Ochiq urug’li o’simliklar bo’limi - Биология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	167.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Биология

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Ochiq urug’li o’simliklar bo’limi

Купить

MAVZU: OCHIQ URUG’LI O’SIMLIKLAR BO’LIMI.
MUNDARIJA:
I-BOB. O`RMON QIRQQULOG`INING TUZILISHI, KO`PAYISHI…
1.1 . Suv qirqqulog`ining tuzilishi, ko`payishi … ……………………………..
1.2. Qirqbo`g`imlilarga xarakteristika … ……………………………………..
1.3. Dala qirqbo`g`imining tuzilishi, ko`payishi … …………………………..
1.4 . Plaunlar tuzilishi, ko`payishi … ………………………………………….
II . BOB. BIR XIL VA XAR XIL SPORALI PLAUNLAR ……………….
2.1 . Ochiq urug`lilarga tasnif, klassifikatsiyasi … ……………………………
2.2 . Ochiq urug`lilarning tuzilishi va ko`payishi … ………………………….
2.3 . Igna barglilar sinfiga xarakteristika … …………………………………..
2.4 . Igna barglilar ko`payish ………………………………………………… .
XULOSA……………………………………………………………………..
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………..…..

I-BOB. O`RMON QIRQQULOG`INING TUZILISHI, KO`PAYISH I
Bu tartibga o`rmon qirqqulog`i kiradi.
O`rmon qirqqulog`i salqin o`rmonlarda,butalar orasida nam yerda O`rta
Osiyoning tog`lik rayonlarida uchraydi. O`rmon qirqqulog`i ko`p yillik o`t
o`simlik. Ildizpoyasi yo`g`on qoramtir bo`lib, tangacha barg bilan qoplangan. Ildiz
poyaning uchida bo`yi 1m gacha yetadigan ko`p patsimon yashil rangli barg o`sib
chiqadi. Yoshlik vaqtida bargning uchi gajaksimon qayrilgan. Barglar kuzda
qurib,tushib ketadi. Bargning ostki qismi qoladi. Bu qolgan barglar xisobiga ildiz
poya tobora yo`g`onlashib boradi. Yoz paytlarining oxirida bargning orqa
tomonida mayda g`uddalar - soruslar paydo bo`la boshlaydi. Bularning shakli
yumaloq bo`ladi. Soruslar barg o`rtasida tomirlar bo`ylab, ikki qator joylashgan.
Soruslar-sporangiyaning yig`indisidir. Chunki sorusning ichida bir qancha
tuxumsimon sporangiyalar joylashgan bo`ladi. Sporangiyalarning o`sib chiqqan
joyini planset deb ataladi. Sporangiyalari ko`p xujayrali bo`lib, ularning tashqi
tomonidagi bir qator xujayrasini tapetum deyiladi. Ichki tomonidagi xujayralarini
arxespora deyiladi. Bu xujayralar reduksion tipda bo`linishi natijasida har bir
xujayradan 4 tadan spora-tetraspora xosil bo`ladi. Sporalarning rangi qo`ng`ir
bo`ladi. Sporalarning xujayra po`sti 2 qavat bo`lib spora yetilgandan so`ng tashqi
qavati yorilib ketadi. Bir tup o`simlikda millionllab spora xosil bo`lishi mumkin.
Nam yerga tushgan spora una boshlaydi. Natijada diametri 0,5-1 sm bo`lgan yashil
rangli yuraksimon o`simta o`sib chiqadi. Bu o`simta rizoidlar yordamida yerga
yopishgan bo`ladi. O`simtada xlorofil donachalari bo`lgani sa-babli fotosintez
protsessi ham bo`lib turadi. O`simta 1 uyli 2 jinsli. Shu o`simtada Antersiya ham,
Arxegoniya ham taraqqiy etadi. Demak bu o`simta 1 uyli 2 jinsli ekan. O`simta
o`rmon qirqqulog`ining jinsli nasli gametofit xisoblanadi. Spora xosil qilgan
o`simlikning o`zi jinssiz nasl-sporafit xisoblanadi.
O`rmon qirqqulog`i(Dryoptiris Filix-mas):
1-2-qirqquloqning yosh maysalari(gametofit), 3-uning etilgan maysasinig
pastki tomonidan ko`rinishi, 4-ochilmagan va 5-ochilganarxegoniy, 6-

ochilmagan(optik kesmada) va 7-ochilgan anterediy, 8-spermatozoid, 9-maysadan
rivojlan yosh qirqquloq.
O`simta qisqa umrli efemerdir. U faqat 1-2 xafta yashay oladi. Jinsiy
ko`payish yog`ingarchilik vaqtida bo`ladi. Anteridiya ishlab chiqqan
spermatozoidlar suvda suzib yuradi. Bu spermatozoidlarni o`ziga jalb qilgani
uchun Arxegoniya "olma kislotasini" ishlab chiqadi. Spermatozoidlar
Arxegoniyaning bo`yniga kelib yopishadi,natijada Arxegoniyaning tuxum
xujayrasini otalantirgandan, so`ng embrion xosil bo`ladi. Embriondan yangi
o`simlik o`sib chiqadi.
1.1 . Suv qirqqulog`ining tuzilishi, ko`payishi
Har xil sporali qirqquloqlarga"suv qirqqulog`ini ola-miz. Suv betida suzib
yuruvchi 1 yillik o`t o`simlik. Poyasi gorizontal ravishda shoxlangan. Bargi 2 xil
bo`ladi.
a) Suvning betidagi bargi
b) Suvning ostidagi bargi
Suvning betidagi bargi yashil. Unda xlorofil donachalari bo`ladi. Bu bargda
fotosintez protsessi bo`lib turadi. Suvning ostidagi bargi qo`ng`ir rangli bo`lib,
ildiz vazifasini bajaradi. Qo`ng`ir rangli barglarda soruslar joylashgan. Soruslar
ichida sporangiyalar taraqqiy etadi. Sporangiyalar 2 xil bo`ladi.
Mikrosporangiyalar va Mak-rosporangiyalar.
Mikrosporangiyalarda mikrosporlar, Makrosporangiyalarda makrosporalar
yetiladi. Soruslar kuzda uzilib, suv tagiga cho`kib ketadi. Suv tagida qishlaydi.
Bahorda makro va mikrsporangiyalar sorusdan ajralmagan holda suvni yuzasiga
ko`tariladi. Mikrosporalar sporangiyadan ajralmagan xolda otalik o`simtasini hosil
qiladi. Bu o`simtada 2 ta anterediya bo`lib, anterediyalar spermatazoidlarni ishlab
chiqadi. Makrosporalar sporangiyadan ajralmagan holda onalik o`simtasini
vujudga keltiradi. Onalik o`simtasida bir - nechta Arxegoniyalar yetiladi.
Spermatozoidlar suvda suzib kelib Arxegoniyalarning bo`yni orqali kirib,tuxum
xujayrani otalantiradi. Bunda embrion hosil bo`ladi. Embriondan yangi o`simlik
o`sib chiqadi.

Salviniya: 1-yuqoridan, 2-yonidan ko`rinishi, 3-ikkita mikro sporamgiy va
bitta megasporangiy sorusi, 4-erkak o`simtalari chiqa boshlagan mikrosporangiy,
5-erkak o`simtasi(yon tomonida) anterediylar (a) bor, megaspora, unda chiqib
turgan urg`ochi o`simtasiva ustida arxegoniylar bor, 7- arxegoniy.
1.2. Qirqbo`g`imlilarga xarakteristika .
Bu sinf 1 ta oila, 25 turdan iborat. Qirqbo`g`imlar ko`p yillik o`t o`simlik
hisoblanadi. Bular yer sharining Avstraliyadan boshqa hamma qismida tarqalgan.
Shulardan 11 turi MDXning har xil joylarida, 3 turi UzRda uchraydi. Janubiy
Amerikaning tropik qismida uchraydigan qirqbo`g`imning poyasining yo`g`onligi
2 sm, uzunligi esa 12 m ga yetadi.U butalarga osilib o`sadi. Bu sinfga MDXning
hamma yerlarida uchraydigan "Dala qirqqbo`g`imini"vakil qilib olamiz. Dala
qirqbo`g`imi ko`p yillik o`t o`simlik bo`lib uning ildizpoyasi yerga chuqur
o`rnashgan. Ildizpoyadan, kattaligi danakdek keladigan tuganagi bor. Bu
tuganakda zapas oziq moddalar to`planadi. Ildiz poyadan yer betiga poyalar o`sib
chiqadi. Bu poyalarning uzunligi 1 m gacha bo`lishi mumkin. Qirqbo`g`imning
poyasi 2 xil bo`ladi.
1. Vegetativ yoki assimilyatsion poya -yozgi:
2. Spora beruvchi poya-bahorgi
Vegetativ poya yashil rangda bo`lib, kech bahorda o`sib chiqadi, kuzda qurib
qoladi. Bu poyani "yozgi poya" deb ham yuritiladi. Spora beruvchi poya jigarang-
pushti bo`lib, erta ko`klamda o`sib chiqadi. Sporalari yetilib to`kilgandan so`ng
qurib qoladi. Poyasida bir qancha bo`g`im oraliqlari bo`lgani uchun bu o`simlikni

xalq orasida qirqbo`g`im

1.3. Dala qirqbo`gimi.
1-vegetativ va sporali novdalari bor osimlik, 2-3-sporofillar, 4-6-sporalar.
Qirqbo`g`im.
1-otalik o`simta, 2-onalik o`simta, 3-spermatozoid.
Poyasidagi epidermis xujayralari bilan sug`orilgan. Bargi juda mayda,
reduksiyalangan, uchburchakli bo`lib, poyaga tagi bilan doira shaklida o`rnashgan.
Poyasi ko`ndalang kesmida tashqi tomonidan epidermis bilan qoplangan.
Epidermis ostida ustitsalar joylashgan. So`ngra mexanik to`qima po`stloq
xujayralari, peretsikl bilan o`ralgan o`tkazuvchi to`qima bog`lamlari uchraydi.
O`tkazuvchi to`qima bog`lamlari yopiq, ya`ni floema bilan ksilema o`rtasida
kambiya bo`lmaydi. Dala qirqbo`g`imi vegetativ, jinssiz va jinsli yo`l bilan
ko`payadi. Vegetativ ko`payishi ildizpoya yoki tuganaklari yordamida bo`ladi.
Jinssiz ko`payish sporalar yordamida, jinsli ko`payish o`simtada, ya`ni gametofitda
tarqqiy etgan jinsiy organlar yordamida bo`ladi. Sporalar bahorgi poyaning uchiga

joylashgan boshoqchalarda vujudga keladi. Spora beruvchi boshoq sporachi
barglardan tashkil topgan.Sporachi barglarning ostki tomonidan 6-8 tacha
sporangiyalar doira shaklida joylashgan . Sporangiyalarning shakli ko`zachaga
o`xshash bo`ladi. Sporangiyalar ichida ko`p miqdorda sporalar taraqqiy etadi.
Sporasi sharsimon qoramtir-yashil xujayralardan iborat bo`lib, 2 qavat po`st bilan
o`ralgan. Tashqi po`sti "ekzina" ichki po`sti "intina" deb ataladi. Sporaning 4 ta
speralsimon ellaterasi bo`ladi. Ellatera havo nam bo`lgan vaqtda ellateralar
to`g`rilanib, yozilib ketadi. Bu ellateralar sporalarning bir biriga ilashib
tarqalishiga yordam beradi. Sporalar morfologik jihatdan bir xil bo`lsa ham,
fiziologik jihatdan har xil bo`ladi. Bir xil sporadan otalik o`simta o`sib chiqsa, 2 xil
sporadan onalik o`simta o`sib chiqadi. O`simtalarning otalik yoki onalik bo`lishiga
tashqi muhit ham bog`liq. O`simta 2 uylik, 1 jinsli, agar spora organik moddasi
ko`p bo`lgan unumdor yerga tushib qolsa, undan onalik o`simtasi, qumli yerga
tushib qolsa, otalik o`simtaga aylanadi. Jinsiy ko`payish suvning yordamida
bo`ladi.
Anteridiya ishlab chiqqan spermatozoidlar suvda suzib borib, Arxegoniyalar
bo`yni orqali kirib tuxum hujayrani otalantiradi. Natijada embrion hosil bo`ladi.
Embrionni yangi o`simlik-jinssiz nasl-sporofit o`sib chiqadi. Qirqbo`g`imning
yozgi poyasi meditsinada siydik xaydovchi sifatida ishlatiladi. Qirqbo`g`imning
epidermis hujayrasi bilan sug`orilgani uchun misgarlikda idishlarni oqartirish
uchun qo`llaniladi. Bahorgi poya ba`zan ovqat uchun iste`mol qilinadi.
1.4. Plaunlar tartibi ,
Plaunlar sinfi 2 tartibga bo`linadi:
1.Bir xil sporali plaunlar
2.Ikki xil sporali plaunlar
Bir xil sporali plaunlarga vakil qilib apteka plauni-ni olamiz. Apteka plauni
o`rmonlarda, qarag`ayzorlarda uch-raydi. O`rta Osiyoda uchramaydi. Poyasining
uzunligi 70 sm ga yetadi. Apteka plauni doim yashil, ko`p yillik o`t o`simlik.

Plaun.
1-boshoqcha, 2-buyraksimon sporogon, 3-spora, 4-bir uyli ikki sporali
maysa.
Poyasi dixatomik ravishda o`sadi. Bargi mayda, bigiz shaklida bo`ladi. Tik
o`suvchi poyasi qo`shaloq yoki yakka boshoqchalari bilan tamom bo`ladi.
Boshoqchani sporacha barglaridan tashkil topgan. Sporachi barglarning ichki
shakli buyraksimon sporangiyalar taraqqiy etadi ichida sporalar vujudga keladi. Bu
sporalar sporangiya xujayralarning reduksion yo`lida bo`linishi natijasida hosil
bo`ladi. Sporalar nixoyatda mayda va yengil, quruq bo`ladi. Sporalar yetilgandan
so`ng sporangiyalar yoriladi. Natijada sporalar shamol yordamida tarqalib ketadi.
Qulay sharoitga tushib qolgan spora una boshlaydi. Sporadan tuganakka o`xshash
o`simta o`sib chiqadi. Bu o`simtada anteridiya va arxegoniya taraqqiy etadi. Ante-
rediya va arxegoniyalarning taraqqiy etishi uchun 10-12 y.vaqt ketadi. Apteka
plaunining o`simtasi 1 uyli 2 jinslidir. Otalanish protsessi bahorda,
yog`ingarchilikda bo`ladi. Anteriyada ishlab chiqqan spermatazoidlar
arxegoniyaning tuxum xujayrasini otalantirgandan so`ng embrion hosil bo`ladi.
Embriondan yangi o`simlik o`sib chiqadi. Bu o`simlik jinssiz nasl sporofit. Apteka
plauni detskaya prisipka sifatida, pillyula tayyorlashda sporadan sepib qo`yiladi.
Ya`ni pil-lyulalar bir biriga yopishib qolmaydi. Og`ir sanoatda eritilgan metallarni
qoliplashda ishlatiladi.
Har xil sporali plaunlarga selaginellani misol qilib olamiz. Bu o`simlik ham
ko`p yillik o`simlik, doim yashil o`simlik o`tli poyasi dixatomik ravishda
shoxlangan. Tik va yotib o`suvchi poyalari bo`ladi. Vertikal poyasida boshoqchasi
bor. Boshoqchasida 2 xil: katta-makrosporangiyalar va kichik makrosporangiyalar
bo`ladi. Mikrosporangiyalardan mikro-spora taraqqiy etadi. Undan otalik o`sib
chiqadi. Makro-sporangiyalardan makrospora taraqqiy etadi. Undan onalik o`simta
o`sib chiqadi. O`simtasi demak 2 uyli 1 jinsli. Otalanish yog`ingarchilikda bo`ladi.

II . BOB. BIR XIL VA XAR XIL SPORALI PLAUNLAR
2.1 . Ochiq urug`lilarga tasnif, klassifikatsiyasi
Ochiq urug`li o`simliklar bir tomonidan yuqori sporali o`simliklarga 2-bir
tomondan yopiq urug`li o`simliklarga o`xshaydi. Ochiq urug`li o`simliklar urug`
beradigan qirqquloqlardan, yopiq urug`li o`simliklar ochiq urug`li o`simliklardan
kelib chiqqan.
Ochiq urug`li o`simliklarga butalar,daraxtlar kiradi. Yopiq urug`li
o`simliklar orasida daraxtlar,butalar, yarim butalar va o`tli o`simliklar uchraydi.
Ochiq urug`li o`simliklar asosan monopodial tipda shoxlanadi. Yopiq urug`li
o`simliklar esa monopodial,simpodial va dixatomik ravishda shoxlanadi. Ochiq
urug`li o`simliklarda suv naylari bo`lmaydi. Suv naylari vazifasini traxeidlar
bajarib turadi. Yopiq urug`li o`simliklarning to`qimasida esa suv naylari xamda
traxeidlar bo`ladi. Ochiq urug`li o`simliklarning urug` kurtagi ochiq yerda taraqqiy
etadi. Yopiq urug`li o`simliklarni urug`i mevaning ichida taraqqiy etadi. Ochiq
urug`li o`simliklarda esa urug` g`uddalarda taraqqiy etadi. Bularda meva
bo`lmaydi. Ochiq urug`li o`simliklardagini aksi, yopiq urug`li o`simliklarni mevasi
bo`ladi. Ochiq urug`li o`simliklarning endosperma to`qimasi otalanish protsessidan
oldin hosil bo`ladi. Yopiq urug`li o`simliklarda esa endosperma to`qimasi
otalanishdan keyin hosil bo`ladi. Ochiq urug`li o`simliklarda qo`shaloq otalanish
bo`lmaydi, yopiq urug`li o`simliklarda esa qo`shaloq otalanish bo`ladi. Ochiq
urug`li o`simliklarning ko`pchiligi doimo yashil o`simlik hisoblanadi. Ochiq
urug`li o`simliklar 7 ta sinfga bo`linadi:
1. Urug`li paporotniklar
2. Sagovniklar
3. Bennetitlar
4. Kordaitlar
5. Ginkgolar
6. Igna barglilar
7. Ignacha barglilar

2.2 . Ochiq urug`lilarning tuzilishi va ko`payishi
Urug`li qirqquloqlar.
Ular o`zining tashqi tashqi ko`rinishi bilan hozirgi daraxtsimon
qirqquloqlarga o`xshar, lekin har xil sporali bo`lib, urug` yordamida ko`payishi
bilan ulardan farq qiladi.
Uning poyasida qo`sh patsimon yirik - yirik murakkab barglar bo`lar,
ularning asosiy bandlari ko`pincha dixotomik shoxlanar edi.
Poya o`zak qismining juda rivojlangan bo`lishi va kambiy xalqasi
yordamida ikkilamchi tartibda qalinlasha olgani bilan ajralib turadi. Ikkilamchi
yog`och, hozirgi ochiq urug`lilardagiga o`xshash, traxeidlardan tuzilgan, po`stlog`i
ancha qalin bo`lgan. Liginoptenis mikro-makrosporalar xosil qilgan.
Sagovniklar.
Sagovniklar hozir yashab turgan o`simliklar bo`lib, eski (Cycas,
Macrozamia, Bowenia, Encephalarthos, Stangeria kabi avlodlar) va yangi
dunyoning (zamia,Microcycas, Ceratoramia, Pioon avlodlari) tropik hamda
subtropik mintaqalarida tarqalgan 9 ta avlodi o`z ichiga oladi.
Sagovniklar - ustunsimon oddiypoyali daraxtlardan; poyasi axayon -
axyonda shoxlangan bo`ladi. Poyasining uchida juda yirik, patsimon qalin-qattiq
barglar tojdek bo`lib turadi. Mikrosporangiylari tangachasimon
mikrosporofillarning chetida turadi yoki tangachasimon makrosporofillardan joy
olgan, mikrosporofillari to`p-to`p bo`lib, otalik qubbalarini hosil qiladi.
Makrosporangiylar (urug`kurtaklar) makrosporofillarning chetida turadi yoki
tangachasimon mikrosporofillardan hosil bo`lgan onalik qubbalaridan joy oladi.
Bu tartib Cucas (yoki sagovnik) misol bo`la oladi.
Barcha ochiq urug`liklar singari, Cucas har xil sporali o`simlik bo`lib,
makro- va mikrosporalar bilan ko`payadi.
Ko`pchilik Sagovniklar Cucas ga o`xshash, aksari shoxlanmaydigan to`g`ri
poyali o`simliklar bo`lib, poyasining uchida uzunligi 2,5-3 m ga boradigan yirik -

yirik barglar chiqaradi. Sagovniklarning poyalari odatda metrlar bilan o`lchanadi.
Eng qayta qoplovchi barglar bilan qoplanishi gulning atrofidagi gul qo`rg`onini
eslatadi. Ularning cheklanishi shamol va hashoratlar yordamida sodir bo`lishi
kerak. Bennetgetlarning urug`ida murtak to`la rivojlangan, oziq moddalar ikki
pallada to`plangan.
Kordaitlar .
Kordaitlar asosan paleozoy erasida o`sib, hozir qurib bitgan o`simliklar
tartibidir. Tartibning eng yaxshi o`rga-nilgan vakili Cordates avlodidir.
Tanasida serbar yog`och zonasi bilan o`ralgan, o`sha yog`och qismi tuzilishi
jihatidan ninabarglilarning yog`och qismiga o`xshagan edi.
Ginkgolar .
Gingkgoales tartibi hozir Ginkgoaceae degan atigi bitta oilani o`z ichiga
oladi, bu oilaning birdan-bir vakili ginkeo ( Ginkgo biloba) dir.
G.Biloba adl bo`ladigan daraxt bo`lib, balandligi 30-40 m ga, yo`g`onligi 3-
4 m ga yetadi. Poyasi 18 sm gacha boradi, masalan, Avstraliyada o`suvchi
Macroramia Hopei ning poyasi shuncha keladi.
Benettitlar
Bennetitlar tashqi ko`rinishidan sagovniklarga o`xshab yura davrida
rivojlangan, yer yuzini qoplab so`ng yuqori bo`r davrida butunlay yo`qolib ketgan
o`simliklardir. Bennettitlarning ichki tuzilishi urug`li qirqquloqlilar bilan
sagovniklarning ichki tuzilishiga juda yaqin. Ularning poyalarida kambiylari lub va
ancha qalin po`stloq, birlamchi, ikkilamchi yog`ochlik xalqalarni hosil qiladi.
Bennetitlarni g`uddasi o`zidan oldingi sinf o`simlik-larning g`uddasidan
ikki jinsiyligi bilan farq qiladi. Fuddaning tashqi tomonidagi ko`plab
mikrosporangiylarda mikrosporalar yetilsa, g`uddaning markazdagi juda qisqargan
makrosporofitda bitta urug` kurtak rivojlanadi. Sporofitlar tashqi tomondan
po`stlog`i to`q kul rang va silliq bo`lib, keyinchalik har tomonga yeyilib ketadigan
piramida shox-shabbasi bor.

Ginkgo barglari juda g`alati: ular odatda ikki bo`lakka bo`lingan
uchburchak plastinkadan iborat bo`lib, uzun bandga aylanadi; ba`zan plastika
yaxlit bo`ladi.
Ginkgo - ikki uyli o`simlikdir: uning mikro - va makro-sporangiylari har xil
individda hosil bo`ladi.
1-5 biz o`tmaymiz, bular yo`q bo`lib ketgan.
2.3 . Igna barglilar sinfiga xarakteristika
Bu sinfga 6 ta oila,40 avlod,450 tur kiradi. Bular xozirgi zamon iqlimiga
ham moslashgan. Ignabarglilar sinfiga daraxtlar, qisman butalar kiradi. Bu sinfga
kiruvchi o`simliklardan yer yuzida ko`p tarqalganlari: Sosna-qarag`ay, archa, pixta,
kiparis, mojevelnik va boshqalar. Igna barglilarning bargi qattiq, ensiz, ignasimon,
ba`zan tangachasimon bo`lib, yosh shoxchalarda spiral yoki qarama-qarshi
joylashgan. Igna barglilarning barglari ko`pchiligi ignasimon bo`lgani uchun
ularga shunday nom berilgan. Igna barglilar asosan monopodial, qisman simpodial
tipda shoxlanadi. Mas: Mamont daraxti simpodial tipda shoxlangan bo`ladi. Bu
daraxt yer yuzida uchraydigan daraxtlarning eng kattasidir. Uning bo`yi 150m, eni
esa 40 m bo`lib u uzoq yil yashaydi.
Igna bargli o`simliklarning ildizida ildiz qini bo`l-maydi. Ildiz qini o`rnida
ektotrof mikorizalar bo`ladi. Igna barglilar jonsiz va jinsli yo`lda ko`payadi. Igna
barglilarga vakil qilib oddiy qarag`ay-sosna obыknovennayani olamiz. Oddiy
qarag`ay 1 uyli doim yashil 2 jinsli o`simlik bo`lib, yer yuzida juda ko`p tarqalgan.
Qarag`ay daraxti-ning bo`yi 40-50 m bo`lib, u 500 y-gacha yashaydi. Qarag`ay
daraxtining poyasida va bargida smola yo`llari bo`lib, unda smola ishlanib chiqadi.
Shuning uchun ham poyasini binokorlikda ko`p ishlatiladi. Qarag`ay poyasi uzoq
muddatgacha chirimaydi. Qarag`ayning otalik va onalik gullari g`uddalarda
joylashgan bo`ladi. Bu g`uddalar turini o`zgartirgan barglardan tashkil topgan.
Otalik guli-mikrosporalistik, onalik guli esa makrosporalistik deb ataladi. Otalik
gulining pastki tomonida changdon/mikrosporangiyalar taraqqiy etadi.
Mikrosporangiya xujayralari reduksion bo`linishi natijasida mikrosporalar, ya`ni
changlar hosil bo`ladi. Chang 2 qavat po`sti bilan qoplangan.

Oddiy qarag`ayning rivojlanish sikli.
А- qarag`ayning umumiy ko`rinishi, Б- changchi qubbasining kesimi, В-
changchi, Г-urug`chi qubbasining kesimi, Д-urug`kurtagining kesimi, Е-urug
tangachasi ikkita urug`i bilan, Ж-urug`inig usunasiga kesimi.
1.Ekzina-tashqi qavati
2.Intina-ichki qavati.
Qarag`ayni o`zi sporofit, changi, urug`kurtak arxegoniya-game-tofit chang
bilan tuxum xujayra qo`shilib ya`ni gametofit bilan gametofit diploid jinssiz
giploid nasl hosil bo`ladi.
Ekzina bilan intina orasida bo`shliq bo`lib, u yer havo bilan to`lgan, shuning
uchun ham qarag`ay changi havoda uzoq muddat tura oladi. Changda 2 xil yadro
bor:
1.Anteridial yadro
2.Vegetativ yadro
Onasi g`uddasi 2 xil turni o`zgartirgan barglardan tashkil topgan 1-xili
g`uddaning tashqi tomonida bo`lib, qoplag`ichlik vazifasini bajaradi. Buni
"kroyuщaya cheщuya" deyiladi. Bu barg urug` hosil qilmaydi. 2 xil bargi urug`
beruvchi barg-semennaya cheshuya deyiladi. Urug` beruvchi bargni pastki
tomonida 2 ta urug` kurtagi, ya`ni makrosporangiya joylashgan. Urug` kurtagi
quyidagi qismlardan tashkil topgan.
1.Urug` kurtagining bandi-funikulus.
2.Urug` kurtagining qoplog`ich to`qimasi-intugument
3.Urug` kurtagining asosiy to`qimasi-nutsellus
4.Chang yo`li-mikropille
Urug` kurtagining markazida bola qopchig`i, endosperma xamda 2 ta
arxegoniya korpuskula joylashgan. Qarag`ay shamol yordamida changlanuvchi
o`simlikka kiradi. Qarag`ay changi shamol yordamida onalik g`uddasiga kelib
tushdi. Onalik g`uddasidagi urug` kurtagining asosiy to`qimasi-nutsellusga kirib, 1
yil dam oladi. 2-yili una boshlaydi.

Changning anteredial yadrosi 2 ga bo`linadi. Natijada 2 xil yadro hosil
bo`ladi:
1. Bazal yadro.
2. Generativ yadro.
Changning vegetativ yadrosi esa, chang trubkasiga aylanib ketadi.
Anteredial yadrodan hosil bo`lgan bazal yadro chang trubkasining o`sishiga
yordam beradi. Generativ yadro bo`linib, 2ta spermiya hosil qiladi.
Spermiyalarning 1 tasi chang trubkasi orqali siljib kirib, arxegoniyalarning 1 tasini
otalantiradi. 2 arxegoniya otalanmasdan qoladi. Otalangan arxegoniyadan embrion
vujudga keladi. Onali g`uddasida otalanishi protsessidan oldin qizg`ish rangda
bo`lib, otalangandan so`ng yashil rangli bo`lib qoladi. Urug`i yetilishi davrida
qo`ng`ir rangga aylanadi. Qarag`ayni otalanish protsessini rus olimi Gorojanin
tekshirgan. Qarag`ay poyasidan skipidar, bargidan smola olinadi. Skipidar bod
kasalligida surtiladi.
2.4 . Igna barglilar ko`payish
Bu sinfga kiruvchi o`simliklar 1 uyli 2 jinsli yoki 2 uyli 1 jinsli bo`ladi.
Bularda smola yo`llari mutlaqo bo`lmaydi. Ignacha barglilar sinfi quyidagi tartibga
bo`linadi:
1. Efedralar(Zag`oza)
А-makro va mikrog`uddali poya, Б-mikrog`uddalar, В-makrog`uddalar, Г-
makrog`uddaning uzunasiga kesimi.
Efedra buta bo`lib, u tog`li rayonlarda va cho`llarda uchraydi. Efedraning
tashqi ko`rinishi qirqbo`g`imga o`xshab ketadi. Efedra 2 uyli 1 jinsli o`simlik.
Efedradan efedrin degan alkaloid olinadi. Efedrin alkaloidi medi-sinada katta
ahamiyatga ega. U bod va boshqa kasalliklarga ishlatiladi.

Velvichiyalar

Velvichiyalar tartibidan faqat 1 ta tur saqlanib qolgan. Bu tur, ya`ni
Velvichiya janubiy Afrikada o`sadi. Velvichiyaning bo`yi juda past. Uning 2 ta
bargi bo`lib, bu barg 100 y il gacha yashay oladi.

Xulosa.
Yer yuzidagi barcha o’simliklar (flora) ikkita katta bo’limga :
1-Ochiq urug’lilar
2-Yopiq urug’lilar
Ochiq urug’lilar yer yuzida keng tarqalgan bo’lib,uncha taraqqiy
etmagan.Evolutsiya jarayonida,yashash uchun kurashda ular yopiq urug’lilardan
mag’lub bo’lib yer yuzining ayim mintaqalariga tarqalib ketgan.Ochiq urug’lilar
o’zining primitiv xossalarini saqlab qolganligi uchun urug’li o’simliklardan
mag’lub bo’lgan.To’g’ri ayrim belgilari bilan ularda yopiq urug’lilarga o’xshashlik
alomatlari kuzatiladi.Lekin ularning urug’i ochiq xolda qubbalarda joylashganligi
va yetilishi ularning aloxida bo’limga ajratadi.
Ochiq urug`li o`simliklar bir tomonidan yuqori sporali o`simliklarga 2-bir
tomondan yopiq urug`li o`simliklarga o`xshaydi. Ochiq urug`li o`simliklar urug`
beradigan qirqquloqlardan, yopiq urug`li o`simliklar ochiq urug`li o`simliklardan
kelib chiqqan.
Ochiq urug`li o`simliklarga butalar,daraxtlar kiradi. Yopiq urug`li
o`simliklar orasida daraxtlar,butalar, yarim butalar va o`tli o`simliklar uchraydi.
Ochiq urug`li o`simliklar asosan monopodial tipda shoxlanadi. Yopiq urug`li
o`simliklar esa monopodial,simpodial va dixatomik ravishda shoxlanadi. Ochiq
urug`li o`simliklarda suv naylari bo`lmaydi. Suv naylari vazifasini traxeidlar
bajarib turadi.

Adabiyotlar :
1. Xrjanovskiy V.G."Kurs obщyey botaniki" II tom «Vыsshaya shkola»
1982.
2. Kursanov L.I, Komarnitskiy N.A, Meyyer K.I,Razdorskiy V.F,Uranov. A
"Botanika" II tom, O`simliklar sistematikasi", Toshkent 1972
3. Jebrak A.R."Kurs botaniki",M.Sovetskaya nauka,1949.
4. Jukovskiy P.M "Botanika"M,Sovetskaya nauka 1949.
5. Komilova F,Jonurazov F."Botanikadan amaliy mashg`ulotlar","Mexnat"
1986.
6. G.P.Yakovlev.,V.A.Chelombitko.Botanika.M.Iz-vo "Visshaya
shkola"1990 god.
7. Xolida Mirfayoz qizi Maxkamova. Botanika. T."O`qituvchi» 1995 yil.
8. www.ziyonet.uz

OCHIQ URUG’LI O’SIMLIKLAR BO’LIMI.

Купить