Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 67.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Odil Yoqubov nasrida tarixiy shaxs obrazi

Купить
MUNDARIJA KIRISH………………………………………………………………………….3 I BOB. ODIL YOQUBOV NASRINING G‘OYAVIY-BADIIY ASOSLARI 1.1. Odil Yoqubovning qissalari badiiyati……………………………………….5 1.2. Yozuvchi ijodida tarixiylik va zamonaviylik uyg‘unligi…………………..12 I bob yuzasidan xulosa………………………………………………………….16 II BOB. ODIL YOQUBOV NASRIDA TARIXIY SHAXS OBRAZINING YARATILISH TAMOYILLARI……………………………………………..17 2.1. Tarixiy shaxs va badiiy qahramon munosabati…………………………….17 2.2. Tarixiy shaxs obrazini yaratishda xalq hikoyachiligining o‘rni …………....20 II bob yuzasidan xulosa………………………………………………………….26 UMUMIY XULOSA……………………………………………………………28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………30 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. O‘zbek adabiyotida tarixiy mavzu va tarixiy shaxs obrazini badiiy talqin qilish masalasi har doim muhim ilmiy ahamiyat kasb etib kelgan. Ayniqsa, tarixiy shaxs obrazini faqat voqeiy faktlar doirasida emas, balki davr ruhi, milliy tafakkur va insoniy kechinmalar bilan uyg‘un holda yoritish yozuvchidan yuksak badiiy mahorat talab etadi. O‘zbek nasrida ana shunday mas’uliyatli vazifani muvaffaqiyat bilan ado etgan ijodkorlardan biri Odil Yoqubovdir. Yozuvchi nasrida tarixiy shaxs obrazi oddiy tarixiy figura sifatida emas, balki murakkab ruhiy kechinmalarga ega, davr muammolarini o‘zida mujassam etgan badiiy qahramon sifatida namoyon bo‘ladi. Shu jihatdan Odil Yoqubov nasrida tarixiy shaxs obrazining yaratilish tamoyillarini ilmiy asosda o‘rganish bugungi adabiyotshunoslik muhim masalalaridan hisoblanadi. Yozuvchi tarixiy prototipga ega bo‘lgan Zahiriddin Muhammad Bobur singari yoki Tohir kabi to‘qima obrazlarni ham birdek yuksak badiiyat bilan o‘quvchi ko‘z o‘ngida gavdalantiradi 1 . Mavzuning o‘rganilganligi. Odil Yoqubov ijodi adabiyotshunoslar tomonidan turli jihatlarda tadqiq etilgan. Yozuvchining nasriy asarlaridagi g‘oyaviy-badiiy xususiyatlar, ijtimoiy muammolar talqini, xarakter yaratish mahorati alohida tadqiqot mavzusi bo‘lgan. Biroq yozuvchi nasrida tarixiy shaxs obrazining badiiy talqini, tarixiy haqiqat va badiiy to‘qima nisbatining izchil tahlili yetarli darajada kompleks o‘rganilmagan. Mazkur ish aynan shu bo‘shliqni qisman to‘ldirishga qaratilganligi bilan ahamiyatlidir. Kurs ishining obyekti. Odil Yoqubovning tarixiy mavzudagi nasriy asarlari hamda ularda tasvirlangan tarixiy shaxs obrazlaridir. Xususan, “Ulug‘bek xazinasi” romani. Kurs ishining predmeti. Yozuvchi nasrida tarixiy shaxs obrazining yaratilish usullari, badiiy talqin xususiyatlari va muallif pozitsiyasining ifodalanish shakllaridan iborat. 1 Qodirov P. “Yulduzli tunlar”. T: “Sharq” nashriyoti -2016. 3 Kurs ishining maqsadi. Odil Yoqubov nasrida tarixiy shaxs obrazining badiiy mohiyatini ochib berish, yozuvchining tarixiy shaxsni tasvirlashdagi individual ijodiy yondashuvini aniqlashdan iborat. Kurs ishining vazifalari: Odil Yoqubov nasrida tarixiylik tushunchasining badiiy ifodasini tahlil qilish; tarixiy shaxs va badiiy qahramon munosabatini aniqlash; tarixiy shaxs obrazining individuallashuv omillarini ko‘rsatib berish; tarixiy haqiqat va badiiy to‘qima nisbatini yoritish; tarixiy shaxs obrazi orqali davr va milliy ruh ifodasini tahlil qilish. Kurs ishining tuzilishi. Kurs ishi 2 bob, 4 paragraf, xulosa va foydalnilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 31 bet. 4 I BOB. ODIL YOQUBOV NASRINING G‘OYAVIY-BADIIY ASOSLARI 1.1. Odil Yoqubovning qissalari badiiyati Badiiy adabiyotda so‘z ma’nodorligi, ifodaviyligi, musiqiyligi matn mohiyatini o‘qish jarayonida namoyon bo‘ladi. Ijodkor qaysi janrga doir asar yaratmasin, unda so‘z tirikligi, tabiiyligi, samaradorligiga e’tibor beradi. Bitta mavzuga turlicha nigoh, tafakkur bilan yondashish, uni yangi ohang, rang, tasvir bilan boyitish mumkin. Hayot adabiyotning mazmunini belgilaydi. Shu bilan birga adabiy shakllarning yuzaga kelishida ham hayot katta rol o‘ynaydi. Binobarin, yuqorida tilga olingan badiiy asarlarning har birida hayotdan olingan taassurot va mazmun asarning shaklini ham belgilaganini ko‘rish mumkin. Kishi ongi hayotni aks ettirishda oynaga o‘xshab ketsa ham, oynadan keskin ravishda farq etadi. Oyna hayotni befarqlik bilan aks ettiradi, kishi ongi esa faol ravishda aks ettiradi, ya’ni aks ettiriluvchi narsani kishi moddiy va ma’naviy ehtiyojlari jihatidan baholaydi ham. Bu qoida adabiyotga ham taalluqli. Kishi ongi bilan hayot orasidagi munosabatlar aniq amaliy mazmunga ega, ya’ni odam tabiat va jamiyat qonunlarini faqat bilib qo‘y ish uchungina emas, balki o‘z hayotini saqlash va yaxshilash, moddiy va ma’naviy ehtiyojlarini qondirish maqsadida ham o‘rganadi. Adabiyot ham shunday o‘rganishning bir shaklidir. Hayotni o‘rganish jihatidan olim bilan yozuvchining orasida jiddiy farq yo‘q. Yuqorida tilga olingan badiiy asarlarda yozuvchi o‘zi aytmoqchi bo‘lgan g‘oyani o‘quvchiga bayon etishdan avval, ko‘pincha, bu g‘oyani butunlay bayon etmay, bizning ko‘z oldimizda hayot manzarasini namoyon qiladi. Bu man-zara shunday tasvirlanadiki, biz yozuvchi bilan birga hayotning hamma ikir-chikirlarini ko‘ramiz, kishilar hayotida sodir bo‘lgan hodisalar va ularning psixologiyasidagi o‘zgarishlarning guvohi bo‘lamiz. Odil Yoqubov suhbatlarning birida“Bilasizlarmi, ijodkorda avvalo dard bo‘lishi lozim. Dardi yo‘q ijodkor katta yozuvchi bo‘la olmaydi” degan edi. O‘z tabiri bilan aytganda Odil Yoqubov chinakam dard ila yozadigan ijodkjor edi. Uning “Diyonat”, “Ko‘hna dunyo”, “Ulug‘bek xazinasi” kabi romanlarida, “Ota izidan”, “Matluba”, “Qaydasan, Moriko” singari qissalarida insonni o‘yga toldiruvchi, yurak 5 qa‘ridagi takrorlanmas hislarni junbushga keltiruvchi nodir tuyg‘ular yotadi. Adib yozgan deyarli barcha asarlardagi badiiy obrazlarni o‘quvchi tez va oson tushuna oladi. Chunki har bir obraz o‘ziga xos favqulotda xarakter xususiyati bilan ajralib turadi. Albatta, o‘quvchi ongida yaqqol namoyon bo‘la oladigan obrazlarni yaratish anchayin mehnat talab qiladi. Odil Yoqubov o‘z qahramonlarining metaforik tasviriga alohida urg‘u berish yo‘li bilan buning uddasidan chiqa olgan yozuvchi edi 2 . Ma’lumki, nutq jarayonida, xususan, badiiy nutqda so‘zlar o‘z ma’nosida ham, ko‘chma ma’noda ham qo‘llanishi mumkin. Ko‘chma ma’noda qo‘llangan so‘zlarning umumiy nomi ko‘chim deb yuritiladi. Adabiyotshunoslikda bunga sinonim sifatida trop (yunoncha “ko‘chim”)termini ham ishlatiladi. Mumtoz adabiyotda esa majoz istilohi qo‘llangan. Ko‘chimning badiiy nutqdagi eng ko‘p va samarali qo‘llanuvchi turi istiora – metafora hisoblanadi. Adabiyotshunosligimizda bu ikki termin sinonim sifatida qo‘llanadi. Qizig‘i, ikkala termin ham avval umuman ko‘chim(trop) ma’nosida qo‘llangan bo‘lsa, keyincha ko‘chimning faqat o‘xshashlik asosidagi turini anglata boshlagan. Odil Yoqubov so‘z san’atida o‘ziga xos yo‘nalishga ega. Xususan, uning ijodida ham o‘xshatishlardan ko‘p o‘rinlarda foydalanilgan. “Billur qandillar” qissasida o‘xshatishning go‘zal va takrorlanmas na’munalarini uchratamiz. Misol tariqasida ulardan ayrimlarini keltirib o‘tsak: 1) 2) 3) 4) 5) 6) 7) qizil shoyiga o‘ralganday tuyulgan qirmizi rang o‘riklar; oqqushning bo‘yniday nozik, oppoq qo‘llar; dehqonlarning qoramtir qo‘llarini eslatuvchi o‘rik va o‘rikzorlar; toshqinday jilovsiz quvonch; o‘rikka yopirilgan bir gala chug‘urchiqday; 2 Sabirdinov A., Davronova M. Odil Yoqubov qissalarida tasvir va talqin. // Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. – 404-B. 6 8) qilichday yarqiragan tishlar; 9) oqargan yuziga anor suvi yugurdi 10) muloyim yuzi gulxan taptida qizarganday lov-lov yondi; 11) hammomdan chiqqanday qip-qizarib ishshaymoq; 12) yirik harflarni ipga tergan sadafday termoq; 13) o‘rgimchak to‘riga tushgan pashshaday ojiz... Yozuvchi o‘xshatishlar vositasida tabiatning rangin manzarasini aks ettirishga erishadi. “Qizil shoyiga o‘ralganday qirmizi o‘riklar” birikmasida o‘riklarning qizil rangi uni qizil shoyi kabi ko‘rinish kasb etishini ta’minlagan. Yoki “mohir usta tergan g‘ishtday bir-biriga zich terilgan tishlar” birikmasidagi “tish” va “g‘isht” obektlari o‘rtasidagi o‘xshashlik, ya’ni “mohir usta tergan kabi zich” belgisi ular o‘rtasidagi umumiy xususiyatni ifoda etgan va o‘zgacha tasvirni yuzaga keltirgan. Yozuvchi asarida o‘zi keltirib o‘tgan har bir istioradan mohirona foydalangan holda nafaqat tabiat go‘zalligini balki asar qahramonlarining ichki ruhiyatidagi o‘zgarishlarni ham ko‘z oldimizda gavdalantiradi. Misol uchun, “dehqonlarning qoramtir qo‘llarini eslatuvchi o‘rik va o‘rikzorlar” tasviri atrofdagi manzarani yorqin tasavvur etishimizga imkon beradi. “Muloyim yuzi gulxan taptida qizarganday lov-lov yondi” birikmasi orqali o‘zining sobiq sevgilisi Hikmatilloning oldida yuzi uyalgan va hijolatda qolgan Nilufardagi o‘zgarishni yaqqolroq tasvirlashda muhim o‘rin tutadi. Yoki “kiyikday dik-dik sakrab turgan”, “oqqushning bo‘yniday nozik, oppoq qo‘llarini”ini mashq qildirayotgan qizlar tasvirida yozuvchi obrazlarning yosh va go‘zal ekanligini chiroyli ifodalashga erishgan. Badiiy obrazga xos muhim xususiyatlardan biri metaforiklik sanaladi. Faqat bu o‘rinda “metaforiklik”ni birmuncha keng ma’noda tushunish, uni “o‘xshashlik” tushunchasining o‘zi bilangina bog‘lab qo‘ymaslik lozim bo‘ladi. Ya’ni “metaforiklik” deganda badiiy obrazning bir narsa mohiyatini boshqa bir narsa orqali ochishga intilishi, san’atga xos fikrlash yo‘sini tushuniladi. Chinakam, san’atkor nigohi mohiyatga qaratilgan bo‘lib, u voqelikdagi narsa-hodisalarning barchamizga ko‘rinib turgan tashqi o‘xshashligi emas, bizning nigohimizdan 7 yashirin ichki o‘xshashligiga tayangan holda fikrlaydi. Mohiyatga nazar tashlagan san’atkor biqiq muhit qobig‘ida yashayotgan odam bilan sassiq hovuzdagi tilla baliqcha yoxud o‘zida cheksiz kuch-qudrat sezgani holda maqsaddan mosuvo yashayotgan odam bilan bemaqsad uchib yurgan burgut orasida (A.Oripov), turg‘unlikning biqiq muhitida yashayotgan ziyoli bilan bir izdan beto‘xtov yurayotgan tramvay (A.A’zam) yoxud qatag‘on sharoitida ijod qilayotgan shoir bilan vahshiy qoyalar orasida quyoshga oppoq gul uzatgancha nafis chayqalayotgan na’matak (Oybek) orasida o‘xshashliklar topadi, birining mohiyatini ikkinchisi orqali ochib beradi. “Qaydasan, Moriko” qissasi chindan ham yozuvchining badiiy mahorati yuksak ekanligini isbotlay oladi. Asarda metaforik tasvirlar ko‘p o‘rinlarda keltirilgan va asardagi o‘ziga xoslikni ta’minlashda katta ahamiyatga ega. Quyida shunday tasvirlardan ayrimlarining izohlarini keltirib o‘tamiz: 1.Allaqachon yodimdan chiqqan, biroq chamasi ko‘nglimning bir chekkasida mudrab yotgan ham ma’yus, ham kuz oftobiday tiniq esdaliklar selday yopirilib keldi-yu, xayolimni olib qochdi; Ushbu parchada mudrab yotgan, mayus kabi tasvirlar odatda insonlarga xos holatlar hisoblanadi. Ammo bu o‘rinda yozuvchi o‘z xotiralari va esdaliklarini qalbining tub-tubida uzoq muddat saqlaganligi, shunga qaramay, ularning hamon kuz oftobiday tiniq ekanligini ifodalash maqsadida shoirona tashbexdan foydalanadi. 2.Bizlarni, ust-boshimiz chok-chokidan ketgan, kiyimlarimiz Gobi sahrosi changalzorlarida dabdala bo‘lib, faqat paytavada qolgan, soch-soqollarimiz tikanday g‘ovlab ketgan sho‘r peshona soldatlarni shu vodiy bo‘ylab yana podaday haydab ketishdi; 3.Bu yerda xuddi konservaga tiqilgan selyodka baliqday qizil vagonlarga tiqishib olib ketishdi. Odam xuddi g‘imirlagan pashshaday , ularni qandaydir shaharlardan (keyin bilsak bu — Mukdsi va Xarbin degan shaharlar ekan) olib o‘tgach, bir hafta deganda haligi qizcha aytgan Port-Artur shahri atrofida yapasqi qirlarga olib borib, xuddi gugurt qutisidagi gugurt cho‘plariday to‘kib tashlashdi. 8 Soch- soqollar g‘ovlab ketgan tikan ga qiyoslanishi asar bosh qahramonining ayni paytdagi sharoiti naqadar og‘ir ekanligini yaqqol tasavvur etishimizga imkon beradi. Konservaga tiqilgan salyodka baliqday, g‘imirlagan pashshaday, gugurt donalarigay kabi tasvirlar esa ikkinchi jahon urushi daxshatlarini, uning oqibatida inson qadr-qimmati zarracha ahamiyatga ega bo‘lmaganligini ko‘z oldimizda gavdalantiradi. Bundan ko‘rinadiki, metaforik tasvirning qamrab olish imkoniyati cheklanmagan. Badiiy asardagi portretlarni, tabiat manzaralarini, obrazlarning ruhiy holatlarini yoki atrofda sodir bo‘layotgan voqea-hodisalarni tushunarli va aniqroq chizishda metaforik yondashuv yozuvchiga keng imkoniyatlar eshigini ochadi. 1. Uning kulgisi ham, rus so‘zlarini buzib talaffuz qilishi ham endigina tilga kirgan go‘dakning bidirlashiday yoqimtoy edi; 2. U bir talpindi-da, xuddi ho‘l baliqday sirpanib, quchog‘imdan chiqib ketdi va bolalarcha sevinib kuldi; 3. Nazarimda, xonam, nainki xonam, butun jahon ajib bir nurga to‘lganday tuyuldi-yu, qizning iltijosi yodimdan chiqib, tol chiviqday ingichka egik belidan quchdim; 4. U yana o‘sha bolalarcha quvnoq ovozda xandon otib keldi-da, tag‘in g‘aroyib kapalak misol o‘zini eshikka urdi; Yuqoridagi tasvirlarda esa yozuvchining ayol go‘zalligini mohir musavvir kabi chizganligini ko‘rishimiz mumkin. Odil Yoqubovning deyarli barcha qissalarida ayollarga hos bo‘lgan nozik jihatlarni turli tashbexlar asosida berilganligiga guvoh bo‘lamiz. Chunki xoh nazm bo‘lsin, xoh nasr ayollar qadimdan tengsiz ilohiy joziba sohibalari sifatida tasvirlanadilar. Bu borada har bir ijodkor o‘z yo‘nalishiga ega. “Muallif hayot haqida nimaiki demoqchi bo‘lsa, shuning hammasi pirovardida badiiy asarda tasvir etilgan odamlarning yashash sharoiti, xulq-atvori, ruhiyati, ishlari, intilishlari va o‘ylarida o‘z ifodasini topadi”. Yozuvchi “Qaydasan, Moriko?” qissasida sofdil va sodda yapon qizi Morikoning tashqi qiyofasi, xatti-harakatlari, o‘zini tutishi orqali uning ichki qalb go‘zalligini, aniqrog‘i, faqatgina ayol qalbiga xos bo‘lgan betakror tuyg‘u – 9 muhabbatni kashf etganligini aytishga urinadi. Shu bilan birga asarni o‘qish davomida Morikoning asar qahramoni bilan bo‘lgan uchrashuvlari davomida biror marta ham odob doirasidan chiqmaganligi va o‘z sha’nini qattiq himoya qilganligini, yapon sobiq generalining qizlarining or-nomusini naqadar qattiq e’zozlashini ko‘ramiz. Yapon millatiga xos bo‘lgan tarbiyaning muhim jihatlarini o‘zbek xalqining sharqona odobiga o‘xshashlikda, uyg‘unlikda tasvirlash va uni o‘quvchiga ham isbotlay olish yozuvchidan katta e’tibor talab qiladi. Faqatgina o‘zbeklarda emas, boshqa jamiki Sharq millatlarida or-nomus, sadoqat va pok muhabbat ayolga xos eng yuqori fazilatlar ekanligini shu mo‘jazgina hikoya orqali anglab yetamiz. Odil Yoqubov ijodi inson his-tuyg‘ularini to‘lqinlantiradigan, hayajonga soladigan tasvirlarga boy. Mutafakkir adib Chingiz Aytmatov yozuvchining “Ulug‘bek xazinasi” romani haqida shunday fikrlarni bildirgan: “ “Ulug‘bek”ni ancha kechikib, ammo zavq bilan o‘qib chiqdim. Yangi asar haqida so‘z yuritish quvonchlidir. bu – yuksak va benihoya qimmatli asar, o‘zining badiiy qiymati bilan ham e’tiborga molik tarixiy roman meni qattiq hayajonga soldi. hayajonimning asosiy sababchisi – roviylikning sehri, usuli, biroq barchasidan tashqari sening asaringni o‘qiyturib, men ulug‘ turkiy g‘ururni his etdim. Ulug‘bek bizni hamisha oqlovchi kuch, u bizning dardimiz va dunyo haqida fikr yuritishga, unga to‘la hakamlik qilishga huquq beradigan yuksak tajribaviy iztiroblarimizdir. Bu yuksak tajriba Ulug‘bek – garchi uning kashfiyotlari olamshumul ahamiyat kasb etsa-da – buyuk olim bo‘lganda emas, balki ziyoli va haqgo‘y insonning fojeasi Ulug‘bek shaxsi vataqdirida kechganidadir. ulug‘bek menga faqat o‘rta asrning atoqli olimi bo‘lgani uchungina qadrli emas, aksincha, taqdir uni eng mashaqqatli va ulug‘vor fojeani boshidan kechirishga va shunday murakkabhayot yo‘lini bosib o‘tishga majbur etganki, u o‘z davrining qabul qilgan hamma tartib-qoidalariga qarshi borib, shunga qarshi isyon ko‘targan shaxs sifatida ham buyukdir. Har qanday davrning, hatto ma’rifatli zamonlarning ham o‘z Ulug‘beklari bor. Buning ustiga, Ulug‘beklarning ayanchli qismati bo‘lmaganida ularning olim ekanliklarini muayyan qatlamlardagi mutaxassislardan bo‘lak hech kim bilmas edi. 10 Va shuning barobarida jahon san’ati Shekspir, Hyote, Tomas Mann va hatto Tolstoy singari so‘z san’atkorlarining paydo bo‘lishi ham gumon edi.” Yozuvchini anglash, idrok etishga intilish o‘z xalqini jondan sevgan ulug‘ adibning bepoyon olami sirlaridan voqif etadi. Bu hol Odil Yoqubovning beqiyos tarixiy asarlari, go‘zal qissalari, takrorlanmas hikoyalaridagina emas, balki fikri-zikri, o‘y mulohazalarida ham aks etganiga shubha yo‘q. Zero, o‘z ichki histuyg‘ularidan oziqlangan ijod ahli dil va til birligiga erishibgina samimiy hamsuhbat topa oladi. Odil Yoqubov suhbatlarning birida“Bilasizlarmi, ijodkorda avvalo dard bo‘lishi lozim. Dardi yo‘q ijodkor katta yozuvchi bo‘la olmaydi” 1 degan edi. O‘z tabiri bilan aytganda Odil Yoqubov chinakam dard ila yozadigan ijodkjor edi. Uning “Diyonat”, “Ko‘hna dunyo”, “Ulug‘bek xazinasi” kabi romanlarida, “Ota izidan”, “Matluba”, “Qaydasan, Moriko” singari qissalarida insonni o‘yga toldiruvchi, yurak qa‘ridagi takrorlanmas hislarni junbushga keltiruvchi nodir tuyg‘ular yotadi. Adib yozgan deyarli barcha asarlardagi badiiy obrazlarni o‘quvchi tez va oson tushuna oladi. Chunki har bir obraz o‘ziga xos favqulotda xarakter xususiyati bilan ajralib turadi. Albatta, o‘quvchi ongida yaqqol namoyon bo‘la oladigan obrazlarni yaratish anchayin mehnat talab qiladi. Odil Yoqubov o‘z qahramonlarining metaforik tasviriga alohida urg‘u berish yo‘li bilan buning uddasidan chiqa olgan yozuvchi edi. “Odamlarni, umuman, o‘quvchini halollikka, iymonga, diyonatga chorlagan ijodkorning o‘zi halol, iymonli bo‘lishi kerak. Aks holda, uning yozganlari yolg‘on bo‘ladi. Hech kim ishonmaydi,” degan edi Odil Yoqubov. O‘z so‘zi bilan aytganda yozuvchi ko‘nglida borini ro‘yi-rost yozgan ijodkorlardan edi. Adibning “ko‘ngil mulki” hisoblanmish asarlari hali uzoq yillar o‘quvchilar qalbida o‘z izini qoldirib yashaydi deb ishonch bilan ayta olamiz. Odil Yoqubovni ijod sohasiga kirib kelishida otasi katta o‘rin tutgan. Yozuvchi bolalik xotiralarini eslar ekan: “Har oqshom katta mehmonxonamiz odamga to‘lib ketadi. Qo‘ni-qo‘shnilar, qarindosh- urug‘lar, qiz-kelinchaklar yig‘iladi. Aksariyati yoshlar. Dadam taxmondagi kitoblar orasidan jigarrang jildli qalin bir kitobni olib sekin varaqlaydi. Men uning tizzasiga 11 suyanib kitobning bezaklari, ajoyib suratlarini tomosha qilaman. Bu kitob – “Ming bir kecha”ning 1905-yili bosilgan rus nashri edi. Dadam kitobni o‘qimaydi, bir necha betini o‘ychan varaqlaydi-da, keyin sekin hikoya qila boshlaydi. Bu hikoyalar aksariyat tun yarmigacha, ba’zan xo‘roz qichqirguncha davom etadi, men ham oyimlarning “yot” deyishlariga quloq solmay, mijja qoqmay eshitaman” Bu xotiralar shundan dalolat beradiki, Odil Yoqubov yoshligidanoq kitobga mehr qo‘ygan, adabiyotning chinakam ixlosmandi edi. Uning asarlari xuddi Pirimqul Qodirov, Oybek, Asqad Muxtor, Shukur Xolmirzayev, Mirkarim Osim, O‘tkir Hoshimov kabi yozuvchilar asarlaridek o‘quvchilarning qalbidan joy olishga loyiq kitoblardir 3 . 1.2. Yozuvchi ijodida tarixiylik va zamonaviylik uyg‘unligi Odil Yoqubovning tarixiy va zamonaviylik unsurlari bilan boyitilgan asarlari o‘zbek adabiyotida katta o‘rin tutadi. Uning ijodida tarixiy obrazlar va zamonaviy hayotning qirralari bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, o‘quvchiga o‘tmish va bugun orasidagi o‘zaro aloqadorlikni ko‘rsatadi. Bu jihatlarni biz Ulug‘bek xazinasi va Qaydasan, Moriko? kabi asarlarda ko‘rishimiz mumkin. Odil Yoqubovning Ulug‘bek xazinasi romanini chuqur tahlil qilish uchun bir necha badiiy tahlil usullaridan foydalanildi. Bu usullar asar matnidagi ramziy tasvirlar, personajlarning ruhiy kechinmalari va tarixiy haqiqatlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlashga yordam beradi: 1. Psixologik tahlil: Romaning asosiy personajlari, xususan, Mirzo Ulug‘bekning ichki ruhiy holatlari, qarorlari va his-tuyg‘ulari tahlil qilinadi. Bu usul orqali Ulug‘bekning shohlik va ilmga bo‘lgan munosabati, o‘g‘li bilan bog‘liq ziddiyatlar, hamda insoniy fazilatlar o‘rtasidagi kurashlar chuqur o‘rganiladi. 2. Strukturalizm: Asarning tuzilishi va ramzlar o‘rtasidagi munosabatlar tahlil qilinadi. Rasadxona va marasa tasvirlarining o‘zaro bog‘liqligi, ulardan 3 Sabirdinov A., Davronova M. Odil Yoqubov qissalarida tasvir va talqin. // Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. – 410-B. 12 olingan ma‘no va mazmun ochib beriladi. Bu usul yozuvchining asarida ilm-fan va ma‘naviyatning ahamiyatini qanday ifodalaganini ko‘rsatadi. 3. Tarixiy-biografik tahlil: Ulug‘bek va uning davriga oid tarixiy kontekstni o‘rganish. Romaning muallifi tomonidan tarixiy shaxslar va voqealar o‘rtasidagi bog‘liqlik, shuningdek, asarda aks muammolarni o‘rganiladi. ettirilgan ijtimoiy-siyosiy 4. Falsafiy tahlil: Asarda ko‘tarilgan falsafiy g‘oyalar va insoniy qadriyatlarning shohlik, ilm va hokimiyat bilan bog‘liq ziddiyatlari tahlil qilinadi. Bu usul yozuvchining ilm va ma‘rifatning ahamiyatini qanday tushuntirganini ko‘rsatadi. 5. Lingvistik tahlil: Asar matnida ishlatilgan til va uslubning o‘ziga xos xususiyatlari, jumladan, ramzlar va tasvirlar tahlil qilinadi. Yozuvchining badiiy ifoda vositalaridan qanday foydalanishi, masalan, takroriy tasvirlar orqali Ulug‘bekning ilmga sadoqatini aks ettirishni o‘rganish mumkin 4 . Yoqubovning Mirzo Ulug‘bek obrazini ilm va hokimiyat o‘rtasida azob chekayotgan shaxs sifatida tasvirlagani ochiqlandi. Asar Mirzo Ulug‘bekning ilmiy merosi va shaxsiy fojiasi orasidagi murakkabliklarni ochib beradi. Romanning tun tasviri orqali yozuvchi kitobxonni ilm-ma‘rifat va hokimiyat orasidagi ziddiyatlarga jalb etadi. Vaqt tun yarmidan oshgan. Rasadxona teran sukutda. Ushbu tasvir o‘quvchini asardagi asosiy muhitga olib kiradi va rasadxona ilmiy ma‘rifatning ramzi sifatida foydalaniladi. Mirzo Ulug‘bek ilm-ma‘rifat va davlat ishlarini zid deb bilgan va bu ziddiyat asarda qator iqtiboslar orqali ko‘rsatib berilgan: …Men o‘z ulushimni jahongirlik emas, saltanatni obod qilmoq, madrasalarni qurib, ilm-fan rivojiga sarf etmak niyatida edim. Endi ham shu niyat yo‘lida sarf bo‘lgay. Mirzo Ulug‘bek taskinni toj-u taxtdan emas, ilm-u ma‘rifatdangina olgan. Uning taskin maskani madrasa-yu rasadxona ekanligi asarda takror-takror keltirilgan. Mana, yoshi ellik beshdan oshibdi, shundan salkam qirq yil sohibi toj bo‘libdi va lekin baxt ne, bu foniy dunyoga kelib ne rohat ko‘rding, desa tili lol. Voajabo! Shohlar hayoti 4 Niyozmetov B. Odil Yoqubov “Ulug bek xazinasi” romanida tarixiylik va zamonaviylik. // American journal of ʻ education and learning. – 212-B. 13 ular barpo etgan mahobatli koshonalarga o‘xshaydi: yiroqdan gul-gul yonib, ko‘z qamashtiradi, ichiga kirsang rutubatu qorong‘iligidan eting junjikadi… Uning ko‘ngli taskin topadigan birdan bir maskani – marasa-yu rasadxona edi. Ko‘ksaroy deb atalmish bu fisqi fujur uyasidan qochib rasadxonaning osuda xonalarida o‘tadigan, usturloblar yonida hududsiz koinotni tanho mushohada qiladigan mas‘ud onlar edi. Xalloqi olam buni ham ko‘p ko‘rdi. Ushbu parcha orqali muallif Mirzo Ulug‘bekning shaxsiy kechinmalari, ichki ziddiyatlari va hayotining fojiali manzarasi tasvirlangan. Bu parcha Ulug‘bekning umrining oxirgi yillarida shohlik hayotining ma‘nosizligi va ilmiy izlanishlaridagi taskin topish jarayonlarini ochib beradi. Parchadagi birinchi muhim jihat, metaforik til orqali shohlik hayotini ko‘z oldimizda jonlantirishdir. Ulug‘bekning so‘zlari bilan shohlar hayoti "mahobatli koshonalar"ga o‘xshatiladi, ya‘ni bu tashqi tomondan chiroyli, go‘zal va buyuk ko‘rinsa ham, ichida rutubat va qorong‘ilik hukmronligini his qilish mumkin. Bu metafora, shohlikning zohiran jilolangan qiyofasida yashiringan ma‘nosiz va befarqlikni ifodalaydi. Shohlar barpo etgan koshonalar yiroqdan ko‘zlarni qamashtirsa-da, ularga kirilganda etni junjiktiradigan sovuqlik va ma‘nisizlik his etiladi. Shohlar qasrlari, aslida, buyuk ko‘ringan hayotning ichki ziddiyatlarini, yolg‘izligini aks ettiradi. Ulug‘bek hayotida ilmiy maskanlar — madrasa va rasadxona — ruhiy taskin topadigan joylar sifatida tasvirlanadi. Bu obrazlar ilmma‘rifatning kuchini ramziy ma‘noda ifodalaydi. Ulug‘bekning shohlikdan topmagan rohatini ilmiy tadqiqotlar orqali rasadxona va madrasa kabi ilm o‘choqlarida topishi, ilmni haqiqiy boylik deb qabul qilganini ko‘rsatadi. Bu ramzlar orqali yozuvchi ilm va ma‘rifatning inson ruhiyatiga ta‘sirini ta‘kidlaydi. Usturloblar va "hududsiz koinotni tanho mushohada qiladigan mas'ud onlar" degan ifoda orqali Ulug‘bekning ma‘naviy qoniqishi va falsafiy o‘ylar olamiga sayohati tasvirlanadi. Bu esa shohlikning ziddiyatli va ma‘naviy jihatdan bo‘sh hayotidan qochishning bir usuli sifatida ilmga suyanishni ko‘rsatadi. Shuningdek, asardagi Bibi Yulduz obrazining Ulug‘bek uchun ruhiy taskin manbai sifatida tasvirlanishi ham romanning chuqur psixologik tomonlarini ochib beradi. Ulug‘bekning o‘z boyligi sifatida ilmiy merosni tasdiqlashi, Bu xazina butkul 14 Movarounnahr, ehtimolki butkul bashariyatning boyligidur… degan iqtibos orqali ochiq ko‘rsatilgan. Abdullatifning ilmiy ma‘rifatdan yuz o‘girgani, toj-u taxtga bo‘lgan ehtiroslari va hokimiyatga erishish yo‘lida otasiga qarshi kurashganligi ham asarda ko‘rsatib berilgan. Yozuvchi, shuningdek, Ulug‘bekni ng shaxsiy kechinmalarini: Yo‘q, to‘xta, Muhammad Tarag‘ay! Nechun sen shahzodadan ranjiysen? Bu vafosiz toj-u taxt, insonlar ustidan hokimlik qilmoq lazzati o‘zingni ham aqli hushingdan ayirmagan edimu? kabi iqtiboslar orqali tasvirlab beradi. Ushbu maqolada ko‘rsatilganidek, Yoqubovning Ulug‘bek xazinasi romani nafaqat tarixiy voqealar bayoni, balki falsafiy-tahliliy asar sifatida ham katta ahamiyatga ega. Shohlik va ilm, oila va davlat boshqaruvi orasidagi murakkab ziddiyatlar romanning asosiy mavzusi sifatida ko‘rsatiladi. Yozuvchi, Ulug‘bek orqali, hokimiyatning halokatli kuchini, uning insoniy fazilatlarga qanday ta‘sir qilganini chuqur tahlil qiladi. Hokimiyatga erishgan shaxsning ruhiy o‘zgarishi, o‘z farzandi bilan ziddiyatlari orqali o‘quvchiga qudrat va boylikning qanday salbiy oqibatlarga olib kelishini ko‘rsatadi. Natijada, Odil Yoqubovning Ulug‘bek xazinasi asari tarixiy va falsafiy mazmuni bilan nafaqat o‘z davrining muammolarini, balki bugungi kun voqeliklarini ham aks ettiradi. Mirzo Ulug‘bekning shaxsiy fojiasi va ilmiy merosini himoya qilish yo‘lidagi kurashlari bugungi zamonaviy jamiyat uchun ham dolzarb masalalarni o‘rtaga tashlaydi. Shu sababli, Ulug‘bek xazinasi romani o‘zbek adabiyotida chuqur falsafiy asar sifatida katta ahamiyatga ega. Odil Yoqubovning Ulug‘bek xazinasi romani o‘zbek adabiyotida tarixiy va zamonaviylik o‘rtasidagi murakkab ziddiyatlarni yorituvchi noyob asarlardan biri hisoblanadi. Romanda shohlik va ilm orasidagi azobli kurash, insonning shaxsiy ziddiyatlari va hokimiyatning halokatli kuchi chuqur tahlil qilingan. Mirzo Ulug‘bek obrazida ilmiy meros va davlat boshqaruvi o‘rtasidagi murakkabliklar ochiq ko‘rsatiladi. Yozuvchi, asarda shaxsiy fojia va davrning falsafiy muammolarini o‘zaro bog‘lab, o‘quvchiga nafaqat tarixiy, balki zamonaviy hayot uchun ham muhim xulosa chiqarish imkonini beradi. 15 Ushbu asar orqali Yoqubov o‘quvchiga insoniyat taraqqiyoti ning mazmunmohiyatini, ilm va hokimiyatning insoniy fazilatlar va taqdirga qanday ta‘sir qilishini ko‘rsatadi. Ulug‘bek xazinasi nafaqat tarixiy roman, balki bugungi jamiyat uchun ham dolzarb muammolarni aks ettiruvchi, o‘zbek adabiyotining boy merosiga kiruvchi asardir 5 . I bob yuzasidan xulosa Yozuvchi ijodida tarixiylik masalasi yuzaki voqealar bayoni bilan cheklanmaydi. Muallif tarixni faqat o‘tmish hodisalari majmui sifatida emas, balki inson va jamiyat munosabatlarini anglash vositasi sifatida talqin qiladi. Shu bois tarixiy mavzu yozuvchi nasrida doimo zamonaviylik bilan uzviy bog‘liq holda namoyon bo‘ladi. Odil Yoqubov tarixiy voqealar va shaxslar tasvirida badiiy umumlashtirishga katta ahamiyat bergan. Yozuvchi tarixiylikni faktlarning aniq takrori orqali emas, balki davr ruhi, ijtimoiy muhit va insoniy kechinmalarni chuqur yoritish orqali ifodalaydi. Bu holat uning nasrida tarixiy shaxs obrazining tirik, ishonarli va ta’sirchan bo‘lib chiqishini ta’minlaydi. Odil Yoqubov ijodida tarixiylik va badiiylik o‘zaro uyg‘un holda rivojlanadi. Tarixiy material yozuvchi uchun tayyor andoza emas, balki ijodiy talqin qilinadigan manba vazifasini bajaradi. Tarixiy shaxslar muallif dunyoqarashi va badiiy maqsadiga mos ravishda individual xarakterga ega obrazlar sifatida gavdalanadi. Odil Yoqubov nasrida tarixiy shaxs obrazini yaratish uchun zarur bo‘lgan nazariy va badiiy asoslar mavjudligini ko‘rsatadi. Keyingi boblarda tarixiy shaxs obrazining yaratilish tamoyillari va aniq asarlar misolida badiiy talqin qilinadi. 5 Niyozmetov B. Odil Yoqubov “Ulug bek xazinasi” romanida tarixiylik va zamonaviylik. // American journal of ʻ education and learning. – 216-B. 16 II BOB. ODIL YOQUBOV NASRIDA TARIXIY SHAXS OBRAZINING YARATILISH TAMOYILLARI 2.1. Tarixiy shaxs va badiiy qahramon munosabati So‘z san’atining asosiy tasvir manbai insondir. Adabiyotni insonshunoslik deb ta’riflaydilar. Inson fe’l-atvori, xattihara katlari, mohiyatini shakllantiruvchi borliq bu muhitdir. Badiiy adabiyotda inson va muhit minglab rishtalar orqali bog‘lanadi va yozuvchilarning badiiy olamini yaratadi. “Ezgulik, olijanoblikning yomonlik va yovuzlik tomonidan jahoniy miqyosda mahv etilishi ijodkor kishilarda qadriyatlarga munosabatni o‘zgartirish zarur degan fikrni keltirib chiqardi. Bunda insonning o‘zi bosh qadriyat ekani, u hech kim va hech narsa oldida burchli bo‘lmasligi, o‘z ko‘ngil mayli va xohishistaklarigagina bo‘ysunib yashashi maqsadga muvofiq degan to‘xtam ustuvor bo‘ladi. ...da har bir odamga qaytarilmas alohida yaratiq sifatida qaraladi har qanday odam ham odamdir va uning atrofidagi tabiiy hamda ijtimoiy borliq uning istag-u manfaatlariga muvofiq bo‘lishi kerak degan qarashga asoslangan menchilik falsafasiga tayaniladi” 6 . Ana shunday rishtalardan biri bu – tabiatdir. Tabiat adabiyotning epik janrlarda yozilgan asarlar – hikoya, qissa, esse, roman, epopeyalarda obyektiv borliq sifatida o‘zining badiiy ifodasini topadi. Mazmunan murakkab, ko‘pqirrali, ko‘pma’noli falsafiy romanlarda tabiat, uning turli manzaralari, ko‘rinishlari shu asarlarning umumiy falsafiy yo‘nalishiga xos tarzda tasvirlanadi. O.Yoqubovning “Diyonat”, Ch.Aytmatovning “Qiyomat” romanlarida tabiat keng miqyosda tasvirlanadi. Mazkur asarlarda tabiat go‘yo inson ma’naviyatini ochuvchi kalit, jamiyat qiyofasini ko‘rsatuvchi sahnadir. Bu tabiiy, chunki ikkala adib ham Odam va Olam munosabatlarini yaxlit bir butunlikda olib o‘rganadilar, bu uyg‘unlikni asarlarida kashf etadilar. 6 Қозоқбой Йўлдош, Муҳайё Йўлдош. Бадиий таҳлил асослари. Тошкент, 2016. –Б. 257. 17 “Diyonat” romanidagi butun voqelik iymon, diyonat, vijdon, halollik badiiy o‘rami ichida tasvir etiladi. Ma’lumki, adabiyotshunoslikda xarakter muammosi konflikt bilan bog‘liq holda yoritiladi. Konflikt badiiy asarda vaziyatlar, sharoitlar tarzida gavdalanadi. Badiiy vaziyat, sharoit – personajning iroda yo‘nalishini ta’minlay boruvchi yoki shakllangan mohiyatini faoliyat yo‘sinida ocha boruvchi ijtimoiy-siyosiy, axloqiy, oilaviy, umuman, insoniy munosabatlarning keskinlashuv vaqti. Bu fikrimiz, asosan, badiiy asarning markaziy obraziga taalluqli. Lekin badiiy vaziyat, sharoitlarda nafaqat qahramon, balki har bir obraz o‘zini namoyon etadi, o‘z xususiyatlarini o‘zi ocha boradi. Roman himoya marosimidagi to‘qnashuvdan boshlanadi: …Otaqo‘zi o‘z “taraddudini” boshlab yuborgan. O‘g‘li Haydar nomzodlik dissertatsiyasini himoya etyapti… Haydarning himoyasidan bir kun oldin Toshkentga – tog‘asinikiga tushar ekan, Otaqo‘zi, avvalo, ikki maqsadni ko‘zlaydi: chol-kampirdan hol-ahvol so‘rash, asosiysi esa – ertaga bo‘ladigan o‘g‘lining himoyasida tog‘asining “o‘sha ishga” xayrixoh bo‘lishini “so‘rash!” Otaqo‘zi Haydarning ishidan so‘z ochgan edi, Normurod Shomurodov ham jiyaniga gapning dangalini aytib qo‘yaqoldi: “– Nega endi men …qarigan chog‘imda … sening o‘g‘lingni deb, o‘z vijdonim … vijdonimga qarshi ish tutar ekanman? – Shunaqami? Bu ishga bosh qo‘shmaysizmi hali? … Bu ham prinsipiallikka kiradimi? 7 – Ha, prinsipiallikka kiradi!..” Otaqo‘zining fikricha, Normurod Shomurodov qanday bo‘lmasin o‘g‘lining “ishiga bosh qo‘shishi kerak!”, “O‘sadigan el bir-birini botirim der!”. Buning ustiga, o‘g‘li Haydar o’z dissertatsiyasida “odamxo‘rlikni” targ‘ib qilayotgani yo‘q! Ammo negadir, jonajon tog‘asi uchun “bu soxta prinsip” (ya’ni prinsipiallik, Otaqo‘zi uni 7 Ёқубов O. Диёнат. Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти. Т-1978. –Б. 23. 18 soxta deb atayapti… – ta’kid bizniki – I.O.) turganda …qarindosh-urug‘, yor-do‘st, hech kim kerak emas…” unga! 8 Normurod Shomurodov uchun esa bunaqa o‘z manfaatini o‘ylab, qozilashib yuradigan qarindoshning boridan yo‘g‘i yaxshi! Normurod Shomurodovning o‘z jiyanlari – Otaqo‘zi va Haydarlarda biron bir ga‘razi yoki qasdi yo‘q. Keksa olim ularni halol bo‘lsin, diyonatli bo‘lsin, deydi! Buni, birinchi navbatda, o‘z jiyanlaridan talab etadi. Tog‘a-jiyanlarning bu to‘qnashuvi himoya marosimidan bir kun oldin ro‘y berdi. Endi himoya marosimidagi vaziyatni kuzatamiz. Hammasi ko‘ngildagidek o‘tayotgan bir payt… Haydar o‘z ma’ruzasini tamom qilgan, hamma maqtovlar me’yoriga yetgan, zalning oldingi qatorlaridan birida Otaqo‘zi, bir yonida qizi Tohira, bir tomonda bo‘lg‘usi kelini Latofat bilan iftixor hissiga to‘lib o‘tiribdi… Ammo to‘satdan Normurod Shomurodov qo‘lini ko‘tardiyu, Haydarning ilmiy rahbari Vohid Mirobidovga savol berdi… Ma’lumki, Haydarning dissertatsiyasi dolzarb muammoni hal etishga bag‘ishlangan. “… Ilmiy ishning asosiy xulosalaridan biri oqava suvlardan qayta foydalanish muammolariga bag‘ishlangan, ya’ni bu suvlar… mineral tuzlar miqdori besh foizga chiqquncha… ularni ishlatish mumkin, degan yakun yasalgan. Bu suv, ya’ni besh foizgacha mineral tuzlari bo‘lgan bu oqava suvlar yerga qanday ta’sir etarkin? Demoqchimanki, yerning sho‘rini battar oshirib yubormasmikin? Masala shundaki… bu yerda keltirilgan diagrammalar sal noaniq, mavhumroq emasmikin?.. Demoqchimanki, bu fikr tajribada, amalda puxta sinalganmi?” 9 . 8 Ёқубов O . Диёнат. Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти. Т-1978. –Б. 23. 9 Ёқубов O. Диёнат. Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти. Т-1978. –Б. 81. 19 2.2. Tarixiy shaxs obrazini yaratishda xalq hikoyachiligining o‘rni San’atning boshqa turlari kabi badiiy adabiyot ham hayotni undagi insonlarning ruhiy holati, o‘y-fikrlarini aks ettiradi. Hayot hamisha insonlarning tirikchiligi, mehnat faoliyati, kurashi, his-tuyg‘ulari, kechinmalaridan iborat. Adabiyotning tasvir mavzuyi, avvalambor, insondir. Inson tasviri yo‘q, u ko‘zda tutilmagan joyda badiiy adabiyot ham bo‘lmaydi. Shunga ko‘ra adabiyotshunoslik ilmida markaziy o‘rinni egallovchi tushuncha ham obraz qahramo n tushunchasidir.Obraz - timsol tushunchasining keng va tor ma'nolari mavjud. Keng ma'nodagi timsol tushunchasi ijodkorning fikr-tuyg‘ulari singdirilgan hayot manzarasini anglatsa, tor ma'noda badiiy asarda aks ettirilgan inson siymosini ifodalaydi. Badiiy obraz esa voqelikni faqat san atga xos usulda o zlashtirib vaʼ ʻ o zgartirib xarakterlovchi estetik kategoriya. Shuningdek, badiiy asarda ijodiy qayta ʻ yaratilgan har qanday voqea ham Obraz deb yuritiladi. Obrazda anglash bilan subyektiv ijodiy qorishib ketadi. Badiiy Obrazning o ziga xos xususiyatlari real ʻ voqelikka va fikrlash jarayoniga bo lgan munosabatda aniq bo ladi. Obraz ʻ ʻ vokelikning badiiy in ikosi sifatida real mavjud obyektning hissiy aniq, tayin va ʼ makonda davom etgan, moddiy tugal, o zicha yetuk xususiyatlariga ega bo ladi. ʻ ʻ Badiiy obrazni real bilan chalkashtirmaslik kerak; u shartlilik, ramziylik xususiyati bilan real voqelikdan farq qiladi va asarning ichki «illyuziyali» olamini tashkil qiladi. Obraz voqelikning oddiy in ikosi bo lmay, balki uni umumlashtirib, alohida, ʼ ʻ o tkinchi, tasodifiy hodisaning eng mohiyatli, o zgarmas, muqim, adabiy jihatlarini ʻ ʻ ochib beradi 10 . O‘zbek adabiyotida mistifikatsiya o‘zining ham ijobiy, ham salbiy funksiyasida namoyon bo‘ladi. Odil Yoqubovning «Ko‘hna dunyo» romanida esa asar g‘oyaviy mazmunini ochishga xizmat qiluvchi muhim badiiy vosita, epik tasvirning samarali ifoda usuli funksiyasini bajargan. Ushbu romanda yozuvchi ushbu maqsad yo‘lida, nafaqat mistifikatsiya usulidan, balki xalq og‘zaki ijodi 10 Sultonova U., Shermatova M. Pirimqul Qodirovning “Yulduzli tunlar” asaridagi qahramon obrazlar tavsifi. // Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. – 427-B. 20 janrlaridan ham unumli foydalangan. Muallif romanning bir necha o‘rinlarida rivoyatlardan, hikoyatlardan, mif(asotir)lardan, xalq afsonalaridan foydalangan. Bu jarayon o‘zbek adabiyotigagina xos bo‘lib qolmay, balki jahon adabiyotida ham ushbu hodisani guvohi bo‘lishimiz mumkin. «Ko‘hna dunyo» romani poetikasida ham asotirlar, afsona va rivoyatlar katta o‘rin tutadi. Yozuvchi ularni turli xil manbalardan olib, asar syujetiga mohirona singdirib yuborgan. Maqolada romanda qo‘llanilgan mif, afsona va rivoyatlar tahlilida struktural metoddan foydalanildi. Romanda qo‘llanilgan mif, afsona va rivoyatlarni mavzu nuqtayi nazaridan hamda g‘oyaviy mazmuniga ko‘ra quyidagicha guruhlash mumkin: Ijtimoiy tuzum va adolatli podsho haqida. Ushbu tipga kiruvchi rivoyat asar boblarida mavjud bo‘lib, romanning birinchi bobida huddi shu tipdagi Bobo Xurmo hikoyati berilgan: «Shundaykim, qadim zamonlarda ikki xesh, ikki birodar safarga chiqmish. Yo‘l yursa ham mo‘l yurib, sahroda o‘sgan bir sada tagiga borib qo‘nmish. Topgan- tutganlarini baham ko‘rib, suhbat qurmish. Shunda bir do‘st ikkinchisidan: agar senga saodat yor bo‘lib, poshsho bo‘lsang, nima qilar eding, deb so‘ramish. - Agarchand, - demish birinchi sayyoh, - saodat yor bo‘lib, poshsho bo‘lsam, yurtimda insof-u adolat o‘rnatar edim. Odamlar nimayiki orzu qilsa, hammasini ro‘yobga chiqarar edim! - Kamina poshsho bo‘lsam, -demish ikkinchi sayyoh. – Bani odam atalmish bu nodonlarni tavbasiga tayantirar edim. Qashlashga tirnoq ham qoldirmay, kafangado qilardim bularni! - Sabab? - Sababi – na yaxshilikni biladi bu gumrohlar, na yomonlikni! Ertasiga ikki sayyoh yo‘llarida davom etmish. Yo‘l yurib, yo‘l yursa ham mo‘l yurib, bir shahri azimga yetib bormish. Qarasalar, ark oldidagi maydonda odam tirband, hammaning qo‘lida bir parcha go‘sht, osmondagi qushga tikilar emish. Ma’lum bo‘lishicha, bir kun avval shahar hokimi olamdan o‘tgan, hokim befarzand bo‘lib, taxt vorisi yo‘q emish. Shu boisdan, shahar donishlari yig‘ilib, poshshoning qari burgutini uchirmoqqa ahd qilmish, toki burgut kimning boshiga qo‘nsa, o‘sha 21 odam poshsho bo‘lsin! Burgut esa falakning gardishi bilan bemehr sayyohning boshiga kelib qo‘nmish. Shahar donishlari sayyohning musofir ekanini eshitib, burgutni qayta uchirmish. Burgut maydon uzra uchib yurib, yana o‘sha sayyohning boshiga qo‘nmish. Shu yo‘sin uch marotaba uchirilib, uch marotaba sayyohning boshiga qo‘ngandan so‘ng shahar ahli uni taxtga o‘tqazmish. Sayyoh esa taxtga o‘ltirgan hamon, o‘z aytganini qilmish: mamlakat ahlini zir titratmish, behisob boj-u xiroj solib, hammani kafangado qilmish. Shunda odamlar poshsho bo‘lgan sayyohning do‘stini qidirib topmish, poshsho ustidan arz qilib, undan najot so‘ramish. Faqir sayyoh poshsho bo‘lgan do‘stining huzuriga bormish. Poshsho uni shod-xurramlik bilan kutib olmish, ammo so‘zini eshitib: “Sen bu ishga aralashma, - deb tanbeh bermish. – Agar men bu odamlarga zulm qilgan bo‘lsam, gumrohligi va nodonligi uchun shunday qildim. Agar bular nodon bo‘lmasa, Xudoning aqlsiz bir maxluqiga inonib, kaminani taxtga ko‘tarishmas edi! Beaql maxluqqa inonib meni poshsho qilishgan ekan, rahm-shafqat ne darkor bularga? Dono poshsho donolarga loyiqdur! Nodonlarga nodon poshsho yarashur!» Yozuvchining ushbu rivoyatni keltirishidan bosh maqsadi, xalqning azaliy orzusi bo‘lgan odil shoh g‘oyasini ilgari surishdir. Ushbu rivoyatdagi yaxshi, rahmdil inson asrlar davomida adolat istab, kurashayotgan xalq timsolidir. Zolim shohga aylangan kishi esa xalqning dardini eshitmaydigan, tushunmaydigan Mahmud G‘aznaviyga qiyos qilinadi. Ya’ni Mahmud G‘aznaviy ham umri mobaynida oddiy, beozor xalqqa zulm qilib kelgan, nafaqat o‘z xalqiga, balki boshqa millat xalqlariga ham o‘ta zulm ila qirib tashlagan. Hayotining so‘nggida og‘ir xastalikka chalinib, yotib qolganida, balki o‘lim ko‘ziga ko‘ringanidan qilgan ishlarini sarhisob qilib, o‘zi tomonidan jabr ko‘rganlardan uzr so‘rab, xalqqa ehson berib, gunohlarini yuvmoqchi bo‘ladi. Soxta Ibn Sino kelib, dardi sal yengillashganda yana osha zolim poshshoga aylanadi. Bobo Xurmo ushbu rivoyatning oddiygina hikoyachisi bo‘lib, hikoyatining orqasidan qattiq jazoga tortiladi, ya’ni o‘lim jazosiga mahkum etiladi. Bobo Xurmo hayotda haqiqat uchun kurashayotgan xalqning bir vakili xolos. O‘sha davrda Bobo Xurmodek 22 jabrdiydalarning son-sanog‘i yo‘q bo‘lib, yozuvchi zamon muhitini ochish uchun ulardan Bobo Xurmoni tanlaydi. Xalq obrazini yaratish va hayot haqiqatini ko‘rsatishda yozuvchi shu kabi rivoyatlardan unumli foydalangan. Aql va zakovat haqida. Yozuvchi asarda yana shunday rivoyatlardan foydalangankim, u asli haqiqiy emas, balki personajning ma’lum maqsad yo‘lida to‘qib chiqargan rivoyatidir. Ya’ni ko‘r darveshning soxta Ibn Sinoning aqlzakovatli insonligiga xalqni ishontirish, atrofiga odamlarni yig‘ish uchun to‘qib chiqargan to‘qima rivoyatidir. Ushbu rivoyatda asosiy detal bu-uzuk bo‘lib, emishki bu ulug‘lanayotgan “Ibn Sino” aql-zakovatda tengsiz bo‘lib, hatto chaqaloqligidan ota-onasini hayratlantirgan emish, bolaligidan uni judayam yaxshi ko‘radigan bir enagasi bo‘lib, u bolani juda yaxshi parvarishlaganidan bola ham unga mehr qo‘yibdi. Bir kuni bolachaning onasining uzugi qopdagi tariq ichiga behosdan tushib ketibdi, uni enaga ko‘rmay qolibdi. Uy bekasi uzukni yo‘qolishida enaganing qo‘li bor deb o‘ylab, uni uydan haydab yuboribdi. Bolacha bu holatdan qattiq istirob chekibdi va ota-onasiga tinmay yig‘lab, tariq to‘ldirilgan qopni ko‘rsatibdi. Otasi go‘dakning bu holatidan hayron bo‘lib, tariqni yerga to‘kibdi, qarashsaki uzuk qopning ichida emish. Bolaning ota-onasi cho‘ri qizdan uzr so‘rashibdi, farzandlarining zakiylidan esa juda xursand bo‘lishibdi. Demak, yozuvchi asarda shunday rivoyatni Ibn Shahvoniyning yolg‘onchi inson ekanligini, u haqida aytilgan rivoyatlar ham hatto yolg‘onga to‘laligini yoritib bergan. Hayot va o‘lim haqida. Ibn Shahvoniyning yolg‘on rivoyatlari yana davom etadi. Xuddi shu mavzuni yorituvchi soxta tabib haqidagi, uning bir davosiz dardga yo‘liqqan yigitni barmoqlarini ushlab, so‘roq-savol qilib, hayotga qaytarganini ifodalovchi rivoyatdir. Yana shuningdek, ushbu romanda sarguzasht xarakteridagi, xudolar to‘g‘risidagi rivoyatlar ham mavjud. Asarda shoir Unsuriy tomonidan aytilgan “Ne’mati ilohiy” haqidagi rivoyat yuqorida ta’kidlab o‘tganimizdek sarguzasht xarakterdagi rivoyatlardan sanaladi. Ushbu tipdagi miflar g‘arb adabiyotida, xususan, Artur yoki Breton turkumiga mansub bo‘lgan XII asr fransuz romani 23 «Tristan va Izolda»dagi «sevgi sharobi» afsonasiga mohiyatan yaqin rivoyat hisoblanadi. Xasta sulton cho‘kayotgan odam cho‘pga tirmashadi degan maqolga amal qilgan holda, Shoir Unsuriy aytgan o‘sha «ne’mati ilohiy» borligiga, bu afsonaning haqiqat ekanligiga qattiq ishonadiki. Beruniy sultonni aldashni istamay, rostini so‘zlagani uchun, bu oddiy cho‘pchak degani uchun ham uni jazolab, zindonga tashlattiradi. Shoir Unsuriy esa sultonning ko‘ziga yaxshi ko‘rinish uchun, og‘zini to‘ldirib, oltin-u javohirlarni solish, sulton mukofotiga ega bo‘lish uchun qaytaqayta yolg‘on gapiradi. Bu cho‘pchakning asarda qo‘llanilishi ikki personajning shoir Unsuriy hamda Beruniyning ruhiyatiga xos holatlarni ochishga xizmat qilgan. Asardagi xudolar to‘g‘risidagi rivoyat bu - Beruniyning Hindistondagi vedachi kohinlardan eshitgan rivoyatidir: «Go‘yo olam yaralishidan avval na quyosh bo‘lgan, na oy va na yulduz! Birinchi bo‘lib, zulmat, zulmatdan suv, suvdan esa olov bunyod bo‘lgan. Olovdan tuxum barpo bo‘lib, u ummonlar qa’rida suzib yurgan. So‘ng, tuxum ichidagi oltin homiladan hindlar xudosi Borahim tug‘ilgan. Borahim tuxumni yorib chiqqan-u uning bir pallasidan osmon, bir pallasidan yer hosil bo‘lgan, shuning uchun ham hindlar boshda tuxum shaklida yaralgan bu olamni Borahim tuxumi deb ataydilar!» Asarda hayot va o‘lim mavzusidagi Ibn Sino tomonidan aytilgan rivoyat mavjud, lekin bu rivoyat yozuvchi tomonidan hayotda sodir bo‘lgan voqeadek asar syujetiga singitiladi. Ushbu rivoyatni Ibn Sino o‘z xayollari bilan quyidagicha tahlil qiladi: «Ajal! Hayot va O‘lim! Mana, salkam qirq yildirki, bu yechilmas tugun Ibn Sinoning hayolini betinim band etib keladi, bu chigal sir-asrorning tagiga yetish orzusida u qay ko‘chalarga kirib chiqmadi, ne-ne dorularni yaratmadi! Ajab hol: yoshlikda, Buxoro hokimi Nuh ibn Mansurni davolab, uning kutubxonasidagi Abu Bakr ar-Roziy, Buqrot hakim va Jolinus kitoblarini «chaynamay yutib» yurgan chog‘larida, kelgusida uning uchun yechilmaydigan jumboq bo‘lmasligiga, hatto ajalga ham davo topishiga amin edi. Endi esa minglab giyohlar sirini anglab, serjumboq tabiatning ko‘p hodisalariga tushunganida esa, yoshlik orzularining puchligiga inondi. Hayhot, tabiat sirlarini o‘rgangan sayin uning tagi chuqurlashib 24 bormoqda, bir jumboqni yechsa, ikkinchisi, ikkinchisini yechsa, uchinchisi ro‘baro‘ bo‘ladi. Mana, soqoliga oq oralab, ko‘zidan nuri, belidan quvvati keta boshladi hamki, ilm bobidagi bu quvdi-qochdining intihosi ko‘rinmaydi» 11 . Asarda Ibn Sino tomonidan Beruniyga qarata Bani odam haqidagi rivoyatni so‘zlab beradi: «Bir donishmand bani basharning nopok istaklari va tuban ehtiroslarini bir uyga qamab qo‘yilgan uch maxluq – odam, to‘ng‘iz va arslonga o‘xshatgan ekan. Bani odam deganda u aql-idrokni nazarda tutibdi, to‘ng‘iz deganda insonning chirkin xohishlarini, arslon deganda esa qahr-u g‘azabini nazarda tutibdi. Bu uch maxluqning qaysi biri zo‘r chiqsa, qamalgan uyda o‘sha ustunlik qilar emish. Bu qissadan hissa shulki, to‘ng‘iz bilan sher, ya’niki tuban ehtiroslar qanchalik zo‘r bo‘lmasin, bani odam, ya’niki aql-idrok yengusidir!» Ushbu rivoyat asardagi voqealarning kelib chiqish manbaidir. Asardagi voqealarning mohiyati shu rivoyat orqali ochib beriladi. Xulosa qilib aytishimiz mumkinki, Odil Yoqubov «Ko‘hna dunyo» romanida xalq og‘zaki ijodiga murojaat etib, ana shunday ibratli rivoyat va hikoyatlaridan asar syujetini yoritib, uning mazmun-mohiyatini ochish uchun juda o‘rinli foydalangan. O.Yoqubovning romanchiligi zamonaviy o zbek nasrining badiiy tasvirʻ imkoniyatini, ko rku salobatini ko rsatishi bilan xarakterlidir. Muallif bu asarida ʻ ʻ inson, uning hayotdagi o rni, o z taqdirini belgilashdagi ishtiroki, adolat, haqiqat ʻ ʻ va ularning tantanasi to g risidagi qarashlarini rivoyatlar yordamida mohirona turli ʻ ʻ tabiatli shaxslar qismati misolida ifoda etadi. Yozuvchi inson hayoti ma’nisini anglamoqchi bo lgan faylasuf sifatida ko rinadi. ʻ ʻ 11 www.ziyouz.com. 25 II bob yuzasidan xulosa Odil Yoqubov nasrida tarixiy shaxs obrazining yaratilish tamoyillari izchil rivojlantirilib borilgan. Yozuvchi tarixiy shaxsni faqat tarixiy manbalarda qayd etilgan holati bilan cheklab qo‘ymaydi, balki uni badiiy tafakkur orqali qayta yaratadi. Tarixiy shaxs real tarixiy asosga ega bo‘lgan holda, badiiy qahramon darajasiga ko‘tariladi. Tarixiy shaxs va badiiy qahramon munosabati masalasi muhim jihatlardan biridir. Odil Yoqubov ijodida tarixiy shaxs obrazining asosiy vazifasi davr muammolarini, ijtimoiy ziddiyatlarni va insoniy mas’uliyatni ifodalashdan iborat. Shu sababli tarixiy shaxs obrazi yozuvchi nasrida passiv kuzatuvchi emas, balki voqealarning faol ishtirokchisi sifatida tasvirlanadi. Muallif tarixiy shaxsning ruhiy kechinmalari, ichki ziddiyatlari va qaror qabul qilish jarayonini chuqur yoritish orqali uning insoniy qiyofasini ochib beradi. Bu esa tarixiy shaxsni mavhum timsol emas, balki o‘quvchiga yaqin, tushunarli va ta’sirchan obraz sifatida qabul qilish imkonini yaratadi. Shaxs obrazining nutqi, ichki monologi va ruhiy holati yozuvchi tomonidan alohida e’tibor bilan ishlangan. Odil Yoqubov tarixiy shaxsning tashqi harakatlaridan ko‘ra, uning ichki dunyosini ochishga ustuvor ahamiyat beradi. Tarixiy shaxs obrazida tashqi voqealar ichki kechinmalar bilan uzviy bog‘lanib, xarakter mantiqan va tabiiy tarzda shakllanadi. Bu esa obrazning badiiy ishonchliligini ta’minlaydi. Yozuvchi tarixiy shaxs obrazini yaratishda davr muhitini mustaqil badiiy omil sifatida ishlatadi. Tarixiy shaxs atrofidagi ijtimoiy muhit, mafkuraviy bosim, xalq kayfiyati va ma’naviy ziddiyatlar obraz xarakterining ochilishida muhim rol o‘ynaydi. Shunday qilib, tarixiy shaxs alohida ajratilgan figura emas, balki murakkab tarixiy-madaniy makon ichida shakllanadigan tirik obraz sifatida namoyon bo‘ladi. Odil Yoqubov tarixiy shaxs obrazini yaratishda baholovchi yondashuvdan qochadi. Yozuvchi tarixiy shaxsni mutlaq ideallashtirish yoki keskin qoralash yo‘lini tanlamaydi. Aksincha, obrazdagi qarama-qarshiliklar, ichki ziddiyatlar va noaniq tanlovlar orqali tarixiy shaxsning murakkab insoniy tabiatini ochib beradi. Bu holat tarixiy shaxs obrazining ko‘p qirrali va hayotiy bo‘lishini ta’minlaydi. Odil Yoqubov nasrida tarixiy shaxs obrazining yaratilishi izchil, mantiqli va puxta tizimga ega ekanini ko‘rsatadi. Ushbu 26 tizim tarixiy shaxsni badiiy qahramon darajasiga ko‘tarish bilan birga, tarixiy mavzuning falsafiy va ma’naviy talqinini chuqurlashtirishga xizmat qiladi. Shu jihatdan Odil Yoqubovning “Ulug‘bek xazinasi” romani milliy adabiyotimizdagi ahamiyatli asarlardan biri hisoblanadi. Bu roman Odil Yoqubovning romannavis sifatidagi eng muvaffaqiyatli asarlaridan biridir. 27 UMUMIY XULOSA Odil Yoqubov nasrida tarixiy shaxs obrazi oddiy tarixiy personaj sifatida emas, balki muayyan davr tafakkuri, ijtimoiy ong va insoniy mas’uliyatni mujassamlashtiruvchi murakkab badiiy hodisa sifatida talqin etilganini ko‘rsatadi. Yozuvchi tarixiy shaxsga murojaat qilish orqali o‘tmishni ideallashtirish yoki sof tarixiy ro‘yo yaratishni maqsad qilmaydi, aksincha, tarixni zamonaviy inson tafakkuri bilan bog‘laydi va uni bugungi kun uchun muhim bo‘lgan ma’naviy- axloqiy masalalarni yoritish vositasiga aylantiradi. Odil Yoqubov uchun tarixiy shaxs – bu tayyor qahramon emas, balki badiiy izlanish natijasida shakllanadigan individual obrazdir. Yozuvchi tarixiy shaxsni qat’iy ijobiy yoki salbiy qolipga solmay, uni ichki ziddiyatlarga boy, tanlov qarshisida turgan, mas’uliyat va shaxsiy manfaat o‘rtasida iztirob chekayotgan inson sifatida tasvirlaydi. Bu esa tarixiy shaxs obrazining psixologik chuqurligini ta’minlab, uni zamonaviy o‘quvchi uchun ham dolzarb va tushunarli qiladi. Yozuvchi tarixiy shaxs obrazini yaratishda tarixiy haqiqat va badiiy to‘qima o‘rtasidagi muvozanatni saqlashga intiladi. Tarixiy faktlar asar uchun asos vazifasini bajarsa-da, ular ijodiy talqin orqali kengaytiriladi, umumlashtiriladi va estetik mazmun bilan boyitiladi. Natijada tarixiy shaxs real tarixiy asosdan uzilmagan holda, badiiy tafakkur mahsuliga aylangan mukammal obraz sifatida namoyon bo‘ladi. Odil Yoqubov nasrida tarixiy shaxs obrazi orqali milliy ruh va davr muammolari chuqur yoritiladi. Yozuvchi tarixiy shaxs taqdiri misolida jamiyat va shaxs munosabati, hokimiyat va vijdon, burch va erkinlik kabi umuminsoniy masalalarni ko‘taradi. Bu jihat yozuvchining tarixga faqat o‘tmish hodisasi sifatida emas, balki hozirgi va kelajak uchun saboq beruvchi ma’naviy tajriba sifatida qarashini yaqqol namoyon etadi. Odil Yoqubov tarixiy shaxs obrazini yaratishda muallif pozitsiyasini ochiq didaktik shaklda emas, balki badiiy voqelik, xarakterlar to‘qnashuvi va ruhiy kechinmalar orqali ifodalaydi. Bu esa yozuvchi nasrining estetik ta’sir kuchini oshirib, o‘quvchini mustaqil xulosa chiqarishga undaydi. Natijada tarixiy shaxs obrazi faqat muallif qarashlarini ifodalovchi vosita bo‘lib qolmay, balki o‘quvchi tafakkurini faol harakatga keltiruvchi badiiy hodisaga aylanadi. Odil Yoqubov nasrida tarixiy shaxs obrazining yaratilishi muayyan badiiy, 28 estetik va g‘oyaviy qonuniyatlarga asoslanganini tasdiqlaydi. Yozuvchi tarixiy shaxs obrazini yaratish orqali o‘zbek nasrida tarixiy mavzuning yangi badiiy talqinini shakllantirgan, tarixiy shaxsni insoniylik, mas’uliyat va ma’naviy tanlov timsoliga aylantirgan. Ushbu xulosalar Odil Yoqubov ijodini yanada chuqurroq o‘rganish, shuningdek, o‘zbek tarixiy nasrining rivojlanish tamoyillarini aniqlashda ahamiyatli qiladi. 29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Asosiy adabiyotlar 1.“Yulduzli tunlar” “Sharq” nashriyoti-2016. 2.Karimov N. XX asr adabiyoti manzaralari. T.: O‘zbekiston,2008 3.Ko‘chirma N. G‘. Nizomiddinovning «Boburiylar davri Hindiston turkiy tili va adabiyoti» kitobidan olindi. – Toshkent, 2010, 46–48-betlar 4.Niyozmetov B. Odil Yoqubov “Ulug bek xazinasi” romanida tarixiylik va ʻ zamonaviylik. // American journal of education and learning. 5.Normatov U. Ijod sehri . – T.: Sharq,2007 ‖ 6.Nuriddinova M. “Yulduzli tunlar” romanida bobur va tohir obrazlari. // xxi asrda innovatsion texnologiyalar, fan va ta’lim taraqqiyotidagi dolzarb muammolar. 7.Qodirov P. “Yulduzli tunlar”. T: “Sharq” nashriyoti -2016. 8.Rasulov A. Tanqid, tahlil, baholash. T.: Fan,2006 9.Sabirdinov A., Davronova M. Odil Yoqubov qissalarida tasvir va talqin. // Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. 10.Sharafiddinov O. Adabiyot – hayot darsligi. – T.: Badiiy adabiyot nashriyoti,1980 11.Sultonova U., Shermatova M. Pirimqul Qodirovning “Yulduzli tunlar” asaridagi qahramon obrazlar tavsifi. // Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. 12.Yo‘ldoshev Q. Badiiy tahlil asoslari. T.: Yangi asr avlodi,2003 13.Yoqubov O. So‘z. Birinchi kitob-T.: “Sharq” nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Bosh tahririyati 3. Pirimqul Qodirov “Yulduzli tunlar” kirish so‘z 1999 II. Elektron adabiyotlar 14.https:/tafakkur.net 15. 16. 30 17.www.jadid.uz 18. www.natlib.uz 19. 20. 31

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. ODIL YOQUBOV NASRINING G‘OYAVIY-BADIIY ASOSLARI

1.1. Odil Yoqubovning qissalari badiiyati

1.2. Yozuvchi ijodida tarixiylik va zamonaviylik uyg‘unligi

I bob yuzasidan xulosa

II BOB. ODIL YOQUBOV NASRIDA TARIXIY SHAXS OBRAZINING YARATILISH TAMOYILLARI

2.1. Tarixiy shaxs va badiiy qahramon munosabati

2.2. Tarixiy shaxs obrazini yaratishda xalq hikoyachiligining o‘rni

II bob yuzasidan xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить