O‘zga gapning turlari
![II BOB. KO‘CHIRMA GAPLI QO‘SHMA GAPLAR
2.1. Qo‘shma gaplar haqida umumiy ma’lumot
Lisoniy birlik serqirra mohiyatli bo‘lganligi bois kamida ikkita paradigmaga
kiradi. Shu sababli biror butunlikka kiruvchi lisoniy birlikni kamida ikki tomondan
tasniflash mumkin bo‘ladi.
Qo‘shma gap ham lisoniy birlik sifatida murakkab tabiatli bo‘lib, bu
murakkablik uning lisoniy sathda tutgan o‘rni, tarkibidagi sodda gapning
grammatik shakli va bog‘lovchi vositalari hamda mazmuniy munosabatining rang-
barangligi bilan belgilanadi. Shuningdek, qo‘shma gap turlarini xilma-xil asoslarda
turlicha tasniflash mumkin bo‘ladi. Tasnif asosining aniqligi va izchil amalga
oshirilishi masala mohiyatini oydinlashtirishda juda muhim.
Qo‘shma gapning ma’noviy va struktur tasnifi ko‘p holda o‘zaro farqlanadi.
Formal sintaksis qo‘shma gap tasnifida ko‘p hollarda ularning nutqiy belgi-
xususiyati, zohiriy alomatiga tayanadi. Substansial sintaksis tasnifi esa qo‘shma
gapning lisoniy mohiyatidan kelib chiqqan holda amalga oshiriladi.
Qo‘shma gap, avvalo, sodda va uyushgan gapdan o‘z qurilish usulining
boshqachaligi bilan farqlanadi. Demak, umumiy lisoniy mohiyat sifatida gaplar
qurilish qolipiga ko‘ra dastlabki tasnifda uchga bo‘linadi. (Tasnifda gaplarning eng
kichik qurilish qolipiga tayanamiz).
Bunda, aytilganidek, sodda va qo‘shma gap tasnifning chekka, uyushgan gap
oraliq vaziyatini egallaydi. Qo‘shma gap ham, o‘z navbatida, qolipning tur va
ko‘rinishiga ega bo‘ladi. [WPm-WPm] umumiy qolipining yuzaga chiqish turini,
umumiy qolip bilan nutqiy ko‘rinish orasidagi turli bosqichdagi oraliq qolipni
aniqlash me’yori, belgi va mezonlarni muayyanlashtirmoq lozim bo‘ladi.
Ma’lumki, qo‘shma gapning tur va ko‘rinishini o‘rganishda sodda gapning eng
kichik qolipi asos qilib olingan. Sodda gapning eng kichik qolipi [ WPm] dan
iborat bo‘lsa, mantiqan qo‘shma gapning qurilish qolipi [W 1 P m1 -W 2 P m2 -W 3 P m3 ·
n ] dir.
12](https://docx.uz/documents/94a4444c-bd19-459d-a328-a34f727b5617/page_12.png?v=1)
![Qo‘shma gapning lisoniy qolipi [ W 1 P m1 -W 2 P m2 -W 3 P m3 ·n] ekanligini nazarda
tutgan holda qo‘shma gapning eng kichik qolipi uchun [ WP m -WP m ] ramzidan
foydalaniladi.
Qo‘shma gapning voqelanish usullarini belgilashda uch ko‘rsatkichga
tayaniladi:
1) [WP m ] larning egasi ( E ) bor-yo‘qligiga, bir xil yoki boshqa xil ekanligiga; 2)
[WP m ] lar tarkibidagi [ W ]ning xususiyatiga ( W larning bir xil yoki boshqa boshqa
bo‘lishi, bir xil yoki har xil so‘z turkumi bilan ifodalanishiga) ko‘ra; 3) [WP m ]
tarkibidagi [ Pm ] larning bir xil yoki qisman bir xil ekanligiga ko‘ra.
[WP m -WP m ] qolipining to nutqiy muayyan gaplargacha bo‘linishlarini bundan
boshqa o‘lchov asosida ham berish mumkin. Masalan, ikkita [ WP m ] ning
bog‘lanish usuli va yo‘li, [ WP m -WP m ] umumiy qolipining turli xil ko‘rinishida
tarkibiy qismlarining bog‘lanish xususiyati va ularni bog‘lovchi vositalar, qo‘shma
gap tarkibiga kirayotgan har bir [ WP m ] da to‘liq o‘xshash, qisman o‘xshash, yaqin
va zich a’zoning bo‘lish-bo‘lmasligi, birinchi [ WP m ] tarkibida ikkinchi [ WP m ]ga
ishora qiluvchi vositaning bor-yo‘qligi, [ WP m ] tarkibida nisbiy, bir-birini taqozo
qiluvchi unsurning bor-yo‘qligi kabilar shular jumlasidan.
Ega (E)ga ko‘ra [WP m -WP m ] turlari . Qo‘shma gap bir umumiy egali va ikki
xususiy egali qurilmaga bo‘linadi:
a) bir egali qurilmaning qurilish qolipi [ E (WP m - WP m )] ko‘rinishida bo‘ladi:
Men yanglishmayman, balki qanoatlanib so‘zlayman. (A.Qod.).
b) ikki egali qurilmaning qurilish qolipi [ (E 1 - WP m1 ) + (E 2 -WP m2 )] ko‘rinishida
bo‘ladi: Bunda bulbul kitob o‘qiydi, Bunda qurtlar ipak to‘qiydi. ( H.Olim .).
[W]ga ko‘ra [WP m -WP m ] turlari :a)bir xil W li qurilmalar. WP m -WP m ning bu
turi bir necha ko‘rinishda bo‘ladi:
1a) [W] lari bir xil so‘zdan: Siz so‘zlamasangiz, men so‘zlamoqchi edim.
( A.Qod . );
1b) [W] lari bir xil turkumdan: Endi ortiq turma, tinch o‘tir. ( A.Qod .).
13](https://docx.uz/documents/94a4444c-bd19-459d-a328-a34f727b5617/page_13.png?v=1)
![2a) har xil [W] li qurilma. Bunda [W] lar turli turkumga oid so‘z bilan
ifodalanadi: 1 .Yoki mening ko‘nglim hamma vaqt yosh, Yoki senga chiroy
umrbod yo‘ldosh.
( M. Bob . ) 2. Yana nima balo ismlari bor, tilim ham kelishmaydi. ( Oyb . )
[Pm]ga ko‘ra [WPm + WPm] turlari:
a) bir xil [ Pm ] li qurilmalar: Xotinim bordi, keldi. («Musht.») ;
b) har xil [ Pm ] li qurilmalar: Qaraysanmi, qaray qolgin. («Musht.»)
Demak, gap markazini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydigan [ Pm ] qo‘shma
gap tarkibidagi sodda gapda bir xil ham, har xil ham bo‘lishi mumkin. Shunday hol
ham bo‘ladiki, [ Pm ] umumiy – bitta bo‘lishi ham mumkin. Bunda endi qo‘shma
gap emas, balki uyushgan gap vujudga keladi. Ma’lumki, [ WP m +WP m ] qolipida
[ Pm ] tarkibi har xil bo‘lgan hollarda o‘zbek tilining tabiati uni qavsdan chiqarish
imkonini beradi. Chunki o‘zbek, umuman, turkiy tillarda, bir necha so‘zlar
uyushganda umumiy shakl oxirgi so‘z tarkibida kelishi qonuniyatiga tayansak,
bunday gaplarning qolipi [ (W,W)P m ] ko‘rinishida bo‘ladi. Misollar: 1. Кelgan,
ketgan edim. 2. Men o‘qigan, yozgan edim.
Кesimlarning har biriga ega qo‘yilishi bilan ular uyushgan gapga aylanadi:1.
Men kelgan, Jamshid ketgan edi. 2. Men o‘qigan, sen yozgan eding.
Har bir kesimni shakllantirish bilan uyushgan gap qo‘shma gapga aylanadi: 1.
Men kelgan edim, Jamshid ketgan edi. 2. Men o‘qigan edim, sen yozgan eding.
Susbtantsial tilshunoslik uqtirishicha, har bir lisoniy birlik ongimizda ma’lum
bir shakl va mazmunning barqaror yaxlitligi sifatida yashaydi va xususiy hodisa
sifatida nutqqa chiqadi. Bu nutqiy ko‘rinish behisob miqdorga ega. Biroq ular bilan
lisoniy birlik (umumiylik ) orasida tipik ko‘rinish mavjud bo‘ladi. Yuqoridagi
[ WP m -WP m ] tipik ko‘rinish [ WP m , WP m ], [WP m ® WP m ] va [WP m « WP m ]
oraliq ko‘rinishlari orqali nutqiy gapga aylanadi.
Qo‘shma gap tarkibiy qismlari o‘zaro bog‘lovchi yoki bog‘lovchi vazifasidagi so‘z
vositasida yoki mutlaqo ularsiz bog‘lanadi. Bundan kelib chiqqan holda, qo‘shma
gaplarni bog‘lovchili va bog‘lovchisiz qo‘shma gapga ajratish mumkin bo‘ladi.
Bog‘lovchili qo‘shma gap grammatik vosita bilan bog‘langan qo‘shma gap, 14](https://docx.uz/documents/94a4444c-bd19-459d-a328-a34f727b5617/page_14.png?v=1)
![2.2. Ko‘chirma gapli qo‘shma gaplar
Qo‘shma gapning umumiy lisoniy qolipi [WP m -WP m ] bo‘lib, u quyidagi yana
uchta oraliq ko‘rinishga ajraladi:
[WP m ,WP m ], [WP m → WP m ], [WP m ↔ WP m ]
Bu oraliq ko‘rinishlar bir qarashda an’anaviy bog‘lovchisiz, ergash
gapli va bog‘langan qo‘shma gaplarning ramziy ko‘rinishidek tasavvur uyg‘otadi.
(Masalan, Bahor keldi va gullar ochildi – [WP m , WP m ], Bahor kelsa, gullar
ochiladi [WP m → WP m ] va Bahor kelsa va gullar ochilsa – [WP m ↔ WP m ] kabi).
Aslida bu qurilish qoliplari qo‘shma gap tarkibidagi sodda gapni bog‘lovchi
vositaga ko‘ra emas, balki qo‘shma gap tarkibidan chiqarilganda mustaqil qo‘llana
olish-olmaslik belgisi asosida amalga oshirilgan. Bunda, albatta, asos sifatida
kesimlik turlari – MКSh va NКSh ga tayaniladi.
Demak, qo‘shma gaplarning lisoniy struktur turlarini belgilashda asosiy omil –
qo‘shma gap tarkibidagi to‘liq shakllangan sodda gaplarning o‘zaro munosabati va
sodda gapning har birining nutqiy jarayonda qo‘shma gap tarkibida voqelangan
ma’nolari bilan qo‘llana olish yoki qo‘llana olmasligi belgisi.
[WP m , WP m ] tipik ko‘rinishli qo‘shma gap. [WP m ,WP m ] qolipli qo‘shma
gapning mohiyati shundaki, uning tarkibiy qismi bo‘lgan sodda gap kesimining har
biri mustaqil shakllangan bo‘lib, ularni osongina alohida sodda gapga aylantirib
yuborish mumkin: 1. Men seni o‘ylayman, shuni bilasanmi? (X.To‘xt.)2. Borish
kerak, borish kerak. (X.To‘xt.)3. Yigitni uchratish kerak, haytovur sovib qolgandir.
(N.Til.)4 . Men seni deyman, lekin sen kimni deysan? (S. Nur.)
[WP m ,WP m ] tipik ko‘rinishli gaplarda mustaqil kesimlik shakli (MКSh)dagi
gaplar birlashtiriladi. Birlashish intonatsion va mazmuniy omil asosida, ko‘p
hollarda bog‘lovchi vositasida amalga oshiriladi.
[WP m , WP m ] tipik ko‘rinishli qo‘shma gapni tashkil etuvchi sodda gap orasida
turli ma’noviy munosabat mavjud bo‘ladi. Masalan, mazkur qolip asosidagi
O‘qituvchi keldi, dars boshlandi gapida quyidagi rang-barang munosabatlar bor:
a) uzilishli birin-ketinlik;
16](https://docx.uz/documents/94a4444c-bd19-459d-a328-a34f727b5617/page_17.png?v=1)
![b) uzilishsiz birin-ketinlik;
d) payt munosabati;
e) natija munosabati;
f) sabab munosabati va hokazo. Bu munosabat har bir gapning tarkibidagi
[W] va [Pm] lar, qo‘llangan bog‘lovchi vositaning ma’no va vazifalari bilan
bog‘liq, bevosita sintaktik strukturaga daxldor emas. Chunki bir fikrni turli
sintaktik shaklda, turli fikrni bir sintaktik shaklda berish mumkin bo‘ladi.
Demak, [WP m ,WP m ] tipik ko‘rinishining umumiy xususiyatini quyidagicha
belgilab olamiz: [WP m ,WP m ] bu mustaqil sodda gap sifatida qo‘llana oladigan
birdan ortiq gapning nutqda ma’lum bir bog‘lovchi vosita bilan o‘zaro bog‘lanishi
va bitta tugal ohangga, bitta gap to‘xtamiga ega bo‘lishi. Ma’lum bo‘ladiki, [WP m ,
WP m ] [WP m -WP m ] umumiy qolipining oraliq bir ko‘rinishi sifatida lison va nutqqa
daxldor bo‘ladi. [WP m ,WP m ] tipik qurilishli gap [W] va [Pm], shuningdek, (S)
xususiyatiga ko‘ra farqlanadi.
[WP m ,WP m ] tipik ko‘rinishli gapni ular kengaytiruv-chilarining xususiyati
(tuzilishi, ifodalanishi), bog‘lovchi vositalarining xossalari asosida ham yanada
kengroq va batafsilroq tavsiflash mumkin.
[WP m → WP m ] tipik ko‘rinishli qo‘shma gap. [WP m → WP m ] tipik ko‘rinishli
gapda har ikkala sodda gap ham shakllangan [Pm]ga ega bo‘lsa-da, birinchi
gapning markazi mustaqil sodda gap kesimi (MКSh) bo‘la olmaydi. U hamisha
tobe gap markazini shakllantiruvchi vosita sifatida o‘z mazmunini namoyon qilish
uchun o‘zidan keyin mustaqil holda namoyon bo‘la oladigan, voqelanishi uchun
oldingi gapga ehtiyoj sezmaydigan gap bo‘lishini taqozo qiladi. Boshqacha
aytganda, bu tipik ko‘rinishli gap tarkibidagi oldingi sodda gapning kesimi NКSh
bilan, keyingisi MКSh bilan shakllangan bo‘ladi: 1. Firuza toshli uzukni olar ekan,
Saidaxonning ko‘zlari quvonchdan yaltirab ketdi. (S.Ahm.)2. Dilshoda guruchni
endi tuzlagan ham ediki, ichkaridan Anvar chiqib keldi. (A.Qod.)3. Botirjon
telefonda endi gaplashib bo‘luvdiyam, choy ko‘tarib Qirmizxon kirib keldi.
(N.Amin.)4. Havo
17](https://docx.uz/documents/94a4444c-bd19-459d-a328-a34f727b5617/page_18.png?v=1)
![ochilsa, aylanishga boramiz. (S.Nur.)5. Unga ustozi chin dildan «barakalla»,
«barakalla» desa, Aziz ko‘nglida to‘lib turgan niyatini ham aytadi. (S.Ahm.) Bu
gaplarning barchasidagi birinchi sodda gap mustaqil qo‘llana olmaydi, qo‘llanganda
ham ushbu qo‘shma gap tarkibidagi ma’noni bera olmaydi. Кeyin turgan sodda gap
esa bunday emas.
[WP m → WP m ] turli qo‘shma gap tarkibidagi nomustaqil kesimni hosil
qiluvchi turli-tuman vosita bor. Nomustaqil kesim shaklining o‘zbek tilidagi tipik
vakili shart mayli qo‘shimchasi -sa dir. Masalan, Men o‘qisam, u eshitadi gapida U
eshitadi gapi o‘z holicha mustaqil sodda gap bo‘lib kela oladi, Men o‘qisam qismi
esa qo‘shma gap tarkibidan tashqarida shu holicha mazkur mazmunni bera olmaydi.
-sa qo‘shimchasi bilan shakllangan kesimli gap mustaqil qo‘llanaverishi ham
mumkin. Masalan: 1. Avra-astarini ag‘darib mohiyatiga nazar tashlasangiz.
(S.Az.) 2. Qishloqqa borsam. ( A.Qah.)3. Vatangadolikning men tortmagan azob-
uqubati, ozori bo‘lmasa kerak. (S.Az.)4. Nahotki, o‘ldirsalar. 5. Menga,
Iskandariyadagi mashhur devonaga, Berlindan telegramma kelsa bo‘ladimi?
(S.Az.)6. Qani, hey Mamadali, gapirsang-chi.. (A.Qah.) U shbu gaplarda -sa shart
mayli qo‘shimchasi istak, achinish, sevinch, qistash kabi ma’noviy bo‘yoqlarga
ega. Bu gaplar o‘zidan keyin keluvchi gaplar bilan mazmunan bog‘lanib, matn
yaxlitligini ta’minlashga xizmat qiladi. Shu kabi gaplar qanchalik mustaqil qo‘llana
olmasin, baribir o‘zidan keyin qandaydir qurilmalarning bo‘lishini taqozo qiladi.
Masalan, – Uyga qaytsam. Nima deysiz? – Yaxshi bo‘lardi kabi.
-sa biriktiruvchi unsur sifatida quyidagi mazmunning ifodalanishiga sabab
bo‘ladi:
a) payt: Borsam, joyi gulzor ekan, ko‘rsam o‘zi jonon ekan. (Qo‘shiqdan); b)
to‘siqsizlik: Alisher Navoiy dunyodan o‘tgan bo‘lsa, uning asarlari tirik; d)
shart: Sen bo‘lmasang, gullar kulmaydi, sen bo‘lmasang, bo‘lmaydi bahor.
- sa unsuri tobelik vositasi sifatida ko‘p hollarda ergash gapning kesimini
shakllantiradi (yuqoridagi misollar). Mehmonlarni jo‘natdik, endi tarqalsak
18](https://docx.uz/documents/94a4444c-bd19-459d-a328-a34f727b5617/page_19.png?v=1)
![gapidagi bosh gapni, Mehmonlar kelsa, men ketsam gapida ergash gapni ham, bosh
gapni ham shakllantirgan.
-sa unsurining qo‘shma gap tarkibida shart mazmunini ifodalashi bir xil emas. -
sa shaklli ba’zi gapda shart mazmuni kuchli bo‘lsa, ba’zilarida kuchsiz namoyon
bo‘ladi. Shart ergash gapli qo‘shma gapda shart ma’nosi o‘ta kuchli bo‘ladi: Siz
bo‘lmasangiz, men yashay olmayman. Boshqa ergash gapli qo‘shma gaplarda shart
ma’nosi boshqa ma’nolar «soya»sida juda kuchsizlanadi: 1. Aytsam, ko‘nmadi. 2.
Chaqirsam, eshitmadi. 3. Dutor chalib o‘tirsam, tori uzilib ketdi. 4. Кim gapirsa,
o‘sha aybdor sanaladi.
Кo‘rinadiki, -sa shart mayli shakli faqat shart ergash gapli qo‘shma gap
uchungina xizmat qilmaydi.
-(a)r+di shakli ham [WP m → WP m ] tipik ko‘rinishidagi gapni hosil qiladi. Bu
shakl ko‘p hollarda -ar edi ko‘rinishida keladi.
-(a)r+di shakli qo‘shma gap tarkibidagi sodda gap kesimini shakllantirganda
ikki xil vazifa bajaradi: Halim o‘qirdi gapida fe’lning zamon shakli vazifasida
kelgan. Halim o‘qirdi, ukasi qo‘ymadi gapida esa -(a)rdi «o‘qigan bo‘lardi»
ma’nosini voqelantirishi uchun keyingi gap zarur. Demak, bunday holda -
(a)rdi bog‘lash, tobelash vazifasini bajarmoqda. Кo‘rinadiki, Halim o‘qirdi, ukasi
qo‘ymadi gapi omonimik tabiatga ega.
-(a)r ekan shakli qo‘shma gapning [WP m → WP m ] tipik ko‘rinishining ham
nomustaqil kesimini shakllantiradi. Misol: Davron papirosini og‘ziga keltirar ekan,
qo‘li hayajondan qaltirardi. -(a)r ekan shakli[WP m ,WP m ]qolipli gaplar uchun ham
xizmat qiladi: U kelar ekan, demak, mening bormaganim ma’qul.
-(a)r shakli qo‘shma gapning [WP m → WP m ] tipik ko‘rinishi hosilalari
tarkibida kelganda quyidagi ma’nolarni ifodalaydi:
a) shart: Agar ana shu ishga munosib hissa qo‘shar ekanman, xalq ishonchini
oqlagan bo‘laman. (Sh.Rash.);
19](https://docx.uz/documents/94a4444c-bd19-459d-a328-a34f727b5617/page_20.png?v=1)
![b) payt: Jannat xola begona betob bola tepasida o‘tirib, o‘z bolasini o‘ylarkan,
ko‘zlaridan dumalab tushayotgan achchiq yoshlari ajinli yuzlarini kuydirardi.
(S.Ahm.);
d) sabab: Кechani kecha, kunduzni kunduz demay ter to‘kar ekanmiz,
turmushimiz ham farovon bo‘lishi shart. ( Sh.Rash .).
-gan edi shakli, odatda, [WP m , WP m ] qolipli gaplarni ham hosil qiladi. Chunki
bu ham omonimik tabiatli shakl. Lekin uning tarkibiga boshqa birlik kiritilishi bilan
qo‘shma gap a’zolari orasidagi tenglik munosabati so‘nib, tobelik munosabati
vujudga keladi. Masalan, Qopqon tomonga burilgan edi, baqiriq-chaqiriq
boshlandi gapi [WP m , WP m ] va [WP m → WP m ] qolipiga tushadi.
-gan ham edi : Ergash ko‘ringan ham edi, bolalar yugurishdi. (S.Nur.).
-gan edi hamki: Arz qilishga og‘iz juftlagan edi hamki, kulimsirab turgan
Burgut polvonga ko‘zi tushdi. (S.Ahm.).
-ganda edi: Bizning duomiz ijobat bo‘lganda edi, hammamiz sevinardik.
( A.Shorah .).
Кeltirilgan misollarning barchasida gaplarning birinchi qismlari ikkinchi
qismlarining kelishini talab qiladi.
-(i)b edi shakli ham ayrim hollarda [WP m → WP m ] tipini vujudga keltirishda
ishtirok etadi: Shu kuni endi ko‘chaga chiqib edi, Zunnun boshliq besh nafar bola
poylab turgan ekan. ( M.Ism .)
deb vositasi: 1. Xolmurod Gulsunning o‘qituvchisini ko‘rsam deb, deraza
orqasidan sekin qaradi. (P.Turs.)2 . Bolalar ovqatlanamiz deb, birdan shiypon
tomon yo‘l oldilar. (H.Naz.)
Qo‘shma gapning [WP m → WP m ] tipik ko‘rinishi hosilalari tarkibiy qismlari
uchun nafaqat qo‘shimcha, balki ularga ko‘makchi maqomidagi nisbiy so‘zlar ham
muhim: 1 . Кim ko‘p ishlasa, ko‘p haq oladi. 2 . Кimki chindan sevsa yorini, umri
hamisha bahor. 3 . Har kimki vafo qilsa, vafo topqusidir, Har kimki jafo qilsa, jafo
topqusidir. (Bob.)4 . Gulnora qachon kelsa, Jahongir hozir-u nozir.
20](https://docx.uz/documents/94a4444c-bd19-459d-a328-a34f727b5617/page_21.png?v=1)
![Кo‘rinadiki, qo‘shma gap tarkibiy qismlarining hokim-tobelik munosabatini
namoyon qilishda nisbiy so‘z nomustaqil kesimlik shakliga qo‘shimcha vositadir.
Qo‘shma gap tarkibiy qismlari inversiya holatida ham bo‘ladi: 1. Borishim
kerak, aytmasa ham. Bunday gaplar qo‘shma gapning [WP m ← WP m ] qolipi ham
mavjudligidan dalolat bermaydi, balki ular [WP m → WP m ] tipik ko‘rinishining
nutqiy xoslangan mahsuli. Demak, qo‘shma gapning ko‘p hosila beruvchi tipik
qolipidan biri [WP m → WP m ] dir. Bunda birinchi gap kesimi shaklan va mazmunan
ikkinchi bir gapga ehtiyoj sezadi, lekin aksincha emas.
Tobelik munosabatini ta’minlashda sof nomustaqil kesimlik shakli ham,
omonimlik kesimlik shakllari ham xizmat qiladi.
Nisbiy so‘zlar nomustaqil kesimlik shakllarining vazifasini mustahkamlovchi
vositadir.
[WP m «WP m ] tipik ko‘rinishli qo‘shma gap. [WP m «WP m ] umumiy ko‘rinishli
qo‘shma gapni tashkil etuvchi sodda gap kesimining biri ikkinchisini, ikkinchisi
birinchisini taqozo qiladi. Ikkalasining ham kesimi NКSh hisoblanadi. Boshqacha
aytganda, bu sodda gap qo‘shma gapdan anglashilgan mazmunni ifodalash uchun
bir-biriga ehtiyoj sezadi: 1 . O‘zi so‘rasa ekan, men aytsam. (P.Tur.)2 . Agar suv
bo‘lsami, hosilga hosil qo‘shilardi. (Sh.Rash .) 3 . Agar Bozor o‘qiganda edi,
momosining orzusi ushalgan bo‘lur edi.( N.Ilh .) Bunday qo‘shma gap tarkibidagi
sodda gaplarni mustaqil qo‘llash mumkin. Lekin ular mustaqil qo‘llanganda,
butunlay boshqa ma’no yuzaga chiqadi: 1 . Halim biznikiga kelardi (o‘tgan zamon
davom fe’li – Tez-tez kelib turar edi ma’nosida ). 2. Biz birga borardik (o‘tgan
zamon davom fe’li – Birga borib turar edik ma’nosida) . Ammo gaplar ushbu
kesimlik shakllarini o‘zgartirmasdan birlashtirilib, qo‘shma gap hosil qilinsa, Halim
biznikiga kelardi, biz birga borardik (Mazmuni: Halim biznikiga kelsa edi, biz
birga borgan bo‘lur edik ) va gap kesimlari [ WP m «WP m ] ko‘rinishidagi birikuvni
hosil qiladi.
[WP m «WP m ] tipik ko‘rinishli qo‘shma gaplarning kesimlarini shakllantiruvchi
vositalar kam miqdorni tashkil etadi:
21](https://docx.uz/documents/94a4444c-bd19-459d-a328-a34f727b5617/page_22.png?v=1)
![Yuklamalar qo‘shma gapdan anglashilgan yuqoridagi shakllar ma’nosida
taajjub, ta’kid kabi bo‘yoqlarini orttiradi.
II. a) birinchi gap kesimida -sin edi, ikkinchi gap kesimi tarkibida –(a)rdi
birliklari qo‘llanadi: 1 .O‘zi kelsin edi, aytardi. (N.Til.) 2.Кeksa ovora bo‘lmasin
edi, o‘zi berib kelardi. (N.Til.)
b) birinchi qism kesimi tarkibida -sin edi, ikkinchi gap kesimi tarkibida -sa
shakli keladi: 1. Oltin-kumush qurib ketsin edi, hammaning oyog‘iga to‘kilaversa.
(Oyb.) 2. O‘zi borsin edi, ko‘ngli to‘lmasa. (S.Nur.)
III. Birinchi gap kesimida boshqa shakllar, ikkinchi gap kesimida -(a)rdi/-(a)r
edi shakli keladi: 1. Men bo‘lmasam, qo‘yning yarmi yo‘qolar edi. ( G‘.G‘ul .) 2 .
Lekin hozir Gulnorning gavdasini parchalab tashlasalar ham, og‘riq sezmagan
bo‘lur edi. (Oyb.)
IV. Birinchi gap kesimi -gan edi birligi bilan, keyingisi boshqa birliklar bilan
keladi: 1. Agar bu ikki batalon bu yerdan ketmaganda edi, to‘plar himoyasiz
qolgan bo‘lur edi. ( L. Tols.)
Qo‘shma gap tarkibida nisbiy so‘z ishtirok etganda, sodda gaplar nomustaqillik
kasb etgandek tasavvur uyg‘otadi: 1. Кim devorning narigi tomonida bo‘lsa, u
omon qoldi. (R.Fay.)2 . Qayer obod bo‘lsa, o‘sha yer mehrni tortadi. 3 .Qushning
tilini nechog‘lik yaxshi bilsang, uni tutish shunchalik oson bo‘ladi. (Hamz.) Biroq
bunda mazmuniy va shakliy nomustaqillik-mustaqillikni farqlash lozim bo‘ladi.
Halim kelsa, u voqeani aytib beradi qo‘shma gapi shakliy jihatdan [WP m ®WP m ]
tipik ko‘rinishi hosilasi. Chunki birinchi gapni ikkinchisisiz qo‘llab bo‘lmaydi.
Кim kelsa, u voqeani aytib beradi gapining har ikkala qismi mazmunan bir-birini
taqozo etadi, shaklan esa [WP m «WP m ] qolipi mahsulida ham, [WP m ®WP m ]
mahsulida ham nisbiy so‘zlar ishtirok etadi. Ammo [WP m ®WP m ] qolipli gaplarda
u mutanosiblikni kuchaytiradi, ammo uni hosil qilmaydi.
23](https://docx.uz/documents/94a4444c-bd19-459d-a328-a34f727b5617/page_24.png?v=1)
![Demak, [WP m -WP m ] umumiy qolipining ko‘rinishidan bo‘lgan [WP m «WP m ]
qolipi har ikkala uzvi kesimlarining ham nomustaqilligi bilan xarakterlanadi 9 .
2.3. O‘zga gapning qo‘llanishi
Bilamizki, o zga gapli qurilmalar nutqdagi vazifasi, ohangi va tuzilishi ‟
jihatdan mustaqil tuzilmalar hisoblanadi. О zga gapli qurilmalar nutq jarayonida
‟
boshqalarning fikr-mulohazasini bayon qilishda o zga shaxs va so zlovchi
‟ ‟
nutqining qorishuvi natijasida yuzaga keladigan sintaktik birliklardir. О zganing
‟
gapi bu biror-bir shaxsning fikrini so`zlovchi o`z nutqida ishlatishi ya ni muallif
‟
gapi orqali berilishidir. Boshlang`ich sinf o`quvchilarining nutqida ham dialog yoki
boshqa nutqiy bayonotlarga qaraganda boshqa birovning nutqi juda ko`p ishlatiladi.
Lekin ular aslida o`zga gap haqida nazariy ma lumotga ega bo`lishmaydi. Shuning
‟
uchun ushbu maqolada kichik maktab yoshidagi bolalarning og`zaki va yozma
nutqida uchraydigan o`zga gaplarning tadqiqi haqida fikr yuritiladi.
Ma lumki, o`zga gaplar nutqni boshqa bir insonga yetkazib berishda insonlar
‟
uchun asosiy yordamchidir. Bunday o`zga gaplardan katta-yu kichik birdek
foydalanishadi. O`zga gaplar tuzilish jihatdan murakkab qurilma bo`lsa ham,
xattoki boshlang`ich sinf o`quvchilari ham bundan keng foydalanishadi. Garchi,
ularga bu davrda qo`shma gaplar haqida nazariy bilimlar berilmasada.
Ular o`zga gaplardan nafaqat og`zaki so`zlashuv jarayonida balki, yozma
shakllarida ham foydalanishadi. Ko`chirma gapli qo`shma gaplar va o`zlashma
gaplar 1-sinf maktab darsliklaridan berilib boriladi.
Ushbu she rda bolalarga xos bo`lgan voqealik tasvirlangan bo`lib, o`zga
‟
gapli qurilmalarga murojaat qilingan. Bu o`zga gaplar she rni bo`yoqdorligini
‟
oshirishda va ma nosini yaxshiroq yetkazib berish uchun qo`llanilgan. She rda
‟ ‟
o`zga gap
9 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi
o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 564-579-B.
24](https://docx.uz/documents/94a4444c-bd19-459d-a328-a34f727b5617/page_25.png?v=1)
![1. Ko`chirma gaplar aksariyat hollarda muallif gapidan keyin keladi. (M :
“K”.) Masalan, Bugun Lev Tolstoyning quyidagicha fikrlarini o`qib, ta sirlandim‟
va zamirida qanchalik haqiqat borligini tushunishga urindim: “Qalbimizda
Ollohning nuri bor. Uning nomi esa vijdondir”.
2. Ko`chirma gaplar muallif gapidan oldin kelishi ham mumkin.
Masalan, “Eng kuchli inson bu sabr qilgan insondir. Eng boy inson bu shukur
qilgan insondir”, —deydilar onam.
3. Ko`chirma gaplar ba zi hollarda muallif gapning orasida keladi. (M: “K”,
‟
— M.) Masalan, “Jumladan, T.Bushuy, Sh.Safarovlar til birliklari orasidagi
munosabatl
arni an anaviy
‟ tarzda sintagmatik, paradigmati
k va ierarxik
munosabatga ajratgan holda, paradigmatik munosabatga quyidagicha ta rif
‟
beradilar: “Assotsiativ yoki paradigmatik munosabatlar birliklarning ayrim
xususiyatlari umumiyligi yoki o`xshashligi asosida muayyan guruhlarga bo`linib,
munosabatga kirishuvidir”.[2]
Ko`chirma gaplar muallif gapidan oldin (“K”,—M.) ham, keyin (M : “K”.)
ham ishlatilishi mumkin. Ba zi hollarda muallif gapining orasida (M: “K”, — M.)
‟
ham qo`llaniladi. Shuning uchun so'zlovchi gapi ko'chirma gap ichida va ko'chirma
gap muallif gapi ichida keladi. Imlosi: Ko`chirma gap yozma nutqda doimo
qo`shtirnoq bilan ishlatiladi. Agar ko`chirma gap darak gap sifatida qo`llanilib,
so`zlovchining nutqidan oldin qo`llanilsa, ko`chirma gap qo`shtirnoqqa olinadi va
undan so`ng vergul va tire qo`yiladi. Tiredan so`ng muallif gapi yoziladi va oxiriga
nuqta qo`yiladi. Masalan:
"Ayollar har narsani kechirishi mumkin, lekin hech narsani unutishmaydi”,
— dedi dugonam Gulruh. Uning ko`rinishi quyidagicha bo`ladi: "K",—S. Agar
ko`chirma gap muallif gapidan keyin kelsa, muallif gapidan so`ng ikki nuqta
qo`yiladi va qo`shtirnoq bilan ko`chirma gap yoziladi, qo`shtirnoq berkitilgach
nuqta qo`yiladi. (M : “K”.)
Masalan, Ulug`bekning shiori quyidagicha edi: “Agar reja ish bermasa, rejani
o`zgartiring. Ammo maqsadni o`zgartirmang”.
26](https://docx.uz/documents/94a4444c-bd19-459d-a328-a34f727b5617/page_27.png?v=1)
![Agar ko`chirma gap muallif gapining orasida kelsa, muallif gapdan so`ng
ikki nuqta qo`yiladi, qo`shtirnoq ichida ko`chirma gap ishlatilib, vergul va tire
qo`yiladi. Undan so`ng yana muallif gapi qo`llanilib nuqta bilan yakunlanadi. (M:
“K”, — M.) Masalan, X. Shamsiddinovning qayd etishicha, “Bu jarayonda ko`ruv
sezgisiga mansub xotira tasavvurining ishtiroki eng faol hisoblanadi. Buning o`z
sabablari mavjud. Birinchidan, inson borliq haqidagi informatsiyaning asosiy
qismini ko`ruv sezgisi a zosi—ko`z orqali oladi: narsa-hodisaning shakli, rangi,‟
holati, miqdori, harakati haqidagi ma lumotlar ko`ruv sezgisi orqali shakllanadi.
‟
Ikkinchidan, ko`ruv sezgisi orqali olinadigan informatsiya narsa-hodisaning
bevosita kontaktisiz muayyan masofa orqali ham shakllanishi mumkin. Shu sababli
ham nom berilishi
kutilayotga
n narsa-
hodisaga nom berishda ko`ruv xotira tasavvurla
ri
assotsiatsiyasining o`rni beqiyos va unumlidir”[3] degan fikrlarni keltirib o`tgan.
So'zlovchi gapining kesimi ko'pincha dedi, aytdi, dedi, deb so`zlab berdi, deb
so'radi, deb javob berdi, aytib berdi, gapirdi, so'zladi, aytdi kabi fe'llar bilan
ifodalanadi. Ko`chirma gap doimo muallif ya ni so`zlovchi gapi bilan birga keladi
‟
va muallif gapi ko`chirma gapning kimga tegishligini izohlab keladi.
Boshlang`ich sinf o`quvchilari nutqida yuqorida keltirilgan o`zga gapning barcha
turlaridan uchratish mumkin. O`zga gaplar xatto she riy jumlalar ichida ham
‟
Boshlang`ich sinf o`quvchilari ongida o`zga gap haqida to`liq to`g`ri tushunchalar
shakllanmagan. Ularning ba zilari o`zga gap haqida kichik yoshdagi bolalar
‟
bilmagan faqat katta yoshli insonlar tomonidan foydalaniladigan gaplar majmuini
tushunadilar, ba zilari esa o`zga gap bu boshqa qishloq yoki shaharda yashovchi
‟
insonlar so`zlashadigan til deb tasavvur qiladilar. Lekin ular nutqlarida doimiy
ravishda o`zga gaplarning barcha turlaridan foydalib keladilar. Ular o`zga
27](https://docx.uz/documents/94a4444c-bd19-459d-a328-a34f727b5617/page_28.png?v=1)
MUNDARIJA
KIRISH
I BOB. GAP HAQIDA UMUMIY MA’LUMOTLAR
1.1.Gapning lisoniy qoliplari
1.2.Gap tarkibidagi nosintaktik hodisalar
II BOB. KO‘CHIRMA GAPLI QO‘SHMA GAPLAR
2.1. Qo‘shma gaplar haqida umumiy ma’lumot
2.2. Ko‘chirma gapli qo‘shma gaplar
2.3. O‘zga gapning qo‘llanishi
UMUMIY XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR