O’zbekistondan 20-30 yillarda Shimoliy Qozog’istonga surgun qilingan yurtdoshlarimiz qismati - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	655.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

O’zbekistondan 20-30 yillarda Shimoliy Qozog’istonga surgun qilingan yurtdoshlarimiz qismati

Купить

MUNDARIJA
Kirish… …………………………………………………………………… ..3
I-bob. O zbekistonda jamoalashtirish va quloqlashtirish jarayoni…’ ……… ..6
1.1.O zbekistonda qatag onlashtirish mavzusining o rganilishi…
’ ’ ’ …………
6
1.2.O zbekistondagi jamoalashtirish va quloqlashtirishga doir manbalar…
’
21
II-bob. O zbekistonlik quloqlarning surgundagi turmush tarzi…
’ ………… .33
2.1.O zbekistonlik dehqonlarning maxsus posyolkalardagi mehnati va
’
hayoti… ………………………………………………………………………… ...33
2.2.Ikkinchi jahon urushi yillarida qatag on qilinganlarning g alabaga
’ ’
qo shgan hissasi… .43
’ ………………………………………………………………
Xulosa… …………………………………………………………………… 53
F oydalanilgan manba va adabiyotlar ro yxati…
’ ………………………… 562

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi : Mustaqillik yillarida O zbekiston tarixining’
barcha sahifalarini chuqur tahlil qilish eng dolzarb masalalardan biriga aylandi.
Sovet hukmronligi yillarida o rganilmagan ko plab tarixiy voqealar mavjud. Shu
’ ’
bois, ularni bugungi zamon talabidan kelib chiqib, yangi nazariy-metodologiya
asosida tahlil etish katta ahamiyatga ega. H a r qaysi xalq-deb yozadi Islom
“
Karimov,-milliy qadriyatlarini o z maqsad-muddaolari, shu bilan birga,
’
umumbashariy taraqqiyot yutuqlari asosida rivojlantirib, ma naviy dunyosini
‘
yuksaltirib borishga intilar ekan, bu borada tarixiy xotira masalasi alohida
ahamiyat kasb etadi, ya ni, tarixiy xotira tuyg usi to laqonli ravishda tiklangan
‘ ’ ’
xalq, bosib o tgan yo l o zining barcha muvaffaqiyat va zafarlari, yo qotish va
’ ’ ’ ’
qurbonlari, quvonch va iztiroblari bilan holis va haqqoniy o rganilgan
’
taqdirdagina chinakam tarix bo ladi”
’ 1
.
Tarixchilar oldiga tarixiy adolatni tiklash, xalqimiz o tmishidagi yopiq
’
sahifalarini to la ochib berish, shu tarixdan saboq chiqarib, begunoh qurbon
’
bo lgan insonlar xotirasini abadiylashtirish kabi vazifalar ko ndalang qo yildi.
’ ’ ’
. . .mustamlakachilik va sovet davridagi ommaviy qatag onlar paytida zulm va
“ ’
zo ravonlik qurboni bo lgan, istiqlol yo lida jon fido etgan ajdodlarimizning
’ ’ ’
hurmati va xotirasini joyiga qo yish, ularning el-yurt ozodligi yo lidagi ishlari,
’ ’
qoldirgan merosini izlash va o rganishni aynan ana shunday ma naviy negizda
’ ‘
yo lga qo yishimizni qayd etish zarur”
’ ’ 2
.
O zbekistonda ommaviy qatag onlashtirishning eng yirigi 20-30 yillarda
’ ’
jamoalashtirish davrida yuz berdi. Qishloqlarda oddiy dehqonlar uy-joyidan, mol-
holidan mahrum qilinib, quloqlashtirildi va boshqa o zoq o lkalarga surgun
’ ’
qilindi. Ular hayotini o rganish dolzarb masalalardan biriga aylandi.
’
Mavzuning o rganilganlik darajasi
’ : Mustaqillik yillarida qatag onlash- ’
tirish mavzusi O zbekiston tarixining dolzarb mavzularidan biriga aylandi. Sovet
’
hukmronligi davrida amalga oshirilgan qatag onlashtiril siyosati tarixini keng
’
o rganishga kirishildi
’ 1
. 3

Taniqli olima R.X.Aminova O zbekistonda amalga oshirilgan’
jamoalashtirish siyosati bo yicha ko plab tadqiqotlar olib bordi. Uning
’ ’
tadqiqotlarida jamoalashtirish davrida qatag on qilingan dehqonlar taqdiri haqida
’
ham ma lumotlar umumlashtiriladi. M.G .Abdullaevning nomzodlik
‘ ’
dissertatsiyasi esa O zbekistonda sovetlarning quloq qilish siyosati va uning
’
fojeali oqibatlariga bag ishlanadi. Shuningdek, sovet davlatining quloqlashtirish,
’
surgun siyosati moskvalik olimlar tomonidan ham o rganildi. Masalan,
’
V.N.Zemskov o z asarida sobiq sovet davlatida qatag on qilinganlar haqida
’ ’
umumiy ma lumot beradi.
‘
O rta Osiyo respublikalarida amalga oshirilgan qatag onlashtirish siyosati
’ ’
mavzusi ayniqsa R.SHamsutdinov asarlarida mukammal tadqiq etiladi.
2005 yil N.G .Karimov mas ul muharrirligida Репрессия: 1937-1938
’ ‘ “
год. Документ и материал ” kitobi nashr etildi 2
. Bu kitobda R.SHamsutdinov,
E.Yusupov, A.Mamajonov, E.P.Dusmatov va boshqalar tomonidan to’plangan
hujjatlar e‘lon qilinadi.
Mustaqillik yillarida O’zbekiston tarixi bo’yicha nashr etilgan kitoblarda
ham sovet davlatining qatag on siyosati tahlil etiladi
’ 3
. Qatag onlik siyosati ’
bo yicha V.P.Gentshkening ham maqolalari e lon qilindi
’ ‘ 4
.
Yuqorida nomlari tilga olingan ilmiy maqola, risola va monografiyalarda
O zbekistonda amalga oshirilgan qatag onlashtirish siyosatining u yoki bu
’ ’
jihatiga to xtalib o tiladi.
’ ’
BMIning davriy chegarasi : XX asrning 20-50 yillarini o z ichiga oladi.
’
Bu davrda O zbekistonda jamoalashtirish siyosati amalga oshirilib, dehqonlarning
’
ko pchiligi jamoalashtirishga qarshi bo lganliklari tufayli qatag on qilinadi. 50
’ ’ ’
yillarda Stalin shaxsiga sig inish fosh bo lgach, qatag on qilinganlar oqlanib,
’ ’ ’
o z uylariga qaytariladi.
’
BMIning nazariy-metodologik asosi . Ishni bayon qilishda tarix fanining
eng asosiy tamoyillari, ya ni haqqoniylik, holislik, ketma-ketlilik hamda uzviylik
‘
tamoyillaridan foydalanildi. 4

O zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning o z chiqishlari,’ ’
ma ruzalari hamda asarlarida qatag on qurbonlari xotirasini tiklash to g risida
‘ ’ ’ ’
bildirgan fikr-mulohazalari muhim nazariy-metodologik asos bo lib xizmat qildi.
’
BMIning maqsad va vazifalari : Ishning asosiy maqsadi O zbekistondan
’
20-30 yillarda Shimoliy Qozog istonga surgun qilingan yurtdoshlarimiz qismatini
’
o rganish. Maqsadga muvofiq quyidagi vazifalar belgilandi:
’
-O zbekistonda jamoalashtirish siyosatining mohiyatini tahlil etish;
’
-tarixchilar tomonidan qatag onlashtirish mavzusining o rganilishini
’ ’
asoslash;
-quloqlarning Qozog istonga surgun qilish bosqichlarini yoritib berish;
’
-o zbekistonlik quloq qilinganlarning hayoti va mehnat faoliyatini ochib
’
berish;
-ikkinchi jahon urushi yillarida qatag on qilinganlarning g alabaga
’ ’
qo shgan hissasini asoslash.
’
BMIning ilmiy yangiligi . Ishda O zbekistondan jamoalashtirish davrida
’
qatag on qilinganlar hayoti va mehnat faoliyati ilmiy adabiyotlarga tayangan
’
holda o rganilishida namoyon bo ladi. Shuningdek, O zbekistonda Shimoliy
’ ’ ’
Qozog iston hududlariga surgun qilingan yurtdoshlarimiz taqdiri manbalar
’
asosida tahlil etiladi. Qatag on qilinganlarning ikkinchi jahon urushi yillaridagi
’
fidokorona mehnati va ularni oqlash bilan bog liq tarixiy voqealar ham
’
asoslanadi.
BMIning amaliy ahamiyati : Ishda keltirilgan tarixiy ma lumotlardan
‘
O zbekiston tarixining Sovet davri qatag on siyosati mavzusini o tishda
’ ’ ’
foydalanish mumkin. Shuningdek, jamoalashtirish va uning oqibatlari bo yicha
’
o quv qo llanmalar yaratishda, seminar mashg ulotlarida foydalanish mumkin.
’ ’ ’
Ishning tuzilishi : Kirish, 2 ta bob, foydalanilgan manba va adabiyotlar
ro yxati, ilovalardan iborat.
’

5

I-BOB. O ZBEKISTONDA JAMOALASHTIRISH VA’
QULOQLASHTIRISH JARAYONI.
1.1.O zbekistonda qatag onlashtirish mavzusining o rganilishi.
’ ’ ’
Mazkur masalaning tarixshunosligi bir-biridan dimmetrial tarzida farq
qiluvchi ikki bosqichdan iboratdir. Birinchi bosqich sovet tarixshunosligi, ikkinchi
bosqich istiqlol arafasi va mustaqillik davridagi tarixshunoslik.
Bu har ikki bosqichdagi tarixshunoslik mustaqil lik yillarida ma lum
‘
darajada tahlil qilib berilgan. Bu mavzuning sovet davridagi va mustaqillik
yillaridagi tarixshunosligining ayrim sohalari O rta Osiyo regionida agrar
’
o zgarishlar tarixining yirik mutaxassisi, akademik R.X. Aminova nomi bilan
’
bog liqdir. Olimaning asarlari o zbek tarixshunosligiga katta hissa bo lib
’ ’ ’
qo shildi. Akademik R.X. Aminova kollektivlashtirish va quloq qilish tarixining
’
avvalgi markscha-lenincha, komfirqacha, noto g ri, soxtalashtirgan talqindan
’ ’
butunlay voz kechib, yangicha metodologiya, mustaqillik ruhida o rganishning
’
istiqbolli yo nalish
’ larini ko rsatib berdi. U o z asari va maqolalari bilan sovet ’ ’
davrida kollektivlashtirish, quloq qilish va surgun etish masalalari tamomila
soxtalashtirilgani, buzilgani, bu mavzudagi adabiyotlar, dissertatsiyalar, maqolalar
o sha mustabid zamon, qattol davr ruhida yozilganini, tarixda ham adolatsizlik
’
hukmron bo lganini katta ilmiy jasorat, ilmiy diyonat, kamtarlik namoyish etib,
’
o zi va boshqa tarixchilarni bu boradagi xato va nuqsonlarini tuzatishga chorladi.
’
Qizil imperiya hukmronligi davrida «quloq», «mushtumzo r», «qishloq
’
burjuaziyasi», «aksilinqilobchilar», «xalq dushmanlari», «kolxoz dushmanlari»,
«yot unsurlar», «kapitalistik unsurlar», «eng so nggi ekspluatatorlar», «burjua
’
millatchilari» kabi turfa nomlar bilan atalib kelingan milliy qishloqlarimizdagi
dehqonlar ommasiga qarshi rasman genotsid qo llanilgan edi. Tariximizning
’
bunday alamli, achinarli, armonli saxifasini, haqiqiy ahvolni, shu haqiqatni aytish
va yozishning imkoni bo lmagandi. Bunday chin tarixni yaratish komfirqa va
’
sovetlar uchun kerak emasdi. Aksincha, rejim tarixni soxtalashtirishni, buzishni
istardi, imkon qadar o zining xalqqa qarshi qaratilgan siyosati, amaliyotini
’ 6

xalqdan yashirishga yoki uni soxtalashtirib maqtashga, reklama qilib targ ib’
etishga uringandi. Shu bois bu davrda yaratilgan tarixiy adabiyotlarda kollek -
tivlashtirish va u bilan bog liq barcha tadbirlar, uning oqibatlari boshdan-oyoq
’
komfirqa, sotsializm, mark sizm-leninizm ruhida edi. Tadqiqotchilar zamona zayli,
hukmron tuzum va uning mafkuraviy, g oyaviy, siyosiy bosimi, tazyiqi bilan
’
O rta Osiyo va Qozog istondagi, umuman SSSRdagi agrar o zgarishlarni,
’ ’ ’
kollektivlash tirish, quloq qilish va surgun etish jarayoni va mohiyatini to la ochib
’
bera olmaganlar, manbalarga tanqidiy yondasha bilmaganlar, voqelikni chinakam
aks ettiruvchi hujjatlar maxfiylik tamg asi bilan po lat sandiqlarda
’ ’
saqlanayotgani tufayli ulardan foydalanish imkoniga ega bo lmaganlar, haqiqiy
’
dalillarni chetlab o t-ganlar, hamma narsani ijobiy baholaganlar, salbiy, fojiali
’
jihatlarni atayin tushirib qoldirganlar. Bu mavzudagi tadqiqot ishlari
zamonaviylashtirilgan, siyosatlashtirilgan, mafkuralashtirilgan, sovetchasiga
partiyaviylik, sinfiylik, baynalmilallik qolipiga solingan. Agrar o zgarishlar
’
totalitar tuzum talabi bi lan tahlil qilingan va tamomila boshdan-oyoq ijobiy
baholangan.
Oqibatda o ziga to q, o z tirikchiligini bemalol o tkazadigan, tadbirkor
’ ’ ’ ’
dehqon xo jaliklarining tugatilishi, dehqonlarning mulkdan manfaatdorligidan
’
mahrum qilinishi mudhish oqibatlarga olib kelganligi haqida tadqiqotchilar og iz
’
ochmay yurishga majbur bo lganlar
’ 1
.
Mustabid tuzum va komfirqa mafkurasi, siyosati hukmron bo lgan
’
sharoitda kollektivlashtirish va u bilan bog liq quloq qilish, quloq qilinganlarni
’
qishloq aholisi orasidan yulib olib qamash, otish va surgun qilish, surgun azoblari
kabi fojiali voqea, hodisalarni ro y-rost ochib berish mutlaqo mumkin emasdi.
’
Aksincha sovet davrining boshqa sohalardagi kabi bu kollektivlashtirish va u bilan
bog liq tarix va bolshevizmning agrar siyosati erishgan katta yutuq sifatida
’
baholanib, hatto bu tajribani o zga mamlakatlarda ham qo llash zarurligi
’ ’
«isbotlab» berilgandi va ayrim «demokratik yo l»dan borayotgan chet davlatlarga
’
«eksperiment» tarzida tavsiya qilingan va ular tomonidan qabul qilingan ham edi.
1
Shamsutdinov Rustambek. Qishloq fojiasi: jamoalashtirish, quloqlashtirish, surgun (O’rta Osiyo respublikalari
misolida). - T.: Shark, 2003. 8-6 . 7

Bolsheviklar qo llagan kollek’ tivlashtirish fojiasiga ular ham giriftor
bo lgandilar.
’
Bu fojia va uning tarixi sovet tarixshunosligida sinfiylik, partiyaviylik,
baynalminallik nuqtai nazaridan turib soxtalashtirildi, buzildi, nashr etilgan
asarlarda, himoya qilingan dissertatsiya ishlarida va ulardagi yasama, to qima,
’
yolg on fikrlar o sha mustabid sovet rejimini himoyalashga, uni har jihatdan
’ ’
himoya qilishga xizmat qildi. Sovet tuzumi davrida nashr etilgan jamiyki adabiyot,
xox tarixiy, xox badiiy bo lsin, shuningdek ko plab maqolalarda va nomzodlik,
’ ’
doktorlik dissertatsiyalarida O zbekistonda o tkazilgan yer-suv islohoti,
’ ’
ommaviy kollektivlashtirish, quloqlarni sinf sifatida tugatish bilan bog liq barcha
’
tadbirlar, voqealar, komfirqa va sovetlarning agrar siyosati ijobiy baholangan,
hattoki o zga mamlakatlarga namuna, andoza qilib tavsiya etilgan.
’
O rta Osiyo, jumladan O zbekiston xalqining turmush tarziga,
’ ’
mentalitetiga, qalbi va ongiga mutlaqo singmagan kollektivlashtirishning zo rlik
’
bilan o tka-zilishi partiyaning lenincha milliy siyosati tantana-si, sotsializm
’
ko rishning qishloq xujaligidagi gala-basi sifatida ijobiy baholanib kelindi. Sovet
’
tarixshunosligining bunday maktovlari yuqorida ta kidlangan akademik R.X.
‘
Aminovaning asarlarida, R.T. Shamsutdinovning monografik tadqiqotlarida, uning
shogirdlari M.G . Abdullaev, A. Mamajonov, B.M. Rasulov, N.
’
Xudoyorovlarning maqola, disser-tatsiyalarida tanqid ostiga olingan, sovet
tarixshunosligi tanqidiy tahlil qilib berilgan 2
.
Aslida sovet tarixshunosligida eng ko p tadqiq etilgan mavzular qatorida
’
kollektivlashtirish va u bilan bog liq bir qancha tarixiy jarayonlar, voqealar katta
’
o rin tutgan edi. Bu degani Ittifoq miqyosida ham, respublikalar, hatto viloyatlar
’
misolida ham kollek tivlashtirish tarixiga, komfirqa va sovet davlatining olib
borgan kollektivlashtirish siyosati va amaliyotiga qiziqish behad ortib ketgandi.
Ko plab nomzodlik, doktorlik dissertatsiyalari, monografik tadqiqotlar, ommabop
’
2
SHamsutdinov Rustambek. Kishlok fojiasi: jamoalashtirish, quloqlashtirish, surgun (O rta Osiyo Respublikalari
’
misolida). Tosh kent: «SHark», 2003. Shamsutdinov R.T., Mamajonov A. Shimoliy Kav kaz surgunidagi yurtdoshlar
kismati. T.: Shark, 2005; Abdullaev M. O zbekistonda sovetlarning «quloq» qilish siyosati va uning fojiali
— ’
oqibatlari (1929-1945 yillar). Nomzodlik diss. avtoreferati. T. 2002; Mamajonov A. Kollektivlashtirish jarayonida
—
Uzbekistan qish-loklaridan Shimoliy Kavkazga surgun kilinganlar. Nomzodlik diss. avtoreferati. - Andijon, 2005 .8

risolalar, arxiv hujjatlar to plamlari, voqea-hodisalar shohidlarining esdaliklari’
yetakchi o rinni egallagan edi. Bunday holatni o zbek badiiy adabiyotida ham
’ ’
ko rish mumkin.
’
O zbek tarixshunosligida ilk bor «quloqlar» masalasi bo yicha komfirqa
’ ’
va muxolifat talqinlari umumiy tarzda ochib berildi.
Bu o rinda Qizil imperiyaning eng yuqori eshelonlarida martabali mansabni
’
egallab turgan, mafkuraviy-ma naviy hayotga boshchilik qilib turgan arbob, aka
‘ -
demik, xozirda marhum A.I.Yakovlev o zining «Bolshe
’ vizm - XX asrning
ijtimoiy kasali» maqolasida bolshevizmning insoniyat, sobiq Ittifoq xalqlari
oldidagi jinoyatlarini 14 bandda ko rsatib berganini es-lash zarur. Ikkinchi
’
bandida «Bolshevizm Rossiya dehqonlarini yo q qilgani uchun javobgarlikdan
’
qochib qutulolmaydi. Dehqonlar Rossiyasining ma naviyatini, uning an ana va
‘ ‘
odatlarini oyoqosti qildi. Qishloqdagi ishlab chiqaruvchi kuchlarga shu qadar zarba
berildiki, mamlakatni boqish uchun hozirda xorijdan oziq-ovqat sotib olishga
majbur bo linmoqda», deb kuyunib yoza olgan edi
’ 3
.
Ana shu fikr naqadar to g ri va haqqoniy ekanligini tasdiqlovchi ko plab
’ ’ ’
tadqiqotlar Rossiya Federatsiyasida e lon qilindi. Ulardan faqat V.N.Zemskov
‘
bilan N.A.Ivnitskiy asarlariga to xtalib o tishni lozim bildik.
’ ’
Rossiya Federatsiyasi Fanlar akademiyasi Rossiya Tarix institutining
yetakchi ilmiy xodimi, tarix fanlari doktori V.N.Zemskov ko p yillar mobaynida
’
quloqlar surguni mavzuida tadqiqot ishlari olib bordi, ko plab maqolalar e lon
’ ‘
qildi. Uning zikr qilingan monografiyasida o sha ilmiy maqolalar
’
umumlashtirilgan, tizimga solingan. Kitob to rt bobdan iborat bo lib,
’ ’
birinchisida 1930 yillardagi quloqlar surguni, ikkinchisida urushgacha va urush
yillaridagi deportatsiya va maxsus qishloqlar tizimi, uchinchisida urushdan keyingi
vaqtdagi (1946-1953) maxsus ko chkindilar, to rtinchisida esa sobiq
’ ’
quloqlarning maxsus posyolkalardan, maxsus komendaturalardan ozod bo lishi
’
masalalari katta va keng ko lamdagi arxiv manbalari asosida ochib berilgan. Unda
’
O rta Osiyo va
’ Q ozog istonga doir materiallar ham mavjud. ’
3
CHernaya kniga kommunizma. Prestupleniya, terror, repressii. Pe revod s frantso zskogo. Moskva: Tri veka
’
istorii, 2001. - S. 11-12. 9

O sha Tarix institutining yetakchi ilmiy xodimi, tarix fanlari doktori’
N.A.Ivnitskiyning SSSRdagi kollektivlashtirish, quloqda tortish va surgun qilish
masalalari bilan uzoq yillik tadqiqotlari samarasi sifatida uning «SSSRda quloq
qilinganlar taqdiri» (Sudba raskulachennx v SSSR) nomli monogra fik asarining
nashr qilinishi katta voqea bo ldi. Quloqlar surguni masalasiga alohida
’
bag ishlangan bu kapital tadqiqot haligacha o z yechimini topa olmagan
’ ’
ko plab muammolarni o z ichiga qamrab olgan. Buni kitobning mundarijasidan
’ ’
ham bilsa bo ladi.
’
Asarda kollektivlashtirish va quloq qilish, quloq qilinganlarni surgun etish,
maxsus ko chirib keltirilganlarni uy-joyga joylashtirish, ularni xo jalik jihatdan
’ ’
joylashtirish, maxsus posyolkalarni ma muriy-xo jalik jihatdan joylashtirish,
‘ ’
maxsus ko chkindilarning huquqiy holati, maxsus posyolkalar va maxsus
’
ko chkindilar to g risida normativ hujjatlarning ishlab chiqilishi, mehnat
’ ’ ’
ko chkindilarining huquqiy ahvoli va vazifalari, ulardan SSSRning Shimoliy va
’
Sharqiy rayonlarida qishloq xo jaligida, sanoat va qurilishda foydalanish, ularga
’
tibbiy-sanitariya xizmati ko rsatish, maxsus posyolkalardagi madaniy-oqartuv
’
ish-lari kabi masalalar o zining keng va batafsil ifodasini topgan.
’
Xullas, V.N.Zemskov bilan N.A.Ivnitskiyning yuqorida zikr etilgan asarlari
butun sobiq Ittifoq bo yicha kollektivlashtirish bilan bog liq quloqlashtirish,
’ ’
quloq xo jaliklarning surgun qilinishi, maxsus ko chkindi, maxsus
’ ’
ko chirilganlar, surgundagilar kabi nomlar bilan atalgan sobiq dehqonlarning
’
ayanchli, fojiali hayoti, taqdiri masalalari o zining ilmiy ifodasini topgan. Bu har
’
ikki asarda O rta Osiyo va Qozog istonga tegishli materiallar ham bor. Biz o z
’ ’ ’
ishimizda ulardan foydalandik
O rta Osiyo tarixshunosligida birinchi bor «quloqlar» masalasidagi
’
komfirqa va muxolifatning talqinlari prof. R. Shamsutdinovning «O zbekistonda
’
so vetlarning quloqlashtirish siyosati» asarida qisqacha bo lsada aks ettirilgan.
’
Kollektivlashtirish va uning fojialarining eng birinchi aybdorlari Lenin, undan
so ng Stalin, Trotskiylar ekani, muxolifatda esa Zi
’ novev, Kamenev, Rikov,
Buxarin va boshqalarning kollektivlashtirish va uning oqibatlari haqidagi fikr- 10

g oyalari, qo llagan amaliyotlari sharhlab berilgan. Asarda «quloqlar»ga birinchi’ ’
bo lib o t ochgan Leninning o zi bo lgani, uning ishini Stalin davom ettirgani,
’ ’ ’ ’
biroq muxolifat kuch vakillaridan Buxarin, Tomskiy, Rikov va boshqalar kolxoz
va sovxozlar tuzishni jadallashtirishga, quloqlarga keskin hujumga o ti-lishiga
’
qarshi bo lganligi haqida fikrlar keltirilgan.
’
«Hamma joyda, kolxoz va sovxozlar tuzish bu aqlsizlikdir» deb chiqqan
—
edi Aleksey Rikov, Nikolay Buxarin va uning izdoshlari. Sotsializm qurilishi
davomida sinfiy kurash so nib boradi, quloqlar tinch yo l bilan sotsializmga
’ ’
keladi, shu bois ularga qarshi kurashmaslik kerak, o rtahol dehqonlar kabi
’
quloqlar bilan ham ittifoqda bo lish zarur degan g oyani ilgari surganlar.
’ ’
«Quloqlar» masalasida Buxarin, Rikov, Tomskiy va ularning maslakdoshlari
«o nglar» sifatida mag lub qilingani, «o ng» arboblarga qarshi boshlangan bu
’ ’ ’
qatag on O rta Osiyoga ham tarqalgani, O zbekistonning rahbarlari A.
’ ’ ’
Ikromov, F. Xo jaev, I.Ohunboboevlar va ularning atrofidagilar esa VKP(b)
’
Markaziy Komite ti O rta Osiyo byurosi ko rsatmasidan chetga chiqa
’ ’
olmaganliklari asoslab berilgan.
Mazkur asarda birinchi bor O zbekistondan Ukrainaga surgun qilingan
’
«quloqlar» qismati yoritilgan.
Kolxozlashtirishda dehqonlarni, shahardagi hunarmand-kosiblarni, savdo-
garlarni, ruhoniylarni quloq qilish siyosatiga qarshi turgan muxolifat kuchlar
O zbekistonda ham bo lgan.
’ ’
V.A.CHaykin kolxozlashtirish amalini bunday qoralagan: «Bolsheviklar
dehqonlarni zo rlab, kaltak aso
’ sida kollektivlashtirmoqdalar. Ana shunday tayoq
tizimi natijasida mamlakatda hamma joyda ochlik, o lim. Dehqonlar kolxozlardan
’
qochib ketmoqdalar. Butun Ros siya hozir oyoqqa turgan. Agrar masala yuzasidan
o tkazilayotgan tadbirlarning to la barbod qilinayotganligi yaqqol ko rinib
’ ’ ’
turibdi». 4
4
SHamsutdinov Rustambek. O zbekistonda sovetlarning quloq
’ lashtirish siyosati... 44 45-betlar — .11

O zbek muxolifatidagilardan I. Xidiraliev, U Eshonxo jaev, R.’ ’
Inog omov va boshqalar qishloqda zo rlik bilan kollektivlashtirishga qarshi
’ ’
chiqqanlar.
R.T. Shamsutdinovning «Qishloq fojiasi: jamoalashtirish, quloqlashtirish,
surgun» nomli monografik tadqiqotida O rta Osiyo regionidagi kollektivlashti
’ -
rish, quloqlashtirish va bu siyosiy kampaniyalarga qarshi harakatlar, qishloqdagi
inqilobiy harakatlar, ayollar qo zg olonlari, 1930-1932 yillardagi «quloqlar»
’ ’
surguni, muxojirlikdagi «quloqlar», Ukrainaga, Shi moliy Kavkazga surgun
qilingan yurtdoshlarimiz hayoti, O rta Osiyodagi mehnat posyolkalari,
’
«quloqlar»ning ona yurtlariga qaytishi masalalari keng va katta ko lamda
’
yoritilgan.
O rta Osiyo milliy qishloqlaridagi fojianing sababchilari, aybdorlari haqida
’
to xtalib, muallif o zi
’ ’ ning salbiy, jirkanch faoliyati bilan mashhur bo lib ’
ketganlar va ularning nomlarini keltirishga jur at eta olgan. Ulardan L.N. Velskiy,
‘
Ye.K. Yevdokimov, V.A. Karutskiy, L.G. Mironov, G.P. Mayson, V.M.
Kurukovskiy, N.M. Rayskiy, R.A. Pilyar, A.A. Slutskiy, K.Ya. Bauman, M.D.
Berman, I.A. Zelinskiy, L.B. Zalin, N.A. Zagvozdin, N.Yu. Perkonlar O rta
’
Osiyoda kollek tivlashtirish, quloq qilish va surgun etish kampaniyasining tepasida
turib, mahalliy arbob va xodimlardan iborat katta tayanchga ega bo lganliklari
’
ko rsatilgan.
’ 5
R. Shamsutdinov bilan A. Mamajonovlarning mono grafik tadqiqotida 6
uchta
katta masala yoritilgan. Bi rinchisida O zbekistonda kollektivlashtirish, quloq
’
qilish va surgun etish tarixining turli talqinlari, ikkinchisida kollektivlashtirish,
quloqlashtirish, surgun va ularga qarshi dehqonlar kurashi va uchinchisida
Shimoliy Kavkazga surgun qilinganlarning fo jiali hayoti katta, keng, xilma-xil
manbalar asosida yoritilgan. Asarda avval e lon qilinmagan, O zbekiston,
‘ ’
Moskva, Stavropol o lkasida maxfiylik tamg asi bilan saqlangan arxiv hujjatlari
’ ’
5
5
SHamsutdinov Rustambek. Kishlok fojiasi..., 17-18-betlar .
6
SHamsutdinov Rustambek, Mamajonov Alisher. Shimoliy Kavkaz surgunidagi yurtdoshlar kismati. - T.: Shark,
2005. 335-6 . 12

hamda so nggi vaqtda xorijda nashr yuzini ko rgan hujjat va materiallardan keng’ ’
foydalanilgan va ular birinchi bor ilmiy iste molga kiritilgan.
‘
20-30-yillardagi qatag on, ayniqsa 1937-1938 yil
’ lardagi Katta terrorning
asosiy zarblari eng avvalo «sobiq quloqlar»ga qaratilgan edi. 20-30-yillarda
quloqka tortilgan, qamoqqa hukm etilgan, surgun qilingan «sobiq quloqlar» 1937-
1938 yillarda takroran qatag on etilgan edi. Ularning bir qismi «Uchlik»
’
(«Troyka») qarorlari bilan otilib yuborilgan, yana bir qismi 8-10 yil muddat bilan
mehnat tuzatuv lagerla-riga hukm etilganlar.
Ana shu «sobiq quloqlar»ni nomma-nom aniqlash, ularning taqdirini
aniqlash borasida O zbekistonda salmoqli, ibratli ishlar amalga oshirilmoqda.
’
Hozirning o zida faqat 1937 yilda Uchlik qarori bilan qatag on qilinganlar
’ ’
haqida 4 ta kitob nashr etildi 7
.
Mavzu tarixshunosligi haqida ran ketganda «Istiklol va milliy tarix» ilmiy
seminari material-larining chop etilgani va ularda kollektivlashtirish, quloqda
tortish, surgun etish, «quloqlar qishlogi»dagi fojiali hayot, qayta qatag on qilishga
’
doir yangidan-yangi ilmiy maqolalar e lon qilinganini ta kidlash lozim.
‘ ‘
«Tarixning xasratli sahifalari» kitobining uchinchi bo limi quloqlashtirish
’
kampaniyasi tarixiga, to rtinchi bo limi siyosiy qatag on qurbonlari tarixiga
’ ’ ’
bag ishlangan. Unda Shimoliy Kavkazga surgun qilinganlar (R. Shamsutdinov,
’
A. Mamajonov), Shimoliy Qozog istonga surgun qilinganlar (R. Shamsutdinov,
’
M. Akbarova), qatag on qilingan mulkdorlar fojiasi (R. Shamsutdinov, B.
’
Rasulov, F.Xolnazarova), quloqlarning takroran qatag on qilinishi (R.
’
Shamsutdinov, B. Rasulov), muxojirlikdagi yurtdoshlar qismati (R. Shamsutdinov,
F. Xolnazarova, M. Tanieva)ga oid maqolalari joy olgan bo lib, mazkur
’
mavzuning turli yo nalishlari bo yicha yangi materiallar, yangicha talqinlar
’ ’
kiritilgan.
To rtinchi bo limda ham sobiq quloqlar ularning taqdiri, qismati Moskva,
’ ’
Qozog iston, O zbekiston arxivlaridan izlab topilgan arxiv hujjatlari asosida
’ ’
ochib berilgan. Ayniqsa, mahbus yurtdoshlar qismati (R. Shamsutdinov), Butovada
7
SHamsutdinov Rustambek. O zbekistonda sovetlarning quloq
’ lashtirish siyosati... 44 45-betlar — .13

dafn etilgan yurtdoshlar (R. Shamsutdinov, B. Rasulov, G . Xolnazarova),’
Qozog iston surgunidagi o zbekistonliklarning qatag on qilinishi (R.
’ ’ ’
Shamsutdinov, M. Akbarova) bilan bog liq maqolalar diqqatga loyiqdir.
’
«Vatanimiz o tmishidan»
’ 8
to plamida kollektivlash ’ tirish qurbonlari haqida
yangi ma lumotlar (R. Sham
‘ sutdinov), Marhamat tumanida kollektivlashtirish va
«quloq» qilish tarixidan (M. Abdullaev), qatl etilgan andijonlik sobiq «quloq»lar
(R. Shamsutdinov, N. So fixo jaeva), O zbekiston «mehnat posyolkalari»dagi
’ ’ ’
«quloqlar»ning takroran qatag on qilinishi (R. Sham
’ sutdinov, N. Xudoyorov)
haqidagi maqolalar o rin olgan.
’
O sha 1937-1938 yillardagi qirg inda hammadan ko ra ko prok quloqlar
’ ’ ’ ’
azob tortganlar. O sha Katta terror aybdorlarini aniqlash muhim ahamiyatga ega.
’
Rossiya Federatsiyasida mazkur mavzu keng va atroflicha yoritil gan. Bu mavzu
bo yicha mavjud bo lgan turli qarashlar alohida risolada tahlil qilib berilgan.
’ ’ 9
Kitobda 1937-1938 yillardagi fojiada birgina Stalinni aybdor qilish, keng
ko lamdagi va o ta og ir, mudhish fojiani faqat Stalin nomi bilan bog lash
’ ’ ’ ’
adolatdan emasligi, bunda trotskiychi-zinovevchi muxolifat bloki, xalqaro sionist
va massonchilar, «beshinchi kolonna», ko pdan beri rahbarlik lavozimlarini
’
egallab kelayotgan mahalliy partiya rahnamolari asosiy rol o ynaganligi
’
ko rsatilgan.
’
Aynan shu partiya korchalonlari o zlarining mavqelarini, rahbarlik
’
lavozimlarini qo lda saqlab qolish maqsadida «aksilinqilobchilar», «sovetlarga
’
qarshi kuchlar», «sobiq quloqlar», «jinoyatchilar»ni sovet larga saylov o tkazish
’
jarayoniga qarshilik ko rsatayotganlikda ayblab, ularga nisbatan keskin repressiv
’
choralar ko rishni Markazdan, Siyosiy byurodan, Stalindan so rab murojaat
’ ’
qilganliklari ham kitobda ochib berilgan. Bu o rinda O zbekistonning birinchi
’ ’
rahbari Akmal Ikromov, Fayzulla Xo jaev va u bilan birga bir guruh rahbar
’
xodimlar ustidan Siyosiy byuroga xat yozib, ularni qatag on qilish so ralganini
’ ’
ham alohida ta kid
‘ lash lozim.
8
Vatanimiz utmishidan. - Andijon: Andijon-nashriyot-matbaa, 2007.
9
Tarixning hasratli sahifalari. - T.: Shark, 2006. 14

Mazkur masala tarixshunosligining ayrim qirralari D. A. Alimova tahriri
ostida nashr etilgan uch jildlik hujjatlar va materiallar to plamida ochib berilgan.’
Ushbu to plamning birinchi jildi Kirish qismida (D. A. Alimova, N. F. Karimov,
’
R. T. Shamsut dinov) va uchala jildning 1-5 qismlari bo yicha (R. T. Shamsut-
’
dinov, D.A. Alimova) qisqacha tarixshu noslik masalalari talqin qilingan. Ularda
zo rlik bilan o tkazilgan kollektivlashtirish va dehqonlar ommasining kolxozga
’ ’
qarshi harakati, quloqlashtirish nima va u qanday amalga oshirilgani, dehqon
oilalarining deportatsiya qilinishi, O rta Osiyo, Ukraina, Shimoliy Kavkaz,
’
Shimoliy Qozog istondagi mehnat posyolkalari, surgun qilinganlarning taqdiri,
’
«quloqlar»ning takroran qatag on qilinishi, Ikkinchi jahon urushida mehnat
’
ko chkindilarining ishtiroki, «quloqlar»ning ozod qilinishi mavzularining
’
o rganilish holati va bundan keyin tadqiq qilinadigan masalalar ko rsatib
’ ’
berilgan. Hali o z yechimini topishi lozim bo lgan yo nalishlar, masalalarga
’ ’ ’
urg u berilgan. D. Ali
’ mova bilan R. Shamsutdinovning e lon qilgan qishloq ‘
xo jaligini kollektivlashtirish tarixi va tarixshunosligini o rganishga doir
’ ’
maqolasi1 ham muhim ahamiyatga egadir. Unda mazkur mavzuning sobiq ittifoq
miqyosida, jumladan O rta Osiyo va Qozog istonda o rganilganlik holati
’ ’ ’
qisqacha tahlil qilingan. Masalaga yangicha yondashuv O rta Osiyo va
’
Qozog istonda 80-yillardayok boshlanganiga urg u beriladi. 1988 yil 28-29
’ ’
noyabrda Almati shahrida kollektivlashtirish tarixi bo yicha mintaqaviy munozara
’
bo lib o tadi. Uning materiallari 1990 yili kitob bo lib nashr etilgan
’ ’ ’ 10
va bu
to plam mohiyatan birinchi bor mazkur muammoni qaytadan fikrlab chiqish sari
’
qo yilgan dastlabki qadam bo ldi.
’ ’ Ana shu anjumanda O zbekiston ’
Respublikasi Fanlar akademiyasi Tarix instituta vakillaridan A. Yu. Ibrohimova 11
,
M. M. Pulatova 12
, D. A. Alimova 13
lar o z ilmiy maqolalari bilan ishtirok etdilar.
’
Mustaqillik yillarida Qozog iston tarixshunosligida ham mazkur mavzu
’
bo yicha yangicha yondashuv, yangicha talqinlar ilgari surilgan bir qancha
’
10
Kollektivizatsiya selskogo xozyaystva v respublikax Sredney Azii i Kazaxstana: opt i problem. - Almat, 1998.
11
Ibragimova A.Yu. Kollektivizatsiya selskogo xozyaystva Uzbeki stana: problem i sujdeniya .
12
Pulatova M.M. Bele pyatna v istorii kollektivizatsii Uzbeki stana .
13
Alimova D.A. Kollektivizatsiya i jenskiy vopros v respublikax Sredney Azii: k istoriografii problem .15

tadqiqotlar nashr yuzini ko rdi. Bu asarlarda kollektivlashtirish, quloq’ lashtirish va
u bilan bog liq surgunlarning fojiali oqibatlari ochib berilgan. Qozog istonda
’ ’
kollektivlash tirish 1929 yil oxiridan boshlanib 1932 yil bahorida yakunlanishi
kerak edi. Ammo, zo rlik, ma muriy choralar qo llanib bu jarayon sun iy
’ ‘ ’ ‘
tarzda jadallashtirilgan. 1930 yil 1 aprelgacha xo jaliklarning 50,5 foizi, 1931 yil
’
oktyabr-gacha esa 65 foizigacha kollektivlashtirilgan. Oqibatda g alla ekiladigan
’
yer maydoni 1928-1940 yillarda 1,5 barobarga ko paygani holda xosildorlik 9,2
’
dan 4,3 tsentnerga tushib qolgan. Kollektivlashtirishdan chorva katta zarar
ko rgan. 1928 yilda 6509 ming bosh qoramol bo lgani holda 1932 yilga kelib bu
’ ’
ko rsatkich 965 mingga tushib qolgan. Shu davr ichida qo ylar miqdori 18506
’ ’
mingdan 1386 mingga, otlar 3616,1 mingdan 1941 yilga kelib 885 mingga tushib
qolgan. 1928 yilgi 1042 ming bosh tuyadan 1935 yilga ke lib 63 ming bosh tuya
qolgan. 1929-1932 yillarda bu kollektivlashtirishga qarshi respublikada 80 ming
kishi ishtirok etgan 372 ta qo zg olon kutarilgan. 1930 yil boshlaridan 1931 yil
’ ’
o rtalarigacha 281230 dehqon xo jaliklari ko chib ketgan. Qo zg olonga
’ ’ ’ ’ ’
qatnashganlardan 5551 kishi qamoqqa olingan, shundan 883 nafari otib
yuborilgan. Qozog istonda zo rlik bilan o tkazilgan kollektivlashtirish davrida
’ ’ ’
100 mingdan ziyod odam qatag on qilingan, ocharchilikdan 1750 ming kishi
’
halok bo lgan.
’
Faqat 1933 yilda OGPU organlari tomonidan Qozog istonda 21 ming kishi
’
qamoqqa olindi, 657 yirik boy surgun qilinib, 145 ming bosh qoramol musodara
qilindi. 493 yili 87136 xo jalik, 1933 yili 242208 xo jalik ko chmanchilikdan
’ ’ ’
o troq hayot kechirishga zo rlandi. Bularning barchasi zo rlik bilan
’ ’ ’
o tkazilgan kollektivlash
’ tirish natijasi bo lgan. ’
Kollektivlashtirish va 1931-1933 yillardagi ocharchilik jarayonida qozoq
xalqining deyarli yarmi va Qozog istonda yashayotgan xalqlar vakillaridan 200
’
mingga yaqini halok bo ldi. To liq bo lmagan ma lumotga qaraganda
’ ’ ’ ‘
respublikadagi ocharchilikdan 2 million 200 mingdan ko p kishi qurbon bo lgan.
’ ’
«Kolxoz portlashi»ning sababi mutlaqo rasmiy targ ibot organlari
’
tushuntirganidek dehqonlar tashabbusi bilan bo lgan emas. Bu joyda
’ 16

to g ridan-to g ri bosim, zo rlik metodi qo llanilgan. Ixtiyoriylik tamoyili,’ ’ ’ ’ ’ ’
elementar konunchilikning buzilishi dastlabdanoq ommaviy tus olgan. Qish loq
yig inlarida «kim kolxozga kirishni xoxlaydi» degan savol o rniga «kim
’ ’
kollektivlashtirishga qarshi» degan yovuzona, ig vogarona savollar tashlangan.
’
Kolxozga kirishni istamagan dehqonlarga «tarbiyaviy» choralar
qo llanilgan. Yig in ahlining boshi ustidan o q uzish bilan qo rqitgan, otuvga,
’ ’ ’ ’
qamoqqa hukm qilish, sovuqda yechintirish, muzlik joylarda cho mil-tirish kabi
’
eng qabih choralar qo llanilgan. Saylov huquqidan mahrum qilish, ko chirib,
’ ’
surgun qilib yuborish bilan majburlash, qo rqitish metodlari keng tus olgandi.
’
Qozog iston hududida kollektivlashtirish, quloqka tortish va surgun qilish
’
kampaniyasi tarixiga yangicha qarash Makash Kozbaev, Julduzbek Abilxojin,
Kay dar Aldajumanov asarlarida birinchi bo lib ochib be
’ rilgan .
GULAGning maxsus ko chirilganlar bo yicha bo limining ma lumotiga
’ ’ ’ ‘
qaraganda 1930-1931 yillarda Qozog iston hududi doirasida 6765 xo jalik
’ ’
deportatsiya qilingan. Qozog istonning o ziga esa faqat 1931 yili 12265
’ ’
xo jalik quloqqa tortilganlar surgun qilib keltirilgan. Bu degani kamida 60-70
’
ming kishi, jumladan qariyalar, bolalar, ayollar qatag on qilingan edi.
’
Qozog istonga 56 ming quloq xo jaligi surgun qilib keltirilgan. 1931 yil 6
’ ’
iyulida O rta Osiyodan Qozog istonga 80 ta oila ko chirilgan bo lsa, 1932 yil
’ ’ ’ ’
1 sentyabriga kelib komendaturalar hisobi bo yicha 46031 oila, ya ni 180015
’ ‘
maxsus ko chkindilar Quyi va O rta Volga, Markaziy Qoratuproq, Moskva
’ ’
viloyati, Kavkazorti va O rta Osiyodan keltirilgan edi. 1933 yili Qozog istonga
’ ’
55 mingdan ziyod kishi surgun qilinib keltirilgan. Q ozog iston «Sibir» so zining
’ ’
sinonimi bo lib qolgan edi.
’
Bu «quloq»larning ko pi o limga mahkum etilgandi. OGPUning
’ ’
ma lumotiga ko ra 1932 va 1933 yillarda Qozog iston maxsus posyolkalarida
‘ ’ ’
55441 kishi vafot qilgan. 1933 yili Shimoliy Qozog iston surgunidagilardan
’
o lganlar tug ilganlarga nisbatan 19 barobar ko p bo lgan. Janubiy
’ ’ ’ ’
Qozog istonda esa bu ko rsatkich 13 barobar ortiq bo lgan.
’ ’ ’ 17

Qozog istondagi maxsus ko chirilganlar va ularning taqdiri D. Charov’ ’
ishlarida qisman yoritilgan.
J.Abilxojin lagerlar iqtisodiyotini tadqiq etdi. Sobiq quloqlarning mehnat
faoliyati umumlashtirildi. Q ozog iston agro-GULAGi yaratildi. Chunki markazga
’
g alla yetkazib berishning og ir yuki ayni sobiq quloq
’ ’ lar chekiga tushgan edi.
Respublika ommaviy ocharchilik ka giriftor bo lishga qaramay bu joydan g alla,
’ ’
chorva mahsulotlari markaziy rayonlarga yuborilib turildi. 1930-1933 yillar
mobaynida Qozog iston 2 millionga yaqin, ya ni aholining 49 foizini
’ ‘
yo qotgan.
’
O rta Osiyodagi dehqonlar oppozitsiyasining ko lami OGPUnin Stalin
’ ’
uchun tayyorlagan operativ ma lumotida «bu regiondagi dehqonlar g alayonlari
‘ ’
bilan kuchli zaxarlangan» birinchi guruh rayonlariga taalluqligi ko rsatilgan.
’
Qozog iston tarixshunosligida 1929-1940 yillarda dehqonlarga qarshi
’
uyushtirilgan terror masalasi ham o z ifodasini topgan.
’
Abdijapar Abdakarimov asarida 1937-1938 yillar da sobiq quloqlarni Katta
terror qurboni bo lganliklari masalasiga alohida urg u berilgan. Qarag anda
’ ’ ’
viloyatida 48 millat vakillari qatag on qilingan, ular
’ ning qismati ochib berilgan .
O sha Katta terrorning Qozog istonda amalga oshirilishi haqida, xususan siyo
’ ’ siy
qatag on to g risida hujjatlar to plami nashr etildi
’ ’ ’ ’ .
Qozog iston tarixshunosligida 30-40 yillar va 50-yillar boshlarida ommaviy
’
siyosiy qatag on qurbonlari xotira kitobini yaratish borasida ibratli ishlar amalga
’
oshirilmoqda. Masalan, respublikaning 15 ta viloyatlari bo yicha ana shu
’
mavzuga doir kitoblar e lon qilingan. Ularda arxiv hujjatlari asosida qatag on
‘ ’
qilinganlar nomma-nom keltirilgan. Olmota viloyati bo yicha 2 jilddan iborat
’
Azali kitob (Azal kitap -Kniga skorbi) nashr etildi . Bu har ikki to plamda 3665
’
nafar qatag on qurbonlarining (otilganlarning) nomlari keltirilgan. Ularning ismi
’
va sharifi, tug ilgan yili, manzili, turar joyi, millati, mashg ul bo lgan kasbi, ish
’ ’ ’
joyi, lavozimi, kim tomonidan va qachon otuvga hukm chiqarilgan, kim va qachon
reabilitatsiya qilgan va shu kabi ma lumotlar kitobda o z ifodasini topgan
‘ ’ .18

Akmolinsk viloyati (Kokchetov shahri)da ham ikki qismdan iborat kitob
nashr etilgan 1
. Bunda otuvga hukm etilgan 7015 kishining taqdiriga doir
ma lumotlar keltirilgan.‘
Ana shu qatag on qurbonlari orasida 30-yillarda quloqka tortilib, u yoki bu
’
hududga surgun qilinganlar, hatto O rta Osiyodan, O zbekistondan quloqka
’ ’
tortilib surgun qilinganlar to g risida ham ayrim ma lumotlar keltirilgan.
’ ’ ‘
Ma lumki, siyosiy qatag on bo lganlarning xotinlari, hatto bolalari ham u
‘ ’ ’
yoki bu shaklda qatag on tig iga uchragan, ular uchun alohida, maxsus lagerlar,
’ ’
bolalar uylari tashkil etilgan. Eri qatag on bo lgan ayollarga -«Vatan
’ ’
sotqinlarining xotinlari» degan nom berilgan. Undaylar uchun lager tashkil etilgan.
ALJIR (Akmo linskiy lager jyon izmennikov rodin) kontslageri Akmolinsk
viloyati, xozirgi Tselinograd rayoni Mali novka qishlog ida tashkil topgan. Ana
’
shu lagerdagi mahbuslaridan 12542 ayol haqida II qismdan iborat kitob nashr
etilgan.
Unda jumladan, o zbek, tojik, qirg iz mahbus ayollari haqida
’ ’
ma lumotlar keltirilgan. Xozirda ALJIR muzeyidagi xotira lavhasida o zbek ayol
‘ ’
mahbuslarining nomlari ham bitilgan.
Qarag anda viloyati bo yicha qatag on qilinganlar hamda Qarag anda
’ ’ ’ ’
lageridagi mahbuslarni takroran qatag on qilinganlari haqidagi tarjimai hol
’
ma lumotlari ham chop etilgan. Kitobda otilib ketgan 2300 dan ortiq insonlar
‘
nomlari keltirilgan. Qarag anda lageridan takror qatag on qilinib otilganlardan
’ ’
660 dan ortiq nomlar keltirilgan. Qarag anda viloyat prokuraturasi huzuridagi
’
huquqiy statistika va axborot markazi 1999 yili «Deti Karlaga» («Qarag anda
’
lageri bolalari») kitobini nashr etdi. Unda 1507 nafar bolalarning tarjimai holiga
oid ma lumotlar keltirilgan. Qarag anda lageridagi mahbus ayollarning lagerda
‘ ’
tuqqan bolalari ham nomma-nom keltirilgan.
2004 yilda Sankt-Peterburgda nashr etilgan « Книга памяти жертв
политических репрессий в СССР Аннотированний указател » nomli kitobda
Rossiya Federatsiyasi bo’yicha 90 ta viloyat, mintaqada siyosiy qatag’on
qurbonlari xotira kitoblari yaratilgani va ularning har birining qisqacha 19

annotatsiyasi berilgan. Bunday xotira kitoblaridan Ukrainada 26 ta,
Qozog istonda 15 ta, Belorusiyada 7 ta, Ozarbayjonda 1 ta, Armanistonda 1 ta,’
Qirg izistonda 1 ta, Latviyada 4 ta, Litvada 2 ta, Moldovada 1 ta, O zbekistonda
’ ’
3 ta kitob nashr etilgani qayd etilgan. Gurjiston, Tojikiston, Turkmaniston
respublikalarida bu mavzu bo yicha kitoblar chiqqan-chiqmaganligi haqida hech
’
qanday ma lumot keltirilmagan.
‘
Ana shu annotatsiyali kursatkich-kitobida O zbekistonda fakat 3 ta kitob
’
nashr etilgani va ular haqida ma lumot keltirgan
‘ 3
. Mazkur mavzuga doir bir qator
kitoblar o zbek tilida nashr etilgani uchun bulsa kerak, ular mazkur nashrdan joy
’
olmagan.
O rta Osiyodan, jumladan O zbekistondan Qozog istonga surgun
’ ’ ’
qilingan «quloqlar» va ularning maxsus posyolkalardagi hayoti, turumushi, mehnat
faoliyati na Qozog iston va na O rta Osiyoda tadqiqot ob ekti bo lmay keldi.
’ ’ ‘ ’
Mazkur mavzuning faqat ayrim kirralari 2006 2008 yillarda e lon qilingan
‘
bir qancha asar va maqolalarda o z ifodasini topgan. Bu ishlarda yangi topilgan
’
arxiv hujjatlari orqali 1930 yillarda O rta Osiyoda o tkazilgan kollektivlashtirish
’ ’
jarayonida Qozog istonga surgun qilingan dehqonlar nomma-nom kel
’ tirilgan,
surgun jarayoni, maxsus ko chkindilarning tashkil qilingan «quloqlar
’
posyolkalari»ga joylashti-rilishi, 1933 yil iyulida Shimoliy Qozog istonga surgun
’
qilingan 500 oila (2000 kishi)ning bu begona yurtdagi og ir mehnati, turmushi,
’
ulardan ko plarining o lib ketgani, tirik qolganlarining O zbekiston hukumatiga
’ ’ ’
zorlanib yullagan xatlari, qanday qilib bo lmasin vatanga olib ketishlari haqidagi
’
iltimoslari, ammo bu yolvorishlar hech qanday natija bermaganligi bayon etilgan.
Hatto 1931 yili Xersonga surgun qilin gan erkaklardan bir guruhi urush boshlanishi
bilan Shimoliy Qozog istonga surgun qilib olib kelinganligi, 1937-1938 yillardagi
’
Katta terrorda qatag on qilingan Qozog istondagi o zbekistonlik quloqlar
’ ’ ’
qismatlari haqida ham batafsil ma lumot beriladi.
‘
Ushbu mavzuga bagishlangan dastlabki maqolalar endigina yuzaga
kelmoqda. Biroq bu masalani butun bo y-basti bilan, uning ko p qirrali
’ ’
jihatlarining o rganilishi lozim bo lgan, maxsus tadqiqot ob ekta bo lib xizmat
’ ’ ‘ ’ 20

qiladigan sohalari ham oz emasligi ma lum bo ldi. Ayni shu muammoning‘ ’
kemtik, o rganilmagan sohalarini tadqiq etish mazkur kitobning o z oldiga
’ ’
qo ygan asosiy vazifasidir va bu ish O rta Osiyo va Qozog iston
’ ’ ’
tarixshunosligiga qo shilgan kamtarona hissa hamdir
’ .21

1.2.O zbekistondagi jamoalashtirish va quloqlashtirishga doir ’
m anbalar .
Kollektivlashtirish, quloqlashtirish va surgun qilish tarixi yuzasidan arxiv
hujjatlari to plamlarining nashr etilishi Rossiya Federatsiyasida yaxshi yo lga
’ ’
qo yilganini, sobiq Ittifoq davrida maxfiy saqlanib, tadqiqotchilar uchun man
’
qilingan hujjatlarni ilmiy iste molga solishda olib borilayotgan ibratli ishlarni
‘
alohida qayd etish lozim. «Tragediya sovetskoy de revni. Kollektivizatsiya i
raskulachivanie» nomli 5 jildlik (ayrim jildlar ikki kitobdan iborat) hujjatlar va
materiallar to plamining 1999-2007 yillar mobaynida nashr etilishi katta voqea
’
bo ldi.
’
Rossiya Fanlar akademiyasi, Rossiya tarixi institu ti, Inson haqida fan uyi
(Frantsiya), Rossiya Federa tsiyam Federal xavfsizlik Markaziy arxivi, Eng yangi
davr tarixi instituti (Frantsiya) hamkorligida, A.Be-relovich (Frantsiya), V.Danilov
(Rossiya) tahrirligida 4 jildlik (har bir jild 2 kitobdan iborat) «Советская деревня
глазами ВЧК-ОГПУ-НКВД. 1918-1939 гг.» hujjatlar va materiallar to’plamining
Moskvadagi ROSSPEN nashriyotida 1998-2005 yillarda bosib chiqarilishi ham bu
yo’nalishda qilingan yirik ishlardan bo’ldi. To’plamda sobiq Ittifoqdagi qishloqlar
fojia si, kuch ishlatish organlari - VCHK, OGPU va NKVDlar-ning dehqonlarga
nisbatan tutgan qatag on siyosati ochib berilgan. Bu to plamlardan joy olgan
’ ’
hujjatlar va materiallar asosan Federal xavfsizlik xizmati Markazi arxividan
olingan. Ularda VCHK, OGPU, NKVDlarning Markazda va joylardagi organlar
tomonidan qishloqda olib borgan faoliyati yoritilgan. VCHKning axborot
varakalari, byulletenlari, operativ ma lumotlari, OGPU va NKVDning
‘
informatsion materiallari keltirilganki, ular nixoyatda kimmatlidir va kollek -
tivlashtirish, quloqka tortish, surgun qilish masalasini holisona yoritishga imkon
beradi. S o
’ nggi 5-jildning ikkinchi kitobi 2006 yili nashrdan chi q di. Unda 1938-
1939 yillardagi voqealar, ayniksa 1938 yilning birinchi yarmiga kalar Katta terror
va undan sung esa bu terrorni yumshatish uchun qilingan chora-tadbirlar kel -
tirilgan. 22

Rossiya Federatsiyasi madaniyat va ommaviy kommunikatsiyalar
ministrligi, Federal arxiv agentligi, Ros siya Federatsiyasi davlat arxivi, urushlar,
revolyutsiyalar va tinchlik Guver instituta 2004-2005 yil larda Moskvadagi
ROSSPEN nashriyotidan «Istoriya Stalinskogo GULAGA. Konets 1920-x -
pervaya polovina 1950-x godov» nomli 7 jilddan iborat hujjatlar to plamini bosib’
chiqardilar1. Birinchi jildda SSSRdagi ommaviy qatag onlar, ikkinchi jildda jazo
’
tizimi, tuzilishi va kadrlar, uchinchi jildda GULAG iqtisodiyoti, to rtinchi jildda
’
GULAG aholisi, miqdori va ularni boqib turish sharoitlari, beshinchi jildda
SSSRdagi maxsus ko chkindilar, oltinchi jildda mahbuslarning qo zg olonlari,
’ ’ ’
isyonlari va ish tashlashlari, yettinchi jildda sovet qatag on-jazo siyosati va
’
penitentsiar tizimi masalalariga doir shu vaqtgacha sir saqlangan maxfiy hujjatlar
birinchi bor nashr yuzini ko rgan. Bu to plamlardagi hujjat va materiallar sovet
’ ’
rejimining 20-yillar oxiri va 50-yillar boshlaridagi qatag on siyosatining tub
’
mohiyatini, jarayonini ochib bergan birlamchi manbalar hisoblanadi. Ulardagi
mate riallar qizil imperiyaning barcha mintaqalaridagi holatini aks ettiradi.
Jumladan, ularga O rta Osiyo va Qozog istondagi kollektivlashtirish,
’ ’
quloqlashtirish, surgun, qatag on jarayonini aks ettiradigan hujjatlar ham oz
’
bo lsa-da kirgan.
’
2002 yili Moskvadagi «Mejdunarodny fond demo kratii» nashriyotida
akademik A.N.Yakovlevning umumiy tahriri ostida «Rossiya XX vek. Dokument
GU LAG 1918-1960 gg.» nomli hujjatlar to plamining chop etilishi ham mavzuni
’
tadqiq etishda muhim ahamiyat kasb etdi. Shuningdek, Moskvada 2003 yili nashr
etil gan «Lyubyanka. Stalin. VCHK-GPU-OGPU-NKVD. Yanvar 1922 - dekabr
1936» nomli arxiv hujjatlar to plamida ham kollektivlashtirish, quloqlashtirish va
’
surgun qilish chog ida hamda surgun davomida sovet rejimi va uning jazo
’
organlarining olib borgan qatag on siyosati va amaliyoti qisman o z aksini
’ ’
topgan. Bu to plamlardagi hujjat va materiallar hozirgi MDX, davlatlarining
’
yaqin o tmishida, 30-40-yillarda sovet rejimining qishloq aholisiga, ayniqsa
’
dehqonlarga qarshi fuqaro-lik urushi olib borganini yaqqol tasavvur qilish 23

imkonini beradi hamda ular tadqiqotchilar uchun manbaviy asos bo lib xizmat’
qiladi.
Bu to plamlar tufayli partiya-davlat hamda o lka, viloyat partiya
’ ’
komitetlari, OGPU, NKVD, Rossiya Federatsiyasi Davlat Xavfsizlik xizmati, sud,
prokuratura arxivlaridagi maxfiy materiallar ilmiy iste molga kiritildi
‘ 1
.
Muammoning manbaviy asoslaridan «Совершенно секретно: Люблянка-
Сталину о положении в стране (1922-1934 гг.)» nomli 11 jildlik hujjatlar
to’plamini ham nazarda tutish lozim. Uning hozirgacha 8 jildi bosmadan chiqdi.
Bu nashr Rossiya Fanlar akademiyasi, Rossiya tarixi instituti, Rossiya
Federatsiyasi Federal xavfsizligi xizmati Markaziy arxivi, Rossiya va G inlandiya
’
tarixchilari komissiyasi, G inlandiya Fanlar akademiyasi, Toronto
’
universitetining Stalin davri dagi arxivlar Markazi tomonidan tayyorlangan.
To plamda 1922-1934 yillardagi SSSRning siyosiy ahvoli sharhi yilma-yil, oyma-
’
oy berilgan va bu sharh Ittifoqning barcha mintaqalarini qamrab olgan. Masalan,
Sharq milliy respublikalari va avtonom oblastlari rukni ostida O zbekiston,
’
Qirg iziston, Qozog iston, Tojikiston, Turkmaniston respublikalaridagi holatlar
’ ’
berilgan. Masalan, OGPU raisi o rinbosari Yagoda, OGPUning Informatsion
’
bo limi boshligi Alekseevning 1928 yil sentyabr oyi uchun bergan sharhida
’
O zbekistondagi soliq kampaniyasi, paxtachilik kampaniyasi, g alla tayyorlov,
’ ’
sovetlarga qarshi chiqishlar, oktyabr oyida esa paxtani realizatsiya qilish
kampaniyasi, solik kampaniyasi, yer-suv munosabatlari, dekabr oyi uchun obzorda
O zbekistondagi saylov kampaniyasidagi kamchiliklar, kambag al, batrak va
’ ’
o rtahollarning ishtirok etishi, antisovet elementlarning faolligi haqida faktik
’
materiallar keltirilgan.
Ayniqsa ushbu to plamning keyingi 8, 9, 10, 11-jildlariga O rta Osiyo va
’ ’
Qozog istondagi kollektivlashtirishga oid ko plab materiallar kirgan.
’ ’
O rta Osiyodan quloqlar, mahbuslar 1932-1935 yillari Moskva Volga
’ —
kanali qurilishiga safarbar qilingan va ular eng katta va dahshatli Dmitrov lagerida
bo lib, kanal qurilishida ishtirok etganlar. Ammo, ka
’ nal qurilib ishga tushgandan
keyin 1937-1938 yillar dagi Katta terrorda ana shu lager mahbuslari, jumladan 24

o zbekistonliklar otuvga hukm qilingan. Ular’ ning bir qismining nomlari
aniqlandi. Bu haqda ma
‘ lumotlar to plamdan joy olgan. Xullas, ana shu ’
to plam ham mavzu uchun manbalardan biri bo lib xizmat qiladi.
’ ’
O zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Tarix instituti, «SHahidlar
’
xotirasi» xayriya jamg armasi, Bobur nomidagi Andijon davlat universiteti
’
tomonidan tayyorlanib nashrdan chiqqan uch jildlik hujjatlar va materiallar
to plami3 mazkur mavzuni tadqiq qilishda asosiy manbalardan biri bo lib xizmat
’ ’
qildi. Bu to plam O zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat va
’ ’
jamiyat qurilishi akademiyasining O zbe-kistonning yangi tarixi Markazi
’
tomonidan nashr qilish uchun tavsiya qilingan. Bu asar nafaqat O rta Osiyo
’ da,
hatto Rossiya Federatsiyasida ham ilmiy jamoatchilik tomonidan ijobiy baholandi,
markaziy jurnallarda taqrizlar e lon qilindi1.
‘
Umumiy hajmi 1500 betdan ortiq bo lgan ushbu kitoblarda (637 ta hujjat
’
keltirilgan) «Tragediya sred neaziatskogo kishlaka...» kitobi 5 bo limdan iborat
’
bo lib, 1-jildga O rta Osiyo respublikalarida amalga oshirilgan majburiy
’ ’
kollektivlashtirish va dehqonlar ommasining kolxozlashtirishga qarshi harakatlari,
quloqlashtirishning mohiyati va uning amalga oshirilishi ko rsatilgan 243 ta hujjat
’
kiritilgan. 2-jildda dehqonlarning surgun va deportatsiya qilinishi, shuningdek,
O rta Osiyo, Ukraina, Shimoliy Kavkaz va Shi
’ moliy Qozog istonda sovet rejimi ’
tomonidan tashkil qilingan maxsus mehnat posyolkalari haqidagi 233 ta hujjat
mavjud. Kitobning yakunlovchi 3-jildidan o rin olgan beshinchi bo lim
’ ’
materiallari «quloq» qilingan lar taqdiriga bag ishlangan bo lib, 168 ta hujjat
’ ’
«quloqlar»ning qayta qatag on qilinishi, majburiy mehnat ko chkindilarining
’ ’
Ikkinchi jaxon urushida qatnashuvi, «quloqlar»ning ozod qilinishi kabi uchta
mavzuga ajratilgan. Taniqli tarixchi olim UzR G A Tarix insti
’ tuti yetakchi ilmiy
xodimi, tarix fanlari doktori K- Rajabov va filologiya fanlari nomzodi D.
Rajabovlar to plamga baho berarkanlar, shunday xulosaga kelganlar: «R.
’
Shamsutdinov va B. Rasulov tomonidan nashrga tayyorlangan ushbu 3 jildlik
hujjatlar va materiallar to plami kitobi O rta Osiyo xalqlarining XX asr tarixini
’ ’
o rganishning muhim manbasi ekanligini alohida ta kidlab o tish lozim. XXI
’ ‘ ’ 25

asrda tarix-chilar, adabiyotshunoslar, faylasuflar va siyosatshunoslar bu kitobda
e lon qilingan materiallar va arxiv hujjatlari asosida o z tadqiqotlarini yangi‘ ’
ma lumot
‘ lar bilan to ldiradilar». ’
Kitobning 2-jildida Shimoliy Qozog istonga oid bir turkum hujjatlar
’
(454,455, 456, 458,460, 461,462, 463,464,465,467, 468, 469-sonli) e lon
‘
qilingan. Fan uchun nihoyatda qimmatli bo lgan bu noyob hujjatlar Rossiya
’
Federatsiyasi Xavfsizlik xizmati Markaziy arxividan, Rossiya Federatsiyasi davlat
arxividan, O zbekiston Respublikasi Prezidenti Devoni arxividan olingan bo lib,
’ ’
birinchi bor e lon qilingan. Ulardan 1936 yil 19 fevralda Shimoliy Qozog iston
‘ ’
Shortandin rayoni 37-sonli mehnat posyolkasidagi 185 kishidan iborat o zbeklar
’
guruhi nomidan 28 o zbekning O zbekiston SSR Markaziy Ijroiya Komitetiga
’ ’
yullagan ilti-mosnomasini alohida kayd etish lozim. Xatda Shimo liy
Q ozog istonga ko chirilgan 1523 kishidan 185 kishigina tirik qolgani aytilgan.
’ ’
Ushbu xatning asl nusxasi ilovada keltirilmokda.
Ana shu 3 jildlik to plamga uning davomi sifatida Kushimcha, tuldiruvchi
’
sifatida yana bir to plam nashr etildi. Unga 147 ta arxiv materiallari kiritilgan.
’
Avvalgi 3 kitobdagi 637 ta hujjat bilan, jami 784 ta hujjat O rta Osiyodagi
’
kollektivlashtirish fojiasini yoritishda muxim birlamchi manba sifatida qimmatli
ekanini anglaymiz.
OGPU doimiy vakilligi huzuridagi uchlikning bayonnomalarida quloqka
tortilganlarni otuvga, 8-10 yilga kontslagerga hukm qilinganlari aks ettirilgan.
O sha Uchlik 1930 yil 27 oktyabrda 5054-sonli ish bo yicha 19 kishini otuvga,
’ ’
73 kishini 8-10 yildan kontsla gerga hukm qildi. Xuddi o sha kuni
’
qoraqalpog istonlik 24 kishi ustidan hukm chiqardi. Uchlikka ko rib chiqish
’ ’
uchun 1931 yil 24 oktyabrda taqdim qilgan 26 mahbusning tergov ishlarida har bir
ayblanuvchining tavsifnomasi berilgan.
Yakka tartibda qishloq xo jalik solig iga tortilganlar haqidagi
’ ’
materiallarni va shikoyatlarni ko rib chiquvchi Markaziy komissiyaning
’
bayonnomalari ham to plamga kiritilgani muhim ahamiyatga ega. Chunki bu
’
bayonnomalarda quloqka tortish uchun tayyorlab qo yilgan ma
’ teriallar qanchalik26

real asosga ega emasliklarini fahmlash unchalik qiyin emas. Boshqacha qilib
aytganda ko plab dehqonlarga asossiz qishloq xo jaligi soliqlari solingan, soliq’ ’
miqdori keragidan ortiq darajada bo lgani, uni bajarishning iloji yo qligi, shu
’ ’
bois quloqlashtirishdagi qo pol xato va nuqsonlarni anglash mumkin bo ladi.
’ ’
Xullas, bu singari yangi hujjatlar ko p bo lib, ular masalaga yangicha yondashuv
’ ’
imkonini beradi. To plamga rayon uchliklari yig ilishlari bayonnomalari ham
’ ’
kiritilgan.
Masalan: to plamga Xatirchi rayon uchligining 1932 yil may oyidagi 37 ta
’
bayonnomasi kiritilgan. Bu hujjatlar joylardagi uchliklar faoliyatini tasavvur qilish
imkonini beradi.
To plamdan UzSSR Xalq Komissarlari Sovetining qarorlari, OGPUning
’
O rta Osiyodagi doimiy vakilli
’ gi huzuridagi uchlikning bayonnomalari ham
o rin olganki, ularda dehqonlarni quloqka tortish jarayoni, shakli, uslublari aks
’
ettirilgan.
Xullas, «Tragediya sredneaziatskogo qishlaka...», «Sredneaziatskiy qishlak v
god Bolshogo terrora» arxiv hujjatlar to plamlarining nashr etilishi O rta
’ ’
Osiyoning 20-30-yillardagi tarixini, ayniqsa qishloqdagi ahvolni, jarayonni ilmiy,
holisona yoritishda muhim, asosiy manbalardan hisoblanadi.
OGPUning O rta Osiyodagi doimiy vakilligi o rinbosari Zalin (Uchlik
’ ’
raisi), Maxsus posyolkalar bo limi boshlig i Amelin maxsus bo lim boshlig i
’ ’ ’ ’
N.A. Zagvozdin, OGPUning O rta Osiyodagi doimiy vakilligi prokurori Valter,
’
kotib Aranddan iborat uchlikning 1932 yil 10 apreldagi yig ilishida 102 ta ishni
’
ko rib chiqadi. Har bir ishda bir, ikki, uch, to rt, besh, hatto yettitalab mahbuslar
’ ’
ustidan hukm chiqarilgan. O sha kungi yig ilishda 132 mahbus ustidan hukm
’ ’
chiqarilgan. Ularning bir qismi Toshkentdagi O rta Osiyo lageri, boshqa qismi
’
joylardagi ichki ishlar bo limlari mahbuslar uylarida, GPU rayon apparatida
’
qamoqda saqlab turilgan. Bu mahbuslarga 3 yildan tortib 10 yilgacha muddat bilan
qamoq jazosi berilgan bo lib, hatto qaysi kontslagerda jazoni o tashlari uchlik
’ ’
tomonidan belgilab qo yilgan.
’ 27

Masalan, Samarqand rayon Sachakbolo qishlog idan Abdullaev Narzi (42’
yoshda, o zbek, quloq), Sodiqov Fayzulla (70 yoshda, quloq)lar Samarqand
’
mehnat boshqarmasida qamoqda saqlab turilgan. Ulardan Pirmuhammedov Safar
va Abdullaev Narziga 5 yil qamoq jazosi berilib, muddati 1933 yil 3 martdan
hisoblangan. Sodiqov Fayzulla 3 yil kontslagerga hukm etilgan.
Samarkand okrugi Oklaryo rayoni Kangli qishlo gidan Xolikov Mamarajab
(1905 yili tug ilgan, o zbek, savdogar, haqsiz1), Qodirov Tursunboy (1900 yili
’ ’
tug gilgan, sobiq kolxoz a zosi, quloq, haqsiz), Mama-rasulov Eshonkul (1897
’ ‘
yili tug ilgan, o zbek, quloq, haqsiz), Parmonov Qilich (1897 yili tug ilgan,
’ ’ ’
sobiq ruhoniy, kolxoz kotibi), Karimov Ismoil (1898 yili tug ilgan, o zbek, sobiq
’ ’
kolxoz a zosi, quloqning o g li) 10 yil muddatga kontslagerga hukm
‘ ’ ’
qilinganlar, jazo muddati 1933 yil 13 fevraldan boshlangan. Bu kabi misollarni
ko plab keltirish mumkin
’ 14
.
Yuqorida qayd etilgan 4 jilddan iborat O zbekistondan 1937 yili qatag on
’ ’
qilinganlar haqidagi to plam ham ayni shu mavzu bo yicha muhim manbalardan
’ ’
biri hisoblanadi.
To plamlar O zbekiston Respublikasi Milliy xavf
’ ’ sizlik xizmati arxivi
materiallari asosida yaratildi. Undan UzSSR Ichki ishlar Xalq Komissarligi
huzuridagi uchlik qarorlari joy olgan. Uchlik tomonidan hukm qilinganlarning
ismi, sharifi, tug ilgan joyi, millati, ma lumoti, kasbi, kelib chiqishi, ijtimoiy
’ ‘
ahvoli, avvaldagi faoliyati, xibsga olingandagi ijti moiy maqomi, unga qo yilgan
’
aybi, otuvga yoki 8-10 yil mehnat tuzatuv lagerlariga hukm qilingani, jazo mud dati
qachondan boshlanishi ko rsatilgan. Ularning avvaldan kim bo lgani, quloq yoki
’ ’
bosmachiligi, surgun qilingan bo lsa qaerda surgunda bo lgani ham qayd
’ ’
qilingan. Ularda jumladan, O rta Osiyodan Qozog iston
’ ’ ga surgun qilingan
quloqlar, ularning qayta qatag on bo lganlari haqida ham ma lumotlar bor.
’ ’ ‘
Xullas, quloq qilinganlarning keyingi takdiri haqida qimmatli, zarur ma lumotlar
‘
keltirilgan. Bu to plamlar O zbekiston tarixshunosligiga qo shilgan muhim
’ ’ ’
hissadir. Shu bois to plamlarni ilmiy jamoatchilik ijobiy qabul qildi, gazeta,
’
14
Batafsil qarang: Sredneaziatskiy qishlak v god Bolshogo terro ra... - S.162-179.28

jurnal, kitoblar, radio va televideniyada ijobiy taqrizlar berildi. Aholidan ko plab’
xatlar kela boshladi. Ularda to plam mualliflariga minnatdorchiliklar izhor
’
qilinmoqda.
O zbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxividagi 837-sonli fondda
’
(UzSSR Xalq komissarlari soveta) mavzuga bevosita bog liq bo lgan hujjatlar
’ ’
qatorida quloq xo jaliklarni O zbekiston bo yicha surgun qilinishi bilan
’ ’ ’
bog liq sovetlarga qarshi chiqishlar, surgunni amalga oshirish vaqtidagi chiqishlar
’
haqida umumlashtirilgan faktlar, O zbekiston GPU raisi Petrosyan, GPU maxsus
’
posyolkalar bo limi boshlig i Solovevning 1932 yil 7 iyundagi mutlaqo maxfiy,
’ ’
1932 yil may oyida amalga oshirilgan O zbekistondagi quloqlarni ko chirish
’ ’
natijalari to g risidagi ma ruza xati
’ ’ ‘ 1
tadqiqot uchun muhim ahamiyatga ega.
UzSSR Markaziy Ijroiya Komiteti arxivining 86-fondidagi quloqqa
tortilgan, qamoqqa hukm etilgan, surgunga yuborilganlarning ariza va
shikoyatlarini ko rib chiqish uchun tashkil etilgan komissiyaning faoliyatiga oid
’
hujjatlar, bu komissiyaning SSSRning turli mintaqalaridagi GULAG va Mehnat
tuzatuv lagerlari rahbarlari bilan o sha lagerlardagi mahbuslar haqida olib
’
borilgan yozishmalar muhim manba bo lib xizmat qiladi.
’
UzSSR MIK, Prezidiumi va uning yig ilishlari, sessiya materiallarida ham
’
kollektivlashtirish, quloq qilish va surgun etish masalalari ko rilgan. Hatto, jazo
’
organlari, uchliklar, sudlar u yoki bu shaxs, jumladan quloq haqida otuvga, 8-10 yil
qamoqqa hukm qil-ganlaridagi adolatsizliklarga qarshi bildirilgan choralar ham
ko rsatilgan. Ko pincha otuvga hukm qilinganlarni avf etish haqidagi arizalari
’ ’
bo yicha MIK, ko rgan chora-tadbirlar ham hujjatlarda aks ettiril
’ ’ gan.
Kollektivlashtirish, quloqka tortish va surgun jarayonini O zbekiston
’
Respublikasi Prezidenti Devoni arxividagi noyob hujjatlarsiz tasavvur qilish
mumkin emas. Ayniqsa, 58-fond (O zbekiston Kompar
’ tiyasi Markaziy
Komiteti)dagi hujjatlar nihoyatda qimmatlidir. Masalan, 1931-1932 yillarda
O zbekistondan quloqlarni surgun qilish bilan bog liq huj-jatlardan Besharik
’ ’
rayoni uchligining (Bekmurodov, Artamonov, Ismoilov, Kuleshov) rayon
bo yicha quloq xo jaliklarini surgun qilishga tayyorgarlik to g risidagi
’ ’ ’ ’ 29

axboroti, Andijon rayoni va Andijon eski shahridan Ukraina va Shimoliy
Kavkazga surgun qilinayotgan quloq xo jaliklarining tavsifnomalari, Yangi’
Buxoro rayonida quloq xo jaliklarni tugatish to g risidagi siyosiy ma lumot,
’ ’ ’ ‘
O zbekistonning rayonlaridan quloqlarni surgun qilish natijalari to g ri
’ ’ ’ sidagi
jadvallar, Shimoliy Qozog istonning Shortandin tumani 37-son mehnat
’
posyolkasidagi 185 kishi dan iborat o zbeklar guruhi nomidan 28 nafar
’
o zbekning 1936 yil 19 fevralda O zbekiston SSR Markaziy Ijroiya
’ ’
Qo mitasiga yo llagan iltimosnomasi kabi mu
’ ’ him manbalarni ko rsatish ’
mumkin.
Mavzu manbalari qatoriga viloyatlar davlat arxivlarida saklanayotgan hujjat
va materiallarni ham kiritish mumkin. Mahalliy qishloqlarda bo layotgan
’
voqealar, ularni sodir bo lishida xizmat qilgan partiya, sovet va boshqa
’
ma muriy organlar, jamoat tashkilotlarining o rni va roli, ular tomonidan
‘ ’
dehqonlar ommasiga qarshi qaratilgan tazyiq, ta qiblar, adolatsizliklarni bilish
‘
mumkin bo ladi.
’
Tadqiqot Andijon, G argona va Samarkand viloyatlari davlat arxivlaridan
’
olingan tegishli hujjatlarga ham asoslanadi.
O zbekiston Respublikasi Milliy xavfsizlik xiz
’ mati arxivida saqlanayotgan
OGPUning O rta Osiyodagi doimiy vakilligi huzuridagi uchlikning 1930-1934
’
yillardagi yig ilish bayonnomalari, Xatirchi rayon uchligi bayonnomalarining
’
e lon qilinishi ham mavzuning ayrim qirralarini ochib berish, to ldirishga imkon
‘ ’
beradi. Ular orqali uchliklarning dehqonlarni quloqka tortish, qamoqqa olish,
surgun qilish borasidagi faoliyatini, qatag on qilingan dehqonlar, hunarmand va
’
boshqa toifadagi fuqarolarning qismatini tasavvur qilish mumkin bo ladi. Mazkur
’
to plamda bulardan tashqari ayrim rayonlar bo yicha soliqqa tortil-ganlarning
’ ’
ro yxatlari ham berilgan. Soliq miqdori atayin ko p miqdorda belgilangan. Uni
’ ’
to lashga qurbi yetmaganlar quloqqa tortilib surgun qilinganlar. To plamga
’ ’
kiritilgan hujjatlardan yana biri UzSSR MIK qoshidagi yakka tartibda qishloq
xo jaligi solig iga tortilganlarning ariza va shikoyatlarini ko rib chiqadigan
’ ’ ’
komissiya yig ilishlari bayonnomalarini aytish mumkin. Xullas, mazkur
’ 30

to plamning nashr etilishi O rta Osiyodagi kollektivlashtirish fojiasini ochib’ ’
berishta xizmat qiladigan muhim manbaviy asos bo lib xizmat qiladi.
’
O rta Osiyodan Qozog istonga, ayniqsa Shimoliy Qozog istonga surgun
’ ’ ’
qilinganlarning hayoti, qismati, turmushi, taqdirini bilish uchun shu Qozog iston-
’
dagi arxivlarni ko rishga to g ri keladi. Bunday arxivlardan Qozog iston
’ ’ ’ ’
Respublikasi Prezidenti arxivi (sobiq Qozog iston kompartiyasi hujjatlari ham
’
shu arxivda jamlangan), Qozog iston Respublikasi Markaziy davlat arxivi,
’
Akmolinsk viloyati arxiv va hujjatlar bo limi, Kokchetov viloyat va shahar davlat
’
arxivlari, Shor-tandin rayon davlat arxivi, Qarag anda viloyat davlat arxivini
’
ko rsatish mumkin. Ayniqsa, Qozog iston Res
’ ’ publikasi Bosh prokuratursi
huzuridagi huquqiy statistika va maxsus uchyot Komiteti arxivida noyob tarixiy
hujjatlar mavjud va ularga tadqiqot uchun ilmiy jihatdan tartibga solingan
kartoteka joriy qilingan. Bu arxivda Qozog iston SSR Ichki ishlar ministrligining
’
birinchi maxsus bo limi 4-bo linmasi fondi bor. Bu fondda SSSR Ichki ishlar
’ ’
ministr ligining 1955 yildagi № 0026-sonli buyrugiga mu-vofik surgun qilingan va
ko’chirib yuborilganlarning yo’q qilingan arxiv shaxsiy ishlaridan tanlab olingan
ruyxatlar jildlarda jamlangan. Arxivning 16 fondi, 4-ruyxati «Qozog iston SSR
’
Ichki ishlar Xalq komissarligi - Ichki ishlar ministrligining hujjatli materiallari»
deb nomlangan. Unda masalan, 1927 yilda Norov Muhammad, 32 yoshda, Buxoro
shahridan, 1927 yil 26 iyulda UzSSR Jinoyat kodeksining 38-moddasi bilan 5 yil
qamoq jazosiga tortilgan. 12582-raqamdagi mahbus ekanligi qayd etilgan.
Qozog iston Respublikasi Bosh prokuraturasining Akmolinsk viloyati
’
bo yicha huquqiy statistika va maxsus hujjatlar bo yicha komitet boshqarmasi
’ ’
arxivi da ham deportatsiya qilinganlardan bir qismining shaxsiy ishlari saqlanib
qolingan. Ammo, qatag on qilinganlar haqidagi umumiy ma lumotlar ilmiy, al
’ ‘ -
favit tartibida kartotekaga solingan.
Kollektivlashtirishda ishtirok etgan yoki unga qarshi turgan, quloqlashtirish,
surgun, siyosiy qatag on qurbonlarining esdaliklari ham mazkur mavzuni tadqiq
’
etishda muhim yordamchi manba hisoblanadi. Shu bois o sha fojialar shohidi
’
bo lganlarning esdalik, xotira
’ laridan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Bu 31

borada ham ancha ishlar qilindi. Bu esdaliklar masalaga bevosita aloqador, arxiv
hujjatlarda aks etti rilgan voqealar tafsilotini mustahkamlaydi, hatto hujjatlarda o z’
ifodasini topmagan sohalarni ham oydinlashtiradi.
«Urushning birinchi kunidayoq, deb eslaydi Ka
— rimjon Iminov, katta —
yoshdagi barcha erkaklarni Qozog istonga olib ketishdi, shular qatori akam
’
Iminov Maxmudjon ham ketgan va keyinchalik frontga yuborilgan.
Quroldoshlarining so ziga qaraganda akam otliq askar bo lib, yaxshi jang qilgan
’ ’
va Kursk ostonasidagi janglarda halok bo lgan. Ammo, akamning frontdagi izini
’
topish bo yicha qilgan ko p yillik harakatlarim natija bermadi. Na Qozog iston
’ ’ ’ -
da, na Moskva arxivlaridan uni topib bo lmadi...».
’
Marg ilonda tug ilgan, Shaxrixonda o sgan taniqli adib, adabiyotshunos
’ ’ ’
To xtasin Jalolov O zbekistonning janubidagi, Qozog istondagi,
’ ’ ’
Udmurtiyadagi, Tayshetdagi, Magadandagi lagerlar bo ylab, 15 yil qamoq va
’
surgunda kechgan azoblarini qalamga olgan edi.
Dmitrov lagerida surgun azobini tortgan, surgun qilingan o zbekistonlik
’
«quloqlar» bilan birgalikda Moskva-Volga kanalini qurishda qatnashgan shoir
Mirtemir, taniqli ma rifatchi Ashurali Zoxiriylar ham esdaliklar bitgan.
‘
2008 yil aprelida «Meros» jamgarmasi tomonidan uyushtirilgan Samarqand,
Buxoro, Navoiy, Surxonlaryo viloyatlari bo ylab o tkazilgan ilmiy ekspeditsiya
’ ’
dav rida bir qancha esdaliklar yozib olindi. G ijduvon tumani Armechan
’
qishlog ida bo lganimizda Rahmon bobo (Mulla Abdurahmon deb atashgan uni)
’ ’
ning nabirasi tarix fanlari nomzodi, dotsent Siroj G iyosovdan otasi G iyos
— ’ ’
Rahmonov haqida esdalik yozib olindi.
Rahmon boboning farzandi G iyos hududda sovetlashtirish, kollektiv-
’
lashtirish, quloqlashtirish, sur gun davrlarida mullaning o g li deb qatag onga
’ ’ ’
uchradi. G iyos Rahmonov 1931-1932 yillarda quloq qilinib, G ijduvon tumani
’ ’
Armechan qishlog idan Surxonlaryo viloyatining Xazorbogiga surgun qilingan. 3
’
yillik surgun azoblaridan so ng qishloqqa qaytib kelgan. Kolxozga a zo
’ ‘
bo lishni istab kolxozga kirgan, ammo atrofdagilarning bahonalari, ya ni
’ ‘
mullaning o g li, surgunda bo lgan degan ayblar bilan, 1934-1935 yil
’ ’ ’ larda32

Shimoliy Qozog istonning Akmolinsk rayoniga qayta surgun qilingan. Siroj’
G iyosov otasining aytganlarini eslab, jumladan shunday ta riflaydi: «SHi
’ ‘ moliy
Qozog istonga surgun qilinganlar orasida ko plab vatandoshlarimiz bo lgan.
’ ’ ’
Surgun qilingan hudud sim panjaralar bilan o ralgan, har joy-har joyda askarlar
’
kuyilgan. Bu yerda o rmonda, daraxt kesish bilan shugullanganlar. Surgundagilar
’
uchun kecha, kunduz degan ran bo lmagan. Ishlash, ishlash va yana ishlash va
’
xo rlik bilan kun o tkazganlar. Yemishning tayini yo q. Qorinni suv, qotgan
’ ’ ’
non, bir cho mich shildir sho rva bilan aldashgan, xolos»
’ ’ 15
.
G iyos Raxmonovning tog alari Yodgor Maxmudovning (hozirda 80
’ ’
yoshda) eslashicha, G iyos Raxmonovning surgun bo lgan vaqtida G ijduvon
’ ’ ’
rayoni NKVD rahbarlari Baqo Eshmurodov va Muin (yoki Muinov) bo lgan.
’
Baqo Eshmurodovning xotini G iyos Rahmonovning xolasi bi
’ lan yaxshi
munosabatda bo lganligi G iyos otani qatl etilishdan saqlab qolgan bo lsa ajab
’ ’ ’
emas. Chunki, Shimo liy Qozog iston surgunidan qaytgan G iyos Rahmonov ke-
’ ’
yinchalik kolxozga qabul qilinib, ancha yillar shu kolxozda hosilot, brigadir va
boshqa ishlarda ishlagan. G iyos Rahmonov 1989 yilda G ijduvon tumanida
’ ’
vafot etgan.
Quloqqa tortilib, qamoqqa olinib Andijon turmasida otib yuborilgan dehqon
Sobirboy Eshonovning beva qolgan ayoli Tursunposhshani uch farzandi bilan
Shortandinga surgun etilganligi fojiasi ham esdaliklarda aks ettirilgan 16
.
2008 yil avgustida Shimoliy Qozog istonga ilmiy ekspeditsiya bilan
’
borilganda ham bir necha surgun qilingan sobiq quloqlar farzandlari bilan
bog lanib, ularning esdaliklari, hatto rasmlar olindi. Hozirda Ostona shahrida
’
yashayotgan, 1941 yili Shortandin rayo ni Priogorodnoe qishlog ida, 37-tochkada
’
tug ilgan Tamariya Keremkulovna Burnasheva Turkmanistondan surgun qilingan
’
otasi Karemkul Yazdanovning surgundagi hayoti haqida yozadi.
Xullas, O rta Osiyodan Shimoliy Qozog istonga, umuman
’ ’
Qozog istonga surgun etilganlar tarixini o rganishda xilma-xil manbalar, arxiv
’ ’
15
Ushbu ma lumotlar NDPI dotsenti Siroj Giyosov bilan bo lgan suxbatda yozib olindi. Shuningdek, qatag onga
‘ ’ ’
uchragan Giyos otaning rasmi ham olindi.
16
Norova Maxfuza. Umid yolkini. Andijon: Xayot yolkini, 2001 .33

hujjatlari, to plam’ lar, esdaliklar mavjud. Vazifa ularni sinchkovlik bilan, qunt
bilan va chidam bilan tanqidiy tahlil qilish, umumlashtirishdan iboratdir. 34

II-BOB. O’ZB Е KISTONLIK QULOQLARNING SURGUNDAGI
TURMUSH TARZI
2.1.O’zbekistonlik dehqonlarning maxsus posyolkalardagi mehnati va
hayoti.
1936 yilda Shimoliy Qozog istonda 7744 mehnat surgunidagi oilalar’
(30046 jon) hayot kechirgan. O sha yili boshqa o lkalardan kelganlar 1833
’ ’
kishini, ichki qayta ko chirishlar orqali kelganlar 364 kishini, oilalar qo shilishi
’ ’
natijasida kelib qolganlar 100 kishini tashkil etgan. Qochuvdan qaytarib
keltirilganlar 323, qochuvdan ixtiyoriy qaytib kelganlar esa 482 kishini tashkil
etgan. Boshqa turli sabablar bilan yana 570 kishi kelgan.
SHu vaqt ichida mehnat surgunidagilar safidagi yo qotish quyidagicha
’
bo lgan: noto g ri surgun qilinganlar - 1674 nafar; boqimandalikka
’ ’ ’
o tkazilganlar - 148 nafar; o lganlar - 2201 nafar; qochib ketganlar - 354 nafar;
’ ’
qamoqqa hukm etilganlar - 315 nafar; huquqi tiklanganlar - 8264 nafar; boshqa
tashkilotlarga berib yuborilganlar - 436 nafar; boshqa sabablar tufayli ketganlar -
1152 nafar. Jami - 15044 nafar kishi.
1937 yil 1 yanvarda esa Shimoliy Qozog iston mehnat posyolkalarida
’
28377 oila (89342 jon) bo lgan
’ .
Maxsus ko chirilganlar va siyosiy mahbuslar har qanday azob-uqubatlarga,
’
haddan tashqari turmush og irliklariga qaramay o z mehnatlari bilan ishlab
’ ’
chiqarishni kuchaytirib bordilar. Masalan, 1936 yilda 1332 ga yerga bug doy, 30
’
ga yerga kartoshka, 13 ga yerga pomidor, 22 ga yerga karam, 8 ga yerga bodring, 7
ga yerga sabzi, qizilcha, rediska ekildi. Hayvonning hamma turlari ko paydi:
’
qoramol 232 boshga, ot 90 boshga, qo y 201 boshga, parran-dalar 200 taga,
’
asalari 20 yashikka yetdi. Katta yoshdagilardan 479 kishi va o smirlardan 90 kishi
’
ishlab chiqarishda mehnat qilishgan, baliq ovlaydigan brigadalar ham bo lgan.
’
Posyolkada shaxsiy yordamchi xo jaliklar ham yuzaga kelgan. 77 bosh
’
qoramol, 50 bosh cho chqa, 34 bosh qo y. O sha yili odamlar baliq ovlash
’ ’ ’ 35

hisobidan kun ko rganlar. Ayniqsa, deportatsiya qilingan koreyslarning kelishi’
bilan ko plab mehnat ko chkindilari sovuqdan o lib qolishdan qutilib qolganlar.
’ ’ ’
1936 yili posyolkada yashayotganlardan 484 kishi o lgan, 299 xo jalikda
’ ’
872 kishi qolgan. Qishloq komendaturasi qoshida qariyalardan 4 kishidan iborat
dafn etuvchi komanda bo lgan. Ular qishda baraklarni har kuni aylanib chiqardi.
’
Odamlar ko pincha qish vaqtida o lganlar. Bunday sharoitda ko plar qatori
’ ’ ’
issiq, quyoshli yurtdan kelgan o zbeklar, tojiklar, qirg izlar, turkmanlardan
’ ’
ko prok qurbon bo lganlar. Bu xalqlarning vakillari ko p martalab o z
’ ’ ’ ’
respublikalari rahbariyatiga xat bilan murojaat etib, ochlikdan, sovuqdan, mislsiz
og ir mehnatdan o lib ketmasliklari uchun o z yurtlariga olib ketishni iltijo
’ ’ ’
qilganlar. Lekin, O rta Osiyo respublikalari rahbariyatidagilar bunday nido,
’
iltimoslarga quloq osib, biror-bir chora topa olmaganlar.
SHimoliy Qozog iston surgunidagi ko plab o zbeklar ayanchli sharoitga
’ ’ ’
bardosh bera olmay halok bo lganlar.
’
Biz yuqorida 37-tochka xatidan kichik bir parcha keltirgan edik.
Iltimosnomada jumladan yana shunday deyilgan:
«...SHimoliy Qozog istondagi iqlim sharoitida bizning ish qobiliyatimiz
’
keskin darajada pasaygan, buning ustiga, agar biz o z yurtimizda paxtachi
’ lik bilan
shug ullangan bulsak, bu yerda bizga shun
’ day ishlarni topshirishmoqdaki, uni
bajarishga aslo qodir emasmiz. Shuning uchun ham oramizda nafaqat nogironlar,
balki bu yerdagi mehnatga moslashmagan kishilar nihoyagda ko p. Bizning 90
’
foizimiz topshirilgan ishini eplay olmayapti, shuning uchun ham oilamiz u yokda
tursin, aqalli qisqa muddat bo lsa ham o zimizni boqish uchun zarur bo lgan
’ ’ ’
mehnat kuniga ega emasmiz.
Holbuki, bizlar yashashni, ishlashni, o zimizni bardam tutish uchun bir
’
burda nonni halol topib yeyishni xoxlaymiz. Agar bardosh berish mumkin
bo lgan iqlimda va o z ixtisosligimiz - paxtachilik bo yicha ishlaganimizda,
’ ’ ’
ko prok foyda keltirgan bo lar edik.
’ ’
Biz shunga ishonamizki, hukumatimiz bizning butunlay qirilib ketishimizga
yo l qo ymaydi va paxtachilik ixtisosligi bilan shug ullanib, o z davlatimizga
’ ’ ’ ’ 36

foyda keltirishimiz uchun bizni yoki o z vatanimizga qaytarib olib ketadi, yoki’
ittifoqning issiqroq joylariga ko chiradi.
’
Biz to rtinchi marta Sizlarga murojaat etmoqdamiz va bizga e tibor berib,
’ ‘
oilalarimizni och likdan saqlab qolishimiz uchun ishlashimizga im-kon beriladi,
deb ishonamiz.
Bizning nogironlarimiz, cholu kampirlarimiz, ayollaru bolalarimiz
hukumatimizdan yordam kutadi va bu so nggi iltimosimiz javobsiz qolmaydi, deb
’
umid qiladi. Bizning iltimosimizga quyidagi manzilga tezroq ijobiy javob
berishingizni kutamiz.
SHimoliy Qozog iston, Qarag anda viloyati, Omsk temir yulining
’ ’
Shortandin bekati, 37-mehnat posyolkasi.
Abduraimov Qirg izboy - 4 kishi, Rahimov Rajab - 4 kishi, Kamolov
’
Alixon - 6 kishi, Nabiev Robi - 7 kishi, Shaxmatov Tog ay - 5 kishi, Omonov
’
Rizo - 4 kishi, Yo ldoshev Umar - 5 kishi, Qo ldoshev Mamajon - 3 kishi,
’ ’
Baxtiyorov Tanvux - 3 kishi, Saidov Tushi - 2 kishi, Ablyazizov Mam (Mamed) -
3 kishi, Saidin Noso (Niso) -3 kishi, Zaid Abrikolov - 5 kishi, Abdurahmonov
Abdurasul - 6 kishi, Normashov O lmas - 4 kishi, Rahmatov Ro zi-4 kishi,
’ ’
Chorieva Orzi - 4 kishi, Rahmonov Abdojen (Abdullajon) - 5 kishi, Tursunov
Ismoil - 4 kishi, Ashurov Norqobil - 2 kishi, Tursunov Ram (Raim) - 2 kishi,
Xangamov Jerikul - 3 kishi, Azizov Muydin - 3 kishi, Mirjamolov M- 3 kishi,
Norov Abdin - 4 kishi, Rahmatov - 2 kishi, G oibov Hasan - 3 kishi, Sattorov - 1
’
kishi va qolganlari yakkabosh o zbeklar. 19/02.1936 yil
’ » 1
.
Xatdan ko rinib turibdiki, ular sovet davlatidan oz bo lsada insoniylik,
’ ’
xayrixoxlik ko rsatilishiga umidvor bo lganlar. UzSSR MIK, ranen o finbosari
’ ’ ’
D.I.Manjara bu xatni 1936 yil 8 iyulda Uzkompartiya Markaziy Qo mitasi kotibi
’
Akmal Ikromovga yo llaydi. Unda shunday deyilgan: «Sizga Shimoliy
’
Qozog istonning Shortandin tumanidagi 37-posyolkada yashayotgan 185 kishidan
’
iborat o zbeklar guruhidan ularni O zbekistonga ko chirishni so rab yozgan
’ ’ ’ ’
ariza xatini nusxasini yubormoqdamiz. Chunki bu kabi arizalar ko p marta kelib
’ 37

tushayotganligi sababli bu masalani O zbekiston Kompartiyasi Markaziy’
Qo mitasi byurosida ko rib chiqishni so rayman».
’ ’ ’
Ammo Markaziy Qo mita bu masalani qarab chiqmaydi. Bu ishni ko rib
’ ’
chiqish uchun Respublika Yer ishlari xalq komissarligiga topshiriladi. 1936 yil
Golovanov Yer ishlari Xalq komissari Rustam Islomovga xat yo llab, Tsexer
’
topshirig i bo yicha Qozog istonda yashayot
’ ’ ’ gan o zbeklar guruhining ’
iltimosnomasini yubormoqda miz, tanishib chiqib bu masalada o z takliflaringizni
’
Markazqo mga bersangiz, deb so ragan. Masala bu yerda ham o z yechimini
’ ’ ’
topmaydi. Yer ishlari xalq komissari o rinbosari Muhammadjon Biserov 1936 yil
’
20 iyulda Uzkompartiya Markazqo mi (Golovanov)ga mazkur ariza xatni ilova
’
qilib, bunday yozgan: «SHimoliy Qozog istonning Shortandin tumanidagi 37-
’
mehnat posyolkasidagi 185 kishidan iborat o zbeklar guruhidan O zbekistonga
’ ’
ko chirish to g risidagi ariza nusxasini Sizga yubormokdaman. Buning boisi
’ ’ ’
shuki, bunga o xshash arizalar bizlarga bir necha bor tushmoqda. Shuning uchun
’
bu masalani O zbekiston KP(b) Markaziy Qo mitasi muhokamasiga qo yishni
’ ’ ’
so rayman».
’
Ammo Markazqo m bu xatni yana Yer ishlari xalq ko-
’
missarligiga hal etish uchun yo llaydi. O sha yilning 20 avgustida Yer ishlari
’ ’
xalq komissarligi Markazqo mga mana bu xatni yuboradi: «Yer ishlari xalq
’
komissarligi Shimoliy Qozog istonning Shortandin tumanidagi 37-mehnat
’
posyolkasidagi o zbek mehnat surgundagilar guruhining O zbekistonga qayta
’ ’
ko chirish haqidagi arizasi bilan tanishib, ularni boshqa maxsus surgundagilar
’
yashaydigan «Uzbeksovxozpaxta»ga qarashli sovxozlarga joylashtirish mumkin,
deb hisoblaydi. Ammo mehnat surgunidagilar bilan bevosita NKVD UzLAGi
shug ullanayotganligi sababli mazkur masala bo yicha bevo
’ ’ sita NKVD bilan
bog lanishni lozim, deb hisoblayman».
’
O z-o zidan tug iladigan savol shuki, ushbu xat sohiblariga
’ ’ ’
O zbekistondan biror bir xush xabar, xatga javob yuborildimi, respublika
’
hukumati biror chora ko ra oldimi yoki yo qmi?
’ ’ 38

SHu savolga javob izlab, «Meros» jamg armasi xodimlari tomonidan’
O zbekiston Respublikasi Marka
’ ziy Davlat arxividan, Uzbekiston Respublikasi
Pre zidenti Devoni arxividan, Milliy xavfsizlik xizmati arxividan ko plab
’
hujjatlarni ko rishga to g ri keldi. Biroq natija bo lmadi. Mavjud kitoblar,
’ ’ ’ ’
arxiv hujjatlar to plamlari ko zdan kechirildi. Biror bir hujjat, dalil topilmadi.
’ ’
Nihoyat, 2008 yilgi safarimiz davomida Qozog istonning Akmolinsk viloyati
’
Shortandin rayon davlat arxividagi «CHervonnoe pole» kolxozining 1938-1948
yillarga oid kolxozchilarning tomorqa yeri, kolxozda ishlaydigan yeri miqdori
beril gan ro yxatini qaraganimizda yuqoridagi xatga imzo chekkanlardan Ashurov
’
Norqobil, Mahamatov Tog aylar shu 37-tochka, Prigorodnoe komendaturasi
’
hisobidaligi aniq bo ldi. Ashurov Norqobil 1948 yili o z tomorqa yerini,
’ ’
kolxozdagi yerini topshirib Toshkentga ketib qolgani, Mahamatov Tog ay 1948
’
yilda ham o sha «CHer
’ vonnoe pole» kolxozi xududida yashayotgani, 4 sotix
tomorqa yeri bo lgani qayd etilgan. Shortandin rayoni bo yicha o rta
’ ’ ’
osiyoliklardan 26 kishi urushdagi jasoratli mehnati uchun davlat medallari bilan
taqdirlangani, ulardan biri Ashurov Norqobil, yana biri Abdurahmonov Abdurasul
ekani ma lum bo ldi. Yuqori
‘ ’ dagi xatga uchinchi bo lib imzo chekkan Kamolov ’
Alixon ham 1946-1948 yillarda O zbekistonga ketib qolganlar ro yxatidan
’ ’
chikib qoldi.
Xullas, o sha Shortandin rayoni 37-son mehnat po
’ syolkasidagi 185
kishidan iborat o zbeklar guruhining 1936 yil 19 fevralda Uzbekistan SSR
’
Markaziy Ijroiya Komitetiga to rtinchi marta yo llagan xati ham avval-gilardek
’ ’
natijasiz qolgan. Bu bechora xat mualliflaridan Ashurov Norqobil, Mahamatov
Tog ay, Abdurah
’ monov Abdurasul, Kamolov Alixonlarning o sha surgun joyida ’
1946-1948 yillarda ham hayot kechirganlari ma lum bo ldi. G ojia shundaki,
‘ ’ ’
O zbekiston Respubli-kasining na partiya, na sovet tashkilotlari, na davlat -
’
Markazijroqo m, na Yer suv ishlari Xalq komissarligi, na NKVD organi 185
’
nafar o zbek nomidan yozilgan, 28 nafar yurtdoshimizning yo llagan
’ ’
iltimoslarini bajarishga, ularning oxu-zoriga, nidosiga quloq osmadilar, biror chora 39

ko rishga qurblari yetmadi. ’ Bu esa, qattol zamonning, mustabid tuzumning
jirkanch aft-angorini tasavvur qilish uchun kichik bir misoldir, xolos.
«1935 yilning qishida, - deb eslagandi Mo mina Sobirova, - onam
’
Tursunposhsha terlama kasaliga chalinib tibbiyot bo linmasiga yuborildi. Rejim
’
qattiq, nazorat kuchli bo lgani bois, u hududdan bu hududga borib kelishga, bir-
’
birovlarning holidan xabar olishga ruxsat yo q edi. Shuning uchun onamdan birov
’
xabar ololmadi. Akam Rahmatjon ancha yugur-yugurdan so ng imkoniyat qidirib
’
topdi, kerakli joylardan ruxsat oldi. Belgilangan kuni meni va ukamni olib akam
onamizni ko rib kelmoqchi bo ldik.
’ ’
- Osh qilib boramiz, - dedi akam bizlarga maqtanib. Buvim bechora
anchadan beri osh yemadi...
Lekin osh qilishga hech vaqo yo qk edi. Akam bunga ham chora topdi.
’
Bisotimizdagi yagona boyligimiz Dilkushoddan olib kelgan gilamchamizni sotib
keldi. Puliga guruch, go sht, yog xarid qildik. Oshni qo shni yashayotgan
’ ’ ’
o zbek ayollarining biriga qildirmoqchi bo ldik. U ayol oshga unnab pishirgunga
’ ’
qadar mening sabrim chidamay ketdi. Bu yoqlarga kelganda yon-verimizda
yashayotganlar dan osh haqida ko p eshitgan edim, biroq hech yemagan edim.
’
Uyimiz Dilkushodda osh yeganmanmi, yo qmi eslay olmasdim.
’
Xullas, osh ham pishdi. Qo shni ayol uni kosaga solib o rab berarkan,
’ ’
qattiq tayinladi.
-Yesalaring buvingizga oz qoladi, ehtiyotlab oboringlar, ochmanglar...
Men va ukam To xtaxo ja oshni umrimizda birinchi ko rayotganimiz
’ ’ ’
uchun uni rosa hidladik. Ozayib qolmasin deb, hatto yemadik.
Qo shni ayol qanday o rab bergan bo lsa, shundayligicha obordik.
’ ’ ’
Onamiz yotgan kasalxona 38-hududda1. Oradagi masofa ancha bor. Biz bolalar
suyuna-suyuna qo limizda bir kosa oshni olib, olis yo lni ham pisand qilmay,
’ ’
buvimiz huzuriga oshiqishdik.
Afsuski, noming o chkir surgunning qora kuni ayni shu lahzalarda
’
bizlarning boshimizga soya tashlab turar-di. Ancha yo l yurib, horib-charchab
’
kelganimizda bu yerdagilar bizlarga bepisandlik bilan qarashdi. Buvimizni 40

ko rsatishmadi. Ne azoblarda olgan ruxsatnomalar ham bir pul bo ldi. ’ ’ Q ancha
yolvorishlar, yig i-sigilardan ish chiqmadi. Bizlarning o ksik dillarimiz battar
’ ’
o rtandi. Hammadan ham qo llarimizdan oshni olgan hamshiraning kosani
’ ’
qaytara turib ensasi qotgani qiziq bo lgan.
’
-Senlarning onang quruq suyak yemaydi, - deya bitta suyakni olib, irg itib
’
berdi. Akam Rahmatjon chidayolmay baqirib yubordi.
-Axir men go sht olganman-ku.
’
... Akam menga, men esa unga mo ltirab qarab qolaverdik. Shu voqeadan
’
salgina keyin buvimizning o lgani haqidagi xabarni eshitdik. Shunda men
’
rostmana yig ladim. O lganlarga aza ochish, yig i-sig i qilish ham man
’ ’ ’ ’
qilingan bir sharoitda biz berkinib olib, rosa ikki kun tuz totmay yig lab o tirdik.
’ ’
Ko p o tmay ukam To xtaxo ja ham o lib qoldi. Akam Rahmatjon
’ ’ ’ ’ ’
bilan meni butkul internat qaramog iga olishdi...».
’
Hozirda Andijon viloyati Izboskan tumani «Erkin» qishloq fuqarolar
yiginiga qarashli «Eski qishloq»da istiqomat qilayotgan 90 yoshli Abdupatto ota
Hamroqulov (aslida Hamroaliev bo lishi kerak, surgun vaqtida familiyasi bo zib
’ ’
yozib qo yilgan) Shimoliy Qozog iston surgunida bo lganlardan. U
’ ’ ’
Abdug affor xojining nabirasi, Hamroalining o g lidir. Abdug affor xoji ota
’ ’ ’ ’
qishloqning eng katta duradgor ustalaridan bi ri, o z qishlog i va butun yaqin
’ ’
atrofdagi qishloqlarni Qo qon arava, omoch, omoch bo yinturig i va boshqa
’ ’ ’
dehqonchilik asboblari bilan ta minlab turgan. Uning Hamroali, Botirali,
‘
Qo shoqali ismli uch o g illari bo lib, ular ham ota izidan borib, qishloqning
’ ’ ’ ’
eng nufuzli dehqonlaridan bo lgan.
’
Sovetlar hokimiyati o rnatilib, yer-suv islohoti, ke
’ yin kollektiv-lashtirish
davrida yerlarining bir qismi tortib olingan. Quloqqa tortish kampaniyasi vaqtida
kolxoz tuzumini qabul qilmaganliklari, kolxozga kirishdan bosh tortganliklari
uchun bu oiladagi uch o g il OGPU organlari tomonidan qamoqqa olingan. Ab
’ ’ -
dug affor xoji ota ancha keksayib, yoshi 90 ga yetgani uchun unga tegishmagan.
’
Qamoqqa olingan Botirali va Qo shoqalilarning taqdiri ne kechgani
’
hozirgacha ma lum emas. Faqat Ham
‘ roali haqida ozmi-ko pmi xabarlar saklanib ’ 41

qolingan. U qamoq jazosini o tash uchun Qozog istonning Qarag anda lagerga’ ’ ’
etap qilingan. Lagerning bo limlari Akmola viloyatining Shortandin, Tselinograd
’
rayonlarida bo lgan. Hamroali o sha joylarda qamoq jazosini o taydi.
’ ’ ’
1933 yil bahoridan lagerlardagi mahbuslarning mehnatga yaroqli oila
a zolarini, xususan uchinchi toifali quloqlarni ko chirib keltirish va qo shilgan
‘ ’ ’
oilalardan qishloq xo jaligi, sanoat, temir yul qurilishi, ko mir konida ishlatishda
’ ’
foydalaniladi. Ko plar qatori mahbus Hamroalining ham o zok Eski qishloqdagi
’ ’
oilasi surgun qilinib, Qozog istonga keltiriladi. Ham
’ roali va ahli ayoli Oyimkiz
bibining o g illari Nizomiddin, Abdulhamid, Abdupatto, qizlari Inoyatxon,
’ ’ — —
Ibodatxon, Shaxribonu, Saodatxon, Xolisxon
Surgunni amalga oshirish 1933 yil iyul oyining dastlabki kunlarida
boshlangan. Izboskan tumaniga yuborilgan vakil boshchiligidagi siyosiy guruh
«Eski qishloq»qa kelib «Fayzulla Xo jaev» kolxozida yig ilish o tkazgan.
’ ’ ’
Yig ilishda Hamroalining hovlisi va yerlarida qarol bo lib ishlaganlar
’ ’
«Hamroalini uyida xotinlarimiz kirini yuvgan, o zimiz molini boqqanmiz, yerini
’
haydaganmiz. Uning ishini o g illari davom et-tirmoqda», deb guvohlikka
’ ’
o tishgan. Siyosiy guruh qatag on qilingan Hamroalining oila a zolarini «kishi
’ ’ ‘
kuchidan foydalangan» aybi bilan Qozog istonga surgun qilishga qaror qilgan.
’
Siyosiy guruhning bu xonadonga kelgan kunini Ab dupatto ota shunday
eslaydi: «O sha kuni oila a zolarimiz to planib bir uyda edik. Mol-
’ ‘ ’
mulkimizning hammasini tashqariga olib chiqib qo yganmiz. Chunki, qishloqda
’
«hukumatni odamlari tashqaridagi narsalarga tegmas ekan, uyni ichidagi narsalarni
yig ishtirib ketyaptikan», degan gap tarqalgandi. Bunga ishonib uyni ichida hech
’
narsa qoldirilmagandi. Ammo, biznikiga kirgan odamlar tashqaridagi hamma
narsalarimizni tortib olib, uyni ichiga kirmaganlar. Onam Oyimqiz bibi, katta akam
Nizomiddin, kelin ayam Zebixon, Abdulhamid akam, meni va singlim Xolisxonni
«Qo qon arava»ga o tkazishdi. O shanda men 13 yashar bola edim. Aravada
’ ’ ’
bizni Andijonga olib ketishdi. Qishloqdan chiqib ketayotganimizda aravani
orqasidan komsomol va kolxozdagi faollar «Yo qolsin quloqlar», «Bitsin boylar»
’
deb anchagacha baqir-chaqir qilib qolishgan. Men akam Abdulhamid bilan 42

aravaning orqasidan boshimizni yerga egovlab, «og zingga loy» deb’
ketaverganmiz.
Aravada Andijonning vokzaliga olib borishdi. Un da «Xarkov» deyilardi.
Hozir Ikkinchi Andijon vokzali deyiladi. U yerdan bizni yuk tashiydigan « Q izil
vagon»larga chiqarishdi».
Ikkinchi jaxon urushi va undan keyingi siyosiy jarayonlar «boy-quloq»
sifatida surgun qilinganlardan aksariyatining yerga, o zi tug ilib o sgan yurtiga
’ ’ ’
muhabbati va vatan tuyg usi kuchli ekanligini ko rsatdi. Rossiyalik, qatag on
’ ’ ’
tarixi bo yicha yirik mutaxassis N. A. Ivnitskiy 1942 yilning yozida nemis-
’
fashistlar Shimoliy Kavkazni bosib olgan hududlarida tashkil qilgan
komendaturalar quloqlarga qishloqni boshqaruvchi mansablarni taklif qilganlarini
rad etganlari holda, kolxoz qurilishi faollari bu taklifni bajonidil qabul
qilganligining guvohi bo lgan. Shunda u quloqlarning vatanparvarligi-yu, ayrim
’
faollarning sotqinligini anglaganligini o zining yirik tadqiqotlarida ko rsatib
’ ’
o tgan. VKP(b) va sovet hukumati rahbarlari 1946 yildan boshlab surgundagilarni
’
asta-sekin ozod qilishga majbur bo ladi. Chunki, joylardagi partiya organlari
’
rahbarlaridan ko plab talablar kela boshlagandi.
’
«Nizomiddin qori akam Zebixon kelin ayam, 16 yoshli Tursunoy, 5 yoshli
Turg unoy, 2 yoshli Shoximardonlarni olib qishlog imizga 1947 yilning
’ ’
noyabrida kirib kelishgan, deb eslaydi Abdupatto akaning umr yo ldoshi
— ’
Xamida ona, surgundan qaytgan kundan 2 kun o tib Zebo kelin ayam
— ’
bandachilik qildi. Ko rishgani kel
’ ganlar azaga keldilar. Chunki, poezdga chiqish
oldidan bo shangan kelin ayamiz yo l azobini ko tara olmadilar. Nizomiddin
’ ’ ’
akam keyin turmush qilmadi. Ikki yildan keyin u kishi ham barcha farzandlarini
bizga qoldirib rahmatli bo ldilar. Tursunoy, Turg unoy, Shoximardon
’ ’ larni
o zimiz tarbiyalab, turmushga uzatdik, uyli-joyli qildik. Ollohga beadad shukur,
’
hammasi nevara-chevarali bo lib ketishdi».
’
Turg unoy xola hozirda 67 yoshda, Abdupatto ota va Xamida xola
’
tarbiyalab turmushga chiqarishgan. «Men bu insonlarni otam va onam o rnida
’
bilaman, - deydi bu nuroniy ayol, - ko p narsani eslay olmayman, lekin «kuyib
’ 43

qolaman» deb sandalga o tirmaganlarimiz xotiramda bor. Shu insonlar bizni o z’ ’
tarbiyasiga oldi. Ilohim, umrlari uzoq, rizqlari ulug bo lsin!
’ ’
Ba zan, erta o tib ketgan ota-onam uchun armon qilaman. Ammo, ota-
‘ ’
onalarimiz kabi begunoh qurbon bo lganlarning hurmatini joyiga qo yayotgan,
’ ’
ularni xotirasini e zozlayotgan insonlar borligi ko nglimga taskin beradi.
‘ ’
Shunday yorug kunlarga yetkazgan xalqparvar
’ 44

2.2.Ikkinchi jahon urushi yillarida qatag on qilinganlarning g alabaga ’ ’
qo shgan hissasi.
’
Akmolinsk viloyati bo yicha Ikkinchi jaxon urushida halok bo lganlar
’ ’
haqida 1994 yili 8 jildlik kitob nashr etilgan. Uning sahifalarida viloyatning Stalin,
Shortandin rayonlaridagi O rta osiyolik mehnat ko ch-kindilaridan urushga
’ ’
safarbar etilganlar haqida ham ma lumotlar bor.
‘
SHortandin rayoni bo yicha yerni ro yxatga olish kitobida 37-tochka -
’ ’
Priogorodnoe komendaturasiga qarashli «CHervonnoe pole» kolxozidagi yer
uchastkasiga ega bo lgan mehnat ko chkindilari safidan frontga olinganlar
’ ’
to g risidagi ma lumotnomada 1942 yili Baxtiboev Yusuf, 1944 yil 22 iyulda
’ ’ ‘
Azizov Tursunboy frontga olingani qayd etilgan.
SHortandin rayonidagi O rta osiyolik mehnat ko chkindilaridan 26 kishi
’ ’
urushdagi jasoratli mehnati uchun davlat medallari bilan taqdirlangan. Ularni
nomma-nom keltiramiz: Abdurahmonov Shukur - «Gulyay pole» qishloq
sovetidan, cho pon, Sobirova Gulshan, Lunasheva posyolkasidan, Bektemirov
’
Usmon - Shor tandin stantsiyasi xodimi, Sharipov Abdurahmon -Jolimbet ruda
konida katta tabelchi, Shokirov Hamza -Jolimbet ruda konida kranchi, Aliev
Izatulla - viloyat savdo direktori, Qozqiq posyolkasidan, Umarova Zaynulla - sut
sog uvchi, Qozqiq qishlog idan, Yahyoev Abdurahmon - Jolimbet ruda konida
’ ’
katta master, Hofizov Zohid - Jolimbet posyolkasida o t yoquvchi, Yunusov
’
Abdurahim, qishloq xo jalik tajriba stantsiyasida ishchi, Abdurahmonov Shutkun
’
- «Krepost» kolxozida mol boquvchi, Abdurahmonov Hafiz - Novo-Kubanka
posyolkasida qorovul, Abduqodirov Siddiq - Novo-Kubanka qishlog idagi rayon
’
kasalxonasida shifokor, Ashurov Norqobil - «CHervonnoe pole» kolxozida
kolxozchi, Abduraimov Qirg izboy - «CHervonnoe pole» kolxozida kolxozchi,
’
Yusupov Xusain - «18 let Kazax stana» kolxozida kolxozchi, Otaev Abdulhamid
-«18 let Kazaxtana» kolxozida kolxozchi, Otaev Ahmad - «Sto soveta» kolxozida
kolxozchi, Husanov O zbek - qishloq xo jalik tajriba stantsiyasida katta ilmiy
’ ’
xodim, Rahimov Abdurahim - Jolimbet posyolkasida aravakash, Abdurahmonov 45

Abdurasul - Priogorodnoe posyolkasida aravakash, Yusupova Alminat -
Priogorodnoe posyol kasida oddiy kolxozchi, Qurbonov Jumaboy - Novo-Kubansk
posyolkasida otboqar, Kamolova Xalima -Novo-Kubanka posyolkasida oddiy
kolxozchi, Karimova Toiba - Novo-Kubanka posyolkasida oddiy kolxozchi,
Shodiyorova To ti - Voroshilov nomli kolxoz a zosi.’ ‘
Barcha millatlar kabi Qozog iston surgunidan front
’ ga olingan O rta ’
osiyolik mehnat ko chkindilarining ma lum qismi turli ob ektiv va sub ektiv
’ ‘ ‘ ‘
omillar tufayli, ko pincha tengsiz jangchilar qurshovida qolib, dush
’ man
tomonidan asirga olingan. Ularning bir qismi otib yuborilgan, ma lum qismi
‘
kontslagerlarda o lib ketgan, yana bir qismi jon saqlab qolgan. Ular haqida ba zi
’ ‘
bir ma lumotlarni keltiramiz.
‘
UzSSR Chust shahridan, 1916 yili tug ilgan Azimov Omonjon ota-onalari
’
bilan birgalikda Shimoliy Qozog iston surgunida bo lgan. U devor urish,
’ ’
bo yoqchilik bilan shug ullangani uchun Akmolinsk shahrida 4- SMU da
’ ’
ishlagan. O rta ma lumotga ega bo lgan, Chustdagi 2-son maktabda
’ ‘ ’
o qituvchilik qilgan. Azimov Omonjon armiyaga olingan. G rontda asir tushgan.
’ ’
Rostov harbiy garnizoni harbiy tribunali uni RSFSR jinoyat kodeksining 58-
moddasi 1-qismi «A» bandi bilan 10 yil mehnat tuzatuv lageriga va 5 yil maxsus
surgunga hukm etgan. Jazoni Uzoq Sharq lagerida o tagan. 1954 yil qamoq jazosi
’
tugagach u Akmolinsk viloyatiga 5 yil muddatga surgun qilingan. 1955 yil 2
oktyabrda surgundan ozod etilgan. Bu vaqtda unng otasi Rasulov Azim (1895 yili
tug ilgan) onasi Rasulova Xosiyat (1901 yili tu
’ g ilgan), ukasi Azimov Ayubjon ’
(1933 yili tug ilgan) Chust shahrida yashayotgan edi.
’
Turkmaniston SSR Kerki rayoni Tolshiq ovulida 1877 yili tug ilgan Bobo
’
Qora Geldi Akmolinsk rayonidagi 7-tochka, mehnat posyolkasida kolxozchi
bo lib surgun azobini tortgan, turkman millatiga mansub, partiyasiz, inqilobga
’
qadar boy, yirik xo jalik egasi bo lgan. Unga katta xo jalikka ega bo lgan,
’ ’ ’ ’
nasha bilan savdo qilgan, Afg onistonda yashayotgan qarindoshlari bilan aloqada
’
bo lgan, ko plab chorvaga egalik qilib, so-vetlarga qarshi targ ibot olib borgan
’ ’ ’
degan ayblar qo yilgan. U 1947 yildagina surgundan ozod bo lgan.
’ ’ 46

Mukumov Muhammad (1900 yili O zbekistonda tug gilgan, millati’ ’
o zbek,) Akmolinsk viloyati Novo-CHerkask qishlog ida surgunda bo lgan. U
’ ’ ’
ijtimoiy xavfli unsur sifatida surgun etilgan. Bu joyda 1946 yil 17 dekabrda SSSR
Ichki ishlar ministrligi maxsus kengashi tomonidan 3 yilga surgun qilishga hukm
etilgan. Surgun muddati tugagach ozod qilingan.
Xorazm viloyati Qushko prik rayoni Kenegas qishloq sovetidan Bunkerov
’
Jumaniyoz (1897 yili tug ilgan, o zbek, «Stalin» nomli kolxozda oddiy
’ ’
kolxozchi) sovetlarga qarshi guruhda bo lganlikda ayblanib Akmolinsk viloyati
’
Novo-CHerkask rayoniga surgun qilingan. SSSR davlat xavfeizligi komiteta
huzuridagi maxsus kengash 1851 yil 21 aprelda uni surgun qilishga hukm etgan.
yil 28 avgustda Shimoliy Qozog istonning Novo-CHerkask qishlog ida
’ ’
vafot qilgan.
Masharipov Ro zimat (1892 yili Xiva shahrida tug gilgan, mutaxassisligi
’ ’
etikdo z, partiyasiz, millati o zbek, SSSR fuqarosi) sovetlarga qarshi targ ibot
’ ’ ’
olib borgan, aksilinqilobiy, millatchi tashkilotga mansub degan ayb qo yilgan va
’
jinoyat kodeksining 58-10-11-moddasi bilan qamoqqa olingan. Maxsus kengash
uni 1950 yil 1 martda qamoqqa hukm qilgan. SSSR ministrlar soveti huzuridagi
Davlat xavfsizlik komiteti va Ichki ishlar ministrligi va Bosh prokurorning 1954
yil 16 iyuldagi 127s/ 03-91/078 buyrugi bo yicha ozod qilingan.
’
SHimoliy Qozog istonga surgun qilingan Maksudov Murod (O sh viloyati
’ ’
Novkat rayoni Kichkaliy qishlog gida 1913 yili tug ilgan, millati qirg iz, 8-
’ ’ ’
sinfni bitirgan, qamoqqa olingunga qadar kolxozda kassir) Veseloe qishlog idagi
’
Amangeldi kolxozida kolxozchi bo lib mehnat qilgan, partiyasiz. Unga sovetlarga
’
qarshi isyonchi tashkilotda ishtirok etgan degan ayb qo yilgan va qamoq jazosini
’
Qozog istonning Akmolinsk viloyati Molotov rayonida surgunda, Qozog iston
’ ’
SSR Davlat Xavfsizligi ministrligi organlari nazorati ostida o tagan.
’
Uning qarindoshlaridan opasi Maqsudova Anora Ismoilovna (1910 yili
tug ilgan) O sh viloyatining Aravon rayoni Aravon qishlog ida yashagan.
’ ’ ’
Maqsudov Murod qamoqdan frontga safarbar etilgan. Biroq asirga tushgan. Shu
bois Qirg iziston SSR Oliy sudi RSFSR ji
’ noyat kodeksining 58-2, 58-11, 193-1047

bandining «a» moddasini qo llab, 1943 yil 25 mayda 10 yil muddatga mehnat’
tuzatuv lageriga hukm etadi. Jazoni Qarag andaning Peschanny lagerida o taydi.
’ ’
Muddat tugagach, 1952 yil 8 dekabrda ozod qilinadi va 1953 yil 21 yanvarda
Qozog iston SSR Akmolinsk viloyatiga keladi. 1953 yil 21 aprelda ozod etiladi.
’
Kokchetov prokuraturasidagi huquqiy statistika va maxsus hisobga olish
arxivida «vlasovchi», «dizertir», «Turkiston legionchisi» kabi ayblar bilan hukm
etil gan va keyinchalik reabilitatsiya qilinganlar orasida o rta osiyoliklar ham
’
borligi, ularning shaxsiy ishlari akt bo yicha yoqib yo q qilingani, lekin ular
’ ’
haqidagi juda ham qisqacha ma lumotlar kartotekada qolgani ma lum bo ldi.
‘ ‘ ’
Ulardan ayrimlarini keltiramiz:
Abdullaev Ergash (1919 yili tug ilgan, O sh viloyati Molotov rayonidan)
’ ’
Akmolinsk viloyati Stalin rayo ni Bestyuba (Beshtepa) qishlog ida yashagan,
’
qirg iz, par
’ tiyasiz, mexanika tsexida bolg a uruvchi bo lib ishlagan. 1948 ’ ’
yildan maxsus qishloq ro yxatida turgan. Akmo
’ linsk viloyati ichki ishlar
boshqarmasi xulosasiga ko ra 1954 yil 9 fevralda maxsus qishloqdan ozod
’
qilingan va hisobdan chiqarilgan.
Og aliqov Abdug affor (Namangan viloyati, Naman
’ ’ gan rayoni,
Leninobod qishlog idan 1909 yili tug ilgan, o zbek, partiyasiz, diniy
’ ’ ’
ma lumotli, tikuv fabrikasida ustachilik qilgan.) G arg ona garnizoni harbiy
‘ ’ ’
tribunali 1945 yil 15 martda UzSSR jinoyat kodeksining 64-moddasiga binoan 10
yil qamoq jazosiga hukm qilin gan. 1954 yil 23 sentyabrda sovet armiyasida
dizertirlik qilgani uchun SSSR Oliy sudi Prezidiumi farmoyishi bilan bemuxlat
surgun qilingan va Qozog iston SSR Davlat xafvsizligi nazorati ostida yashab
’
turgan. Uning 1894 yili tug ilgan akasi Og aliqov Abduholiq, 1940 yili
’ ’
tug ilgan qizi Abdug afforova Ro zixon, 1927 yilda tug ilgan jiyani
’ ’ ’ ’
Abduxalilov Turg unboy bo lgan.
’ ’
Ochilov Ahmad (1920 yili Surxonlaryo viloyati Termiz rayoni Qo shmoq
’
qishlog ida tug ilgan) «CHorvador» kolxozidan surgun etilgan, kasbga ega
’ ’
emas, kolxozchi, partiyasiz, turkman, 3 sinf ma lumotiga ega. 1952 yil 5 iyulda
‘ 48

nemis razvedkasining agenti sifatida maxsus posyolkaga surgun qilingan. 1955 yili
ozod etilgan.
Otaxonov Fani (UzSSR Andijon viloyati Marhamat rayoni Qorabog ish’
qishlog idan, 1918 yili tug il
’ ’ gan, surgun qilingunga qadar suvoqchi,
bo yoqchilik qilgan, surgun qilingandan so ng kolxozchi, partiyasiz, o zbek,
’ ’ ’
SSSR fuqarosi, o rta ma lumotli) Turkiston legionida sovetlarga qarshi xizmat
’ ‘
qilgani uchun Orlov viloyati harbiy tribunali 1943 yil 16 martda RSFSR jinoyat
kodeksining 58-1-moddasi bilan 10 yillik qamoqqa hukm etgan, jazoni
Qarag anda lagerining Pes
’ channy lagerida o tagan. Muddat tugagach, bu joydan ’
ozod qilingan, 1953 yil 22 yanvarda Akmolinsk viloyatiga keladi. 1955 yil 17
sentyabrdagi «Amnistiya to g risida»gi farmonga muvofiq 1955 yil 20 dekabrida
’ ’
ozod etilgan.
Bo ronov Saidbek (1922 yili tug ilgan, O sh viloyati Molotov rayonidan,
’ ’ ’
qirg iz, partiyasiz, kasbi o t yoquvchi, elektr stantsiyasida o t yoquvchi bo lib
’ ’ ’ ’
ishlagan). SSSR Ichki ishlar ministrligining 1946 yil 26 apreldagi 97-sonli
Direktivasi asosida 1948 yil «vlasovchi»likda ayblanib hibsga olingan va
Akmolinsk viloyati Stalin rayonidagi Bestubaga surgun qilingan. Akmo linsk
viloyat ichki ishlar boshqarmasining 1954 yil 9 fevraldagi xulosasiga asosan
nazorat hisobidan olinib ozod etilgan.
Sayfullaev Ibroxim (1895 yili tug ilgan, O zbe
’ ’ kiston SSR dan) o ta ’
xavfli unsur sifatida 1946 yil 17 dekabrda SSSR Ichki ishlar ministrligi huzuridagi
maxsus kengash tomonidan surgun qilingan, surgun muddati tugashi bilan ozod
qilingan.
Qambarov Umar (1916 yili tug ilgan, O zbekiston SSR Chiroqchi
’ ’
rayonidan, o zbek, savodsiz, partiyasiz) terrorchilik harakati uchun surgun
’
etilgan. 1952 yil 29 oktyabrdan Peschanny lageridan kelgach maxsus posyol-kada
hisobga olingan. 1956 yili maxsus surgundan ozod etilgan.
Ubaydullaev Sayfulla (1900 yili tug ilgan, Uz
’ SSR Namangan viloyati
Chust rayoni Jarlik qishlog i
’ dan, tojik, oliy ma lumotli, partiyasiz, surgun ‘
qilingunga qadar o qituvchilik qilgan). Sovetlarga qarshi gurux ishtirokchisi
’ 49

sifatida surgun qilingan. Uning ahli ayoli Xonlarova Maryamxon 1905 yili
Samarqand viloyati Urgut rayonida tug ilgan. Ukasi Ubaydullaev Habibillo 1908’
yili tug ilgan, Samarqand shahrida yashaydi.
’
Ubaydullaev Sayfulla 1943 yil 30 iyulda Samar qand viloyat sudi tomonidan
UzSSR jinoyat kodeksi ning 66-2-qism va 67-moddalari bilan 10 yil muddatga
mehnat tuzatuv lageriga hukm qilingan. Jazoni Qara-g andaning Peschanny
’
lagerida o tagan, 1953 yil yan
’ varda jazo muddati tugagan, 1953 yil 8 dekabrda
Akmo linsk viloyatiga keladi, bu yerda surgun qilinganlar hisobiga kiritiladi, 1954
yil 6 dekabrda Jambul viloyatiga kelib o rnashadi.
’
Soshalskiy-Rozalion Nikolay Ivanovich (1901 yili Namangan shahrida
tug ilgan, surgun qilingungacha bo lgan manzili - Manjuriya.) U aksilinqilobiy
’ ’
tashkilotning ishtirokchisi sifatida surgun qilingan. SSSR davlat xavfsizligi
ministrligi huzuridagi maxsus kengash tomonidan 1947 yil 25 yanvarda 58-9
modda qo llanib 10 yilga mehnat tuzatuv lageriga hukm etilgan, jazo muddatini
’
o tash uchun Komi ASSR ga sur
’ gun qilingan, u joydan ichki ishlar
ministrligining 1954 yil 18 oktyabrdagi 326-sonli direktivasi asosida Akmolinskka
keltiriladi.
Turonov Gani -(1903 yili Toshkent shahrida tug ilgan, o zbek, partiyasiz)
’ ’
UzSSR Davlat xavfsizligi tomonidan 1944 yil 2 fev ralda qamoqqa olingan. Unga
Sovetlarga qarshi millatchilik guruhida ishtirok etgan va antisovet targiboti olib
borgan degan ayb qo yilgan. SSSR Ichki ishlar Xalq komissarligi huzuridagi
’
maxsus kengash uni 66-2-modda bilan 7 yil muddatga mehnat tuzatuv lageriga
hukm qilgan, jazoni MVDning Jezkozgondagi Stepnoy lagerida o tagan, bu joyga
’
1951 yil 18 yanvarda keltirilgan, 1956 yil aprelida ozod etilgan.
Xalimov Ibrohim (1910 yili Samarqand shahrida tug ilgan, o zbek, SSSR
’ ’
fuqarosi) 1938 yil 29 mayda qa moqqa olingan, ijtimoiy xavfli unsur sifatida
Qozog iston SSR Ichki ishlar xalq komissarligi huzuridagi uchlik 5 yil muddatga
’
mehnat tuzatuv lageriga hukm etgan. Jazo muddati 1938 yil 28 maydan
boshlangan. 50

Hamraqulov G ofir Muhammedovich (UzSSR, Na’ mangan shahridan, 1906
yili tug ilgan) manzili - Ak
’ molinsk viloyati Yesil rayoni, quruvchi-montajchi,
hibsga olingunga qadar Toshkent shahridagi viloyat matlubotida qurilish prorabi
bo lib ishlagan. Aksilinqilobiy guruh va antisovet targ ibot olib borganlikda
’ ’
ayblanib 58-10-11-modda bilan 1959 yil 15 sentyabrda 5 yil qamoq jazosiga hukm
qilingan. 1964 yil 16 av gustda ozod etilgan. Akmolinsk viloyati Kurgajin rayoniga
surgun qilingan. 1956 yil 30 sentyabrda ozod etilgan.
Karimov Qo chqor (1910 yil Toshkent viloyati Qovunchi qishlog ida
’ ’
tug ilgan. Ish joyi Buxoro pedago
’ — gika instituti direktori, partiyasiz, millati
o zbek, SSSR fukarosi) Buxoro viloyati Ichki ishlar boshqarmasi tomonidan 1942
’
yil 7 noyabrda qamoqqa olingan. SSSR Ichki ishlar xalq komissarligi huzuridagi
max sus kengash 1943 yil 31 martda 8 yil mehnat tuzatuv lageriga hukm etgan.
Jazoni Akmolinsk viloyati Kurgaljin rayonida o tagan. 1950 yil 15 sentyabrda
’
surgun muddatini utash uchun Toshkentdagi 7-son lageriga keltirilgan. 1956 yil 19
martda ozod qilingan.
Qozog istonga 2008 yil avgustda qilgan ilmiy ekspeditsiyada Qarag anda
’ ’
viloyat davlat arxividan «SSSR Ichki ishlar ministrligi Maxsus posyolkalar
bo limi. 1948 yil dekabr. Moskva. Joylashtirilgan joylardan qochib ketganlarni
’
kidirib ushlash va jinoiy javobgarlikka tortiladiganlarning alfavit ro yxati»1 nom
’ -
li katta hajmli kitobni ko rganimizda, unda ko plab O rta osiyolik mahbus,
’ ’ ’
maxsus ko chkindilar haqida ham ma lumotlar keltirilganining guvohi bo ldik.
’ ‘ ’
Ulardan ayrimlarining nomlarini keltiramiz:
Abdullaev Xayrullo, 1921 yil tug ilgan, UzSSR Surxonlaryo viloyati
’
Denov rayonidan, o zbek, surgun qilingunga qadar tug ilgan joyida yashagan.
’ ’
1946 yil 30 iyulda Irkutsk viloyati Chereneevsk rayonidan qochgan.
Abdullaev Xursanboy, 1912 yil G arg ona viloyati Bog dod rayonida
’ ’ ’
tug ilgan, o zbek, surgunga qadar o zi tu
’ ’ ’ g ilgan joyda yashagan. 1948 yil 18 ’
oktyabrda Tojikiston SSR Leninobod viloyatidan qochgan. 51

Abdullaev Toshpulat, 1912 yil tug ilgan, G argona viloyati Bog dod’ ’ ’
rayonidan, surgunga qadar o zi tug ilgan joyda yashagan. 1948 yil 18 oktyabrda
’ ’
Tojikiston SSR Leninobod viloyatidan qochgan.
Abduraxmonov Sulaymon, 1913 yil tug ilgan, Andijon viloyati Xo jaobod
’ ’
rayonida tug ilgan, o zbek, surgunga qadar o zi tug ilgan joyda yashagan.
’ ’ ’ ’
1947 yil 6 fevralda Tojikiston SSR Leninobod viloyati Lenin obod stantsiyasidan
qochgan.
Alfavitny spisok vselentsev, bejavshix s mest poseleniya, podlejashix
rozsku, zaderjaniyu i privlecheniyu k ugolovnoy ot vetstvennosti. Otdel
spetsposeleniy MVD SSSR. - Moskva, dekabr, 1948 g.
Abduraxmonov Sharifboy, 1922 yil tug ilgan, Uz
’ SSR Xorazm viloyatidan,
o zbek, Germaniyadan deporta
’ tsiya qilingan. 1948 yil 18 mayda Sverdlovsk
viloyati Kuvshinsk rayonidan qochgan.
Abdukarimov Isakjon, 1913 yil G argona viloyati G argona tumanida
’ ’
tug ilgan, tojik, surgunga kalar o zi tug ilgan joyda yashagan. 1947 yil 5
’ ’ ’
fevralda-Tojikiston SSR Leninobod viloyatidan qochgan.
Aylarbekov Saidkozi, 1905 yil Qirg iziston SSR Issikkul viloyati
’
Pokrovskiy rayoni Sart qishlogida tug ilgan. 1948 yil 17 mayda Qozog iston
’ ’
SSR Akmo linsk viloyati Stalin (xozirgi Shortandin) rayonidan qochgan.
Aliev Ismoil, 1916 yil tug ilgan, Qirg iziston viloyati Ush viloyati
’ ’
Parkirabod qishlog idan, qirg iz, Germaniyadan 1948 yil 24 iyulda deportatsiya
’ ’
qilingan. Tojikiston SSR Leninobod viloyati Chkalov rayonidan qochgan.
Axmedov Abdukarim, 1907 yil tug ilgan, UzSSR Andijon viloyati Stalin
’
(xozirgi Shaxrixon tumani) rayoni «Kommunizm» kolxozidan, o zbek. 1947 yil
’
31 martda Tula viloyatidan qochgan.
Axmedov Arip (Orif bo lsa kerak - muall.), 1905 yil tug ilgan, UzSSR
’ ’
Toshkent viloyati Orjonikidze rayoni O rtamasjid qishlog idan, o zbek,
’ ’ ’
deportatsiya bo yicha surgun qilib keltirilgan. 1947 yil 15 sentyabrda Tula
’
viloyatidan qochgan. 52

Oxunjonova Ashur, UzSSR Samarkand viloyati Saksanar qishlog’ida
tug ilgan, tojik, surgunga qadar o zi tug ilgan joyda yashagan. 1946 yil 20’ ’ ’
iyunda Toshkent viloyati Quyi Chirchiq rayonidan qochgan.
Oxunov Abdullajon, 1915 yil tug ilgan, Namangan viloyati Uychi
’
tumanidan, o zbek, surgunga kalar yashagan joyidan ma lumot yo q. 1947 yil
’ ‘ ’
Krasnoyarsk o lkasi Chernogorsk shahridan qochgan.
’
Bozorov Ortiq, 1919 yil Buxoro viloyati G’ijduvon rayonida tug ilgan,
’
surgunga kalar o zi tug ilgan joyda yashagan. 1947 yil 3 martda Toshkent temir
’ ’
yuli Kauf man stantsiyasidan qochgan.
Abdumuratov Juma, 1922 yil Surxondaryo viloyati Jarqo rg on rayonida
’ ’
tug ilgan, o zbek, surgunga kalar o zi tug ilgan joyda yashagan. 1945 yil 1
’ ’ ’ ’
iyulda Molotov viloyati Kozelovsk rayonidan qochgan.
Obidov Salimboy, 1914 yil Namangan viloyati To raqo rg’on rayonida
’ ’
tug ilgan, o zbek, 1947 yil 1 av
’ ’ gustda Tojikiston SSR Leninobod shahridan
qochgan.
Azizov Norali, 1922 yil Andijon viloyati Izboskan rayoni Kommuna
qishlog ida tug ilgan, o zbek, surgunga kalar o zi tug ilgan joyda yashagan.
’ ’ ’ ’ ’
1947 yil fevralda Krasnoyarsk o lkasi Ribinsk rayonidan qochgan.
’
Otajonov Inoy Otajonovich, 1916 yil Andijon shahrida tug ilgan, o zbek,
’ ’
surgunga qadar o zi tug ilgan joyda yashagan. 1947 yil 1 yanvarda Molotov
’ ’
viloyati Gubaxinsk rayonidan qochgan.
Otubekov Mexmon, 1913 yil Andijon viloyati Oltinko l rayoni, Uzgarish
’
qishlog’ida tug ilgan, o zbek, surgunga kalar o zi tug ilgan joyda yashagan.
’ ’ ’ ’
1947 yil 1 aprelda Tula viloyatidan qochgan.
Boltaev Amin, 1923 yil tug ilgan, Qoraqalpog’istonning To rtko l
’ ’ ’
qishlogidan, o zbek, surgunga kalar o zi tug ilgan joyda yashagan. 1947 yil 13
’ ’ ’
avgustda Pri-morsk ulkasidan qochgan.
Dadaboev Nasrulla, 1930 yil tug ilgan, Tojikiston SSR Leninobod viloyati
’
Uraj qishlog idan, o zbek, sur
’ ’ gunga kalar o zi tug ilgan joyda yashagan, ’ ’
deportatsiya qilingan. 1947 yil 16 mayda Tula viloyatidan qochgan. 53

Isakov Azimjon, 1906 yil tug ilgan, Andijon vi’ loyati Stalin (xozirgi
Shaxrixon) rayonida tug ilgan, surgunga kalar o zi tug ilgan joyda yashagan.
’ ’ ’
1947 yil Krasnolar o lkasi Chernogorskdan qochgan.
’
O rta Osiyodan Qozog istonga surgun qilinganlarning rasman ozod
’ ’
bo lib yurtga qaytishi 1946 yildan boshlanib, bu jarayon 1956 yilga kalar davom
’
etgan.
1954 yil 13 avgustda SSSR Ministrlar Soveti «Maxsus qishloqlar bo yicha
’
sobiq quloqlar va boshqa ishlardan cheklab qo yishni olib tashlash
’
to g risida»gi № 1738-789ss-sonli karori bu borada muxim ahamiyat kasb etadi.
’ ’
Karorga muvofik yoppasiga kollektivlashtirilgan rayonlardan 1929-1933 yillarda
surgun qilingan sobiq quloqlardan cheklovlar olib tashlanishi to’g’ridan-to’g’ri
aytilgan. Ana shu karorlar asosida barcha mintakalarda bo lganidek,
’
Qozog istondagi sobiq quloqlar, surgun qilinganlar o zlarining avvalgi turar
’ ’
joylariga kela boshlaydilar. Sobiq quloqlarning yurt ga qaytish jarayoni
Ukrainadagi, Shimoliy Kavkazdagi urta osiyolik sobiq quloqlarning yurtga
qaytishi tarixiy adabiyotda ma lum darajada o z ifodasini topgan. Chunki,
‘ ’
Ukrainaning Xerson viloyati Ichki ishlar Boshqarmasi arxivida bu viloyatdan
1946-1956 yillarda maxsus ko chkindilarni o z yurtlariga qaytganlarning shaxsiy
’ ’
ishlari, shuningdek, Stavropol o lkasi Levokumsk rayoni Nikolo-Aleksandrovsk
’
qishloq soveti arxivida 5 ta kolxozning xo jalik kitoblari materiallari orqali yurtga
’
qaytganlarni nomma-nom aniqlash, ular to g risida ma lumotlar keltirilgan,
’ ’ ‘
oqibatda Ukraina va Shimoliy Kavkazdagi sobiq quloqlar va ularning oilalarini
yurtga qaytish jarayonini ko rsatish mumkin bo ldi. Ammo, Qozog iston va
’ ’ ’
ayniqsa, Shi moliy Qozog istondan yurtdoshlarimizning shaxsiy ish
’ lari ichki
ishlar organlari tomonidan akt tuzilib yoqib, yo q qilingan. Bu haqda ishning
’
kirish qismida qayd qilingan edi. Shu sababdan O rta Osiyodan Qozog istonga
’ ’
surgun qilinganlarning taqdiri, yurtga qaytish jarayonini ochib berish mushkuldir .54

XULOSA
SHunday qilib, Komfirqa va sovet rejimi butun qizil imperiyada
bo lganidek, uning mustamlakasi bo lmish O zbekiston, Qirg iziston,’ ’ ’ ’
Tojikiston, Turkmaniston respublikalarida ham kollektivlashtirishni, quloqqa
tortish va surgun qilish siyosati zo rlik-zo ravonlik, inson haq-huquqlarini,
’ ’
umuminsoniy, milliy qadriyatlarini toptash yo li bilan, kuch ishlatish
’
organlarining shafqatsizlarcha tadbirlari, qo llangan jazo, qatag on amaliyoti
’ ’
bilan o tkazdi. Oqibatda qishloqdagi eng tadbirkor, ishning ko zini biladigan,
’ ’
qishloq xo jalik ishlab chiqarishida katta tajribasi bor, shahar va qishloq aholisi
’
uchun oziq-ovqat mahsulotlari, sanoat uchun xom ashyo yetkazib berayotgan
o ziga to q dehqonlar quloqqa tortildi va ularning ma lum qismi
’ ’ ‘
Qozog istonga, ayniqsa Shimoliy Qozog istonga surgun qilindi. Minglab o rta
’ ’ ’
Osiyolik dehqonlar uy-hovlilaridan, turar joyidan, ot-ulovidan, bor-budidan
mahrum qilinib, o z kindik qoni to kilgan milliy makonidan yulib olindi. Ular
’ ’
uzoq va begona yurt-SHimoliy Qozog istonda, aholi yashamagan, sahro, cho l
’ ’
rayonlaridan o zlari uchun boshpana, yerto la, baraklar yaratib kun kechira
’ ’
boshladilar. Qishi sovuq, izg irin, yozi jazirama issiq, og ir mehnat, dahshatli
’ ’
ocharchilik, og ir kasalliklarga chalinish, qaytadan, takroran qatag on qilinish,
’ ’
GULAG lagerlariga qamoqqa hukm qilish, oliy jazoni qo llash, Ikkinchi jahon
’
urushida ishtirok etish oqibatida Qozog istonga surgun qilinganlarning katta
’
qismi o lib ketdi, yurtga qaytmay begona o lkada qolib ketdi.
’ ’
Qozog iston surgunidagi o rta osiylik dehqonlarning turmushi, yashash
’ ’
sharoiti, mehnat turi va faoliyati Ukraina, Shimoliy Kavkaz va O rta Osiyoning
’
o zidagi mehnat ko chkindilarining hayoti va ahvolidan farqlanuvchi
’ ’
xususiyatga ega edi.
Birinchidan, Qozog istonning (Janubiy Qozog iston bundan mustasno)
’ ’
tabiiy iqlim sharoiti nisbatan og ir edi, qishi juda sovuq, izg irin, yozi jazirama
’ ’
issiq, mehnat qilish uchun noqulay edi. Yeri ko p, lekin o zlashtirilmagan, sahro,
’ ’
dasht zonalardan iborat bo lib, mehnat ko chkindilari keltirilgunga qadar bu
’ ’ 55

joylarda odamlar yashamagan, mahalliy aholi-qozoqlar ham bo lmagan. Shu bois’
mehnat ko chkindilarini turar joy bilan ta minlash juda og ir kechgan, ularning
’ ‘ ’
o zlari bunday turar joylarni yaratishgan. O rta Osiyo, Ukraina va Shimoliy
’ ’
Kavkazda esa, avval surgun qilinganlardan qolgan uy-joylarga yangi surgun
qilinganlar keltirilgan, ularning ma lum katta qismi tayyor turar joy bilan
‘
ta minlanganlar.
‘
Ikkinchidan, Qozog istonda 1932-1933 yillardagi ocharchilik nisbatan juda
’
og ir kechgan, o lim katta miqdorda bo lgan, qolaversa qozoqlarning ta qib
’ ’ ’ ‘
qilish oqibatida O zbekistonga, Qirg izistonga, Xitoyga qochib ketishi yuz
’ ’
bergan. Aholi keskin kamayib ketgan. Dag shatli ocharchilik mehnat
’
ko chkindilarini ham o z domiga tortgan. O rta Osiyodan Qozog istonga
’ ’ ’ ’
surgun qilinganlar bu o lkadagi mahalliy aholi bilan aloqada bo lish
’ ’
imkoniyatiga ega bo lmaganlar. Agarda ko chirib keltirilgan hududlarda qozoq
’ ’
aholisi bo lganda edi, u holda o zbeklar, turkmanlar, tojiklar, qirg izlar
’ ’ ’
dindosh, urf-odatlari, qadriyatlari yaqin va o xshash bo lgan qozoqlar siymosida
’ ’
muayyan yordam, ruhiy madadga ega bo lar edilar.
’
Uchinchidan, Qozog iston surgun qilinganlarni va mahbuslarni ko p va
’ ’
katta miqdorda, keng ko lamda qabul qiladigan mintaqaga aylangan edi. Aholi
’
nihoyatda siyraklashib qolgan, mehnat resursi juda ham oz edi. Ishlab chiqarish
ob ektlari ulkan edi, ular ko plab arzon ishchi kuchini talab etardi. Shu bois
‘ ’
surgun qilinganlar GULAG tizimidagi OGPU-NKVD lagerlari ixtiyorida bo lib,
’
mahbuslar bilan yonma-yonma yashaganlar, birgalikda mehnat qilganlar. Bu esa
surgundagi dehqonlar uchun yana bir mushkullik edi.
To rtinchidan, O rta Osiyo, Ukraina va Shimoliy Kavkazdagi mehnat
’ ’
posyolkalaridagi mehnat ko chkindilarining ish faoliyatida aksariyat paxtachilik,
’
qisman g allachilik asosiy o rin egallagan. Shimoliy Qozog istonda esa
’ ’ ’
paxtachilik bo lmagan. Shu bois, bu joyda surgundagilar g allachilik,
’ ’
polizchilik, sanoat va temir yo l qurilishlarida, ko mir konlarida, tog -kon
’ ’ ’
sanoatida mehnat qilganlar. 56

Beshinchidan, Qozog istonga mehnat ko chkindilari ustidan o rnatilgan’ ’ ’
rejim nisbatan o ta qattiq va og ir bo lgan. Mehnat ko chkindilari deyarli
’ ’ ’ ’
qamoqdagi mahbuslar qatorida bo lgan.
’
Malakaviy ishning ahamiyati shundaki, buyuk istiqlolimiz tufayli yaqin
o tmishimizdagi qahramonona, fojiali voqealarini chuqur anglash, ota-
’
bobolarimiz boshiga tushgan og ir musibatlarni, o tmishning achchiq, hasratli
’ ’
sahifalarini bilishga, ulardan saboq olishga ma naviy ko maklashadi.
‘ ’ 57

F OYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI’
1. Karimov I.A. O'zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. 1-j.. T.:
O'zbekiston, 1996.
2. Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. 2-j. T: O'zbekiston, 1996.
3. Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. 3-j. T.: O'zbekiston, 1996.
4. Karimov I.A. Bunyodkorlik yo'lidan 4-j. T.: O'zbekiston, 1996.
5. Karimov I.A. O'zbekiston XXI asr bo'sag'asida: xavfsizlikka tahdid,
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. T.: O'zbekiston, 1997.
6. Karimov I.A. Yangicha fikrlash va ishlash davr talabi. 5-j. T.: Uzbekiston,
1997.
7. Karimov I.A. Barkamol avlod-O'zbekiston taraqqiyo-tining poydevori. T.:
O'zbekiston, 1997.
8. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo'q. T.: Sharq, 1998.
9. Karimov I.A. Jamiyatimiz mafkurasi xalqni-xalq millatni-millat qilishga
xizmat etsin. T.: O'zbekiston, 1998.
10. Karimov I.A. Barkamol avlod orzusi. T.: Sharq, 1999.
11. Karimov I.A. Kuchli davlatdan kuchli jamiyat sari. T.: Sharq, 1998.
12. Karimov I.A. O'z kelajagimizni o'z qo'limiz bilan qurmoqdamiz //Turkiston. -
1999. -2 fevr.
12. Mahmudov M. Qatag'on qurbonlari. -T: O'zbekiston, 1991.
13 .Tursunov I.Y. O'zbekiston maorifchilarining istiqlol yo'lidagi ishlari
tarixidan (19917-1939 yy.).T., 1995.
14 . Usmon Turon. Turkiy xalqlar mafkurasi. T.,«Cho'lpon», 1995.
15. Usmonov Q, Abdug'aniev A. va b. O'zbekiston qaramlik va mustaqillik
yillarida. T., «O'qituvchi», 1996.
1 6 .Shamsutdinov Rustambek. Qishloq fojiasi: jamoalashtirish, quloqlashtirish,
surgun (O rta Osiyo respublikalari misolida). - T.: Shark, 2003. 8-6
’ .
17.Shamsutdinov R.T., Mamajonov A. Shimoliy Kav kaz surgunidagi
yurtdoshlar kismati. T.: Shark, 2005; 17.Abdullaev M. O zbekistonda
— ’ 58

sovetlarning «quloq» qilish siyosati va uning fojiali oqibatlari (1929-1945 yillar).
Nomzodlik diss. avtoreferati. T. 2002; —
18.Mamajonov A. Kollektivlashtirish jarayonida Uzbekistan qish-loklaridan
Shimoliy Kavkazga surgun kilinganlar. Nomzodlik diss. avtoreferati. - Andijon,
2005 .
19.SHamsutdinov Rustambek. O zbekistonda sovetlarning quloq
’ lashtirish
siyosati... 44 45- betlar
— .
20.SHamsutdinov Rustambek, Mamajonov Alisher. Shimoliy Kavkaz
surgunidagi yurtdoshlar kismati. - T.: Shark, 2005. 335-6 59

Купить