Og`zaki latifalarda sujet, kompozitsiya va konflikt - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	190.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Og`zaki latifalarda sujet, kompozitsiya va konflikt

Купить

“Og`zaki latifalarda sujet, kompozitsiya va konflikt”

Reja K I R I SH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3-5 I BOB. Og`zaki latifalarning janr xususiyatlari. . . . . . . . . . . . . . . . .. 6-18 I.1. Latifa kompozitsiyasi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . 19-29 I.2. Latifa janrida sujet. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …. . . 30-38 I.3. Latifa janrida konfiliktning ba`zi xususiyatlari. . . . . . . . . . . . . . . . . 39-42 II BOB. Og`zaki latifalarda badiiy nutq shakllari. . . . . . . . . . . .. . . .. 43-44 II.1. Aytuvchi nutqi xususiyatlari. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . 45-51 II.2. Latifa – monologik hikoya sifatida. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52-55 II.3. L

KIRISH Mavzuning dolzarbligi . Xalq og`zaki ijodi umumxalq madaniyatining tarkibiy qismi bo`lib, xalq va millatning shakllanishi, taraqqiyoti, ma`naviy ehtiyojini qondirishda asrlar bo`yi muhim ahamiyat kasb etib kelgan. O`zbek xalq og`zaki ijodi janrlaridan doston, ertak, maqol, topishmoq va askiya janrlari folklorshunoslikda keng o`rganilgan. Lekin kichik nasriy janr sanalmish latifa janr sifatida monografik tarzda tadqiqot manbai bo`lgan emas. Badiiy jihatdan ixcham, ammo ulkan mazmuniy qamrov asosiga qurilgan bu janr o`tmish nasrida ham, bugungi kunda ham o`z mavqeiga ega. Latifaning yashovchanligi uning mustaqil janr sifatida o`rganilishini taqozo etadi. Qolaversa, mazkur janrning o`rganilishi bugungi kunda anekdot deb atalmish g`arb hamda rus folklori tomonidan yaratilgan asarlar bil

- boshqa nasriy janrlarga qiyoslash orqali latifaning janr xususiyatlarini belgilash; - latifalarning kompozitsion tarkibi, xususan, syujet va uning yaxlitligini ta`minlovchi elementlar tizimini aniqlash; - konflikt, uning mazmuni, funksiyasi va latifa syujeti tarkibida tutgan o`rnini belgilash; - latifalardagi badiiy nutq shakllarining qo`llanishidagi o`ziga xoslikni belgilash. Bitiruv malakaviy ishning obyekti . Bitiruv malakaviy ishimizga jalb etilgan materiallar S.Abdulla va A.Rahmat tomonidan to`planib, chop etilgan “Nasriddin Afandi latifalari” (1960), B.Sarimsoqov va F.Yo`ldoshevalar to`plab nashrga tayyorlagan “Afandi latifalari” (1990) kabi ommaviy to`plamlardagi asarlar tadqiqot obyekti sifatida tahlil etildi. Bundan tashqari, ishda ro`znoma va boshqa ilmiy-ommabop nashr lardan o

Bitiruv malakaviy ishning ilmiy va amaliy ahamiyati . Ishning ilmiy- nazariy ahamiyati, avvalo, latifalarning monografik tarzda keng qamrovda tadqiq qilinishida namoyon bo`ladi. Tadqiqotda bildirilgan ilmiy mulohazalar latifa poetikasini yaxlit tahlil qilishning ustuvor yo`nalishlarini belgilashga xizmat qiladi. Latifalar qasidagi folklorshunoslikda mavjud bo`lgan qarashlarga tanqidiy yondashilib, bundan chiqarilgan xulosalar, latifa poetikasi va tarixi badiiy-estetik jihatdan to`g`ri aniqlandiki, bu ishning ilmiy-nazariy ahamiyatini tashkil qiladi. Amaliy jihatdan mazkur ish folklor nazariyasida latifa haqidagi ilmiy qarashlarni yana chuqurlashtirishda, “O`zbek xalq og`zaki poetik ijodi” fani bo`yicha yangi o`quv-metodik qo`llanmalar va darsliklar yozishda, akademik litseylar hamda oliy o

I BOB O`g`zaki latifalarning janriy xususiyatlari. O`zbek folklorshunosligida har bir janrning o`ziga xosligi, janr atamasining ma`nosi, janrning genezisi va poetikasi maxsus o`rganilgan tadqiqotlar anchagina. Xalq orasida “afandi”, ilmiy kitoblarda “latifa” deb yuritiluvchi og`zaki nasrga oid janrning atamasi haqida ko`pgina fikrlar bildirilgan. Shunga qaramay, bitiruv malakaviy ishimiz uchun mustahkam ilmiy asoslangan atama qo`llash maqsadida biz quyida “latifa” terminining lug`aviy hamda istilohiy ma`nolari haqida to`xtalishni lozim topdik. Adabiyotshunoslik terminlari lug`atida yozilishicha, “Latifa (arabcha – go`zal, yoqimli so`zidan, ko`pligi latoyif - latifalar, go`zal so`z va hikoyalar) - xalqning nozik fahmlilik bilan aytilgan kulgili kichik hikoyasi. Latifa ba`zan nodira, zarifa

Latifa janrining xususiyatlarini yoritishni uning mavjud janrlar tasnifida tutgan o`rnini belgilashdan boshlaymiz. Professor T.Mirzayevning yozishicha, epik tur “doston, ertak, afsona, rivoyat, lof, latifa”, - kabi janrlarni o`z ichiga oladi. O`zbek xalq nasriy janrlarini tasnif qilish tajribasini boshlab bergan K.Imomov nasriy turga oid asarlarni ikki katta turkumga ajratadi. “Birinchi turkumga asosan naqliy asarlar - ertak, matal, mif va og`zaki hikoya, latifa va loflar, ikkinchi turkumga esa, asosan, tarixiy fakt bilan bog`liq bo`lgan asarlar - afsona va rivoyatlar kiradi”,- deydi. Tasniflashda janrlarning asosan badiiylik darajasi, ya`ni xayoliy yoki hayotiyligi, syujet va kompozitsiyasining o`ziga xosligi, motivlari, funksional-semantik xususiyatlari e`tiborga olingan. O`zbek folklori

Ikkinchi guruh - hikoya voqealari uydirma, badiiylikka asoslangan janrlar atalib, tarkibi ertak, latifa, naql va loflardan tashkil topadi”. Bu tasniflarning biz uchun qadrli tomoni shundaki, ularning barchasida latifa janri mustaqil janr sifatida ko`rsatilib, uning umumiy xususiyatlari e`tirof etilgan. Endi olimlarimizning latifaning xususiy xossalari qasidagi fikrlariga e`tibor qilsak. R.Muqimov: “Latifa bayon qilishning kichik hikoya formalaridan...” “Latifalarning xushchaqchaq, optimizm to`la mazmuniga muvofiq ularning ixcham, xalqchil formasi ham mavjud. Shu sababdan har bir latifada konflikt, tip yaratish yo`li, obrazni xarakterlash usuli ham mazmunga yarasha ixcham, chingillama tus oladi...”. “Latifalar uchun qahramonlarning chuqur xarakteristikasi xos emas, ularning ko`pchiligi asos

turadi” 1 , K.Imomov: “Latifaning janr sifatida shakllanishida ertak, rivoyat, lof, askiya va maqollarning ta`siri kuchli bo`lgan. Latifalar satira va yumorga asoslanadi. Bu - uning o`ziga xos belgilaridan biri. Latifalarning syujet tuzilishi ixcham... konflikt turli-tuman to`qnashuvlarda yuz beradi... yechim tasodifan ko`tarilgan kulgi - qahqaha yoki so`z o`yiniga asoslanadi. So`z o`yini esa asar kulminatsiyasini tashkil etadi. Latifa janrining yana bir o`ziga xos tomoni asarlarning yagona qahramon - Nasriddin afandi obrazi bilan bog`liqligida ko`zga tashlanadi” 2 ,- kabi fikrlar mavjud. Bu fikrlar bir-birini to`ldirib turibdi. Endi latifa janriga yaqin bo`lgan anekdot janri qasidagi fikr-mulohaza, ta`riflarni ko`rib o`tsak. Latifa janri xususida qalam tebratgan olimlarimiz uni “G`arb va

Latifada hayotning kichik bir lahzasi bayon etiladi. Aniq va mufassal, go`zal bayon etish latifaning asosiy shartlaridandir. Latifago`ylik va hikoyachilik bir-biridan farq qiladi. Bunga hajm muxtasarligi, latifaning ma`nosi sababdir. Latifalarning ertak va hikoyatlardan farqlanishi unda uchraydigan metonimiya, kinoya, majoz, hozirjavoblik va askiyago`ylikda ko`rinib, latifaning janr xususiyatlarini oydinlashtiradi. Shirin so`zlilik bilan qiziqarli qilib ijro etish latifaning badiiy ifoda usullaridan hisoblanadi. So`zlovchining majoziy ma`noli so`z va gaplari yangi ma`no hamda o`zgarishlar berib, eshituvchining diqqatini jalb etadi. Ba`zi so`zlovchilar latifa aytish paytida ko`p iboralarni ishlatib, tinglovchini zavqlantiradi. Haqiqiy yumor dunyoqarash, shavq va zavqqa bog`liq. Agar so`zlov

ataylab o`zini go`llikka soladi. Bunday kompozitsion joy almashtirish holatlari sodda shaxslarni ko`rsatish uchun qo`llanadi. Ijtimoiy-maishiy ertaklarda nasihatomuz satira va ibratli yumor asosiy o`rin egallaydi, hajviy ertaklarda esa sarkazmga o`tuvchi ochiq o`tkir kulgi birinchi o`ringa olib chiqiladi. Bu ertak turlari latifadan umumiy kompozitsion o`zgachaligi, ancha yoyiq hajmdaligi bilan farqlanadi. Bu birinchi navbatda personajlarni mukammal tavsifida, voqealarning detalli tasvirida, an`anaviy ekspozitsiya, tugun va tugallama, barqaror formulalar (uchlik, sonlarning takrori va b.) mavjudligida yaqqol ko`rinadi. Maishiy hajviy ertaklarda qadim o`tgan zamonlarning voqea-hodisalari xayoliy tarzda so`zlanadi. Shuning uchun tasvirlanuvchi voqealar eshituvchi tasavvuridan uzoqda bo`ladi v

kelmoqda. Ijtimoiy hayotdagi illatlarni majoziy obrazlar vositasida oshkor etib, insoniyat badiiy tafakkuri takomilida, odamlar orasida odob-axloqni targ`ib qilishda jamiyat taraqqiyotiga ko`mak berib kelayotir. A.Potebnya iborasi bilan aytganda, doimo o`zgaruvchan hayotdagi voqea- hodisalarni - ega deb tushunsak, uni doimo o`ziga xos holda tushuntiruvchi masalni - kesim deb anglashimiz kerak. Ma`lumki, masalda turli-tuman hodisalarga javob topa olamiz. Biror maqsadni izohlash uchun keltirilgan masal hayotdagi muhim masalalarni o`ziga xos badiiylikda ifodalaydi. Masal janriga xos bo`lgan tamoyillardan biri ixchamlikdir. Obraz, voqea, hayotiy tasvir yaratishdagi ixchamlik, fikrni siqiq va sodda qilib ifodalash, badiiy vositalarni tejab ishlatish, katta g`oyaviy mazmunni majoz yo`li bilan o`

obrazi faqat yordamchi badiiy detal vazifasini bajaradi. Masallar voqelikni majoziy ifodalasa, latifalarda majoz faqat qahramon nutqida ishlatiladi. Masal va latifaning o`xshash xususiyatlaridan biri, ulardagi obrazlar an`anaviy bo`lganligi sababli asrlar mobaynida asardan-asarga ko`chib yurishidir. Masal janri xususiyatlarini belgilovchi asosiy elementlardan biri qat`iy syujetlilikdir. Syujet latifa janriga nisbatan masal tuzilishida nisbiy turg`unlikka ega. Shuning uchun kompozitsion bo`laklar, ya`ni syujet qurilishidagi qolip, andoza hech vaqt o`zgarmaydi. Bu andozadan masalchilar qayta-qayta foydalanadilar, ilgari qo`llangan obrazlar va g`oyaviy motivlarni yangi mazmun bilan ifoda etishaveradi. Masal syujetining qurilishi, voqeabandligi o`ziga xos. Kuchli konfliktga asoslangan, izchil

ishtirok etadi. Shunda ham avtor masal bayonining boshqaruvchisi bo`lib qolaveradi. Avtor masaldagi voqeaga o`z munosabatini bildirish uchun masal hikoyasini ifodalovchi qissani maqol bilan ifodalaydi. Bu qissa esa syujetning muqaddimasi o`rnida kelib, kompozitsiyaning ajralmas bo`lagi bo`lib hisoblanadi va asar mazmuniga ishora qiladi. Pichingli til - masal janrining doimiy xususiyatlaridan biri. Adabiyotshunoslikda ezopcha tildan foydalanishning sabablarini turlicha izohlaydilar. Masalchi fikrni niqoblash uchun kinoyaviy usuldan foydalanadi, degan tushuncha bilan birga bunday tilga voqelikni badiiy ifoda etishning bir shakli sifatida ham qaraydilar. Masalning shakliy-badiiy xususiyatlari, g`oyaviy mazmuniga qarab, olimlar uni bir necha turlarga ajratishgan. Masalan, M.L.Gasparovda masal-

voqealar, obrazlar tipiklashtiriladi. Tabiat manzaralari, kishilar obrazi, voqealar rivoji, yechim, xulosalar ixcham, o`ynoqi, o`tkir ifodalar bilan beriladi. Askiyaning va latifaning bosh vazifasi tomoshabinlarni kuldirish, so`z vositasi bilan kulgi chiqarishdir. Lekin bu kulgi bekorchi kulgi emas, balki ma`lum maqsadga yo`naltirilgan ma`noli, jozibali qahqahadir. Chunki askiyachilar va latifachilar kuldirib, odamlarga ko`tarinki xush kayfiyat bag`ishlaydi, kulgi yordamida insoniylik g`oyalarini targ`ib qilib, ko`pchilikning ongiga ta`sir ko`rsatadilar. Askiyaning an`anaga aylangan, mukammal usuldagi turi payrov deb ataladi. Payrov kompozitsiyasi ikki fikrning bir-biriga qarshi qo`yilishidan iborat. Xuddi mana shu narsa askiyani latifaga yaqinlashtiradi. Bu fikrlar o`zaro bir-birini inkor

topish mumkin. Ko`p janrlar, jumladan, rivoyatlar, masallar, tamsiliy hikoyatlar xalqdan xalqqa, asrlardan asrlarga ko`p o`zgarishlar bilan o`tib, o`zining janriy xususiyatini o`zgartirgan va latifalarga aylanib ketishgan. Ularning farqini aniqlashda janrning uslubiy va badiiy xususiyatlari yordam beradi. Badiiy nasriy asarlar qurilishi, odatda, mavzu va g`oyaviy niyat muvofiqligi, voqelikni estetik aks ettirish tamoyili bilan birga o`zining takrorlanmas ichki mantiqiy syujet rivojiga ega. Badiiy asarning g`oyaviy-estetik yaxlitlikka erishuvida uni tashkillashtiruvchi kompozitsiya katta ahamiyatga ega. O`zbek xalq latifalarining kompozitsion xususiyatlari shu paytgacha alohida obyekt sifatida o`rganilmagan. Janrning umumiy tadqiqiga bag`ishlangan folklorshunoslar ishlarida latifa tuzilishi

Latifa - xalq og`zaki ijodining eng kichik nasriy janri. U tugallangan syujet va kutilmagan yakunga ega. Bu janr qadimiy bo`lib, o`ziga xos komik fikrlash tarzi qadim zamonlarda yuzaga kelib, sayqallanib, alohida estetik idrok shakli sifatida shakllangan. Davrlar, odamlarning hayot tarzi, tarixiy voqealar o`zgardi, lekin o`rnashgan estetik fikrlash shakli yangi paydo bo`lgan mazmunga moslashaverdi, o`zi ham boyidi va shu bilan birgalikda janr matnlari miqdorini ham boyitdi. Xalq og`zaki ijodining eng ommabop janrlaridan biri - latifa yashovchan bo`lib chiqdi. U bugungi kunda ham faol rivojlanayotgan janrdir. Bu esa xalqning ko`pdan ko`p latifalar yarata turib, avvaldan yaratilgan an`anaviy badiiy vositalardan foydalanganligini bildiradi. “Anekdot - qandaydir murakkab hodisa. P ovest, roman

Chunki har bir janr imkoniyatlari uning tarixi, g`oyaviy-badiiy xususiyati, syujet va kompozitsiyasi, til va stil vositalarini belgilab chiqish, ularning turmushdagi o`rni va zaruriy funksiyasini ochib beradi”, - deb yozgan edi. Latifa va uning poetikasi hanuzgacha xalq og`zaki ijodining ko`pdan ko`p yechilmagan muammolaridan biri bo`lib qolmoqda. 19

I.1. Latifa kompozitsiyasi Latifa kompozitsiyasi va uning tamoyillari Barcha nashr qilingan latifalarni qiyosiy o`rganish bizga quyidagi kompozitsion tamoyillarni ajratishga imkon berdi: 1. Elementlararo zid munosabat tamoyili; 2. Elementlararo mantiqiy izchil munosabat tamoyili. Bu tamoyil syujet harakatiga asoslangan folklorning hamma asarlariga xos. Shu o`rinda S.Madiyev ko`rsatib o`tgan tamoyillarni ham aytishimiz joizdir. Uningcha “Xalq latifalari asosan uch tamoyil asosida quriladi: I. So`z o`yini, o`tkir zehnlilik, kutilmaganlik va boplab javob qaytarish asosida. Bunday latifalarda ijobiy personajlar qiyinchiliklarni osonlik bilan yengib, xarakter xususiyati yordamida salbiy personajlarni kulgili ahvolga solib qo`yadi. II. Tasodifiy va kutilmagan holatlar, personajlarning kulgili, b

lekin Afandi uning hujumini mantiqiy jihatdan barbod qildi. Natijada, hujum qiluvchi tomon ranjib qoldi. Boy Afandini aldamoqchi bo`ldi, lekin o`zi aldanib qoldi va hokazo. Shuning uchun dastlabki muomalani mantiqiy o`zgartirish usulini latifa janrining muhim xususiyati deb hisoblashimiz mumkin. Mana shu xususiyatga binoan latifalarni asl latifalar va latifa nomi bilan atalayotgan boshqa hikoyachalar tarkibiga ajratish mumkin. Ahmoqlar, dangasalar haqidagi matnlarni latifa deb bo`lmaydi. Ular haqiqatan ham qisqa, yumoristik. Ularda qandaydir darajada o`z syujeti va kutilmagan yakuni ham bor. Ular umumiy tavsiflardan boshqa latifaga tegishli hech narsaga ega emas. Endi dastlabki fikrni teskari yo`naltiruvchi latifani ko`rib chiqamiz. Buning uchun hayotiy, oilaviy “Husn-jamol va non” nomli l

cheklanmaydi. Misol uchun “Eshakdan farqi qancha?” 1 nomli latifa matnini olaylik. Afandi bir kuni saharda hammomga tushgan edi, qorong`ida paypaslanib borib, supada o`tirgan bir kishining yoniga o`tirib qoldi. O`tirgan odam mamlakatning podshosi edi. Afandining yaqin o`tirganiga achchig`i kelib: - E, befarosat odam, sen bilan eshakning orasida qancha farq bor? - dedi. Afandi darhol ikki orani qarichlab ko`rib: - Ko`p emas, ikki qarich ekan, xolos, - dedi. Bu matnda podsho fikri oddiy fuqaroga qarshi yo`naltirilgan. Shuning uchun uning mazmuni oddiy fuqaro xususiyatini baholashga teng. Afandi o`zining javobida (ikkinchi element) podsho fikrining faqatgina mantiqiy mazmunini barbod qilib qolmasdan, balki uni aksiga o`zgartiradi. Endi podshoning o`zi eshak bo`lib qoladi. Chamasi, o`zbek xalq

xotinining “mening husnu jamolimga qarasangiz, to`yasiz”, - degan gapi o`ziga qarshi yo`naltirilayapti. Ya`ni husnu jamoli o`tkirlik qilayotganligi uchun ham unga non botirib yemasa, ichini kuydirib yuboradi. Podshoning “sen bilan eshakning orasida qancha farq bor?” - degan gapi o`ziga qarshi yo`naltirilib, “ikki qarich ekan, xolos”, - degan javobni oladi. Elementlar orasida yana bir munosabat xili mavjud. Biz uni mantiqiy izchillik, biriktiruvchi munosabat deb atasak bo`ladi. Syujet harakatiga asoslangan har qanday badiiy asar mantiqiy izchillik tamoyiliga binoan rivojlanadi. Masalan, quyidagi latifa voqealari butunlay shu tamoyil asosida rivojlangan. Bir baxil Afandidan so`radi: - Siz ham pulni sevasizmi? - Albatta! - dedi Afandi. - Nega endi? - Chunki, - dedi Afandi, - pulim bo`lsa seng

- Afandi, bilasizmi, sizning xotiningiz doim daydib, yallo qilib yuradi! Bu yaxshi emas, siz unga yaxshi xulq qoidasini uqtirsangiz bo`lardi. - Siz yolg`on gapiryapsiz, - javob berdi Afandi. - Agar bu, shunday, siz aytganday bo`lganda, u bir marta bo`lsa ham menikiga ham kirib o`tgan bo`lardi. Misol uchun keltirilgan ikki voqea bir-biriga zid emasligini payqash oson. Aksincha, ular bir xil ma`noni ifodalashyapti: xotini doim daydib yallo qilib yuradi va u o`z uyida bo`lmaydi. Bunday tuzilmani “a  a” ifodasi tarzida yozishimiz mumkin. Bu yerda “a” ikki voqea ma`nosining o`xshashligini ko`rsatsa, ular orasidagi aloqa nisbati bu o`xshashlikni inkor etyapti. Shunday qilib, janr matnining ikkinchi yarmi o`xshash qismlarning zidligidan iborat. Shunday qilib, latifa janrini ikki katta guruhdagi

ko`lamiga, takrorlanmas ko`p sonli obrazlarga ega bo`ladi. Guruhlarning tuzilmasini tashkil etuvchi materialning xususiyatiga binoan, ularning har birini bir necha guruhchalarga ajratish mumkin. To`liq tahlilga da`vo qilmasdan, biz quyidagi kompozitsiyaviy usullarga e`tiborimizni qaratamiz. 1. Mushtarak nisbatni zid nisbatga aylantirish va aksincha yo`naltirish usuli. 2. Umumiylikdan xususiylikka va nisbatni aksincha yo`naltirish usuli. 3. Ma`no bo`linishi va uni har xil munosabatga qo`yilishi usuli. Materialning mushtarak nisbatini zid nisbatga aylantiruvchi va aksincha bo`lishiga xizmat qiluvchi narsa - tushunchadir. Bunga shunday misol keltiramiz. Afandi bir boy savdogarning o`g`li bilan gaplashib o`tirib: - Otang yangi xotin olibdi deb eshitdim, qalay oralari yaxshimi? - deb so`rab qol

Ikki ma`no ham o`z kuchini saqlab qolyapti, lekin birinchisi o`z asl ma`nosida, ikkinchisi esa teskari ma`noda. Bu ziddiyatni biriktirishga nima asos bo`lib xizmat qilmoqda? Ma`lumki, “rahmat” so`zining umumiy ohangi. Aynan mana shu Afandiga o`z inkorini tasdiq shaklida ifodalashga asos bo`lmoqda. Latifalarning “a  a” tuzilmali guruhining matnlari shunday mexanizmga asoslanadi. Latifalarning bir-birini inkor etuvchi mushtarak voqeali tuzilmasi ham shunday alohida tushunchadan foydalanadi. Lekin bunda mexanizmni teskari aylantiradi. “Axloq qoidasi” latifasini eslaylik. Afandining xotini doim daydib yallo qilib yuradi va u o`z uyida bo`lmaydi. Bu holatda har xil so`zlarning bir tushunchani ifodalashi asos bo`lmoqda. Bu guruhdagi matnlarda isbot qilinayotgan narsani inkor etish uchun fikrnin

Tuzilmani tashkillashtiruvchi uchinchi usulni ko`rib chiqamiz. U ancha murakkabroq, chunki tushuncha bo`linishi uni har xil munosabatga qo`yilishi yo`li bilan bo`ladi. Bunga shunday misol keltiramiz. Amir Temur vaziri bilan Nasriddin Afandini olib, ovga chiqdi. Xiyla ov qilgandan keyin, Amir ustidagi chakmonini yechib, Afandiga berdi. Buni ko`rgan vazir ham chakmonini Afandiga uzatdi. Amir Afandiga tegishdi: - Afandi, ustingizga biz bir eshakning yukini ortib qo`ydik-a? - Koshki edi bir eshakning yuki bo`lsa? - dedi Afandi. - Ustimda ikki eshakning yuki bor 1 . Bu syujetdagi ikki voqeada bitta yuk ikki xil nisbatga qo`yilayapti. Birinchisida o`lchov haqida bo`lsa, ikkinchisida yukning kimga qarashli ekanligi haqida aytilyapti. Lekin ikkinchi voqeada, ya`ni Afandining javobida, birinchi ma`

Latifalarda bir tuzilmani tashkillashtiruvchi usullar bir xil emas. Bu esa cheklanmagan miqdordagi turli syujetlar yaratishga imkon beradi. Latifa janri tuzilmasi mantiqiy muomalalar namunasini ifodalaydi. Lekin yuqorida keltirilgan ifodalar mantiq qonuniga ziddir. Biror bir narsa haqidagi fikr mazmuni va ko`lami jiddiy chegaralangan bo`lishi kerak va ayniyat qonuniyatiga binoan, o`sha narsa haqidagi mulohaza jarayonining oxirigacha doimiy bo`lib qolishi kerak. Ko`rib chiqilgan tuzilmalarni tashkillashtirish usullari shuni ko`rsatadiki, ifodalardagi fikr ko`lamining o`zgarishi tuzilmalar yaratishning asosiy tamoyilidir. Latifa ziddiyatning tengligini tasdiqlaydi va ikki mushtarak mazmunning bir xilligini inkor etadi. Lekin bundan janrning mantiqsiz, ya`ni uydirma fikrlardan tashkil topganl

matnni izchil rivojlanuvchi va tugallanuvchi syujet sifatida ijro etilishi bilan bog`lamasdan qarasak. Qachon tinglovchiga tushunarsiz noaniqlikning yechimi ustida bosh qotirishga yetarli vaqt berilsagina, boshlang`ich noaniqlikning ma`nosi jamlangan yakun ochiladi. Demak, latifalar mantiqini faqat matndan emas, balki tinglovchining oqilona fikrlashi orqali tiklanuvchi, uning aytilmagan qismlaridan, voqealaridan ham qidirish kerak. Lekin matn, unda biror narsani topish zarur qilib tuzilgan bo`lsa, biz yechimi oldindan So`zlovchiga ma`lum bo`lgan muammoli holat, masalaga duch kelgan bo`lamiz. Latifa janrining bunday xususiyati topishmoq janri xususiyatiga o`xshaydi. Bu janrning ichki belgilarining yaqinligini bildirmaydimi? Biz ularni ajratib xato qilmayotibmizmi? Tuzilmaning ko`p shakliy x

Topishmoqda matndan tashqaridagi shaxsning anglash darajasi ko`zda tutilgan. Topishmoqning mazmuni o`z-o`zidan hissiy kechinmalar uchun zamin bo`la olmaydi. Odam ma`lum narsalar va hodisalar orasidagi nisbatga befarq bo`lib qolaveradi. Latifa mazmuni haqida esa bunday deb bo`lmaydi. 30

I.2. Latifa janrida syujet Latifalar dunyosi - maishiy turmush, ba`zida hatto kishi fiziologiyasiga tegishli qo`pol va bema`ni lahzalarni ham qo`shib yuboradigan turmush tafsilotlaridan iborat. Latifalarning bunday “hayotiylashishi” – ko`p fosh etishlar va ijtimoiy baholashlar vositasi ekanligidandir. Afandi latifalarida xalq podsholar, amir-amaldorlar, boylar, shariat peshvolari ustidan kulib, ularning zolimligini va maishiy tubanligini fosh etadi. Hikoya qilish shakllari qanchalik turli bo`lishiga qaramay, latifa doimo hayotning achchiq mantiqini eslatib turadi. Maishiy turmushga murojaat latifada fikrni ifodalash vositasi bo`lib xizmat qiladi. Latifalarning har kungi oddiy narsalarni tasvirlashi sababi, mayli mana shundan. Latifa eposning eng kichik janri bo`laturib, ko`zga tashlanmaydi

shunday kulgili holatdan chuqur ijtimoiy ma`no uqiymiz. Xaqiqatan vaziyat mohiyatan kulgilidir. Sharoit keskin, lekin shu o`rinda Nasriddinning aqlliligi bilan g`olib chiqishi hamda kitobxonda kulgi uyg`otishi muhimdir. Nasriddin olimlarni, mullalarni, hamma din vakillarini laqillatib ketadi. “Afandi bir kuni madrasada minbarga chiqib, mullalardan so`radi: - Bilasizlarmi, men hozir sizlarga nima demoqchiman? - Yo`q, Afandi, bilmaymiz,- deyishdi mullalar. - Bilmagan odamlarga gap aytishning nima hojati bor? - dedi Afandi va minbardan tushib ketdi. Bir necha kun o`tkazib, Afandi yana minbarga chiqdi, mullalarga yana o`sha savolni berdi. Mullalar bu safar “bilamiz” deb javob berishdi. - O`zlaring bilgan gapni aytib nima qilaman, - deb Afandi minbardan yana tushib ketdi. Afandi uchinchi marta

Latifa syujeti badiiy tasvirning sodda, bo`linmas vositasi emas. U qator elementlarni o`z ichiga olgan murakkab yaxlitlikdan iborat. Syujet va uning asosida yotgan konfliktda muayyan harakat bosqichlari aniq ko`zga tashlanadi. Shunga ko`ra, latifa syujetini quyidagi bo`laklarga ajratib tekshirish mumkin: 1) ekspozitsiya; 2) tugun; 3) voqea rivoji; 4) kulminatsiya; 5) yechim. Ekspozitsiya - latifa syujetining dastlabki qismi. Uning vazifasi ko`rsatilayotgan konfliktda ishtirok etuvchi shaxslarning xatti - harakatini asoslash, voqea o`rni va vaqtini ko`rsatishdan iborat. U bevosita asarning tuguni bilan aloqador. Chunki syujet chizig`ini tashkil etuvchi hodisalar harakati, konflikt va voqealar rivoji ana shu qismdan boshlanadi. U sodda va lo`nda ifodalanadi. “Afandi choyxonada besh olti odam

Ekspozitsiya harakatni belgilamaydi - u faqat uning uchun sharoit yaratadi: tugun esa harakatni belgilaydi va u tufayli voqealar ma`lum rivojlanishga ega bo`ladi. Tugun o`zidan avval kelgan ekspozitsiya bayoni bilan chuqur asoslangan bo`lishi mumkin. Bunday holatda u latifaning mantiqiy izchilligini bildirib keladi: “Afandini bir sozanda oshnasi uyiga taklif qilib, necha xil soz chalishini, qaysi kuylarni to`liq bilishini aytib, uzundan uzoq maqtandi, keyin Afandini uyiga boshlab kirib, osib qo`yilgan chirmandadan tortib, nayu g`ijjak, tanburu dutorgacha ko`rsatdi va bularni qaysi usta qachon yasaganligini gapirib ketdi. Qaytib ayvonga chiqilganda, sozanda muzika jon ozig`i ekanidan tushib, har bir sozni ayrim-ayrim yana maqtab o`tdi, nihoyat boyagi sozlarni birma-bir uydan olib chiqib cha

“Podshoning yigirma tangalik otlarga ikki yuz tangadan berganiga vazirning jahli chiqib, peshonasi tirishdi. Afandiga qarab boshini chayqab qo`ydi. Afandi ham, tushundim, degandek ishora qilgan edi, unga podshoning ko`zi tushib qoldi. - Mening qo`l ostimda qancha ahmoq bor? Shuni bir ro`yxat qilib, tezda menga topshir! - dedi u Afandiga kinoyaomuz” 1 . Demak, latifa tuguni voqealar nuqtasi, harakatlar boshlanadigan band, syujet harakatiga sabab bo`lgan vositadir. Latifa syujetida tugun turli xil vaziyatlarda turlicha hosil bo`lishi mumkin. Ba`zida xarakteri bir-biriga zid bo`lgan obrazlar o`rtasidagi qarama-qarshilik tufayli vujudga kelsa, ba`zida personajlarning mavjud axloq meyoriga to`g`ri kelmaydigan xatti - harakatlari natijasida hosil bo`ladi. Latifalarda voqea rivoji asar tugunidan

Voqealar rivoji nihoyasi keskinlikni oshiradi, kurashuvchi kuchlarni hal qiluvchi to`qnashuvga, kurashning cho`qqisi, ya`ni kulminatsiyaga olib keladi. Kulminatsiya xalq latifalarida o`zining ravshanligi va tugallanganligi bilan ajralib turadi. Barcha latifalar kulminatsiyaga ega bo`lib, u janrning bosh elementi hisoblanadi. Boshqa janrlarda kulminatsiya asarning oxirida, o`rtasida va hatto boshida ham kelishi mumkin. Latifalarda esa kulminatsiya doim asar oxirida keladi. Buning isbotini “Afandining Rumliklarga javobi” 1 latifasida ko`rishimiz mumkin. “Bu vaziyatdagi jumboqqa o`xshash faqat imo-ishoralardan iborat savol- javoblardan ajablangan Temur ularning ma`nosini bilmoqchi bo`ldi va mehmonlarni chaqirtirib so`radi: - Aytinglarchi, qanday savollar berdingizu qanday javoblar oldingiz. B

Mehmonlarga javob bergach, Temur Afandini chaqirtirdi va mehmonlarga bergan javoblarini aytib berishini so`radi. Afandi bergan javoblarini sharhlab bunday dedi: Birinchi mehmonning qorni och ekan, bir tovoq osh bo`lsa nima qilar eding, deb so`radi, men yarmi menga bo`lar edi, deb javob berdim. Ikkinchi mehmonning ham qorni och ekan. U menga qornini ko`rsatib, biror narsa topib bermasang, ish xunuk degan edi, men yonimda bitta tuxumdan boshqa hech narsa yo`qligini, o`zim ham ochlikdan yengillashib, xuddi qushga o`xshab uchib ketishga tayyor ekanligimni aytdim. Uchinchi mehmon menga tahdid qilib, agar ovqat topib bermasang, bir ko`zingni o`yaman, deb barmog`ini ko`rsatgan edi, men ikki barmog`imni ko`rsatishim bilan: “Har ikkala ko`zingni ham o`yib olaman” dedim. Vassalom, bergan javoblarim

“Qozi bu javobdan to`la qanoatlanib: - Balki u it qiyofasiga kirgan avliyodir, deb Afandiga qilingan da`voni oqibatsiz qoldirdi” 1 . Yechim hamma latifalarda ham ko`zga tashlanavermaydi. Ko`pincha u kulminatsiyaga singib ketadi. Masalan: “- O`n rakaat deng, o`n rakaat! - deb shivirladi. - Yigirma beshga ko`nmagan o`n rakaatga ko`nadimi! - dedi Afandi” 2 . “Afandi uzun hushtak chaldi-da: - Shunga to`rtta tugma qadab ber, - dedi” 3 . “Kosib yana so`radi: - Bordi-yu, qozining sigiri kosibning sigirini o`ldirgan bo`lsa-chi? - Bunaqa da`vo kitobda yo`q“... 4 Boshqacha aytganda, yechim tasodifan ko`tarilgan kulgi yoki so`z o`yiniga asoslanadi. So`z o`yini esa asar kulminatsiyasida sodir bo`ladi. “Kechirasiz” 5 latifasidagi so`z o`yini orqali Afandi podshoning odam emasligini qat`iy aytib, ustunl

Latifa janri syujetning hamma elementlariga ega, lekin ba`zi bir latifalarda bir yoki ikki elementning bo`lmasligi ham uchrab turadi. Masalan: “Buzoqning arabchasi” nomli latifani olib qaraylik. “Afandi madrasada arabcha o`qir edi. Domlasi bir kuni uni imtihon qilmoqchi bo`lib so`radi: (ekspozitsiya) - Afandi, arablar buzoqni nima deydi? (tugun) Arablar buzoq sigir bo`lguncha sabr qiladilar, sigir bo`lgandan keyin “baqar” deydilar, - deb javob berdi Afandi”. (kulminatsiya) Shunday qilib, asar tugunida yuzaga kelgan konflikt, voqea rivojida ochiladi, kulminatsiyada nihoyatda keskinlashadi va yechimda hal bo`ladi. 39

I.3. Latifa janrida konfliktning ba`zi xususiyatlari Konflikt latifaga xos va bu xoslik birinchi navbatda janrning o`ziga xos maqsadi bilan bog`liq: janr faqatgina salbiy hodisalarni fosh etib qolmasdan, balki uni masxara ham qiladi. Janrning maqsadi - masxaralash orqali xijolat qilmoq. Lekin masxaralash - bu o`sha janr intilishida ko`zda tutilgan natija, natijadan avval esa tabiiy ravishda jarayon bo`lib o`tadi. Hajviy latifalarda shunday jarayon salbiy hodisaning komik mohiyatini ochish jarayonidir. Komik mohiyat esa personajlarning xarakteri va harakatidan yuzaga chiqqan komik ziddiyatda ochiladi. Komik ziddiyat komik konflikt natijasida yechiladi. Hajviy zanjir shunday tutashadi: natija - jarayon - yangi natija. Hajviy latifa syujeti shunday harakatlanadi: komik konfliktdan ziddiyatnin

hikoya asosida quriladi, lekin biz tasodif yuqorida misol keltirilgan “Salla”, “O`zim bilib ishimni qilaman”, “Chap tomonda Sherali bor” kabi latifalar syujetini qanday harakatga keltirayotganligini ko`rayapmiz. Faqat tasodif tufayli it egasini tanimay talamoqchi bo`ladi, shamol qayiqni oqizib ketadi va tasodif imomni namozdan keyin doimo oldin chap tomoniga salom berishga majbur qiladi. Hajviy konflikt tizimida “tasodif” muhim ahamiyatga ega. Satira tadqiqotchilari hajviy fabulada “tasodifning” egallagan o`rniga avvaldan e`tibor berib, tasodifiylikni maxsuslik sifatida qarashga moyillik bildirishadi. Haqiqatan ham, vaziyatni hajviy keskinlashtirib, maxsuslikni asoslash osonroqdir. Tasodif bunga uzviy ravishda yetarli imkon beradi. Lekin “tasodif” janrni nafaqat keskinlikni uzviy ravishda

tasodifni qonuniyatga aylantirish mexanizmini payqashga, xususiylikda so`zsiz ma`lum umumiylikning namoyon bo`lishini ko`rishga imkon beradi. Salbiy personajning alohida ajraluvchi bir-ikkita xususiyatlarini, qandaydir tegishli sifatlarini hajviy o`zgartirib gavdalantirish xarakterni shartli rangdor tavsiflashga imkon yaratadi. Hajviy keskinlashish dialektikasi alohida sifatlarni bo`rttirib ajratishdan iborat. Ularning o`zgarishi vaziyatning, personajning boshqa xususiyat va sifatlarining kuchsizlanishi hisobiga amalga oshiriladi. Keskinlashish tasvir ko`lami imkoniyatini kamaytiradi. Lekin hajviy o`zgarish doirasida ham real xarakter va ruhiy mushohada mavjud. Aytilganlarning hammasi latifa konflikti muammolarini, uning tabiatini tushunishga yordam beradi. Hamma gap shundaki, hajviy o`zga

boshqa janr asarlariga qaraganda, yuqorida aytilgan, janrning yo`naltirilganligiga bo`ysunishi bilan bog`liq. Shubhasiz, hajviy konflikt shartli, chunki uni paydo qiluvchi holat ham shartli, hajviy holatning shartliligi - bu hajviy personajlar shartliligi. Ularning fe`l- atvori o`zining individual yetakchi jihatlariga qaramay, hajviy anglashni qiyinlashtiradigan hamma narsadan “tozalangan”. O`quvchi ko`z o`ngida Afandi doimo har-xil qiyofada gavdalanadi. Latifalarda uning nomiyoq so`zsiz, tushunarli holda kulgi qo`zg`atadi. 43

II BOB OG`ZAKI LATIFALARDA BADIIY NUTQ SHAKLLARI Yuqorida biz latifalar voqealari tizimi ma`lum izchillikda quriluvchi yaxlit tugallangan asar ekanligini ko`rdik. Latifalar kompozitsiyasi tamoyillari taraqqiyoti, mohiyatiga ko`ra, bitmas-tuganmas insoniy tajribaning maxsus aks ettirilishi, amalda idrok etilayotgan obyektni yangidan badiiy anglash natijasidir. Kompozitsiyaviy tamoyillar - taraqqiyotning asosiy yo`llari, paydo bo`lishi va badiiy tuzilmaning shakllanishidir. Shu bilan birga har qanday murakkab hodisa, odatda, oddiy qo`shilmalardan tashkil topadi. Ularning tuzilishi va keng ko`lamdagi munosabati tuzilma elementlarini ma`lum o`zgarishlarga, ba`zida esa bu tuzilmani yangi sifatga o`tishiga ham olib kelishi mumkin. Badiiy asarning kompozitsiyasini biz tuzilma deb hisoblaylik, uni

Tuzilma shakllarini alo h ida ta h lil q ilishdan avval biroz chekinish q ilaylik. Birinchidan, shuni doim esda tutish kerakki, latifalar - h ar xil tarixiy davrlardan o` tgan q adimiy janr. Shuning uchun uning kompozitsiyasida tuzilma shakllari har xil uyg`unlashgan bo`lishi mumkin. Ba`zida ularning hammasi ham latifaga xos bo`lavermaydi. Ikkinchidan, latifada tasvirlanadigan obyektning tanlab olinishi va latifalarning obyekt tomonidan qabul qilinishi jihatiga ko`ra ularning har bir tarkibiy shakllari ham shunga yarasha. Lekin bu hol latifalarning “badiiyati” zaifligini bildirmaydi. Shuni qayd qilish kerakki, kompozitsiya shakllarini tahlil qilish vaqtida biz qo`llaydigan atamalar struktural metod tarafdorlaridan olingan. Kompozitsiya shakllari haqida ham o`z munosabatini bildirgan strukt

II.1. Aytuvchi nutqi xususiyatlari Aytuvchi uslubi Bu bo`limda biz folklor asari uslubi sohasiga tegishli savollarni qarab chiqamiz. Folklorga nisbatan “uslub” tushunchasini qo`llay turib, ba`zi narsalarni oydinlashtirib o`tishimiz zarur. Tadqiqotchilar bu tushuncha talqiniga har xil yond a shsa ham, uslubda individual, subyektiv ifodani tan olishadi. Shuning uchun folklor asari haqida gap ketganda, bir subyektning ijodi emasligi hammaga ma`lumligini ko`zda tutib, “uslub” tushunchasini qo`llash to`g`rimikin degan savol paydo bo`ladi. Bundan tashqari, folklor matnining o`zi adabiy asarday doimiy “hujjat” emasligini esdan chiqarmaslik kerak. Folklorda birgina asar nafaqat mazmuni, balki uslubiy jihatdan ham har xil ko`rinishda bo`ladi. Folklor asar uslubiga albatta aytuvchi-ijrochi shaxsinin

xarakteri va tuzilishi, monologlar, begona nutqni olib berish usullari turadi. “Dialog tuzilishi haqidagi savol, uning individual uslubdagi nasriy badiiy asardagi vazifasi va harakat qoidalari, usullari va tamoyillarining hikoyaviy nutq shakllari bilan munosabati - badiiy nasr uslubini o`rganishda asosiy muammolardan biridir”, deb ta`kidlagandi V.Vinogradov. O`zbek folkloridagi latifalarni shu yo`nalishda qarab chiqamiz. Bu yerda badiiy adabiyot janrlariga nisbatan kichikroq bo`lgan shakllarda dialoglar, monologlar, hikoya usullari mohiyati o`zgarmaydi, ya`ni masalan romanlardagi badiiy nutqni o`rganishda qo`llaniladigan tadqiqot metodi va terminologiyani qo`llash mumkin. Lekin bu ko`rinishlar latifalarda kichraytirilgan jarayonda bo`ladi. Latifalarni kim to`qiydi? Albatta, bunday tarzda s

Latifalarni yozma yoki og`zaki tarqatuvchi odam, uning yangi variantini yaratadi. Biz uni shu variantning hikoyachisi deb ataymiz. Hikoyachining vazifasi muallif vazifasidan boshqacha, u latifa to`qimaydi, balki unga zarur o`zgarishlar kiritib, o`zicha hikoya qiladi. Demak, uni latifani o`zgarishsiz hikoya qiluvchilar qatoridan ajratish kerak. Boshqa manbadan eshitgan latifani o`zgarishsiz, o`z so`zlari bilan yozayotgan odam yangi variant yaratmaydi. U faqat ungacha yetib kelgan latifaning yozma tahririni beradi. Biz uni asosan til va uslubni tartibga soluvchi muharrir deb ataymiz. Ma`lumki, to`plovchilar ba`zida muharrirlik ham qilishgan. Ular latifalar tilini tuzatishga urinishgan, ba`zi detallarni o`z zamonasi meyoriga keltirishgan. Shubhasiz, ba`zi hollarda latifalarni qayta ishlashga

qilinayotgan voqealarda oshkor etadi. Latifa hikoyasi aytuvchining sodir bo`layotgan voqealarga bo`lgan munosabatiga muvofiq olib boriladi. Aynan obyektiv hikoya va unga hikoyachi subyektining munosabati kesishgan joyda latifa uslubining o`ziga xos xususiyatlari namoyon bo`ladi. Shu jihatdan “Ko`r qozi” 1 latifasi xarakterlidir. Afandi qassoblik qilmoqchi bo`lib, qo`yini so`yib bozorga olib chiqdi, lekin go`shtini hech kim so`ramadi. Kechqurun qassoblar ketib, bozorda Afandining yolg`iz o`zi qoldi. Atrofiga bir gala qassoblikning itlari to`plana boshladi. Afandi ularning orasidagi katta, bir ko`zli it bilan gaplashadi va uni “Ko`r qozi” deb ataydi. Biroq shu shahar qozisini ham “Ko`r qozi” deyishar ekan. Afandining it bilan muomalasidan shu qoziga sha`ma qilingani aniq sezilib turadi. - Ko

so`z vositalari uning o`tkir didli, so`zga chechan, qiziqchilikka moyil tabiatini belgilaydi. Latifago`y qayerda va qay sharoitda bo`lmasin, imkoniyatiga yarasha ta`sirli iboralarni latifaga olib kiradi, aytilayotgan paytdagi sharoitni ko`zda tutib, o`sha joy uchun zarur bo`lgan emotiv momentlarni kuchaytiradi. Latifa og`zaki nutq orqali reallashadi, binobarin, aytish paytidagi intensivlik tinglovchi ishtirokida hal etiladi. Latifa tinglovchisi bilan sayqal topadi. Latifa yaratuvchi xalq o`zi yashab turgan muhitdagi nuqsonlar nimadan iboratligini sezib oladi va o`sha illatlarni bartaraf etishdagi o`zining ustunligini, yuqoriligini hazil va kulgi bilan tozalashga intiladi. Aytuvchi nutqi xususiyatlari bayon qilinayotganda uning meyoriy grammatika nuqtai nazaridan ahamiyatli bo`lgan o`rinlar

arxaizmlarning aksariyati diniy tushunchalar bilan bog`liq arabiy va forsiy istilohlardir. Bunday istilohlar qahramonlar nutqida juda ko`p, lekin ulardan meyor buzilmaydigan darajada foydalanilgan. Asosan, ham oddiy xalq, ham ziyolilar tushunadigan so`z va birikmalar ishlatilgan. O`z davri uchun neologizm hisoblanmish so`zlar ham uchraydi. Neologizmlarni ayniqsa “Yangi latifalar” to`plamida, “Latifalar” to`plamining “Zamonaviy latifalar” bo`limida, “Afandi latifalari” to`plamining “Afandi zamondoshimiz” bo`limida, “Xorazm latifalari” to`plamida ko`plab uchratishimiz mumkin. Voqea-harakat bayonida aytuvchi nutqi siqiq, sodda va ravon, jumlalar lo`nda, harakatni aniq ifodalaydi. Aytuvchi latifada o`z qahramonlarining u yoki bu harakatiga, qiliqlariga, gap-so`zlariga izoh berib o`tirmaydi. Ul

Latifada, voqea boshlanishida, Afandi xotinining nima deb javob berishini tasavvur qilib hazillashadi. Lekin keyingi voqeada o`zi xotinining gapiga javob topib bera olmay noqulay ahvolga tushib qoladi. Ikkinchi subyekt qahramonlarga teskari tomonda turgan tinglovchidir. Tinglovchi qanday voqea sodir bo`layotganidan birdaniga voqif bo`lmaydi. Asar davomida undagi informatsiya darajasi oshib boradi, voqealarga munosabat bildirish uchun imkoniyati ko`payadi. Lekin u passiv kuzatuvchi, xolos. Tinglovchi jumlaning ma`nosini idrok qiladi, ayni paytda u fikrning va voqeaning davomini kutib turadi. Kutish jarayonida uning taxmin-tasavvuri tasdiq topadi yoki aldanadi. Matnni tinglash davomida jumladan-jumlaga, epizoddan- epizodga tinglovchi bilgan informatsiya hajmi ko`payadi. Tinglovchi aytuvchi b

II.2. Latifa - monologik hikoya sifatida Kompozitsiya tuzilmasi shakllari tadqiqini latifaning qanday boshlanishidan boshlasak, maqsadga muvofiq bo`ladi. Latifa birinchi navbatda tinglovchini g`aroyib kulg i dunyosiga olib kiruvchi - ekspozitsiya yoki aytuvchi nutqi bilan boshlanadi. Shu bilan birga tahlilni boshqa tuzilma birikmasi - monologdan boshlasak, xato qilmagan bo`lamiz. Aytish kerakki, latifaga nisbatan bu termin bir necha ma`no ifodasiga ega. Eng muhimi, latifa - voqealar haqidagi og`zaki hikoY. Bu ma`noda monolog tuzilmaning har bir shakli bilan alohida bog`liq va lekin shu kabi umumiy ko`rinishda ustqurma sifatida ham qabul qilinishi kerak. So`nggi vaqtlarda folklor uslubi nazariyasi rivojlanib bormoqda. Aytuvchi uslubi va tuzilma shakllarining badiiy imkoniyatlari orasidagi o

oshnalaridan biri quyon keltirdi. Afandi xursand bo`lib, uni bir kecha mehmon qildi” (voqea harakatini asoslovchi nutq). “Oradan bir hafta o`tgach, o`sha ovchi yana kelib, Afandining eshigini taqillatdi. Afandi bu safar ham mehmon qilib jo`natdi” (natijasi davom etayotgan harakat hikoyasi). “Oradan bir hafta o`tgach, Afandining hazilkashlaridan besh-olti kishi Afandiga mehmon bo`lib keldi” (hikoya davomi faqat vaqti almashib kelayapti). Afandi bulardan: “Sizlar kim bo`lasizlar?” deb so`ragan edi, ular: “O`sha quyon keltirgan oshnangizning oshnalari bo`lamiz”, deyishdi. Afandi: “Juda yaxshi”, deb ularni ham sho`rva bilan kutib jo`natdi” (hikoya ichida bo`lgan alohida nutqiy replikalar). “Yana bir hafta o`tgach, Afandining eshigini yana o`n-o`n beshta odam chaqirib keldi”(aytuvchi hikoyasi).

Bunday chetdan qaraganda monolog - faqat badiiy adabiyotning asosiy kompozitsiyaviy shakllaridan biri bo`lib ko`rinishi mumkin. Lekin bunday hikoya qilish shakli folklorga ham xosdir. Ba`zi lirik qo`shiqlarda monolog kompozitsiyaning faqat tarkibiy elementi bo`lib qolmasdan, balki uning asosida yotuvchi, butunlay uni shakllantiruvchi ham ekanligi ma`lum. O`zbek xalq latifalarida ichki monolog ko`p ko`zga chalinmaydi, lekin ba`zi latifa motivlari va syujetlarida qo`llanilganligi yetarlicha aniq kuzatiladi. Chamasi, bu hodisa latifalarda qadimiy emas, balki keyinroq aytuvchilar tomonidan kiritilgan. Ichki monologning paydo bo`lishi - bu ruhiyat tasviri tendensiyasi kuchayishining ko`rinishidir. Bunday latifalarda personajlar orasidagi konflikt alohida keskinlik, ruhiy taranglik bilan ajrala

boshqacha tushundi: «Afandi sho`rvani boshimdan uch marta aylantirib to`k, deyapti», deb o`yladi”. "Afandi boshi va yuzi kuysa ham, ovoz chiqarmadi. Bola uyiga chiqib, voqeani onasi va Afandining xotiniga aytib berdi. “Buni eshitib Afandining xotini tashvishlandi: «Tag`in uyda biron narsa bo`lgan bo`lmasin!» deb uyiga yugurgancha chiqdi”. Bu yerda ichki monolog asosiy to`ldiruvchi vazifasida kelmoqda. Syujet harakati bilan bir vaqtda rivojlanib, harakat sabablarini ochib berdi. Holat komizmi kuchayib bordi. Bunga ikki personajning to`qnashuvini ko`rsatish orqali erishildi. Ular esa, o`z foydasini o`ylab, birinchi bo`lib gapirmaslikka urinishadi. Shunday qilib, monolog latifalarda bir necha amaliy kompozitsiya yo`nalishiga ega va ko`p qirraligi bilan ajralib turadi. U latifalarning maxs

II.3. Latifalarda dialog O`zbek xalq latifalarida ikki xil tasvirlash usuli yetakchilik qiladi. Birinchi usul hikoya qilish yoki hikoya, ikkinchisini esa dialog deb hisoblasak bo`ladi. Boshqacha aytganda, hikoyaviy va dialogik nutq latifalarning til va uslubiy xususiyatlarini namoyon etuvchi asosiy komponentlardir. Shuni eslatib o`tishimiz kerakki, latifalarda dialog, odatda, hikoya davomida matn ichida qo`llaniladi. Boshqacha aytganda, hikoya dialogni o`z ichiga oladi, ya`ni birinchi usul ikkinchi usulni o`ziga singdirib yuboradi. Modomiki, latifalarni yetarli darajada sodda syujetlar va kompozitsiyalar ajratib turar ekan, hikoyaga ixcham so`zlash uslubi jalb qilinadi. Hikoyani cho`zmasdan, latifa aytuvchi tinglovchi oldida latifa personaji o`z harakati bilan yaratayotgan voqeaning bir p

bog`lanadi. Ba`zi holatlarda personajlarning dialogdan tashqari alohida replikalari muallif hikoyasiga kiritiladi. Ko`p hollarda, replikalar ko`chirma gap shaklida beriladi. Ba`zida mualliflar ko`chirma gapni o`zlashtirma gap bilan qo`shib yuborishadi. Bunday dialoglar muallif hikoyasidan sirtqi ko`rinishdan aniq ajralib turadi. Dialoglarni o`zlashtirma gap shaklida berish mumkin, bunda ular muallif hikoyasi bilan qo`shilib ketadi va bir qarashda oshkor bo`lavermaydi. Dialog badiiy nasr kompozitsiyasining asosiy qismini tashkil etadi. Dialogning alohida xarakterli tomonlari o`rganilgan. Birinchi navbatda sintaktik tuzilishi va intonatsiyasi jihatidan muallif hikoyasidan farq qiladigan dialogni tashkillashtiruvchi gaplarning kommunikativ tiplari: muallif izohlari va hikoyasi orqali replikal

rasmiy ohang bor, janjalda - erkinlik. Lekin natija qismi o`xshash bo`ladi: tushuntirish, bahs va janjal sovuqlik tushishiga, ixtilofga olib kelishi mumkin. Yoki dialog–tushuntirish o`zaro kelishuvga olib kelishi mumkin va shunda u dialog–ma`qullashga yaqinlashadi, suhbatdoshlar kelishuvdan bahsga yoki janjalga ham o`tishi mumkin. Shunday ekan, kommunikativ yo`nalishda doim dialoglarning sinkretik xillari bo`lishi mumkin. Dialog tuzilishi xususiyatlariga uning ishtirokchilari soni kiradi. Keng tarqalgan qoidalarda dialogni sof dialog, agar unda ikki kishi qatnashsa, yoki, agar qatnashuvchilar ko`p bo`lsa polilogga ajratishadi. Lekin N.Piksanov tersetlar, kvartetlar, kvintetlarga ajratishni taklif qilgan va ularni umumiy qilib – ansambllar deb ataydi. Latifalarda sof dialoglar ko`proq. Bu a

- Mana shunday qilsam, malomatdan qutulamanmi? – deb eshagini opichib oldi”. “- Iy–yi! – deyishibdi odamlar. – Bundan o`n yil burun ham, qirqqa kirdim, deb edingiz. Yana, qirqqa kirdim, deysiz... - Ey, nodonlar! – debdi Afandi. – Xudo – bir, gap – bir, er so`zidan, sher izidan qaytmas degan maqolni bilmaysizlarmi?”. Latifalarda bir necha mavzuni o`zida birlashtiruvchi va ularni yorituvchi murakkab replikalar uchramaydi. Shuningdek, bir mavzuni ochuvchi va yetarli mustaqil ma`noga ega, hajmi katta monolog – replikalar ham yo`q. Shunday qilib, dialog tuzilmasi tushunchasiga uning kommunikativ – semantik yo`nalganligi, begona nutq shakllaridan birining ifoda usuli ekanligi; dialog ishtirokchilari soni, dialogni tashkil etuvchi replikalar miqdori; replikalarning xususiyatlari; dialogda qatnash

Xulosa Jahon folklorshunosligida latifa janri eng keng tarqalgan xalqaro janrlardan hisoblanadi. O`zbek xalq latifalari folklorimizning mustaqil janrlaridan biri bo`lib, u o`zining tarixiy ildizlari bilan ancha qadimiydir. Bu qadimiylik janrning o`z tarkibida so`z hamda dramatik turga xos xususiyatlarning mavjudligida, ya`ni folklorga xos sinkretizmning ishtirok etishi bilan to`la tasdiqlanadi. O`zbek xalq latifalari asrlar bo`yi shakllanib, o`zida milliy xususiyatlar bilan birga, qator baynalminal belgilarni ham ifoda etadi. Latifalar tarixiga qanchalik chuqur kirib borsak, jahon xalqlari folklorida umumiyliklar shunchalik ko`pligini ko`ramiz. Tarixiy jihatdan keyinroq shakllangan latifalar folklorning milliy xususiyatlarini ham yaqqol namoyon etadi. Sharq nasriy janrlar sirasida latifa m

Birinchidan, latifa syujet va kompozitsiyasida mantiqni faqat matndan emas, balki tinglovchining oqilona fikrlashi orqali tiklanuvchi, uning aytilmagan qismlaridan ham qidirish kerak. Ikkinchidan, latifa janrida konflikt tasodifdan boshlanadi va u doim shartli bo`ladi. Latifalarni konfliktiga ko`ra yumoriy va hajviy guruhlarga ajratish mumkin. Uchinchidan, latifalar badiiyatining til va ifoda xususiyatlarini tekshirish jarayonida aytuvchi nutqiga xos asosiy jarayonlarni tavsif qildik. Nutqda ma`lum davr til xususiyatlari yaqqol ko`rinadi. Aytuvchi nutqida uchraydigan singarmonizm hodisasi asar tiliga o`ziga xos joziba bag`ishlaydi. Voqyealarning rivojlanish jarayoniga mos ravishda aytuvchi nutqida ham ayrim o`zgarishlar kuzatiladi. To`rtinchidan, folklor asar uslubiga aytuvchi-ijrochi shax

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI 1. Karimov I.A. Istiqlol va ma`naviyat. –T.: O`zbekiston, 1994. –155 b. 2. Abdusamatov H. O`zbek sovet satirasining ba`zi masalalari. –T.: O`zfanakadnashr, 1960y 196 b. 3. Avesto. Yasht. XIX. 55-64 // San`at. – Toshkent, 1991. -№12. –B. 21-22. 4. Adabiy turlar va janrlar (tarixi va nazariyasiga oid). Epos /B.Nazarov tahriri ostida. 3 tomlik. –T.: Fan, 1991. T.1. –384 b. 5. Adabiyot nazariyasi / M.K.Nurmuhamedov tahriri ostida. 2 tomlik. - T.: Fan, 6. Afandi latifalari / –T.: Sharq, 1999. 7. Afandi latifalari /To`plovchilar: B.Sarimsoqov, F.Yo`ldosheva. –T.: Adabiyot va san`at, 1990. –272 b. 8. Ashurov T. O`zbek xalq dostonlarida satira va yumor. –T.: Fan, 1974. -56 b. 9. Jalolov G`. O`zbek xalq ertaklari poetikasi. –T.: Fan, 1976. –156 b. 10. Jo`rayev M.

18. Musaqulov.A. O`zbek xalq lirikasi. Fan.T. 1995 19. Mirzayev.T. , O.Safarov. O`zbek xalq og`zaki ijodi xristomafiyasi. T. Aloqachi nashriyoti. 2008 20. B.Sarimsoqov. Badiiylik asoslari va mezonlari. Tosh unversitet. 2012 64

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar