ma lumotlar bazasida saqlanadi. Matn ma lumotlar bazasiga html formatda
’ ’
joylashtirilgan. Keyinchalik, tizimni ishlatish jarayonida, eletron kitob matnidan
kerakli ma lumot mundarija yordamida tanlab, ajratib olinadi va tizim sahifasiga
’
chiqariladi. Bundan tashqari, elektron kitob zarur ma lumotni kalit so z
’ ‘
yordamida izlash dasturi yordamida bazadan ajratib olish mumkin. Izlash
“ ”
jarayonida kiritilgan kalit so z, eletron kitob bobi sarlavhalari va matnidan
‘
qidiriladi. Tizim sahifasiga elektron kitob matni va unda joylashgan suratlar-
ma lumotlar bazasiga kiritilgan formatda chiqaradi.
’
57

Xalqaro aloqalar monitoringi dasturi avtomatlashtiruvchi axborot qidiruv–
va tahlil tizimi, Akademiya xalqaro aloqalari, o tkazilgan konferensiyalar, malaka
‘
oshirish masalalari, ekspert ma ruzachilar monitoringini olib borishni
’
ta minlaydi. Tizim xalqaro aloqalar bo limi faoliyatini avtomatlashtiradi.
’ ‘
Bellashuv natijasi baholarini hisoblovchi tizim turli konkurslar.
–
Quvnoqlar za zukkolar klubi bellashuvlarining sinovlari natijasini
“ ”
hisoblaydigan hakamlar vazifasini avtomatlashtiradi. Tizim sinov uchun ajratilgan
vaqtni hisoblab boruvchi taymerga ega.
Intranet portalining yana bir xususiyati shundan iboratki, uning tarkibida
“ ”
interfaol texnologiya asosida Psixolog va Yurist maslahati bloklari
“ ” “ ”
yaratilgan. Bloklar orkali portal foydalanuvchisi Akademiya yurist-maslahatchi va
psixolog bilan interfaol muloqotga o tib, anonim ravishda savol bilan murojaat
‘
etishi va masofaviy tarzda maslahat olishi mumkin.
Bunday masofaviy interfaol muloqotlar foydalanuvchiga keyinchalik psixolog
yoki yurist-maslahatchi bilan ochiq muloqot o rnatishi va mavjud muammolarni
‘
yanada chuqurroq muhokama qilishi uchun zamin yaratadi.
Shu bilan birga, foydalanuvchi Intranet tarmog i orqali ro yxatdan
“ ” ‘ ‘
o tib, o z ma lumot
‘ ‘ ’ lar bazasini yaratishi hamda interfaol muloqot davomida
psixologik forumlarda qatnashib ma lum bir natijalarga erishishi, ularning
’
o zgarish dinamikasini kuzatib borishi va olgan natijalarining namunaviy
‘
ko rsatkichdan qancha uzoqligi haqidagi ma lumotlarni olish imkoniyatiga ega
‘ ’
bo ladi.
‘
Shunday qilib, shaxsning, shu jumladan, pedagogning axloqiy madaniyatiga
doir yondashuvlari asosida quyidagi xulosalarga kelish mumkin:
pedagogga ta lim-tarbiya jarayonida hal qiluvchi qaror qabul qilish
– ’
huquqi berilganligi bilan u jamiyatning boshqa ijtimoiy guruhlariga nisbatan keng
imkoniyat va imtiyozlarga ega. Bu hol esa pedagogning yuksak axloqiy madaniyat
sohibi bo lishini taqozo etadi;
‘
faylasuf-siyosatshunos mutafakkirlar g oyalarida bayon etilgan har bir
– ’
insonda bo lishi lozim bo lgan ezgulik, mardlik, yetakchilik kabi axloqiy
‘ ‘
58

sifatlar, tenglik, hamjihatlik, tinchliksevarlik kabi axloqiy tamoyillar ta lim-’
tarbiya jarayonining negizini tashkil etadi;
axlokiy madaniyat o qituvchi uchun ham, o quvchi uchun ham muhim
– ‘ ‘
tarbiya mezoni hisoblanadi.
59

II. 2. Boshqaruvda rahbar ayol ma naviyati’
Ijtimoiy psixologiya fan va amaliyot sifatida so nggi yillarda gender-
‘
menejment dasturlari doirasida xotin-qizlarning boshqaruvdagi o rni va roli
‘
muammolariga alohida e tibor berib kelmoqda. Bunda boshqaruvning markaziy
’
figurasi sifa tida ayol shaxsi va uning o zgalarga ta sir ko rsatish xususiyatlari
‘ ’ ‘
masalasi dolzarblik kasb etmoqda. Chunki shaxsning rivojlanishi va
ijtimoiylashuvi muammosi bugun har qachongidan kuchaydi, uni tavsiflovchi
fenomenlar doirasi kengaydi. Zero, o z ruhiy kechinmalarini boshqarish, yaqinlari
‘
bilan samimiy, sog lom munosabatlarda bo lish istagi oddiy fuqarolarda kun
‘ ‘
sayin ortib borgan sari, ularning u yoki bu holatiga ijobiy yoki salbiy ta sir
’
o rsatishi mumkin bo lgan rahbar va lider shaxsiga qo yiladigan talablar ham
‘ ‘ ‘
ortib bormoqda. Bu bevosita muomala, o zaro ta sir va o zligini o zgalar
‘ ’ ‘ ‘
oldida namoyon eta olish qobiliyatlarining takomillashuvini talab qiladi. Shu bois
ham ishlab chiqarishning barcha sohalariga dadil kirib borayotgan xotin-qizlar va
ularning rahbarlik, liderlik qobiliyati masalasi dolzarb va ilmiy nuqtai nazardan
qiziqarlidir.
Shu o rinda ta kidlash joizki, davr har bir insonni mustaqil fikrli shaxs
‘ ’
sifatida fikrlashga, mulohaza yuritib, o zi uchun xulosalar chiqarishga majbur
‘
etmoqda. Ya ni, bu cheksiz olamda inson o zini o zgalarsiz, o z manfaatlarini
’ ‘ ‘ ‘
o zgalar manfaatisiz tasavvur qila olmagani uchun ham ijtimoiy psixologiyani,
‘
uning muhim predmeti bo lmish o zaro ta sir muammolarini, rahbarlik va
‘ ‘ ’
boshqaruv muammolarini yaxshi bilishga, o rganishga majbur bo layotir. Zero,
‘ ‘
mustaqil davlatning siyosati inson manfaatini himoya qilish, uning uchun munosib
turmush tarzini yaratish ekan, bu ishlarni amalga oshirish uchun bo lg usi
‘ ‘
mutaxassislar, qaysi sohada ta lim va tarbiya olishlaridan qat i nazar, ijtimoiy
’ ’
borliq qonuniyatlarini, aniqrog i, ijtimoiy psixolo
‘ gik jarayonlarni bilishi va undan
maromida foydalanib, turmush me yorlariga bo ysungan holda jamiyatda
’ ‘
o zining munosib o rnini egallab, fuqarolik burchini ado etishga tayyor bo lishi
‘ ‘ ‘
darkor. 30
30
Karimova V., Saidova Yu. Xotin-qizlar rahbarligi muammosi // Jamiyat va boshqaruv jurnali, T.: 2011-y.
“ ” “ ”
60

Fan nazarda tutishi lozim bo lgan holatlardan biri shundan iboratki, xotin-‘
qizlar qay sohada faoliyat ko rsatmasin, asl tabiatidan kelib chiqqan xolda
‘
kimlardandir juda keskin farq qilishni istamaydi, shu bilan birga, o ziga xoslikni
‘
ham saqlashga urinadi. Ularning ana shu o ziga xos psixologiyasi rahbarlikda
‘
erkaklar bilan ayollarning muayyan farqlari bo lishini taqozo etadi.
‘
An anaviy yondashuvga ko ra, rahbarlik yoki liderlik masalasi erkaklar
’ ‘
amalga oshiradigan mas uliyat sifatida qaraladi. Lekin eramizdan avvalgi IV
’
asrda yashagan faylasufning shunday gapi bor: Biz ayollarga pullarimizni, uy-
“
ro zg orimizni, farzandlarimizni ishonib topshiramiz. Nima uchun ularga davlat
‘ ‘
boshqaruvini ishonmasligimiz kerak? Bu gapning tagida ma no bor: ayollar
” ’
oiladan tashqari yumushlarni bajarishda ham o zlaridagi qator ijobiy sifatlarini
‘
namoyon etadilarki, aynan shu narsa ayniqsa, XX asrning oxiri va yangi asr
boshiga kelib ko plab ilmiy izlanishlarning predmetiga aylandi.
‘
O tkazilgan qator tadqiqotlarda gender tafovutlarining liderlikni samarali
‘
tashkil etishdagi o ziga xosligi nima ekanligiga e tibor qaratildi va bunda asosan
‘ ’
ayollar va ularning shaxsiy sifatlari diqqat markazida bo ldi.
‘
Ayollarning rahbarlik mavqelari tahlil qilinganda. ba zi murakkabliklar ke
’ lib
chiqadiki, buni o sha ayolning rahbarlik faoliyatini olib borishi uchun o zini qay
‘ ‘
darajada erkin tutishi bilan chambarchas bog liq. Ya ni, rahbarlik
‘ ’
lavozimlaridagi ko pgina ayollar o zlarini tutishlari, ish yuritishlari, hattoki,
‘ ‘
odamlarga munosabatlarda erkaklarga o xshab ketadilar. Umuman olganda,
‘
erkaklar va ayollar o rtasida o xshashliklar ham, tafovutlar ham mavjud, lekin
‘ ‘
tafovutlar hammaning diqqatini ko proq tortadi. Har bir alohida olingan erkak
‘
yoki ayolning shaxs sifatidagi indivi dual farqlaridagi tafovut gender rollaridagi
tafovutlardan ortiqroq bo lsa-da, eng muhim sifatlar nuqtai nazaridan, ya ni,
‘ ’
tobelik va emotsional bog liqlik sifatlarida tub farqlar bo lgani uchun ham
‘ ‘
ijtimoiy-psixologik farqlar kattaday tuyuladi.
Xususan, O zbekistonda o tkazilgan ko plab tadqiqotlarda o rta
‘ ‘ ‘ ‘
bo g in rahbar ayollari faoliyatining o ziga xos jihatlari borligi isbotlandi.
‘ ’ ‘
Bunday o ziga xosliklar quyidagilarda ifodalanadi:
‘
61

ayol rahbar o z ish faoliyatida bevosita rahbarlardan tashqari, o z– ‘ ‘
xodimlarining fikrlarini ham inobatga olib ishlaydi;
ayol rahbar, eng avvalo, o zi boshqarayotgan jamoadagi insonlar
– ‘
o rtasidagi shaxslararo munosabatlarga ko proq e tibor beradi;
‘ ‘ ’
ayol rahbar biror masalani hal qilishda 2-3 kishi bilan maslahatlashib,
–
so ng qaror qabul qiladi;
‘
ayol rahbar ishxona manfaatlari bilan oilaviy manfaatlarni deyarli bir da
– -
rajada ahamiyatli deb qaraydi;
uning xodimlarga beradigan ko rsatmalari ko proq konstruktiv bo lib,
– ‘ ‘ ‘
tashabbus ko rsatuvchi xodimlar bilan kelishuvlar asosida ishlaydi;
‘

– ayol rahbar xodimlarining shaxsiy hayotlari hamda oilaviy sharoitlari
bilan ham qiziqib turadi va hokazo. 31
Maxsus tadqiqotlar orqali ayrim yuqori lavozimlarda ishlaydigan ayollarga
xos xususiyatlar, sifatlar ham o rganilgan. To gri, siyosat bilan shug ullanuvchi
‘ ‘ ‘
ayollar soni erkaklarga nisbatan ancha kam bo lsa-da, davlat rahbarligi, Oliy
‘
palatalar, kongreslarda faoliyat ko rsatayotganlar ayollar shaxsiy sifatlari
‘
shkalasida sof ayollik xususiyatlaridan tashqari, tavakkalchilik, shijoat, matonat,
sabr-bardosh, faollik, intiluvchanlik, yuqori madaniyat, analitik fikrlash qobiliyati
kabi erkaklarga xos qator sifatlarni o zida mujassam etgan ayollarning siyosiy-
‘
ijtimoiy va tarixiy rollari muxim ekanligi isbotlandi. Ya ni, ayol kishi rahbarlik
’
lavozimi pillapoyalaridan yuqoriga ko tarilgani sari, o zida erkaklarga o xshash
‘ ‘ ‘
sifatlarni ko prok, namoyon etishga moyil bo ladi, oila manfaatlarini ham sekin-
‘ ‘
asta jamiyatnikidan keyingi o ringa qo yadigan bo lib boradi.
‘ ‘ ‘
Masalaning muhim jihati shundaki, aynan yuqori lavozimdagi ayollarning
noan anaviy sifatlari xarizmatik yoki rahbarlik pillapoyalaridan ko tarilgan sari
’ ‘
orttiriladigan sifatlar ekanligini empirik materiallar asosida o rganish lozim.
‘
Vaholanki, jamiyatning teng yarmini tashkil etadigan xotin-qizlarning davlat va
jamiyat qurilishidagi o rni va salohiyatidan oqilona hamda o rinli, oila
‘ ‘
manfaatiga ziyon yetkazmagan holda foydalanish psixologik jihatdan o zini
‘
31
Karimova V., Saidova Yu. Xotin-qizlar rahbarligi muammosi // Jamiyat va boshqaruv jurnali T.: 2011-y.
“ ” “ ”
62

oqlaydigan omildir. O zbekiston sharoitida tadbirkorlik faoliyati bilan‘
shug ullanayotgan xotin-qizlarning ijtimoiy psixologik maqomini o rganish,
’ ‘
gender menejment va shu kabi fenomenlar doirasida shaxsiy xususiyatlarining
o ziga xosligini tadqiq etgan holda ularni samarali rahbarlik faoliyatiga
‘
tayyorlash, iqtisodiy jihatdan ayollarni raqobatlarga bardoshli qilib tarbiyalash,
ishbilarmon, tadbirkor, menejment sohasida bilimdon qilib voyaga yetkazish, shu
bilan birga, oilaviy maqomlarini ham yo qotmaslikka o rgatishda amaliy
‘ ‘
ahamiyatga eta. Chunki o zbekistonlik xotin-qizlar uchun oila va nikoh masalalari
‘
ham o ta muhim bo lib, eng muvaffaqiyatli tadbirkor ayol bir vaqtning o zida
‘ ‘ ‘
ham tashkilotchi-tadbirkor, ham suyukli rafiqa, ham mehribon ona rollarini
qarama-qarshiliksiz mujassam etishdan manfaatdordir. Ushbu tamoyillar turli
bo g inlar uchun tadbirkor va rahbar ayollar tayyorlash kurslarida inobatga
‘ ‘
olinishi ham ijtimoiy, ham iqtisodiy samara beradi, xotin-qizlarning davlat va
jamiyat qurilishidagi faol ishtirokini oilaviy rollar bilan uyg unlashtirib olib
‘
borishiga imkon yaratadi, deb hisoblaymiz.
O zbekiston milliy siyosatining bosh yo nalishlaridan biri xotin-qizlar
‘ ‘ –
ahvolini yaxshilash, ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy islohotlarni ro yobga
‘
chiqarishda ularning faolligini yuksaltirish, davlat va jamiyat qurilishidagi o rni
‘
va rolini yanada oshirish, ayollarning huquqlari, erkinliklari hamda manfaatlarini
himoya qilishdan iboratdir. Albatta, bu bejiz emas. Chunki mamlakatimiz
aholisining yarmidan ko prog ini tashkil etuvchi xotin-qizlar islohotlar
‘ ’
jarayonining faol ishtirokchisiga aylanib ulgurdi.
Bugun o zbek ayoli ro y berayotgan voqea-hodisalar, amalga
‘ ‘
oshirilayotgan islohotlar, Va tan va millat taqdiri, jamiyat muammolariga nisbatan
aslo befarq munosabatda emas. Bu esa erishgan yutuqlarimizning eng muhimidir.
Kelgusida ham xotin-qizlarning jamiyatda tutgan mavqeini yanada
mustahkamlash va rivojlantirish, ularning siyosat, iqtisod va ijtimoiy fikr doirasida
tutgan o rnini yanada yuksaltirish uchun qat iyat bilan harakat qilaveramiz.
‘ ’
Bugungi zamonaviy boshqaruv tizimida ham ayollar ishtiroki tobora ortib
borayotgan ekan, mamlakatni modernizatsiyalash jarayonida amalga
63

oshirilayotgan demokratik islohotlar samaradorligini ta minlash rahbar’
mas uliyatini alohida talab qiladi. Shunday ekan, rahbarlik lavozimiga erishgan
’
shaxslar quyidagi xususiyatlarga ega bo lishi darkor:
‘
qat iyatlilik;
– ’
kadrlarni tanlay olish va ular faoliyatini munosib baholash;
–
o z xodimlariga ishonish, ularning qobiliyat va sifatlarini o rganish,
– ‘ ‘
shaxsiy hayotidan xabardor bo lish;
’
mas uliytalilik;
– ’
talabchanlik;
–
bilimli va yuksak ma naviyat egasi bo lish;
– ’ ‘
doimiy izlanuvchanlik;
–
vaziyatga javoban tezkor qarorlar qabul qilish;
–
yuqori kasb malakasiga ega bo lish;
– ‘
o rnak bo lishga arzigulik sifatlarga ega bo lish;
– ‘ ‘ ‘
xodimlar bilan o zaro muloqot jarayonida oraliq masofani saqlash.
– ‘
Albatta, rahbarning ko rsatib o tilgan sifatlarga ega bo lishi jamiyat
‘ ‘ ‘
taraqqiyotini ta minlashga xizmat qiladi.
’
Bugungi kunda xotin-qizlarning yuqori lavozimlarni egallashiga imkoniyat
yaratilayotgan ekan, ulardagi boshqaruv mahorati shakllanishining o ziga xosligi
‘
nimada, degan savol tug iladi Ayrimlar ayollarning kuchi ularning zaifa
‘
ekanligida, deb hisoblasa, boshqalar, aksincha, e tiborni ayollarning kuchli
’
xarakteriga qaratadilar. Yana bir guruh tadqiqotchilar esa, ayol-rahbarning
muvaffaqiyatini uning shaxsiy hayotidagi mag lubiyati bilan bog lab, bunga
‘ ’
o z yuqotishlarini unutish uchun barcha kuch-g ayratini ishga safarbar qilishi
‘ ‘
bilan belgilashadi.
Ma lumki, xotin-qizlar tabiatidagi o ziga xos saranjomlik xislati u
’ ‘
boshqaradigan ja moada kuchli tartib-intizomning o rnatilishiga sabab bo ladi,
‘ ‘
onalarcha mehr esa, xodimlari haqida doimiy g amxo rlikka undab turadi.
‘ ‘
Xalqimiz orasida bejizga Biror ishni aytish lo
“ zim bo lsa, erkakka topshir, agar ‘
bajarish lozim bo lsa, ayolga topshir , degan naql yurmaydi.
‘ ”
64

Mana shu iboraning o zi ham, ayollarga ishonchning yuksakligidan, ularning‘
mas uliyatni chuqur his qilishidan dalolat beradi. Ayol-rahbarning yaratuvchanlik
’
salohiyati yuqori bo lib, bunday rahbar hayotiy natijalarga erishib, o z g oyalari
‘ ‘ ’
va mehnati singgan barcha narsani qadrlaydi. Aynan ayollarga xos bo lgan sabr-
‘
bardoshlilik, teran fikrlilik, mas uliyatlilik, fahm-farosat va atrofidagilarga
’
e tiborli bo lishi unga jamoani boshqarishiga yordam beradi. Shu o rinda ayol-
’ ‘ ‘
rahbar mas uliyati uning oila va ishni uyg unlashtira olishida ham namoyon
’ ‘
bo ladi.
‘
Biroq, ayollarni rahbarlik lavozimiga tavsiya etishda oshkora bo lmasa ham
‘
yashirin tarzdagi to siqlar mavjud. Biz buni biror-bir lavozimga tavsiya
‘
etilayotgan ikki jins vakili o rtasidagi jarayonda kuzatishimiz mumkin. Bunday
‘
sharoitda ko pchilik erkak nomzodni qo llab-quvvatlaydi. Chunki ayolning
‘ ‘
ojiza, uy bekasi sifatida tan olinishi, ularning ijtimoiy faolligiga nisbatan patriarxal
munosabatda bo lish xalqimizga xos bo lgan xususiyatlardan biri sifatida hali
‘ ‘
ham saqlanib kelmoqda.
O zbek ayolining o z zamoni, amalga oshirilayotgan islohotlar, Vatan va
‘ ‘
millat taqdiri, jamiyat muammolariga befarq emasligi erishilgan yutuqlarning eng
muhimidir.
Kelgusida ham xotin-qizlarning jamiyatda tutgan mavqeini saqlab qolish va
rivojlantirish, ularning siyosat, iqtisod va ijtimoiy fikr doirasida tutgan o rnini
‘
mustahkamlash hamda yanada yuksaltirish uchun samarali va qat iyat bilan
’
harakat qilish lozim. Shunday ekan, jamiyat hayotining barcha jabhalarini o z
‘
ichiga olgan, hali yechimini kutayotgan dolzarb muammolarni hal qilishda
ayollarning ham o z o rni borligini, islohotlar jarayoni xotin-qizlarning faol
‘ ‘
ishtirokini talab etayotganligini his qilgan holda, jamiyatda ayollar faolligini
oshirish, munosiblarni rahbarlik lavozimlariga tavsiya etish eng mas uliyatli va
’
dolzarb vazifalardan biri ekanligini yoddan chiqarmaslik lozim.
Huquqiy demokratik davlatning asosiy belgilaridan biri qonun ustuvorligi,
fuqarolar huquq va erkinliklari hamda qonuniy manfaatlarining mustahkam
kafolatlari yaratilganligidir. Bunda, ayniqsa, respublika aholisining yarmidan
65

ko prog ini tashkil etgan ayol‘ ’ larning huquq va manfaatlari masalasi alohida
o rin tutadi.
‘ 32
Bugungi kunda respublikamizda amalga oshirilayotgan ijtimoiy-siyosiy
islohotlar, davlat boshqaruvini yangilash va yanada demokratlashtirish jarayoni
rahbar va uning mas uliyati masalasiga yangicha yondashishni talab etmoqda.
’
Mamlakatni modernizatsiyalash orqali ro y berayotgan demokratik
‘
o zgarishlar jarayonida respublika xotin-qizlari faol ijtimoiy kuch sifatida
‘
zamonaviy boshqaruv tizimida ham ishtirok etib kelmoqdalar. Biz ularning rahbar
sifatidagi faoliyatini jamiyat hayotining ijtimoiy-siyosiy sohasida: qonun
chiqaruvchi, ijro etuvchi hamda sud hokimiyati tizimi, siyosiy partiyalar
faoliyatida; iqtisodiy sohada rahbar tadbirkor ayol sifatida, ma naviy-ma rifiy
’ ’
sohada faoliyat yuritayotgan tashkilotlarning rahbarlari misolida ko rib turibmiz.
‘
Bunda, albatta, rahbar ayol o zining ma naviyati, barkamolligi, fidoiyligi,
‘ ’
iymon-e tiqodliligi, vatanparvarligi singari qobiliyatlarga ega ekanligi bilan
’
ajralib turishi, ijtimoiy-ma naviy, ijtimoiy-psixologik tuzilishi bilan keskin farq
’
qilishi lozim. Ayniqsa, Oliy Majlis Qonunchilik palatasi spikeri Dilorom
Toshmuhamedova hamda O zbekiston Xotin-qizlar qo mitasi raisi, Bosh vazir
’ ‘
o rinbosari Farida Akbarovalar siymosida o zbek ayollariga xos bo lgan hayo,
‘ ‘ ‘
ibo singari sharqona an analarni, senator Mavluda Rajabova siymosida
’
shijoatkorlik va tashabbuskorlikni, senator Farida Abdurahimova siymosida
izlanuvchan va g amxo r rahbar ayollarni ko ramiz. Zero, shahdam qadamlar
’ ‘ ‘
bilan odimlab borayotgan bozor iqtisodiyoti sharoitida izlanuvchan, tashabbuskor,
tadbirkor, salohiyatli, fidoiy rahbargina jamiyatimiz ravnaqiga munosib hissa
qo shishi mumkin. Aksincha, yuqori tashkilotlardan buyruq kutadigan,
‘
boqimandalik psixologiyasi ustuvorlik qiladigan kadr rahbarlikning uddasidan
chiqmaydi.
Ma lumki, ayollar zimmasida erkaklarga nisbatan ikki baravar yuqori
’
mas uliyat mavjud, ya ni ular ijtimoiy faollikni oiladagi vazifasi bilan uyg un
’ ’ ‘
holda olib borishi lozim. Bu albatta, ayollarga faoliyat olib borish uchun biroz
32
Jo raeva N. Boshqaruvda rahbar ayol ma naviyatining o rni // Jamiyat va boshqaruv jurnali T.: 2011-y.
’ ” ’ ’ ” “ ”
66

qiyinchilik tug dirsada, ular tabiatidagi vatanparvarlik, mehnatsevarlik,’
tashabbuskorlik va shijoatkorlik kabi xislatlar tufayli rahbarlik lavozimida talab
qilinadigan sifatlarga erishib, ulkan yutuqlarni qo lga kiritmoqdalar.
‘
Rahbar idora qilishning qaysi bo g inida bo lishidan qaty nazar boshqaruv
‘ ‘ ‘
jarayonini maqsadga muvofiq ravishda amalga oshirish uchun muayyan
qobiliyatlarga ega bo lishi lozim. Rahbar o z fazilatlari, mustahkam xarakteri,
‘ ‘
kuchli irodasi, barqaror hissiyoti, barcha narsalar va jabhalarga nisbatan maxsus
qobiliyati bilan jamoada o z o rniga ega bo ladi. Bugungi kundagi fan va
‘ ‘ ‘
texnika taraqqiyoti, insonlarda onglilik darajasining yuksakligi, ijtimoiy
tajribalarning ta sirchan kuchi, kishilarning muayyan bilimlarga ega ekanligi
’
rahbarning komil inson darajasiga ko tarilishni taqozo etadi.
‘
Hozirgi zamonda buyruq berish, tahdid qilish va boshqa salbiy xatti-
harakatlar bilan jamoani boshqarib bo lmaydi. Respublikamizda yuz berayotgan
‘
demokratik yangilanishlar, so z va vijdon erkinligi, milliy o zlikni anglash,
‘ ‘
huquqiy himoyalanganlik fuqarolar ongi va huquqiy madaniyatining yuksalishida
muhim omil bo lib xizmat qilmoqda. Bugungi kunda ro y berayotgan tub
‘ ‘
o zgarishlar natijasida respublikamiz aholisi uchun mustaqil fikrlash va ish
‘
yuritish, shaxsiy rejalarni ro yobga chiqarish yo llarini izlash imkoniyatlari
‘ ‘
vujudga keldi. Shuning uchun xam xalqimiz davlatimizni O zbekiston keng
“ ’ –
imkoniyatlar mamlakati deb e tirof etadi. Zamonaviy rahbar ijtimoiy hayotdagi
” ’
munosabatlar, ularning tuzilishi va mohiyati bilan yaqindan tanish bo lishi,
‘
boshqaruv jarayonida ularni hisobga olishi taqozo etiladi. Rahbar o z boshqaruvi
‘
ostidagi kishilar, ijrochi-yordamchilar orasida o zining har tomonlama
‘
ustuvorligi bilan obro -e tibor orttirishi lozim, aks holda ishlab chiqarish
‘ ’
samaradorligi, xodimlarning ijodiy fikrlashi to g risida so z bo lishi ham
‘ ’ ‘ ‘
mumkin emas. Rahbarning shaxs sifatida yuksak ma naviyat egasi ekanligi,
’
qat iy xarakteri, milliy kiyofasidan tashqari yana qator quyidagi sifatlar
’
lavozimning keyingi bosqichlari uchun imkon yaratib, istiqbol rejalarini ro yobga
‘
chiqaradi. Jumladan, zamonaviy rahbardan:
tashkilotchilik;
–
67

rostgo y, samimiy, jonkuyar, insonparvar, vatanparvar inson bo lish va– ‘ ‘
xodimlar uchun ibrat-namuna vazifasini bajarish;
savodxon va notiqlik mahoratiga ega bo lish;
– ‘
o zining qator ijobiy xususiyatlari bilan nufuzga ega bo lish;
– ‘ ‘
ish jarayonida har bir shaxs va barcha narsalarga e tiborli bo lish;
– ’ ‘
murakkab bilimlar, muammolar, axborot va xabarlarni turli toifadagi
–
kishilarga, mutaxassislarga oson yo l bilan tushuntira olish;
‘
loqaydlikka yo l qo ymaslik;
– ‘ ‘
sinchkov, teran, kuzatuvchan, bir vaqtning o zida bir necha obyektlarga
– ‘
o z munosabatini bildira olishi;
‘
turli insonlar bilan hamkorlik qilish, ularni tarbiyalash, ish o rgatish,
– ‘
yetuk mutaxassis yoki mukammal shaxs sifatida kamol toptirish;
turli jins va kasbdagi insonlar bilan muloqotga kirisha olish;
–
milliy rasm-rusumlarga rioya qilish orqali muomala qilish madaniyatini
–
egallash, shaxs individual xususiyatlarini hisobga olish;
konstruktiv qobiliyat orqali ishlab chiqarish uchun yangi texnologiya ustida
–
fikr yuritish, tadqiqot ishlarini yo lga qo yish, muayyan loyihalarni
‘ ‘
rejalashtirish, ularning natijalarini oldindan aytish;
gnostik qobiliyat orqali ilmiy tadqiqotga layoqatlilik qobiliyatiga ega
–
bo lish talab etiladi. Yuqorida qayd etilgan qobiliyatlar rahbarlar, jumladan, ayol
‘
rahbarlar uchun bugungi kunda ular boshqaradigan jamoa faoliyati samaradorligini
ta minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
’
Yurtboshimiz tomonidan ilgari surilgan va rivojlantirilayotgan O zbekiston
’
taraqqiyot modeli ayollar muammosini hal etish masalalarini o z ichiga olgan
‘
bo lib, u davlat ichki siyosatining nazariy va amaliy asosini tashkil etadi.
‘
Mamlakatimiz rahbari ta biri bilan aytganda, ayollarga munosabat jamiyatimiz
’
ma naviy yuksalishining o lchov mezoni sifatida xizmat qilishi kerak. Yuksak
’ ‘
bilim va malakaga ega oqila ayollarimiz hokimiyatning qonunchilik, ijro va sud
tarmoqlarida nufuzli o rinni egallab, ishonchli vakillar sifatida faoliyat olib
‘
borishi uchun kengroq imkoniyatlar yaratish bu sohadagi dolzarb muammolarni
68

adolatli tarzda hal etish, demokratik huquqiy davlat va fuqarolik jamiyati barpo
etish yo lidagi salmoqli qadam bo lishi tabiiy. Bugungi kunda ayollar o rtasida‘ ‘ ‘
olib borilayotgan ishlar ko lamini yanada kengaytirish, ularning ilmiy va madaniy
‘
saviyasini ko tarish vazifasi ustuvor bo lib qolmoqda. Prezident
‘ ‘
I.A.Karimovning ta kidlashicha: Dunyoda jamiyat yoki davlatning nufuzini,
’ “
madaniy darajasini belgilaydigan mezonlar ko p. Lekin har qanday zamonda, har
’
qanday jamiyatda millatning, xalqning ma naviy kamolini o zida yaqqol
’ ‘
namoyon etadigan bir o lchov, ta bir joiz bo lsa, bir ko zgu bor. Bu ana shu
‘ ’ ‘ ’
davlat, ana shu jamiyatning ayollarga, ularning haq-huquqlari, hayotiy
manfaatlarini ta minlashga bo lgan munosabatidir . Ta kidlash joizki,
’ ‘ ” ’
O zbekistonda ayollarni mamlakat ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy-
‘
ma naviy hayotidagi faol ishtirokini ta minlash borasida hali yechilmagan
’ ’
muammolar, hal etilishini kutayotgan masalalar mavjud. Vaholanki, barcha sohada
ayollar juda faol mehnat zaxiralari hisoblanadi, millat genofondi shakllanishining
asosiy manbai, oilaviy maishiy munosabatlarda millat an analarining
’
yashovchanligini ta minlovchi kuch sifatida alohida ahamiyatga ega.
’
Bugun biz axborot asrida yashayapmiz, jamiyatimiz hayotiga ommaviy
“
madaniyat niqobi ostida kirib kelayotgan mafkuraviy tahdidlar nafaqat yosh
”
avlod ongiga, balki butun bir oilaga ham ta sir etadi... Buning uchun birinchi
’
navbatda ma naviyati yuksak qizlarni, Vataniga sodiq mard va jasur
’
o g lonlarni tarbiyalash zarur. Bu borada nafaqat ona, balki mahalla, maktab,
‘ ‘
ustozlar ham mas uldirlar. Zamonaviy o zbek oilasi shunday bo lishi kerakki,
’ ‘ ‘
unda zamonaviylik va milliylik uyg unlashib ketgan bo lsin. Bunday oilada urf-
’ ‘
odatlarning farovonlik, kelajakka yaxshilik olib keladigan nuqtalari va
zamonaviylikning ma rifatparvarlik, insonparvarlik g oyasi ufurib tursin. O z
’ ’ ‘
ota-onasini boshqa tilda chaqirish, milliy kiyimlarni inkor etgan holda ota oldida
ochiq-sochiq kiyinib yurishga odatlangan beadab qizlarni o stirayotgan oilalarni
‘
zamonaviy, bugungi kunga munosib deyish qiyin. Zamonaviylik degani, bu
chegaradan chiqish degani emas, balki bu dunyoga yangicha nigoh bilan qarash va
o tmishga ehtirom ko rsatishdir. Bu kabi millatimizning ma naviy qiyofasi
‘ ‘ ’
69

uchun yot bo lgan salbiy holatlar istaymizmi-yo qmi hali hamon oilalarimiz‘ ‘
orasida uchrab turganligi achinarli holdir. Yoshlarimiz o rtasida turli omma
‘ viy
madaniy tahdidlar yoki mentalitetimizga to g ri kelmaydigan g arb uslublariga,
‘ ‘ ‘
ularning urf-odatlariga ergashishning salbiy oqibatlari to grisida tushuntirish,
‘
targ ibot ishlarini olib borishda xotin-qizlar qo mitalarining o rni nihoyatda
’ ‘ ‘
katta. Barkamol avlod tarbiyasi nafaqat ayolning, balki butun jamoatchilikning
oldiga katta vazifalarni qo yayotganini doimo his qilishimiz zarur. Yosh avlod
‘
tarbiyasida millatimizning yuksak qadriyatlari hisoblangan mahalla, oila va
maktabning ta siri katta. Zero, mafkuraviy tarbiyaning eng muhim omili oila
’
tarbiyasidir. Darhaqiqat, ajdodlarimiz bejizga oila muqaddas rishtaning hosilasi
ekanini qayta-qayta takrorlamaganlar. Aynan, o sha muqaddas rishtalardan biri
‘ –
nikoh oila larni mustahkamlaydi va eru xotinni bir-biriga bog lab turadi. Xotin-
’
qizlar qo mitasi tomonidan yoshlar orasida sog lom turmush tarzi va sog lom
‘ ’ ’
oilani shakllantirish, nikohdan oldin tibbiy ko rikdan o tishning mohiyati,
‘ ‘
qarindosh-urug lar o rtasidagi nikohning salbiy oqibatlariga bag ishlab
‘ ‘ ‘
mahallalarda aholi va yoshlar ishtirokida to xtovsiz suhbatlar tashkil etilishi
‘
barkamol avlod tarbiyasining yana bir ko rinishidir.
‘
Biz demokratik fuqarolik jamiyati asoslari qurilayotgan yangi davr
avlodlarimiz. Bugun qurilayotgan jamiyatda ayol ona, rafiqa, hamkasaba,
–
siyosiy yetakchi. Zero, bugun barchamini rahbarning o rni qanday bo lishi
‘ ‘
kerak, degan savol o ylantirmoqda. Mazkur muammoning yechimini topish davr
‘
talabidir. Kim olg a yurmasa, u orqaga qarab ketadi, Shu bois, XXI asr boshida
‘
turib biz ayolning jamiyatda tutgan o rni haqida mulohaza yuritar ekanmiz, ayol
‘
va taraqqiyot so zlari bir-biriga aloqador ekanligiga iqror bo lamiz. Shu o rinda
‘ ‘ ‘
oddiy savol tug iladi. Yer yuzidagi barcha ayollarning ezgu orzu umidi nimadan
’
iborat? Bizningcha, dunyodagi barcha ayollar baxtga intiladi, baxt esa ular uchun
tinch va osuda hayot, mustahkam oila. Oila esa o z o rnida farzandlar kamoli
‘ ‘
demakdir. Ayollarning mana shu orzulariga ega bo lishlari uchun biz o zga
‘ ‘
masalani muhokama etmog imiz lozim, bu masala tabiiyki, ayol va jamiyat
‘
mavzuidir. Zero, ayol hayotini jamiyatsiz tasavvur etib bo lmaydi. Jamiyat
‘
70

qanchalik farovon bo lsagina ayol oilasi ham shunchalik farovon bo ladi.‘ ‘
Farovonlik esa taraqqiyot manbaidir. Shunday ekan, demokratiyani ayollarning
jamiyatda tutgan o rniga qarab belgilash mumkin bo ladi Shunday fikr
‘ ‘
mavjudki, aksariyat erkaklar siyosatga asli hayotni yaxshi tomonga uzgartirish
uchun emas, balki yuqori mansabga sazovor bo lish, ya ni karyera qilish uchun
‘ ’
intilar ekan. Ayollarning hayotdan bosh maqsadi esa faqat yaxshi hayot
kechirishdan iborat bo lar ekan. Ayollardagi bunyodkorlik salohiyati
‘
buzg unchilik kabi illatlarga qaraganda ancha ustuvorroq ekan. Shu bois, ayollar
‘
rahbarlikka fakat ezgu maqsad bilan ya ni, tinch va farovon hayotni yaratish
’
uchungina kelishar ekan.
Insoniyat hayotida XX asr qirg inbarot urushlari, insoniyat uchun
’
noan anaviy global muammolari bilan bir qatorda, keng ilmiy kashfiyotlari va
’
umumiy hayot tarzining keskin o zgarganligi bilan alohida o rin tutadi. Ya ni,
‘ ‘ ’
eng muhim voqeliklar ichida xotin-qizlarga nisbatan qarashlarning tubdan
o zgarganligi, nafaqat oilaviy hayot, balki davlat va jamiyat hayotida ayollar va
‘
erkaklarning maqomi ham tenglashganligini alohida ta kidlash lozim.
’ 33
Bunda uzoq yillar davomida, ya ni odamzod hayotida patriarxal davr
’
boshlangandan so ng sharoitning og irligi va hayotda ko proq jismoniy kuchga
’ ’ ’
tayanishga majburlik natijasida erkaklar o z hukmronligini ta miladi. Shu bilan
’ ’
birga, xotin-qizlar uchun jiddiy muammolar ham paydo bo ldiki, bu muammolar
’
ularning qul qilib sotilishi, savdo-sotiqning predmetiga aylanishi, sovg alar
‘
tarzida in om qilinishi, qimmatbaho mol sifatida baholanishi, qo yingki
’ ’
jismoniy, jihatdan ustun bo lgan erkaklarning barcha tabiiy istaklarini bajaradigan
‘
omilga aylanib qolishi kabi holatlarda o z aksini topdi. To g ri, ayollarning
‘ ‘ ‘
huquqlari kamsitilgan yoki ular ikkinchi darajali shaxs sifatida qaralganligi
to grisidagi fikrlar bir tomonlama bo lishi mumkin. Chunki, islom dini nuqtai
‘ ‘
nazaridan ayollar jamiyatda hurmat va e zozlanishga sazovor bo lsa-da, ko p
’ ‘ ‘
xotinlilik, ayollarning davlat va jamoat ishlariga aralashishga qo yilmasligi,
‘
ularga zaifalar toifasi sifatida muomala qilinganligi kabi holatlar ularning huquq va
33
Ergasheva M. Zamonaviy ayol va rahbarlik // Jamiyat va boshqaruv jurnali T.: 2011-y.
” ” “ ”
71

erkinliklarining cheklanishi bilan davom etdi. Bunda ayollarga farzandni dunyoga
keltirish vazifasi yuklatilib, ularga insoniyat hayotining davomiyliligini
ta minlash mas uliyati berilgan bo lib, davlat va jamiyatni boshqarish va’ ’ ‘
boshqa muammolardan ozod qilingan.
Sharq jamiyatida xotin-qizlar diniy qarashlar asosida e zozlanishi bilan bir
’
qatorda, G arb jamiyatida xotin-qizlarga nisbatan qarash tubdan farq qilar,
’
ularning faqatgina avlodni davom ettiruvchi omil sifatida baholangan deya bemalol
aytishimiz mumkin. Sharq davlatlarida, ayniqsa, musulmon davlatlarida
jamiyatning buzilishiga olib keladigan jinoyatlarni bartaraf etish: ayollarning oyoq
osti bo lishining oldini olish, ularning oila va urug sha ni, erkakning g ururi
‘ ’ ’ ‘
bo lishi singari omillarni hisobga olgan holda, jamiyatni larzaga soladigan
‘
fohishabozlik, qimorbozlik va boshqa illatlar qat iy taqiqlanganligini alohida
’
ta kidlash zarur. G arb davlatlarida esa, aksincha ayollarga tirik tovar, hattoki,
’ ‘
savdo-sotiq vositasi sifatida qaralar, asrlar davomida fohishaxonalarda ularning
xizmatidan foydalanib, jamiyat va insoniyat hayotining gultojisi bo lgan ayollarga
‘
o z xayvoniy nafslarini qondirishning vositasi sifatida qaralgan.
‘
Hayotning murakkablashib borishi bilan ayollarning mavqei ham turlicha
bo lganligini ta kidlash lozim. Misol uchun, ayollarning donoligi, uddaburonligi
‘ ’
va go zalligi natijasida butun-butun mamlakatlar yoki xalqlar qutqarib
‘
qolinganligi, davlatlar o rtasida urushlar kelib chiqishiga ham sabab
‘
bo lganligiga oid tarixiy dalillar ko p.
‘ ‘
Tarixiy jarayonlar natijasida jamiyatda ideal ayollar obrazi ham yaratildi.
Ayolning go zalligi, oqila va donoligiga bag ishlab shoirlar she rlar yozsa,
‘ ’ ’
rassomlar go zal suratlar chizdi, haykaltaroshlar o z idealidagi sanamlarni
‘ ‘
yaratdi. Bularning barchasida ayollarning tutqun, bo ysunuvchan va erkaklar
‘
izmida bo lgan qiyofasi yaratilgan. Dunyoning o zgarishi va inson
‘ ‘
ehtiyojlarining takomillashib borishi bilan, sivilizatsiya insoniyat hayotiga
ko plab o zgarishlarni olib kirdi va xotin-qizlarga bo lgan munosabat ham
‘ ‘ ‘
o zgara boshladi. Asrlar davomida ular ongida shakllanib kelgan o zlarining
‘ ‘
erkaklar irodasiga bog liq sanash, ularga bo ysunish holatlari o z-o zidan
’ ‘ ‘ ‘
72

ikkinchi darajali ahamiyat kasb eta boshladi. Ilmiy-texnikaviy taraqqiyotning
jadallashuvi va Yevropada boshlangan Renessans davri tufayli xotin-qizlarning
ham o z siyosiy huquqlari borasida tom ma nodagi uyg onish davri boshlangan‘ ’ ‘
edi.
Yuqorida aytganimizdek, insoniyat hayotida o ta muhim o rin tutgan XX
‘ ‘
asrda feministik harakatlarning kuchayib borishi, xotin-qizlarning yangidan-yangi
marralarga erishishi, ularning siyosiy, huquqiy maqomining oshishi, mulkka egalik
qilishi singari yutuqlar ayollarning o zlariga bo lgan ishonchini oshirdi. Ular
‘ ‘
ruhiyatida bular jamiyatning muhim tarkibiy qismi ekanligi to g risidagi
‘ ‘
qarashlarning tobora rivojlanib borishiga olib keldi.
Tarixiy shakllangan an analarning chetga chiqishi, ya ni ayollarning saylov
’ ’
va referendumlarda ovoz berishi, davlat mansablari va parlamentlaridan o rin zabt
‘
etishi, ijtimoiy sohada ularning mavqei tobora ortib borishi holatlariga nisbatan
erkaklar qarshilik ko rsata olmadilar. Bundan nafaqat xotin-qizlar, balki shaxs,
‘
jamiyat va davlatning ham yutganligini alohida ta kidlash zarur.
’
Bu davrda ayollar yer kurrasida nafaqat son jihatdan, balki turli sohalarda
xizmat qilayotgan ishchi-xodimlarning ko pligi jihatidan ham ustunlikka
‘
erishdilar. Ular bugungi kunda insoniyatning hayotiy muhim sohalari, ya ni
’
sog liqni saqlash, ta lim, ijtimoiy xizmatlar, fan, madaniyat va sport, san at,
‘ ’ ’
axborot, qo yingki, barcha sohalarni, garchi erkaklarchalik huquq va
‘
imkoniyatlarga ega bo lmasalar-da, zabt etmoqdalar.
‘
Siyosiy modernizatsiya jarayonlarining jadallashuvi sharoitida qaysiki davlat
yoxud jamiyat xotin-qizlar uchun to laqonli sharoit va imkoniyat yaratib bermasa
‘
ekan, u taraqqiyotdan ortda qolib ketishi, insoniy resurslarning eng muhim omillari
bo lgan xotin-qizlar salohiyatidan mahrum bo lishi mumkin.
‘ ‘
Taraqqiyot yo li unchalik uzoq bo lmagan O zbekistonda xotin-qizlar,
‘ ‘ ‘
ularning har bir sohadagi kamoloti masalalari belgilab olingan strategiyaning
ajralmas qismi sifatida belgilangan. Mamlakat rahbariyati tomonidan ko rsatilgan
‘
g amxo rlik va uzoqni ko zlab olib borilayotgan siyosatning hosilasi o laroq
‘ ‘ ‘ ‘
mamlakatda xotin-qizlarning siyosiy faolligi kuchaymoqda. Boshqaruv, siyosiy,
73

iqtisodiy, ijtimoiy, ma naviy sohalarda xotin-qizlarning o rni va roli tobora ortib’ ‘
bormoqda. Ular yaratilgan siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy imkoniyatlardan
foydalangan holda, o zlariga yuklatilgan mas uliyatli vazifalarni a lo darajada
‘ ’ ’
bajarib kelmoqdalar.
Davlat va jamiyat hayotida xotin-qizlarning ishtiroki, o rni va maqomini
‘
yuksaltirish uchun birinchi galdagi vazifalar ichida xotin-qizlarga bo lgan
‘
jamiyatning munosabati, asrlar davomida shakllanib kelgan an anaviy qarashlarni
’
o zgartirish masalalari dolzarb ahamiyat kasyo etdi. Prezidentimiz I.A.Karimov
‘
tomonidan ...jamiyatning demokratik o zgarishlar yo lida nechog lik ilgarilab
“ ‘ ‘ ‘
ketgani, shu jamiyatning ayollarga bo lgan munosabati uning madaniy-ma rifiy
‘ ’
salohiyatini belgilaydi , deya bildirilgan fikrda mamlakatimizda xotin-qizlar
” –
faolligini oshirish borasida olib borilgan siyosatning mazmuni mujassamlashgan
edi. Elitaning davlat boshqaruvida xotin-qizlarning ishtirokini kengaytirishdan
manfaatdorligi ham alohida o rin tutishini yaxshi anglagan holda, shuni aytish
‘
lozimki, mamlakatda islohotlarning yetakchisi va xalq yo lboshchisi bo lgan
‘ ‘
Islom Karimovning davlat va jamiyat hayotida xotin-qizlarning mavqei yuksalishi,
ularning olib borilayotgan keng demokratik o zgarishlar va fuqarolik jamiyati
‘
shakllanishining to laqonli, faol ishtirokchisi bo lishi uchun katta ishlarni
‘ ‘
amalga oshirganligini aytish lozim. Aynan mamlakat rahbarining sa y-harakatlari
’
bi1an xotin-qizlarning o rni va rolini oshirish borasida ko plab ishlar amalga
‘ ‘
oshirildi.
Xullas, bugungi kunda O zbekiston ayollarining ko pchiligi davlat va
‘ ‘
jamiyatning eng muhim sohalarida xizmat ko rsatmoqda. Mamlakat bo yicha
‘ ‘
ijtimoiy va xizmat ko rsatish sohasi, kasanachilikning katta qismini ayollar band
‘
etganligi, ularning mamlakat Parlamentidagi o rni va ahamiyati ortib
‘
borayotganligi, ko plab tadbirkor, mulkdor xotin-qizlarning yetishib
‘
chiqayotganligi va fuqarolik jamiyatining eng asosiy shartlaridan bo lgan xususiy
‘
mulk instituti shakllanishida ularning roli nihoyatda yuqori bo layotganligi
‘
holatlarining guvohimiz. Za-monaviy ayol qiyofasini yaratish va uni ro yobga
‘
74

chiqarish ulug maqsadlarimizdan. Zero, kelajagi buyuk davlatning oldiga ko ygan‘
maqsadlari ham ulug bo ladi.
’ ‘
75

II.3. Rahbar ma naviyati va boshqaruv usuli’
Ijtimoiy hayotdagi o zgarishlar yangi rahbar kadrlar va boshqaruv usullarini
‘
shakllantirishni talab etishi tabiiy. Buning jamiyatimiz voqeligi bilan bog liq bir
‘
necha jihatlari mavjud. Xususan, o zbek xalqi mentalitetiga xos bo lgan katta
‘ ‘
yoshdagilar va yuqori lavozimdagi kishilarga hurmat hamda ulardan o rnak
‘
olishga bo lgan moyillik. Prezident I.A.Karimov turli yig ilishlarda so zlagan
‘ ’ ‘
nutqlarida davlat va jamiyatning muayyan sohasi yoki yo nalishini boshqarish
‘
zimmasiga yuklatilgan rahbarlar qanday sifatlarga ega bo lishi lozimligi, buning
‘
amal ga oshirilayotgan islohotlar samarasiga bevosita ta siri masalalariga alohida
’
to xtalib o tadi.
‘ ‘
Rahbar ma naviyati, boshqaruv madaniyati va fuqarolarning faolligi bir-biri
’
bilan o zaro bog liq, bir-birini taqozo etadigan tushunchalar. Chunki davlat
‘ ’
organlari va siyosiy, ijtimoiy, fuqarolik institutlarining o zaro hamjihatligisiz
‘
mamlakatning izchil va barqaror rivojlanishini ta minlab bo lmaydi. Mazkur
’ ‘
bahamjihatlik boshqaruvning demokratik tizimga o tishi uchun zarur omillarga
‘
bog'liq. Bu, bir tomondan, hokimiyatning byurokra tizm va korrupsiya illatlariga
berilishining oldini olish imkoniyatini bersa, ikkinchi tomondan, islohotlarning
asosiy subyekti bo lgan fuqarolarning mamlakatda amalga oshirilayotgan ishlarga
‘
daxldorlik tuyg usini shakllantirishga olib keladi.
‘ 34
Rahbardan talab etiladigan ma naviy fazilatlar, shu bilan bog liq boshqaruv
’ ‘
madaniyatini takomillashtirish bugun yanada dolzarblashdi. Shakllangan vaziyatni
tahlil qilib, mamlakatni modernizatsiya qilish va yangilash borasida oldimizda
turgan vazifalarni belgilab, Prezidentimiz shunday deydi: Konkret dasturlarda
“
belgilangan vazifalar har qaysi hudud bo yicha qanday ijro etilayotganiga qarab,
‘
mutasaddi shaxslarning ushbu dastur orqali qo yilgan vazifani qay darajada
‘
tushunishi va bajarilishini ta minlashi, qisqacha aytganda, ularning zamonaviy
’
rahbarga qo yiladigan talablarga qanchalik javob berishi to g risida xulosa
‘ ‘ ’
chiqarish imkoni paydo bo ladi .
‘ ”
34
Mambetlepov O. Rahbar ma naviyati va boshqaruv usuli // Jamiyat va boshqaruv jurnali T.: 2011-y.
” ” “ ” ’
76

Hozirgi davrda har qanday rahbar loqayd omma bilan emas, balki inson
omiliga, ya ni muayyan madaniyat asosida tashkillashtirilgan munosabatlar’
tizimiga tayanib ish yuritadi. Boshqaruvning Insonga yo naltirilgan usuli,
‘
nazarimizda, eng maqbul va samarali usuldir. Zero, bunday boshqaruv usuli
zamonaviy rahbardan talab etiladigan barcha fazilatlarga ega bo lishini taqozo
‘
etadi. Lekin mazkur usul boshqaruv madaniyatining eng og ir usuli hamdir.
‘
Chunki Insonga yo naltirilgan usulni amalga oshirish, amalda qo llash qator
‘ ‘
qiyinchiliklarni tug diradiki, bu rahbardan katta mehnatni, butun aqliy va
’
ma naviy salohiyatini ishga solishni taqozo etadi.
’
Zamonaviy rahbardagi chinakam yo lboshchi bo lish, odamlarni o z
‘ ‘ ‘
atrofida uyushtira olish, yuksak marralar sari yetaklay olish kabi fazilatlar o ta
‘
muhim ahamiyatga ega. Shunday ekan, har kanday rahbar o z sohasini
‘
boshqarishda odamlarning dardu tashvishidan ogoh bo lishi zarur. Ba zan eng
‘ ’
oqil rahbarlar ham xatoga yo l qo yadi, maqsadlari qanchalik ezgu bo lmasin,
‘ ‘ ‘
faoliyatlari kutilgan samarani bermaydi. Gap shundaki, bunday rahbarlar muayyan
tashkilot yoki hudud madaniyatini yaxlit tizim sifatida tushunadi. Albatta, har bir
jamoa yoki hudud aholisining yashash tarzi, ular rioya etadigan tartib-qoidalar bor.
Ammo rahbar bu birlik ichra xususiy madaniyat lar borligini hisobga olmog i
“ ” ‘
kerak. Chunki muayyan korxona yoki hududda, tabiiyki, turli qatlamga mansub
kishilar mavjud. Har bir qatlam (kichik guruh korxona miqyosida bo lim,
– ‘
ishchi guruh, hudud doirasida qishloq, mahalla bo lishi mumkin) oldida hal
‘
etiladigan muayyan masala yoki hududiy o ziga xoslik bo ladi. Rahbar oldida
‘ ‘
bunday submadaniyatlarni aniqlash, ularni yaxlit tashkiliy madaniyat doirasida
birlashtirish imkoniyatlarini izlash vazifasi turadi. Bu tizimni imkon qadar
optimallashtirgan rahbargina o z oldidagi vazifalarni muvaffaqiyat bilan ado
‘
etishi mumkin. Boshqacha aytganda, rahbarning vazifasi odamlarni umummanfaat
yo lida birlashtirish va shu orqali muhitni sog lomlashtirish. Prezident
‘ ’
I.A.Karimov aytganidek, Muhit buzilgan joyda esa, rahbarga ishonch va hurmat
“
yo qoladi, ish o rniga guruhbozlik, o zaro ziddiyat va nizolar kuchayadi,
‘ ‘ ‘
yurtdan baraka ko tariladi .
‘ ”
77

Tadbirkorlik fazilati insonga o z rizqini topishga, iqtisodiy ehtiyojlarini‘
qondirishga yordam beradi. Ammo bugungi bozor iqtisodiyoti sharoitida
tadbirkorlik nafaqat alohida tadbirkor, moddiy ne matlarni yaratuvchi yoki
’
boshqa faoliyat orqali daromad topayotgan shaxsga nisbatan, balki buning uchun
sharoit yaratib beruvchilarga nisbatan ham qo llaniladi. Shuning uchun
‘
zamonaviy rahbardan talab etiladigan fazilatlar qatorida harakatchanlik,
ishbilarmonlik va tadbirkorlik ham talab etiladi.
Ma lumki, yuqori malakali kadrlar boshqaruvchining irodasiga
’
bo ysunishga moyil bo lmay-ishga fidoyi bo lish, mustaqil qaror qabul qilishga
‘ ‘ ‘
harakat qiladi. Har bir sohada innovatsiyalar talab etilayotgan bugungi kunda ayni
shunday odamlar ish berish, yangiliklar yaratsh, ishni olg a siljitishga qodir. Shu
‘
bilan birga, bunday odamlar bilan ishlash oson emas. O z hududi, korxona yoki
’
muassasasining, oxir-oqibat mamlakatning kelajagini o ylaydigan rahbar
‘
to rachilik kayfiyatidan voz kechishi, bag rikeng, sabr-toqatli bo lishi, shunday
‘ ‘ ‘
odamlarni o z atrofida birlashtira olishi kerak.
‘
Shuni alohida qayd etish lozimki, bugungi jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi
sharoitida insonga yo naltirilgan boshqaruv madaniyatining yana bir qirrasi
‘
namoyon bo lmoqda. Ma lumki, mazkur inqiroz ishchi o rinlarining qisqarishi,
‘ ’ ‘
aholi daromadining keskin kamayishi kabi oqibatlarga olib kelmoqda. Bu, o z
‘
navbatida, norozilik kayfiyatining kuchayishiga sabab bo lmoqda. Shunday
‘
sharoitda, masalan, ishdan bo shatilishi lozim bo lgan xodim bu axborotni
‘ ‘
qanday qabul kiladi? Uning korxona (muassasa, tashkilot)ga munosabati qanday
bo ladi? Bu savollarga rahbar to g ri javob topa olmasa, shunga muvofiq qaror
‘ ’ ’
qabul qilmasa, bu salbiy natijaga olib kelishi mumkin. Xususan, Rossiya davlatida
rahbarlarga maxsus o quvlar, treninglar uyushtirilgan. Unda aytilishicha, agar
‘
rahbar xodimni ishdan bo shatish paytida unga o z ishini eplay olmagani yoki
‘ ‘
boshqa kamchiligini ko rsatilsa, u buni tahqir sifatida qabul qilishi, hatto,
‘
dushmanga aylanishi, turli yo llar bilan o ch olib (masalan, asbob-uskunalarga
‘ ‘
ziyon yetkazishi, mahfiy, korporativ sirni raqiblarga oshkor qilishi va h.k),
korxonaga ziyon yetkazishi mumkin.
78

Bugungi kunda boshqaruv madaniyati, uning samaradorligi rahbarning
nafaqat bilim darajasi, balki ma naviy fazilatlariga, odamlar ko nglini ola’ ‘
bilishiga, ularning dardu tashvishlari bilan yashay olishiga bog liq. Davlat va
‘
jamiyat qurilishini zamon talablariga moslashtirishdek strategik maqsadlarni
amalga oshirish, O zbekistonda fuqarolik jamiyati asoslarini shakllantirish, davlat
‘
va jamiyat hayotining barcha jabhalarini yanada demokratlashtirish har bir
fuqaroning, avvalambor, rahbarlik kursisida o tirganlarning oliy maqsadlar
‘
yo lida jipslasha olishiga, o zini xalq, millatning ajralmas qismi ekanligini
‘ ‘
anglab yetishiga bog liq.
‘
Bugungi bozor iqtisodiyoti sharoitida, barcha sohalarda modernizatsiyalash
jarayonlari ketayotgan vaqtda har bir rahbar davrning tarixiy-falsafiy ma nosi va
’
mohiyatinigina anglashi yetarli bo lmay, balki o zi xizmat qilayotgan ishda uni
‘ ‘
amalga oshirishi ham kerak. Bu esa, birinchi navbatda, rahbardan zamonaviy ilmiy
boshqaruv usullarini bilishni talab etadi,
Ma lumki, ko p yillar davomida ishlab chiqarishni boshqarish tizimimiz
’ ‘
ekstensiv ravishda, ya ni boshqaruvchilar sonini ko paytirish hisobiga rivojlanib
’ ‘
keldi. Parkinson qonuniga amal etgan holda, bu boshqaruvchilar sonini
qachongacha oshirish mumkin?
Bundan tashqari, boshqarish o rni bilan boshqarish obyektlari o rtasida
‘ ‘
nomutanosiblik ro y beradi. Biz qator tizimlar: mehnat, texnologik jarayonlar,
‘
mehnat predmetlari, iqtisodiy munosabatlar va boshqalarni boshqaramiz. Mazkur
tizimlar keyingi yillarda katta o zgarishlarga uchradi, odamlar o zgardi, shunga
‘ ‘
muvofiq, ularning xulq-atvori, dunyoqarashi ham o zgardi. Boshqaruvda esa
‘
ba zan avvalgi uslublar, harakatlar, tashkil etish usullari uchrab turadi. Ziddiyatli
’
ravishda iqtisodiy zarar, garchi bozor sharoitiga o tishda hech bir mamlakat
‘
ulardan xalos bo lmagan bo lsa-da, ya ni mehnatning bekorga sarflanishi,
‘ ‘ ’
materiallar va xom ashyoning ko plab chiqitga chiqishi ishlab chiqarishni
‘ –
boshqarish darajasining orqada qolishi natijasi sifatida yuzaga keldi. Demak,
xo jalik hisobidagi jamoalarni boshqarishda qat iy burilish yasash kerak, ishlab
‘ ’
chiqarishni boshqarish amaliyotiga bozorga oid uslublar izchil va tizimli tarzda
79

singdirilishi, eskicha qaror qabul qilish usullarini siqib chiqarish kerak, shuning
uchun hozirgi paytda, ishlab chiqarishga ilgarigidan ilmliroq, mohir boshqaruvchi
va menejerlar kerak.
Buni amalga oshirish uchun rahbarlar ishini yangi mazmun bilan boyitish
lozim. Rahbar ishini qayta baholash, uning ishidagi samara bermaydigan,
nomigagina bajariladigan barcha ishlarni qat iy ravishda qayta ko rib chiqish’ ‘
kerak.
Bugungi sharoitda yangi ilm zaxiralariga, menejerlik asoslari to g risidagi
‘ ‘
bilimlarga ega bo lganlargina rahbarlik qila olishiga har kim ishonch bilan
‘
qaraydi.
Rahbar oddiy unvon emas, bu iste dod. Bugungi kun rahbari yangilik
– ’
yaratuvchi, ijodkor va insoniy omillarni e tiborga oluvchi bo lishi kerak. Yaxshi
’ ‘
rahbar uchun ma lum shaxsiy sifatlar ham zarur.
’
Rahbar o ziga kerakli fikrlarni yig a bilishi kerak. 99 % ilg or g oyalar
‘ ’ ‘ ‘
mutaxassislar bilan muloqotda, qolgan 1 % esa xodimlarni eshita bilishiga qarab
vujudga keladi. Buning uchun suhbatlashishni bilish, o rganish, shaxsiy
‘
g arazlarni unutish, g oyalarni tartibga solish, eng asosiysi, doimo o rganishi va
‘ ’ ‘
bilim olishi kerak. Aks holda u o z vazifasini uddalay olmaydi.
‘
Shu bilan birga, rahbar o z huquqidan to la foydalanishi va zarur hollarda
‘ ‘
quyidagilarni amalga oshirishi kerak:
samarasiz ishlaydigan xodimdan voz kechish;
–
o z xodimlaridan zaruriy natijalarni talab etish;
– ‘
fikrlash qobiliyatiga ega xodimlarni yangi g oyalarga yo naltirish;
– ‘ ‘
ko rsatmalarni bajarmayotgan xodimlarga buyruq berish.
– ‘
Rahbar buyruqlar berishi, uning natijasidan voqif bo lib turishi zarur.
‘
Rahbarga psixologik bilimlar nihoyatda zarur. Chunki u xodimlarning ichki
xususiyatlarini bilishi kerak. Ba zan xodimlar qasddan mehnat intizomini
’
buzadilar. Bunga sabab: moddiy-texnik ta minotning o z vaqtida bo lmasligi;
’ ‘ ‘
bir xodimga bir nechta vazifalarning yuklatilishi; bajarish vaqtining aniq
ko rsatilmaganligi; rag batlantirish shaklining nomukammalligi; ijtimoiy
‘ ‘
80

ishlarning yuklanganligidir. Shuning uchun rahbar xodimlar kamchiliklarga
oqilona yondashishlari, ishchanlik va talabchanlikni odamiylik bilan
uyg unlashtirishga erishishlari lozim, bu esa jamoada sog lom muhitni yaratadi.‘ ’
Rahbarlikda avtoritar va demokratik boshqarish usullari bor. Rahbar ularga
xos barcha yaxshi tomonlarni uyg unlashtirib qabul etishi kerak. Masalan,
‘
avtoritar usuldan: mustaqil qaror qabul qilish, jur at, shaxsiy javobgarlik;
’
demokratik usuldan: kishilarni faollikka, ijod va shaxsiy g ururni shakllantirishga
‘
chaqirish.
Aholiga xizmat ko rsatish yo li bilan ham ularning og irini yengil qilish,
‘ ‘ ‘
hayotiga yangi mazmun berish, kayfiyati va ruhiyatini ko tarish mumkin. Rahbar
‘
jamiyat umumiy madaniy qiyofasini ham belgilaydi.
Bozor iqtisodiyoti munosabatlari sharoitida har bir rahbar, menejer har
qanday vazifada ham insonga g amxo rlik qilishi, inson ruhiy holatini hisobga
’ ‘
olishi, ishlab chiqarish jarayonlarini tashkil etish va yo naltirishda o z jamoasi
‘ ‘
va jamiyat manfaatlaridan kelib chiqishi lozim.
Bozor iqtisodiyoti sharoitiga o tish va ishlab chiqarishni modernizatsiyalash
‘
jarayonlarida bozor iqtisodiyotining eng yaxshi tomonlarini o zlashtirgan jamoa
‘
rahbari lozimligini hayot ko rsatib turibdi.
‘
Qaysi jabhada bo lmasin, taraqqiyot natijasi ko p jihatdan rahbarning
‘ ‘
ishbilarmonligi, tadbirkorligi, omilkorligi, tashabbuskorligi va mas uliyatliligi
’
kabilarga bog liqligi sir emas. Mamlakatimizda kechayotgan islohotlarni
’
chuqurlashtirish jarayonlarini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun har bir
boshqaruv bo g inida shunday sifatlarga ega bo lgan yetakchi rahbar kadrlarga
‘ ‘ ‘
ehtiyoj kuchli. Prezidentimiz ta kidlaganidek, Rahbarlarni tanlash va
’ “
tarbiyalash, kerak bo lsa, rahbarlik mehnatiga, to g riroq aytadigan bo lsak,
‘ ‘ ‘ ‘
rahbarlik san atiga o rgatish masalasi bugungi kunda boshqarish tizimimizning
’ ‘
eng og ir muammosi bo lib qolmoqda . Shu sababli istiqlol yillarida bozor,
’ ‘ ”
tijorat sohasi, siyosatni biladigan rahbar kadrlar, tadbirkorlar va tashabbuskor
ishlab chiqarish tashkilotchilarini tayyorlash ti zimini tubdan o zgartirish,
‘
81

zamonaviy menejerlar, ma murlar, bilimdon boshqaruvchilar muammosi hal’
etilishi lozimligiga e tibor qaratib kelinmoqda.
’
Darhaqiqat, kishilar bilan har kuni, har soatda muloqotda bo ladigan rahbar
‘
so z hamda boshqarish san ati tamoyil va usullarini bilishi lozim. Agar rahbar
‘ ’
bunday xislatga ega bo lsa, bu katta kuch. Amerikadagi Deyl Kornegi
‘ –
nomidagi Texnologiya instituti chiqargan xulosalar dunyoda ko pchilikni hayron
‘
qoldirdi. Agar sanoat ishlab chiqarish sohasida biror-bir mutaxassis katta
muvaffaqiyat qozongan bo lsa, buning 15 foiziga u o zining ixtisoslik bilimlari
‘ ‘
tufayli erishgan, qolgan 85 foiziga esa odamlarni boshqara olish qobiliyati, rah-
barlik talanti, inson tabiatini bilishi orqasida erishilgan. Bizga tashkilotchi,
“
tashabbus ko rsatib, boshqalarni ham ergashtira oladigan rahbarlar kerak, chunki
‘
bunday insonlar xalqni jipslashtiradi yoki yaxshi mutaxassis bo lish mumkin,
” “ ‘
lekin yaxshi rahbar bo lish qiyin , deganda, Prezidentimiz birinchi galda mana
‘ ”
shunday boshqarish qobiliyatiga ega, rahbarlik sirlarini egallagan kadrlarni nazarda
tutadi. Ayniqsa, mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik
jamiyatini barpo etish borasidagi maqsad va marralarimizga erishishda boshqaruv
tizimi xizmatchilari rahbar kadrlarning o rni yanada muhim ahamiyat kasb
– ‘
etmoqda.
Shu narsa aniqki, har bir sohada erishilajak yutuqlar rahbarning boshqaruv
salohiyati, zarur malaka va tajribalaridan tashqari, uning ma naviy qiyofasi qay
’
darajada ekaniga bog liqdir. Davlatimiz rahbari istiqlolning ilk damlaridan
’
boshlab iqtisodiyot haqida bir marta so zlaganda, ma naviyat to g risida o n
‘ ’ ‘ ‘ ‘
bor gapirayotgani bejiz emas. Zero, ma naviyat shaxs, jamiyat va millat,
’
binobarin, mamlakat ravnaqining asosiy omili va poydevoridir. Ma naviyati but
’
insonlar har qanday damda, turli qaltis, sinovli pallalarda ham yo lini
‘
yo qotmaydi, boshqalarga pand bermaydi. O z manfaatini umumxalq, yurt
‘ ‘
manfaatidan hech qachon ustun qo ymaydi. Davlat va jamiyat boshqaruvining
‘
qaysi tarmogida, qanday pog onada bo lmasin, rahbarlik lavozimda xizmat
‘ ‘
qilayotgan shaxsning ma naviy barkamolligi uning faoliyatida ko p narsani
’ ‘
belgilaydi. Mas ul rahbarlik lavozimlariga nomzodlarni tanlashda
“ ’
82

o tkaziladigan suhbat jarayonida ularning professional malakasi, bilimi,‘
tashkilotchiligi, hayotiy tajribasi, insoniy fazilatlari bilan bir qatorda ma naviy
’
saviyasiga ham alohida e tibor qarataman .
’ ” 35
Mamlakatimizda ma naviy-axloqiy qadriyatlarni, madaniy merosimiz va
’
tarixiy an analarimizni tiklash, milliy istiqlol mafkurasini shakllantirish,
’
fuqarolarimiz ma naviyatini yuksaltirish, xususan, yosh avlodni barkamol inson
’
qilib o stirish, ularni Vatanga muhabbat ruhida tarbiyalash borasida ulkan ishlar
‘
amalga oshirilmokda, yangi-yangi tadbirlar belgilanmoqda. Bu masalalarning
yechimi, ishlarning samarasi, birinchi galda, kadrlarning boshqaruvchilik
qobiliyatiga, yangicha fikrlash va yangicha ishlash layoqatiga, ma naviy takomil
’
darajasiga bog liq. Bir so z bilan aytganda, har doim, hamma joyda rahbar ibrat
’ ‘
va namuna bo lmog i kerak.
‘ ‘
Insonning axloqiy-ma naviy qiyofasiga zeb beradigan, uning har jihatdan
’
kamolotini belgilaydigan omillar ko p va xilma-xil. Bu o rinda ularning
‘ ‘
ayrimlarinigina ko rsatish imkoniga egamiz.
‘
Rahbarning ma naviy fazilati, avvalo, uning o z ona tili, tarixi, milliy urf-
’ ‘
odatlari, an analariga bo lgan e tiborida ko rinadi. Til millatning qalbi, uning
’ ‘ ’ ‘
dunyoda borligining shartidir. Tilni asrash millatni asrash demak. Bu masalada
–
ibrat bo lish o rniga o z fikrini mutlaqo mustaqil, ona tilida ravon, go zal va
‘ ‘ “ ‘ ‘
lo nda ifoda eta olmaydigan mutaxassisni, avvalambor, rahbar kursisida
‘
o tirganlarni bugun tushunish ham, oqlash ham qiyin . Tarixni esa o zlikni
‘ ” ‘
anglash, o zi mansub el-yurtning jahon sahnasidagi o rinni belgilashdan
‘ ‘
tashqari, bugun va kelajak uchun saboq chiqarish zarurati tufayli ham bilishi kerak.
Boshqa til, millat, e tiqod vakillariga, o zga xalqlar e zoz tutgan
’ ‘ ’
qadriyatlarga bag rikenglik xislati ham rahbar martabasini bezaydi. Shuningdek,
‘
nutq madaniyati va notiqlik mahoratini egallash rahbarni ulug laydi, qadr-
‘
qimmati, martabasini oshiradi, ijtimoiy-siyosiy mavqeini yuksaltiradi.
Odamlarning qalbiga yo l topishda til, notiqlik mahoratining o rni beqiyos.
‘ ‘
Mashhur notiq Sitseron: Tarixda yo yaxshi harbiy sarkarda, yo yaxshi notiq
“
35
Karimov I.A. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch , Ma naviyat, T.: 2008-y. 18-bet.
“ ” ’ – ’
83

bo lishi kerak , degan edi. Amir Temurga bu har ikki xislat ham xosligi tarixdan‘ ”
ma lum. Sohibqironning buyuk janglar oldidan lashkar oldidagi otashin nutqlari
’
qo shinni ruhlantirib, g alabani ta minlashga xizmat qilgan. Zamondoshlari
‘ ’ ’
jahongirning Qur onni juda qiroat bilan o qiy olganini naql qiladilar. O zi
’ ‘ ‘
she r yozmagan bo lsa-da, she riyatni juda qadrlagan buyuk sarkardaga Alisher
’ ‘ ’
Navoiy shunday baho bergan: Ul kishining she r o qigoni, boshqalarning
“ ’ ‘
aytg onicha (ya ni yozganicha - T.T.) bor edi . Barcha zamonlarda ham rahbar
‘ ’ ”
va rahnamolarning yuksak notiqlik mahorati ularning muvaffaqiyatini
ta minlashga xizmat qilgan. Mashhur siyosatchilardan, notiqlardan biri menda
’ “
bor jami narsani, jumladan, orttirgan martaba, boylikni ham oling, faqat menga
so zlarni qoldiring, men barchasiga qayta erishaman degan ekan. Darhaqiqat,
‘ ”
so zni egallaganlar inson qalbini, ongu shuurini egallaydi, atrofdagilarga maqsad-
‘
g oyalarini o tkaza oladi, demakki, ularni boshqaradi.
‘ ‘
Rahbarning so zi va ishi, ya ni tili va dili bir bo lishi odamlarning unga
‘ ’ ‘
munosabatini belgilashda, baho berishda eng muhim mezonlardan biridir.
Balandparvoz, havoyi gaplar bilan kishilarning qo ynini puch yong oqqa
‘ ‘
to lg izadigan, aslida so zi boshqayu, ishi-qilmishi ooshqa rahbarlarning
‘ ‘ ‘
faoliyati tufayli nafaqat bu shaxsga bo lgan xurmat, ishonch yo qoladi, balki bu
‘ ‘
davlatimiz amalga oshirayotgan ezgu maqsadlariga ham soya solishi mumkin.
Navoiy dahosining mumtoz xislatlaridan bo lgan til va dil, so z va amal birligi
‘ ‘
hozirda har bir rahbarning fazilatiga aylanmog i shart. Ulug shoir aytmoqchi:
‘ ‘
Kimniki inson desang, inson emas, Shaklda bir, fe lda yakson emas .
“ ’ ”
Mamlakatimizda davlat boshqaruvining ustuvor siyosatini tashkil qilgan
adolatparvarlik tamoyili rahbarlikning eng buyuk mezoni sanaladi. Bu asli bizga
o tmishdan meros. Temurbekning Kuch adolatdadir shiori shunchaki
‘ “ – ”
chiroyli so z emas. Bu jahongirning hayot sinovidan o tgan oltin xulosasidir.
‘ ‘
Nega Temurbek, Bobur mirzoning yonidagi beklar va qushin eng qiyin, tahlikali
vaziyatlarda ularga sodiq turdilar. Chunki adolaparvarlik bobida bu kabi shohlar
tarixda kam. Ular hayoti xavf ostida qolgan pallada ham bergan lafzini saqlaydi,
va daga xiyonat qilmaydi. Hukmdorlik, boshqaruv masalalarida tilga olingan
’
84

Temur tuzuklari , Bobururnoma dek bebaho asarlar mutoalasidan olingan“ ” “ ”
o gitlar doimo yordamga keladiki, ulardan bahramand bo lish zamonaviy rahbar
‘ ‘
shaxsning kitobsevarlik, adabiyotga oshnolik jihatlariga bog liq.
‘
O zbekiston Qahramoni, xalqimizning sevimli shoiri Erkin Vohidov o z
’ ‘
suhbatlaridan birida odamni pul, boylik buzadi, deyishlariga uncha
“
qo shilmayman. Menimcha, odamni ikki narsa buzadi: birinchisi tarbiya,
‘ –
to g rirog i, tarbiyasizlik; ikkinchisi adolatsizlikdir , degan edi. Chindan
‘ ‘ ’ ” –
ham to g ri tarbiya ma naviyat beshigidir. Rahbar uyda ota, mehnat jamoasida
‘ ‘ ’
yetakchi bo lib, avvalo, o zi namuna ko rsatib, shu muhitda ma naviyat
‘ ‘ ‘ ’
darg asiga, ma naviy tarbiyachiga aylansa, davlatimiz rahbarining bu borada
‘ ’
oldinga qo yayotgan vazifalari ijobiy yechim opadi. Yuksak ma naviyat hamisha
‘ ’
insoniyat najotkori bo lib kelgan, uni turli ofatlardan saqlagan. Binobarin,
‘
tarbiyaviy-axloqiy masalalarda, ma naviy hayotda milliy, umumbashariy
’
qadriyatlarga tayanib, milliy manfaatlarimizga mos izchil siyosat yuritish asosiy
vazifamiz bo lib qolaveradi.
‘
O zbekistonda huquqiy demokratik davlat va fukarolik jamiyati qurish
‘
vazifalarini amalga oshirishda rahbar ma naviyati hamda boshqaruv
’
samaradorligiga erishish muhim o rni tutadi. Boshqaruvning samaradorligiga
‘
erishish pirovard maqsad bo lganligi uchun ham rahbarning yuksak
‘
ma naviyatisiz tasavvur etib bo lmaydi. Ya ni, rahbarning ma naviy qiyofasi
’ ‘ ’ ’
boshqaruvning samaradorlikka erishishning omili sifatida ko proq namoyon
‘
bo ladi.
‘
Mustaqillik tufayli O zbekiston jamiyatining iqtisodiy negizi o zgardi.
‘ ‘
Siyosiy tizimi tubdan yangilandi. Ijtimoiy hayot yangicha tamoyillar asosiga
qurildi. Milliy g oya negizlariga tayanilmoqda. Demak, bu rahbarning hayotiy
‘
falsafasi, ma naviyatining ham o zgarishini, uni yangi paradigmalarga mos
’ ‘
demokratik dunyoqarash, ong va tafakkur, ma naviyatga ega bo lishini, o zini
’ ‘ ‘
yangicha negizda o zgartirib berishni taqozo etadi.
‘
Sobiq sovet davriga xos rahbarning an anaviy ong va qarashlari yagona
’
g oya stereotiplariga, tushuncha hamda tamoyillari bugungi o zgarib borayotgan
’ ‘
85

hayot talablariga javob bermaydi. Bugun rahbar ma naviyati , ma naviyatli“ ’ ” “ ’
rahbar , boshqaruv samaradorligi tushunchalari yangicha ma no va
” “ ” ’
mazmunga ega. Rahbar ma naviyati huquqiy demokratik davlat va fuqaro
“ ’ ” – -
lik jamiyati qurish talablariga javob beradigan, umume tirof etilgan demokratik
’
tamoyillarga qat iy amal qiladigan, inson, uning hayoti, erkinligi, sha ni, qadr-
’ ’
qimmati va boshqa daxlsiz huquqlariga oliy qadriyat sifatida qaraydigan, so zi va
‘
ishi bir, milliy g oya negizlariga ishonch va e tiqodli bo lgan shaxsiy sifatlar,
’ ’ ‘
me yorlar majmuidir deyish mumkin. Rahbar tushunchasi ham yangicha
’ “ ”
ma noga ega. Bu uning ma naviy dunyosiga xos xususiyatlar, uning borligini
’ ’
mujassam etadigan yangi ma naviy omillar majmui orqali tasavvur etish mumkin.
’
Bugungi zamonaviy rahbar mustaqillik tafakkuriga ega bo lgan, shaxsiy,
‘
jamiyat va davlat manfaatlarini amalda uyg un ko ra oladigan, yangicha
’ ‘
fikrlaydigan, O zbekistonning mustaqil taraqqiyoti, uning kelajagi to g risida
‘ ‘ ‘
qayg uradigan, ilmiy izlanishlar, zamonaviy fan-tex
’ nika yutuqlarini boshqaruvda
qo llay oladigan, unga xohish va istakli bo lgan shaxsdir.
‘ ‘
I.A.Karimov qayd etganidek: Bugungi rahbarga qo yilayotgan muhim
“ ‘
talab: 1) Kompetentlik; 2) Mas uliyatlik o zaro mujassam bo lishi zarur .
’ ‘ ‘ ”
Bugun unga erishishning huquqiy demokratik asoslari, prinsiplari ishlab
chiqilgan. Zamonaviy rahbarlarga qo yilayotgan talab, uning me yorlari,
‘ ’
maqsadlari ham shu bilan bog lik.
’
Rahbar ma naviyati shunchaki ma naviy meros, qadriyatlar va
’ ’
tamoyillarning majmui emas. Bu uning bir jihati, xolos. Rahbar ma naviyatida: 1)
’
Milliy madaniy merosga tayanish; 2) milliy urf-odat va an analarni qadrlash; 3)
’
tarixiy xotiraning mustahkam bo lishi, tarixiy merosdan xabardorlik, tarixiy
‘
haqiqatni xolis baholay olish madaniyati; 4) demokratik ong va tafakkur; 5)
boshqaruvda an anaviylik va zamonaviylikni uyg un tarzda olib borish
’ ’
mas uliyatining mujassam bo lishi ham muhim o rin tutadi.
’ ‘ ‘
Rahbar ma naviyatida milliy g oyaning umuminsoniy negizi, dunyo
’ ’
e tirof etgan tamoyillariga tayangan holda boshqaruvga munosabatda bo lish
’ ‘
86

uning samaradorligiga bevosita ta sir ko rsatadi. Shu sabab, u ustuvor’ ‘
ahamiyatga ega bo lib bormoqda.
‘
Boshqaruvda milliy madaniy xususiyatlarga tayanish va umume tirof etilgan
’
demokratik tamoyillarga amal qilish zamonaviy demokratik, huquqiy davlat va
fuqarolik jamiyati qurishning muhim talabi ekanligini his etish, anglash va amaliy
faoliyatda unga tayanish oxir-oqibatda rahbar ma naviyatining yuksalib borishiga,
’
boshqaruvning samaradorligini oshirishga bevosita ta sir ko rsatishini hisobga
’ ‘
olish muhim. Bu rahbar faoliyatida qadriyatga aylanib borishi zarur.
Rahbar ma naviyatida: 1) qonun ustuvorligiga asoslanib, faoliyat olib
’
boorish; 2) inson erkinligi, huquq va manfaatlarning ustuvorligini tan olish hamda
uni qadrlash; 2) bozor iqtisodi bilan bog liq tamoyillarga so zsiz amal qilish; 4)
’ ’
fan-texnika, zamonaviy texnologiyalardan foydalanishda tashabbuskor bo lish; 5)
’
loqaydlik, befarqlik ko rinishlariga, mahalliychilik, urug -aymog chilik, oshna-
’ ’ ‘
og aynigarchilik hamda manfaatparastlik, mansabparastlik kabi illatlardan xolis
’
turgan holda umummilliy manfaatni, shaxs va fuqaro erkin-ligini, xalq manfaatini
ustuvor, deb bilish rahbar shaxsning yuksak madaniyati, ma rifatidan dalolatdir.
’
Yuksak huquqiy ong va madaniyatga ega bo lish rahbar ma naviyatining va
‘ ’
boshqaruv samaradorligini oshirishning muhim sharti ekanligini alohida qayd etish
lozim.
Bugun, O zbekiston Respublikasi siyosiy hayotida shaxs jamiyat va davlat
’
munosaoatlaridagi o zgarishlarni, yangicha talab va me yorlarni bilmasdan yoki
’ ’
unga mos ong va tafakkurga, salohiyatga, o quv va malakaga ega bo lmasdan
’ ‘
boshqaruvni samarali tashkil etish qiyin. Boshqaruv samaradorligining mezoni,
avvalo, inson, uning manfaatlarini, huquqlarini amalda ta min etishga
’
qaratilganligi bilan bevosita aloqador. Bu jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy,
ma naviy-ma rifiy, g oyaviy sohasida amalga oshirilayotgan demokratik
’ ’ ‘
islohotlardan ko zlangan pirovard maqsaddir. Shu omillar orqali turli manfaatlar
‘
mujassamlashadi. Islohot islohot uchun emas, inson va uning manfaatlari
“
uchun degan muhim konseptual g oyani amalga oshib borishiga xizmat qiladi.
” ‘
Rahbar ma naviyatiga xos bo lmagan ayrim qusurlar va kamchiliklardan xalos
’ ‘
87

bo lish muhim ahamiyatga ega. Ular milliy madaniy merosni qadrlash va‘
umuminsoniy demokratik tamoyillarga nisbatan oqilona munosabatda bo lishda
‘
ayrim salbiy holatlarning uchrab turganligida ko rinadi hamda undan ozuqa oladi.
‘
Bu uning yashovchanligiga ham sabab bo lmoqda. Uning sabablarini rahbar
‘
ma naviyati bilan bog lik ichki dunyosidan qidirish kerak. Ma naviyatli rahbar
’ ‘ ’
hech qachon o zining shaxsiy manfaatlarini jamiyat va davlat manfaatlaridan
‘
ustun qo ymaydi. Xizmat vazifasini suiiste mol qilishdan o zini tiya oladi.
‘ ’ ‘
Qonun ustuvorligiga tayanib, uni qadrlaydi, doimo shunday bo lishini istaydi.
‘
Yurtimizda 2010iyil Barkamol avlod yili deb e lon qilindi. Muhtaram
“ ” ’
Prezidentimiz I.A. Karimov qayd etganidek: ... Biz farzandlarimizning nafaqat
“
jismoniy va ma na
’ viy sog lom o sishi, balki ularning eng zamonaviy ’ ‘
intellektual bilimlarga ega bo lgan, uyg un rivojlangan insonlar bo lib, XXI asr
‘ ’ ‘
talablariga to liq javob beradigan barkamol avlod bo lib voyaga yetishi uchun
‘ ‘
zarur barcha imkoniyat va sharoitlarni yaratishni o z oldimizga maqsad qilib
‘
qo yganmiz .
‘ ”
Istiqlol yillari mamlakatimizda yosh avlodning sog lom va barkamol bo lib
‘ ‘
voyaga yetishishi masalasi davlat siyosati darajasiga ko tarildi. Biz ozod va
‘ “
erkin xalqmiz. Shuning uchun dunyoda hech kimdan kam bo lmaydigan, ertaga
‘
mana shu zaminimiz shuhratini butun dunyoga tarannum etadigan avlodni
tarbiyalab, voyaga yetkazishimiz lozim. Shu orqali jahonda o zimizga munosib
‘
o rin egallashimiz lozim. Bunga erishish uchun Biz kimmiz, kimlarning
‘ “
avlodlarimiz? degan savol doimo qalbimizda, yuragimizda jaranglab turishi
”
zarur , degan edi I.A.Karimov.
” –
Bu jarayonni aslida O zbekistonda davlat boshqaruvini yanada
‘
takomillashtirish va rivojlantirishda rahbar kadrlar tayyorlashning o ziga xos
‘
konsepsiyasi sifatida talqin etish mumkin. Rahbar muayyan makon va jamoa
–
manfaatlarini hokimiyat maqsadlari bilan vobastaligini ta minlovchi shaxs.
’
Rahbar jamoaviy birlikning ifodachisi sifatida turli qarashlarni yakdillashtirishning
asosiy vositachisi hamdir. Bunda u bir qancha o ziga xos xususiyatlar sohibi
‘
bo lishi lozim. Bu zamon talabi.
‘
88

Jamiyatda bugun rahbarlik maqomiga nisbatan qarashlar jamoatchilik
fikrining tarixan shakllangan alohida ko rinishidir. Davlat va jamiyat hayotida‘
rahbarlikning o rni haqida Avesto ning Vandidod kitobida Oliy tangri
‘ “ ” “ ”
Axuramazda tomonidan yaratilgan 16 ta zaminning ma muriy-hududiy
’
boshqaruvi misolida ham to xtalib o tilgan. Masalan, davlatni boshqargan shaxs
‘ ‘
kavi , ya ni muhim ijtimoiy-siyosiy va huquqiy masalalarni o zida
“ ” ’ ‘
birlashtirgan podshoh asosiy siyosiy, o z navbatida, ijtimoiy institut ham edi.
– ‘
Kavi ning davlat boshqarish huquqining belgilanishida farr (ba zan
“ ” “ ” ’
xvarno shaklida) boshqaruv tamoyiliga qonuniy asos qilib olingan. Buning
“ ”
mohiyati shuki, davlat boshqarish huquqlari hukmdorning bevosita ilohiy va
shaxsiy xususiyatlari (yoki xarizmatik belgilar asosida) amaliy ifodasi sifatida
amalga oshirilgan. Bu davlatchilik taraqqiyotida muhim omil edi. Abu Ali Hasan
ibn Ali Tusiy Nizomulmulkning Siyosatnoma asarida rahbarning (podshoh
– “ ”
va uning amaldorlari misolida) o rni va ahamiyati, shuningdek, ularning jamiyat
‘
va davlat munosabatlarini xalqchillashtirishdagi ahamiyati ko rsatib o tilgan.
‘ ‘
Davlatning markaziy hukumati (davlat bosh siyosiy institut) kuchli bo lishi
– ‘
lozim. Ana shunda tinchlik va adolatni barqarorlashtirish, erkin va farovon hayotni
ta minlash imkoniyati bo ladi. Ko rinib turganidek, jamiyatdagi rahbarlik
’ ‘ ‘
institutining zamonaviy jamiyatlardagi ko rinishiga o xshash jihatlari mavjud
‘ ‘
bo lib, ularning aholi manfaatlarini himoya qilish, ular manfaatlarini davlat
‘
miqyosida amalga oshirish vositalari ekanligidadir. Bu avvalo, davlat bosh
“ –
islohotchi tamoyilining an anaviy ko rinishi desak ham bo ladi.
” ’ ‘ ‘
Rahbarlik va uning maqomi xususidagi qarashlar insoniyatga davlat
“ ”
tushunchasi paydo bo lgandan buyon hamnafas bo lib kelsa-da, turli davrlarda
‘ ‘
unga turlicha yondashilgan. Bugun rahbarlik instituti mavjudligining o zi
‘
ma lum jamiyatning taraqqiyoti uchun yetarli emas, balki uning ichki omillari,
’
ruhiy-ma naviy qiyofasi, o z a zolari bilan munosabati va shu orqali uning
’ ‘ ’
ma naviy qiyofasi omili (bu yerda siyosiy ongi va madaniyati nazarda tutilmoq-
’
da) masalasi bugungi kunda demokratik institut rahbarlikka qo yilgan asosiy
– – ‘
vazifalar sirasiga kiradi. Rahbarlik instituti o zining tarixiy rivojlanish davriga
‘
89

ega bo lishi bi‘ lan bir qatorda, hamma davr va jamiyatga birdek xos bo lgan ‘
yangilanishlar bo hroni ga duch kelmoqda. Bu yangilanishlar ning boisi,
“ ‘ ” “ ”
avvalo, ichki omil bilan, ya ni, a zolarining ta
’ ’ lab, ehtiyojlari asosida shakllansa,
ikkinchidan, tashqi, ya ni u mavjud bo lib turgan tuzumning bosimi bilan
’ ‘ “ ”
bog liq bo lishi mumkin. Shunday murakkab sharoitda rahbarlik va bosh-
’ ‘
qaruvni takomillashtirish, uni zamon va makon ruhiga mos ravishda rivojlantirish
doimiy ahamiyat kasb etadigan ijtimoiy-siyosiy jarayonlardan biri hisoblanadi.
Globallashuv jarayoni, o z navbatida, salbiy ahamiyat kasb etishi va buni
‘
tamaddunlar taraqqiyotiga ta sirini hisobga olib, bu jarayonda zamonaviy rahbar
’
va shu orqali zamona viy boshqaruvda ularning o rni, fikrimizcha, quyidagi asosiy
‘
omillar asosida isloh qilinishi maqsadga muvofiq:
davlat eng asosiy rahbarlik instituti sifatida namoyon bo lar ekan, avvalo,
– ‘
u rahnamoligida aholi turli qatlamlari va guruhlarining jamoaviy va shaxsiy
manfaatlarini aniqlash, hisobga olish davlat barqarorligining asosiy sharti. Zero,
–
yagona maqsad asosida birlashgan guruh bilan turli xavf-xatarlarning oldini olish
oson kechadi;
rahbar milliy, ma naviy, tarixiy xususiyatlarni o zida mujassamlashtirgan
– ’ ‘
holda sotsiolizatsiya, ya ni ijtimoiylashtirish, ishontirish tamoyillari asosida o z
’ ‘
jamoasi o rtasida siyosiy ong va madaniyatni shakllantirishda muhim rol
‘
o ynagani holda, turli ko rinishdagi g oyalarga qarshi kuchli bunyodkor g oya
‘ ‘ ’ ‘
asosida javob qaytarish xususiyatini shaklantirib berishi ularning o ziga xos va
‘
asosiy belgisi hisoblanadi;
rahbarlik instituti, uning xarizmasi jamiyatning asosiy barqarorligi sharti
–
ham hisoblanib, bugungi kunda davlat siyosiy tuzumining asosiy saqlovchisi
“ ”
vazifasini bajarishi, o z navbatida, turli qatlamlarni o zida birlashtirishi yuqori-
‘ ‘
dagi omillarning amaliyligi va albatta, davomiyligini ta minlab beradi;
’
rahbarlikning globallashuv jarayonidagi eng muhim ahamiyatga ega
–
tomoni ham mavjud bo lib, aynan u yoki bu turdagi siyosiy institutning vakili
‘
sifatida o z ma naviy avtoriteti, ruhiy olami orqali muayyan aholi qatlamini
‘ ’
o zida birlashtirar ekan, globallashuv soyasi da kirib kelayotgan turli yot
‘ “ ”
90

g oyalarga qarshi kurashish kuchiga ega vosita ekanligini alohida eslatib o tish’ ‘
lozim;

– rahbarlik instituti yangilanishlar, o zgarishlar jarayonida turli yot ‘
g oyalarning paydo bo lishi va aholi o rtasida ijtimoiy-siyosiy birdamlikni
‘ ‘ ‘
saqlab turishning asosiy subyekktidir. Ular har qanday jamiyat
modernizatsiyalashuvi jarayoni uchun asosiy tayanch va bu omilni aholi siyosiy
madaniyati va ongini oshirish jarayoni bilan chambarchas bog lashda asosiy
‘
nuqtadir;
mamlakatda demokratik o zgarishlar, islohotlarning g oyaviy-amaliy
– ‘ ‘
jihatdan bip maromda tizimlashtirishning asosiy subyekti hamdir;
jamiyatda turli fikrlar, g oya, mafkuralar xilma-xilligini rivojlantirish
– ‘
bilan birga, ularni demokratik o zgarishlarning samaradorligini oshirish tomon
‘
yo naltirishda, demokratik jamiyatda tamoyillarni yanada mustahkamlanishini
‘
ta minlovchi asosiy omil sifatida muhim ahamiyat kasb etadi;
’
zamonaviylashuv sharoitida yangi kuchlar, yangi qatlamlarning paydo
–
bo li kuzatiladi. Bu kuchlarni mavjud siyosiy jarayonlarga jalb qilish, siyosiy
‘
aktorlarning siyosiy ong va madaniyatini oshirishda rahbarning o rni beqiyos.
‘
Taniqli siyosatshunos S.Xantington fikricha, tartibotsiz (bu yerda siyosiy
“
tuzum va undagi rahbarlik maqomi nazarda tutilmoqda) ozodlik bo lishi mumkin,
‘
ammo ozodlik tartibotsiz bo lishi mumkin emas . Ko rinib turganidek,
‘ ” ‘
rahbarlik instituti, avvalo, ichki munosabatlarni tartibga solish, aholi siyosiy ongi
va madaniyatini oshirish yo li bilan shu davlatga nisbatan xavfi mavjud bo lgan
‘ ‘
turli jarayonlarga fikrlarni shakllantirish vazifasini ham bajarar ekan. Fikrlar
xilma-xilligi, mafkuralar, g oyalar turli-tumanligi muhiti aslila jamiyatlar va
‘
davlatlar manfaati uchun zararli emas. Ammo shu g oyalar va mafkuralardan
’
niqob sifatida foydalanayotgan ayrim kuchlar demokratiya posbonlari
“ ” “ ”
yoxud demokratiya fabrikalari vakillari sifatida aholi kayfiyatini manipulatsiya
“ ”
qilish va shu orqali davlat lar siyosiy boshqaruviga salbiy ta sir ko rsatishga
’ ‘
urinmoqdalar. Hatto bu kuchlar turli rangli inqiloblar (Ukraina, Qirg iziston
“ ” ‘
va Gruziya)ni ham amalga oshirdilar.
91

Xulosa qilib aytish mumkinki, bugungi kunda boshqaruv madaniyati, uning
samaradorligi rahbarning nafaqat bilim darajasi, balki ma naviy fazilatlariga,’
odamlar ko nglini ola bilishiga, ularning dardu tashvishlari bilan yashay olishiga
‘
bog liq. Davlat va jamiyat qurilishini zamon talablariga moslashtirishdek
‘
strategik maqsadlarni amalga oshirish, O zbekistonda fuqarolik jamiyati
‘
asoslarini shakllantirish, davlat va jamiyat hayotining barcha jabhalarini yanada
demokratlashtirish har bir fuqaroning, avvalambor, rahbarlik kursisida
o tirganlarning oliy maqsadlar yo lida jipslasha olishiga, o zini xalq, millatning
‘ ‘ ‘
ajralmas qismi ekanligini anglab yetishiga bog liq.
‘
92

XULOSA
Shunday qilib, o zbek xalqi hayotidagi eng muhim voqea, shubhasiz’
davlat mustaqilligini qo lga kiritish bo ldi. Xalqning asriy orzusi ushalib,
’ ’
mustaqillik tufayli qayta o z e tiqodi, urf-odatlari, qadriyatlari, tili o z
’ ‘ ’
faxriy o rniga qaytdi. Mamlakat rivojlanishining o zbek xalqiga xos
’ ’
bo lgan xususiyat, urf-odat, an analarini hisobga olgan holda o ziga xos
’ ‘ ’
taraqqiyot yo lini tanlashi, boy madaniyati, bebaho ma naviyati, e tiqodini
’ ‘ ‘
e zozlash, xalq manfaatlari va istiqboliga qaratilgan milliy mafkurani
‘
targ ib etish Vatan tarixini xolisona o rganish va tadqiq qilishni hayotiy
’ ’
zaruriyat qilib qo ydi. Mazkur mavzuni o rganish natijasida quyidagi
’ ’
xulosalarga kelindi:
birinchidan, Mustaqillik tufayli O zbekistonning davlat boshqaruvini
‘
samarali tashkil etish, fuqarolarning faol ishtirokini ta minlash borasida muhim
’
o zgarishlar amalga oshganligi asoslab berildi;
‘
ikkinchidan, O zbekiston mustaqillik yillarida davlat hokimiyati institutlari
‘
bilan shaxs o rtasidagi munosabatlarni yangicha siyosiy negizda tashkil etdi.
‘
Shaxs manfaatining ustuvorligi uning muhim demokratik tamoyili ekanligi asoslab
berildi;
uchinchidan, davlat hokimiyati tarmoqlarining mustaqil faoliyat yuritishi
uchun tegish li huquqiy asoslar yaratilib borilayotganligi fuqarolarning davlat
qurilishi sohasida er kin, demokratik asosda ishtirok etish hamda o zining haq-
‘
huquq va manfaatlarini himoya qilishida siyosiy shart-sharoit yaratilganligi bayon
etildi;
to rtinchidan, fuqarolik jamiyatiga xos demokratik, nodavlat, notijorat
’
institutlari ko paymoqda. Ularning fuqarolar manfaatlarini himoya qilishdagi
’
ta siri ortib bormoqda hamda ular davlat va jamiyat boshqaruvida faol ishtirok
’
etib, qarorlar qabul qilishda ijobiy ahamiyat kasb etishi va inson taraqqiyotiga
xizmat qilishi asoslab berildi;
beshinchidan, davlat hokimiyati institutlarining nomarkazlashuvi amalga
oshirilmoqda. Joylarda mahalliy davlat hokimiyati va fuqarolarning o zini-o zi
‘ ‘
93

boshqarish organlarining vakolatlarini kengaytirish orqali ularning siyosiy
faoliyatini oshirishga ijobiy ta sir ko rsatishi bayon qilindi;’ ‘
oltinchidan, boshqaruv kasbiy mahoratini yoshlarda shakllantirish va
boshqarish ijtimoiy aql-idrokning doimiy rivojlantirilishiga asoslanishi ko rsatib
’
berildi;
yettinchidan, O zbekiston milliy siyosatining bosh yo nalishlaridan biri
‘ ‘ –
xotin-qizlar ahvolini yaxshilash, ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy islohotlarni
ro yobga chiqarishda ularning faolligini yuksaltirish, davlat va jamiyat
‘
qurilishidagi o rni va rolini yanada oshirish, ayollarning huquqlari, erkinliklari
‘
hamda manfaatlarini himoya qilishdan iborat ekanligi yoritib berildi;
94

Tavsiyalar
Tadqiqot natijasida aniqlangan xulosalar hamda mulohazalar quyidagi
tavsiya va takliflar ni ilgari surishga imkon berdi:
birinchidan, O zbekistonda zamonaviy boshqaruv tizimini o rganish’ ’
bo yicha ijtimoiy gumanitar yo nalishi talabalari uchun maxsus kurs tashkil
’ ’
qilish;
ikkinchidan, zamonaviy boshqaruvda shaxs tashabbuskorligini oshirish
yuzasidan amaliy ishlarni amalga oshirish;
uchinchidan, boshqaruv ishiga ayollarni keng jalb qilish bo yicha maxsus
’
davlat dasturini ishlab chiqish;
to rtinchidan,
’ O zbekistonda boshqaruv tizim tarixi bo yicha kelajakda ’ ’
magistirlik va nomzodlik dissertatsiyalari tayyorlash;
beshinchidan, xorijiy mamlakatlarda boshqaruv tizimi tajribalarini o rganish
’
va uning ijobiy tomonlarini amaliyotga tatbiq etish.
95

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI’
1. O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi T.: O zbekiston, 2008.
’ ’
2. Karimov I.A. O zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida.-T:
‘
O zbekiston, 2011.
‘
3. Karimov I.A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada
chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish kontseptsiyasi. T.,
O zbekiston, 2010.
’
4. Karimov I. A. O zbekiston buyuk kelajak sari. T., O zbekiston, 1998.
’ ’
5. Karimov I.A. O zbekistonning o z istiqlol va taraqqiyot yo li. Toshkent,
’ ’ ’
O zbekiston,1992.
’
6. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo q. - T.: Sharq, 1998.
’
7. Karimov I.A. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch. T.:
’ – –
Ma naviyat , 2008.
“ ’ ”
8. Karimov I.A. O zbekiston demakratik taraqqiyotning yangi bosqichida.
’ –
T.: O zbekiston , 2005.
“ ’ ”
9. Karimov I.A. O zbekistonning 16 yillik mustaqil taraqqiyot yo li. T.:
’ ’ –
O zbekiston , 2007.
“ ’ ”
10. Karimov I.A. Ozod va obod Vatan erkin va farovon hayot pirovard
maqsadimiz. T.8. T.O zbekiston, 2000.
’
11. A zamxo jayev S. Turkiston muxtoriyati.T.: Ma naviyat, 2000.
’ ’ ‘
12. Abdullayeva F. O zbekistonda xotin-qizlar ta limining rivojlanishi. -
‘ ’
T.:O zbekiston, 1968.
‘
13. Alimova D., Golovanov A. O zbekiston mustabid sovet tuzumi davrida:
’
siyosiy va mafkuraviy tazyiq oqibatlari. T., O zbekiston, 2000.
’
14. Alimova D., Golovanov A. O zbekiston mustabid sovet tuzumi davrida:
’
siyosiy va mafkuraviy tazyiq oqibatlari. T., O zbekiston, 2000.
’
15. Azamat Ziyo O zbek davlatchiligi tarixi , T.; 2001.
“ ’ ”
16. Babadjanova N. Ta lim muassasalari rahbariga xos xususiyatlar //
“ ’ ”
Jamiyat va boshqaruv jurnali, T.: 2011-y.
“ ”
96

17. Eshmurodov M. Xoramshohlar davlatining ma muriy boshqaruv “ ’
tizimi // Jamiyat va boshqaruv jurnali, T.: 2011-y.
” “ ”
18. Jo rayev N., Karimov Sh. O zbekiston tarixi , II tom. T.: 2011.
’ “ ’ ”
19. Karimova V., Saidova Yu. Xotin-qizlar rahbarligi muammosi //
“ ”
Jamiyat va boshqaruv jurnali, T.: 2011-y.
“ ”
20. Matkarimov M. Xorazm Respublikasi: davlat tuzilishi, Nozirlari va
“
iqtisodi , Urganch.: 1993.
”
21. Nizomulmulk Siyosatnoma , T.: 2010.
“ ”
22. Ravshanov F. Amir Temurning yer, soliq va obodonchilikka doir
“
tuzuklar // Jamiyat va boshqaruv jurnali, T.: 2011-y
” “ ”
23. Sagdullayev A., Mahkamova D. Boshqaruvning shakllanish tarixi //
“ ”
Jamiyat va boshqaruv jurnali, T.: 2011-y.
“ ”
24. Sodiqov H. Amir Temur saltanatida xavfsizlik xizmati T.: Art flex
“ ”
2010.
25. Sodiqov H. Boshqaruvda Sohibqiron yaratgan poydevor // Jamiyat va
“ ” “
boshqaruv jurnali, T.: 2011-y.
”
26. Tarix, mustaqillik, milliy g oya. T., Akademiya , 2001.
‘ “ ”
27. Turkiston mustaqilligi va birligi uchun kurash sahifalaridan. T.,
Fan , 1996.
“ ”
28. Temur tuzuklari , T,: 2011.
“ ”
29. Ziyoyev X.O zbekiston mustaqillik uchun kurashlarning tarixi. Toshkent,
’
Shaq, 2001.
30. O zbekistonning yangi tarixi./K.2.O zbekiston sovet
’ ’
mustamlakachiligi davrida.T., 2000.
31. O
’ zbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari. T., 2001.
32. O zbekiston tarixi: yangi nigoh. Jadidlar harakatidan milliy
‘
mustaqillikka qadar. T.1998.
33. O zbekiston Miliy Ensiklopediyasi.T.8.T. O zM.E nashriyoti. 2006.
‘ ‘
34. O zbekiston Respublikasi Ensiklopediyasi. T., Qomuslar bosh
‘ “
tahririyati . 1997.
”
97

35. O zbekiston tarixi (qisqacha ma lumotnoma). T., Sharq, 2000.‘ ’
36. O zbekiston tarixi. T., Yangi asr avlodi. 2003.
‘
37. O zbekiston: davlat va uning yo lboshchisi.Toshkent, O zbekiston,
’ ’ ’
1999 .
38. Shihobiddin Muhammad an-Nasaviy Siyrat as-sulton Jaloladdin
“
Mengburni , T.: 2006.
”
39. Shamsitdinov R., Karimov Sh. Vatan tarixi , III tom. T.: 2010.
“ ”
40. Ulug Turkiston , gazetasi, 1917-yil, 30-sentabr.
“ ’ ”
41. O zbekiston ovozi gazetasi, 1998-yil 31-mart.
“ ’ ”

98

Купить