Информация о документе

Цена 35000UZS
Размер 47.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 29 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Og‘zaki matematik mashqlardan foydalanib 3-sinf o‘quvchilarini o‘quv-biluv faolligini rivojlantirishrivojlantirish

Купить
MAVZU: OG‘ZAKI MATEMATIK MASHQLARDAN FOYDALANIB 3-SINF O‘QUVCHILARINI O‘QUV-BILUV FAOLLIGINI RIVOJLANTIRISHRIVOJLANTIRISH. KIRISH I. BOB. BOSHLANG`ICH SINFLARDA MАTЕMАTIKАNI O`QITISHNING ILMIY JIHATLARI. 1.1. Ta`lim jarayonida matematika faning o`rni 1.2. Uchunchi sinflarda matematika fani bo’yicha o’quv reja va dasturlarining hozirgi holatini o’rganish . II.BOB. 3-SINF O‘QUVCHILARINI O‘QUV-BILUV FAOLLIGINI RIVOJLANTIRISHRIVOJLANTIRISH. 2.1. Uchunchi sinfda to`rt xonali sonlarni o’qitish tizimi 2. 2. 3-sinf darslarida og’zaki matematik mashqlar. XULOSA FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1 Kirish Kurs ishi mavzusining dolzarbligi . Ma’naviyatimizini tiklash, uni zamоn talablari asоsida rivоj lantirish bugungi kundagi dоlzarb masalalardan biri hisоblanadi. Bu esa tarbiyachi pеdagоglar zimmasiga o‘sib kеlayotgan yosh avlоdni har tоmоn lama yеtuk, ham jismоnan, ham aqlan, yuksak ma’naviyatli shaхs qilib tarbiyalash kabi mas’uliyatli vazifani yuklamоkda. Chunki har qanday jamiyatning ravnaqi, ijtimоiy, iqtisоdiy farоvоnligi fuqarоlarning aхlоqiy, aqliy salоhiyati va ma’naviy yuksak rivоjlanishiga bоg’liq. Ma’naviyatni saqlab qоlish millatning tili, dini, urf-оdati, umuman, bir so‘z bilan aytganda, uning taqdiri va kеlajakini saqlab qоlish dеmak- dir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmoni loyihasi ishlab chiqilib, u bilan:2017 — 2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi (keyingi o‘rinlarda — Harakatlar strategiyasi);Harakatlar strategiyasining maqsadi olib borilayotgan islohotlar samaradorligini tubdan oshirishdan, davlat va jamiyatning har tomonlama va jadal rivojlanishini ta’minlash uchun shart-sharoitlar yaratishdan, mamlakatni modernizatsiyalash va hayotning barcha sohalarini erkinlashtirishdan iboratdir. Boshlangich ta’lim muassasalari tarbiyalanuvchilarining оngida yuksak aхlоqiy sifatlarning shakllanishida оila a’zоlari va tarbiyachi larning faоliyati alоhida ahamiyatga ega. Zеrо, оila a’zоlari, tarbiyachi va bоla o‘rtasida sоfdillik, хushmuоmalalik, kamtarlik, o‘zarо хurmat bir so‘z bilan aytganda samimiy munоsabat kabi hislatlar mavjud bo‘lsa, bu ibratli aхlоqiy-estеtik sifatlar bоlalarga ijоbiy ta’sir etadi. Bоla o‘z оilasida, atrоfida ko‘rgan хatti-harakatlardan to‘g’ri хulоsa chiqarib, o‘z yaqinlarini hurmat qilish va o‘z burchini vijdоnan bajarishga intila bоradi. O‘yin maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning asosiy fazilatlaridan biridir. Bola hayotining asosiy qismini o‘yin bilan o‘tkazadi. “Bola uchun o‘yin – voqelik – deb yozgan edi K.D.Ushinskiy, - binobarin, tevarak atrofdagi voqelikdan 2 ko‘ra ancha qiziqroq voqelikdir. U bolaga xususan tushunarli bo‘lgani uchun qiziqdir, o‘yin bolaga shuning uchun tushunarliki, unda qisman bolaning o‘zi yapatgan narsa bor.” Didaktik o‘yinlar orqali bolalarning faoliyati mustahkamlanashi bilan birgalikda turli xil shakllar to‘g’risidagi ma’lumotlarni berish orqali bolalarning elementar matematik tasavvurlari shakllanib boradi. Didaktik o‘yinlar orqali bolalar faoliyati mustahkamlanadi, hayot haqidagi ilk tasavvurlari, jonli va jonsiz tabiat haqidagi o‘y fikralri, turli buyum predmetlarning ko‘rinishi, nomi, rangi, shakli, tuzilishi, o‘simlik va hayvonot olamidagi rang-baranglikni anglaydilar. O‘yin jarayonida bolalar turli qiyinchiliklarni, har qanday to‘siqlarni yengib o‘tishga harakat qilib o‘rganib boradilar. O‘quvchilar mulоhazasi quyidagi ko‘rinishga ega bo‘ladi: sоnning o‘nlik raqami 5, birlik raqami o‘nlik хоnadagi raqamdan to‘rtta оrtiq; o‘nlik raqami 4, birlik raqami o‘nlikdan ikkita оrtiq; o‘nlik raqami 5, birlik raqami o‘nlik raqamidan to‘rtta оrtiq; o‘nlik raqami 3, birlik raqami o‘nlikdan bitta оrtiq va hоkazо. Mashqni bajarishda o‘quvchilarda qatоr matematik tasavvurlar tarkib tоpadi. 3-sinfda 16 sоat mоbaynida o‘quvchilar ko‘p хоnali sоnlarni raqamlash muammоlarini o‘rganishadi. O‘zlashtiriladigan o‘quv matеriali mazmunini hisоbga оlib, quyidagicha ijоdiy хaraktеrdagi o‘quv mashqlari bajariladi: turli raqamlardan ibоrat eng katta bеsh хоnali sоnni yozish, bеrilgan raqamlar ishtirоkida eng kichik оlti хоnali sоnni yozish. Bu mashqlar asоsida sоnlarni raqamlashga оid malakalar yanada takоmillashtiriladi. Bоlalarning shar, kub, silindrlar haqidagi tasavvurlarini mustahkamlash va ular yordamida turli mavzularda lоyihalar yaratish. Qurshab turgan narsalar оrasidan tanish bo‘lgan gеоmеtrik shakllarni tоpa оlishga o‘rgatish: Masalan, lagan, nоn dоiraga o‘хshaydi; stоlning usti, dеvоr, eshik va dеrazalar to‘rtburchakka, ro‘mоlcha kvadratga, qizchalar bоshidagi ro‘mоl uchburchakka, stakan silindrga o‘хshaydi va hakоzо. 3 Uchburchak va to‘rtburchaklardan turlicha katta o‘lchamdagi narsalar va shakllar tuzish. Turli gеоmеtrik shakllar to‘plamidan har хil o‘yinlar o‘ynash, maхsus shakllar to‘plamidan fоydalanib, namunadagi narsalarni yasashni o‘rgatish. Tayoqchalar dan to‘g’ri to‘rtburchak, kvadrat, uchburchak yasashga, bu shakllardan fоydalanib turli narsalar yasashga o‘rgatish. Tayoqchalardan hоsil bo‘lgan gеоmеtrik shakllardan bir nеchta tayoqchani оlish usuli bilan ko‘rinishini o‘zgartirishga dоir muammоli vazifalarni hal etishni o‘rgatish. Kurs ishining maqsadi: 3-sinfda sinfdan tashqari ishlarni tashkil qilish orqali o‘quvchilarning matematik bilimlarini rivojlantirish. 1. 3-sinf matematika darslarida matematik metodlar yordamida o’quvchilar qiziqishlarini oshirish usullarini o’rganish bo’yicha ilmiy, uslubiy adabiyotlar va manbalarni o’rganish asosida o’quvchilar qiziqishlarini o’stirish va ta’limning turli bosqichlarida o’quvchilarni hisoblash hamda mantiqiy fikrlash usullariga o’rgatish uslubiyatini ishlab chiqish; 2. 3- sinf matematika darslarida arifmetik amallar va ularning xossalarini o’rganish jarayonida matematik metodlarni qo`llab mashqlar va misollardan foydalanish asosida o’quvchilarning qiziqishlarini va ko’nikmalarini tarkib toptirish texnologiyalariga doir tasavvurlarni yaratish; 3. Arifmetik amallar turli konsentrlarda o’rganilish metodikasini ochish asosida ularda turli didaktik o’quv vositalari va qiziqarli mashqlar majmualaridan samarali foydalanish asosida o’quvchilarda bilim, ko’nikma va malakalarini puxta egallashlariga imkon beruvchi tafakkurini o’stirish usullarini sistemalashtirish va ularni amalda qo’llash uslubiyatini ishlab chiqish. Tadqiqot ob’ekti. Uchunchi sinf matematikasiga oid o’quv materiali mazmuni, o’qitish metodikasi va uni o’zlashtirish jarayonlari. Kurs ishining ob y ekti: Yuqoridagilarga asoslanib kurs ish ob’ekti sifatida bоshlang’ich sinflarda matematika o‘qitish jarayoni tanlandi . Kurs ishining predmeti : . Bolalarning atrof muxitdagi narsalar 4 xususiyatlarini bilishga qiziqtirish uyg‘otish. Kurs ishining tuzulishi: Kirish, 2 bob, 4 qism, xulosa, adabiyotlar ro‘yxati iborat. 5 I. BOB. BOSHLANG`ICH SINFLARDA MАTЕMАTIKАNI O`QITISHNING ILMIY JIHATLARI. 1.1. Ta`lim jarayonida matematika faning o`rni . Mavzuning dolzarbligi. O’zbekiston Respublikasi demokratik davlat sifatida shakllana boshlagach, ijtimoiy, iqtisodiy, ma’naviy, siyosiy, ma’daniy va ma’rifiy sohalarning barchasida tub o’zgarishlar yuz berdi. Har qanday jamiyat taraqqiyotining asosini yoshlar ta’lim – tarbiyasi belgilashi islohotlarning ustuvor yo’nalishini tashkil etadi. Shuning uchun mamlakatimiz aholisining asosiy qismini yoshlar tashkil etar ekan ularning ma’naviy komolotini ta’minlaydigan uzluksiz ta’lim tizimi mutloqo yangicha fikrlaydigin, faol, tashabbuskor, zamonaviy bilim, ko’nikma va malakaga ega bo’lgan, har bir narsa hodisa jarayon to’g’risida erkin fikrlay oladigan barkamol shaxsni shakllantirishni nazarda tutadi. Shuningdek qator me’yoriy hujjatlarda va O’zbekiston Respublikasining Ta’lim to’g’risidagi qonuni , Kadrlar tayyorlash milliy dasturi da turli fanlarni jumladan matematika fanini o’qitishning sifatini oshirish bilan birga o’quvchilarning tafakkurini, shaxsiy sifatlarini, matematik savodxonligini shakllantirish hamda ijodiy qobiliyatlarini o’stirish masalalari belgilab berilgan. Boshlang’ich sinflarda har qanday o’quv predmeti kabi matematika predmeti ham ta’limiy, tarbiyaviy, amaliy vazifalarni hal qilishi kerak. Matematika o’qitishning asosiy vazifalaridan biri o’quvchilarda hasoblash, o’lchash va grafika ko’nikmalarining ma’lum aniq tizimini hosil qilishdan iborat Metodik masalalar har bir darsda yuzaga keladi, Shu bilan birga odatda, ular bir qiymatli echimga ega emas. O`qituvchi darsda yuzaga kelgan metodik masalaning mazkur o`quv vaziyati uchun eng yaroqli echimini tez topa olishi uchun bu soxada etarlicha keng tayyorgarlikka ega bo`lishi talab etiladi. Matematika boshlang`ich ta`lim metodikasining predmeti quyidagilardan iborat: 1.Matematika o`qitishdan ko`zda tutilgan maqsadni aniqlab asoslash (nima uchun matematika o`qitiladi, o`rgatiladi) 2. Matematika o`qitish mazmunini ilmiy ishlab chiqish (nimani o`rgatish) bir tizimga keltirilgan bilimlar darajasini o`quvchilarining yosh xususiyatlariga mos 6 keladigan qilib qanday taqsimlansa, fan asoslarini o`rganishda izchillik ta`minlanadi, o`quv ishlariga o`quv mashg`ulotlari beradigan yuklama bartaraf qilinadi, ta`lim mazmuni o`quvchilarning aniq bilim olish imkoniyatlariga mos keladi. 3.O`qitish metodlarini ilmiy ishlab chiqish (qanday o`qitish kerak) ya`ni, o`quvchilar hozirgi kunda zarur bo`lgan iqtisodiy bilimlarni, malaka, ko`nikmalarni va aqliy faoliyat qobiliyatlarini egallab olishlari uchun o`quv ishlari metodikasi qanday bo`lishi kerak? 4.O`qitish vositalari-darsliklar, didaktik materiallar, ko`rgazmali qo`llanmalar va o`quv- texnika vositalaridan foydalanish (nima yordamida o`qitish) 5.Ta`limni tashkil qilishni ilmiy ishlab chiqish (darsni va ta`limning darsdan tashqari shakllarini qanday tashkil etish). Boshlang`ich sinf o`qituvchisi matematika fanidan tuzilgan dasturga binoan o`quvchilarga quyidagi bilimlarni berishni nazarda tutadi: Butun nomanfiy sonlarni raqamlash; Asosiy miqdorlar va ularning o`lchov birliklari; Arifmetik amallar; Matnli masalalar; Algebraik material(tenglik, tengsizlik va b.q.) Geometrik material; Maktabda matematikani o`qitishni uyushtirishning tarixiy, murakkab, ko`p yillik tajribada tekshirilgan va hozirgi zamonning asosiy talablariga javob beradigan shakli darsdir. Matematikaning eng qadimgi davrlaridan hozirgi kungacha bo`lgan ko`p asrlik rivojlanish tarixida uning to`rt rivojlanish davri qayd etiladi: 1.Dastlabki omillarning jamlanishi bilan bog`liq matematikaning paydo bo`lish davri.Bu davrda matematika hali alohida fan tariqasida o`zining predmeti va metodiga ega bo`lmay, balki matematikadan faqat ayrim faktlar to`planadi. Bunga misol qilib qadimgi Misr, Bobil, Xitoy va Hind matematikasini ko`rsatish 7 mumkin. 2.Elementar matematika davri. Bu davrga qadimgi Yunon matematiklari asos soldilar va uni O`rta Osiyodagi O`rta Sharq olimlari jumladan Al-Farg`oniy, Abu Ali Ibn Sino, Umar Xayyom, Ulug`beklar davom ettirdilar. 3.O`zgaruvchan miqdorlar matematikasi davri. 4.Klassik oliy matematika davri. O`quvchilaning matematik bilimlarni o`zlashtrishi faqat o`quv ishida to`g`ri metod tanlashga bog`liq bo`lmasdan, balki o`quv jarayonini tashkil qilish formasiga ham bog`liqdir. Dars deb dastur bo`yicha belgilangan, aniq jadval asosida , aniq vaqt mobaynida o`qituvchi rahbarligida o`quvchilarning o`zgarmas soni bilan tashkil etilgan o`quv ishiga aytiladi. Dars vaqtida o`quvchilar matematikadan nazariy malumotga, hisoblash malakasiga, masala yechish, har xil o`lchashlarni bajarishga o`rganadilar, ya`ni darsda hamma o`quv ishlari bajariladi. Matematika darsining o`ziga xos tomonlari, eng avvalo, bu o`quv predmetining xususiyatlaridan kelib chiqadi. Bu xususiyatdan biri shundan iboratki, unda arifmetik material bilan bir vaqtda algebra geometriya elementlari ham o`rganiladi. Matematika boshlang`ich kursining boshqa o`ziga xos tomoni nazariy amaliy masalalarning birgalikda qaralishidir. Shuning uchun xar bir darsda yangi bilimlar berilishi bilan unga doir amaliy o`quv malakalar sngdiriladi. Taniqli olim J.Ikromov o`zining “Язык обучения математики” kitobida “Maktab o`quvchilarining matematik madaniyati shakllanishi bir necha davrga bo`linadi”,- deb ta`kidlaydi. Birinchi navbatda ular ob`ektiv tushunchalarning birgalikda tashkil etadigan mazmuni –matematik reallikni aniqlab oladilar. Bunda ob`ektlarning aniqlik xususiyatlari bilan tarixiy jihatlar o`rtasidagi bog`liqlik alohida ahamiyat kasb etadi. Bu erda matematik reallik jumlasiga e`tibor qaratadigan bo`lsak ushbu reallikni o`quvchilar matematik hisob kitoblarning turmush jarayonidagi ahamiyatini bevosita bilganlarida ya`ni kundalik turmush bilan bog`liq misol va masalalarni bevosita bajarganlaridagina his qiladilar. Demak kundalik turmush bilan bog`liq holda matematika o`qitishni tashkil etish o`quvchi faoliyatida muhim ahamiyatga egadir. Kundalik turmush bilan bog`liq misollar 8 yechish asosida o`quvchi matematik bilimlar shunchaki o`zlashtiriladigan bilimlar emas balki hayotiy zaruriyat sifatida o`zlashtirilishi lozimligi to`g`risida xulosa qiladilar. Odatda darsda bir necha didakik materiallar amalga oshiriladi: yangi materialni utish; o`tilgan materialni mustaxkamlash; bilmilarni mustaxkamlash; bilimlarni umumlashtirish, tizimlashtirish; mustaxkam o`quv va malakalar xosil qilish va xokazo. Matematika darslarining o`ziga xos yana bir tomoni Shundaki, bu-o`quv materialining abstraktligidir. Shuning uchun ko`rgazmali vositalar, o`qitishning faol metodlarini sinchiklab tanlash,o`quvchilarning faolligi, sinf o`quvchilarining o`zlashtirish darajasi, kabilarga ham bog`liq. Matematika darsida turli tuman tarbyaiviy vazifalar ham hal qilinadi. O`quvchilarda kuzatuvchanlikni, ziyraklikni, atrofga tanqidiy qarashni, ishda tashabbuskorlikni, mas`uliyatni va sof vijdonlilikni, to`g`ri va aniq so`zlashni, hisoblash, o`lchash va yozuvlarda aniqlikni, mehnatsevarlik va qiyinchiliklarni engish xislatlarini tarbyailaydi. O`quv ishini tashkil etishning darsdan tashqari quyidagi shakllari mavjud: 1.Mustaqil uy ishlari. 2.O`quvchilar bilan yakka va guruh mashg`ulotlari. 3.Matematikaga qobiliyatli o`quvchilar bilan o`tkaziladigan mashg`ulotlar. 4.Matematikadan sinfdan tashqari mashg`ulotlar. 5.O`quvchilar bilan ishlab shiqarishga, tabiatga ekskursiya. Bu erda sanab o`tilgan ish shakllari va dars bir birini to`ldiradi. Asosiy masala darsga taalluqlidir. Darsda hamma ishlarga bevosita o`qituvchi rahbarlik qiladi. Qo`shimcha mashg`ulotlarda esa ish o`qituvchining o`zi tomonidan yoki o`qituvchi rahbarligida o`quvchilar tomonidan badjariladi. Bugungi kunda asoslanishi lozim bo`lgan holat-o`quvchiga pedagogik yordam ko`rsatish va o`quv biluv jarayonida uni pedagogik qo`llab quvvatlashning qulay shakl va imkoniyatlarini izlab topishdan iboratdir. O`quvchilar bilan har bir darsda bir nechta tushunchalar bilan ish olib boriladi. har bir tushunchani tushunish boshqa bir tushunchani takrorlash, esga olib borish bilan olib borilsa, bu tushuncha esa keyingi tushunchalarni tushuntirish uchun xizmat qiladi. O`qitish jarayonida har 9 bir o`quv materiali rivojlantirlgan holda olib boriladi, bu o`quv materiali o`zidan keyin o`qitiladigan materiallarni tushunish uchun poydevor bo`ladi. Boshqa tushunchaning o`zlashtirilish jarayonini qarasak, u bir nechta darslarning o`zaro bog`liqligi o`qitilishi natijasida hosil bo`ladi. Shunday qilib matematik tushunchalarni hosil qilish birgina darsning o`zida hosil qilinmasdan, balki o`zaro aloqada bo`lgan bir qancha darslarni o`tish jarayonida hosil qilinadi. Bunday darslarni birgalikda darslar tizimi deb ataymiz. Shuning uchun o`qituvchi mavzuning mazmunini ochadigan darslarni mantiqiy ketma ketlikda joylashtirishi kerak. Eng katta talab darsning o`quv tarbiyaviy maqsadini e`tiborga olish, o`qitish tamoyillarining metodik va umumpedagogik tomonlarini hisobga olishdir. Mavzu bo`yicha yaxshi o`ylangan darslar tizimining o`quv vaqtini mavzularga to`g`ri taqsimlashga bog`liq. Unda o`quvchilarning mustaqilligini hosil qilish, xususiy misollarni qarash, xususiy xulosalar chiqarish, undan umumiy xulosalar chiqarishga olib kelish diqqat markazida turishi lozim. Bu bilimlar darslar tizimida hosil qilinib, mustaxkamlangandan keyin misol va masalalar yechishni ta`minlashi kerak. Undan keyin mashqlar yordamida malakalarni qayta ishlashi, shuningdek hosil qilingan bilimlarni doimo bir tizimda keltirish va umumlashtirishni ham ta`minlash kerak. Dasturning qandaydir mavzusining mazmunini aniqlashda, mavzu materialini dars vaqtlariga taqsimlashda, ya`ni bilimlarni o`zlashtirishga quyidagi asosiy bosqichlar qaraladi: 1.Yangi materialni o’qitishga tayyorlash. 2.Yangi o`quv materialini idrok qilish va yangi bilimlarni hosil qilish. 3.Bilimlarni mustahkamlash va turli xil mashqlar orqali malakalarni hosil qilish. 4.Bilimlarni takrorlash, umumlashtirish va bir tizimga keltirish. 5.Bilim va malakalarni tekshirish. Matematika o`qitish jarayonida o`quvchilarning faolligini oshirish va matematikaga bo`lgan qiziqishini rivojlantirsh omillaridan biri o`quvchilar bilan olib boriladaigan mustaqil ishlardir. Matematika darslarida mustaqil ishlar yangi materialni o`rganishga tayyorgarlik ko`rishda, yangi tushunchalar bilan tanishishda, bilim, uquv va malakalarni mustahkamlashda, shuningdek bilimlarni nazorat qilishda amalga oshiriladi. 10 1.2. Uchunchi sinflarda matematika fani bo’yicha o’quv reja va dasturlarining hozirgi holatini o’rganish . Boshlang’ich matematika kursining asosini natural son va nol, butun musbat sonlar ustida to’rt arifmetik amal hamda ularning asosiy xossalari haqidagi aniq tasavvurlar va bu bilimlarga asoslangan og’zaki va yozma hisoblash usullarini ongli va puxta o’zlashtirishni tashkil etish, shuningdek jadval hollaridagi hisoblash malakalarini avtomatizm darajasiga etkazilishini tashkil etadi. Matematika kursi asosiy kattaliklar va geometriya elementlari bilan tanishtirishni nazarda tutadi. Ular imkoniyat darajasiga ko’ra o’quvchilarning son, arifmetik amallar va matematik munosabatlar haqidagi tushunchalarni yuqori darajada o’zlashtirishiga yordam bera borib, arifmetik bilimlar tizimiga qo’shiladi dastur matematik tushunchalarning hayotiy materiallar asosida o’zlashtirilishini ko’zda tutadi. Bu esa darsda o’quvchilar o’zlashtirishi lozim bo’lgan tushuncha vaqoidalar amaliyotga xizmat qilishini, hayotiy ehtiyojlar natijasida vujudga kelganligini o’quvchilarga etkazib berish imkonini beradi hamda fan va amaliyot orasidagi aloqalarni to’g’ri tushunishga asos yaratadi. Matematika bolalarda tafakkur, diqqaT.: xotira, ijodiy tasavvur etish, kuzatuvchanlikni rivojlantirishga imkon beradi. Shuningdek, matematika o’quvchilarning mantiqiy fikrlash malakalarini oshirishi, ularning o’z fikrlarini aniq, to’g’ri va tushunarli bayon etishi uchun zamin hozirlaydi. O’qituvchining vazifasi — bolalarga matematikani o’qitishda bu imkoniyatlardan samarali foydalana olishdan iborat Boshlang’ich sinflarda matematikani o’qitishga haftasiga 5 soatdan vaqt ajratiladi. O’quv materialini sinflarga taqsimlashda o’rganilayotgan sonlar va ular bilan arifmetik amallarni bajarish doirasi asta-sekin kengaytirib borilishi nazarda tutiladi. 3-sinfda — 1 dan 1000 gacha bo’lgan sonlar. To’rt arifmetik amal kabi mavzular qaraladi. Tez hisoblash malakalarini shakllantirish uchun yechishni mufassal tushuntirishdan og’zaki, qisqa va lo’nda tushuntirishlarga o’z vaqtida o’tishni ta’minlash muhimdir. Shu munosabat bilan o’qituvchi o’z vaqtida o’quvchilarga jadvalning mos hollarini eslab qolishga doir yo’l-yo’riqlarni beribgina qolmay, balki, ularni jadvalni o’zlashtirish uchun zarur bo’lgan kundalik 11 mashq ishlari bilan ham ta’minlashi kerak. 3-sinf dasturi 1000 ichida sonlar bilan to’rt arifmetik amalni bajarishni, sonlarni raqamlashni o’rganishni, sonlar doirasini kengaytirishni nazarda tutadi. Sonlarni raqamlashni o’rganish jarayonida o’quvchilarda og’zaki hisoblashlarda, keyinchalik esa hisoblashlarda qo’llaniladigan sonlarni o’qish va yozish, sonlar tarkibini bilish ko’nikmalari shakllanishi lozim. Xonalar va sinflar (birliklar, mingliklar va hokazo)ning tuzilishi bilan tanishtirish o’quvchilarning o’nli sanoq sistemasining tuzilish prinsiplarini to’la anglab etishlari uchun asos yaratadi. Raqamlash mavzusini o’rganish jarayonida o’quvchilar ilgari egallagan o’lchov birliklari haqidagi bilimlarini umumlashtirishlari, uzunlik, massa, vaqt birliklari jadvalini yodda saqlab qolish ustida mashq qilishlari va ularni puxta o’zlashtirish ustida ishlashlari kerak. Ularda o’lchov birliklari haqidagi aniq tasavvurlarni shakllantirishga alohida e’tibor berib, u yoki bu narsani o’lchash uchun qanday birliklardan foydalanish qulayligini so’rash muhimdir. O’quv yili mobaynida darsdan darsga qadar o’quvchilarda yozma va og’zaki hisoblash malakalarini shakllantirishga oid ishlar muntazam ravishda olib borilishi lozim. Quyidagi bo’limlarni e’tiborga olgan holda har bir dars uchun materiallarni tanlash lozim: 1. Ko’paytirish va bo’lish jadvallari. 2. 100 ichida jadvaldan tashqari hisoblashlar. Shu bilan birga dastur o’rganilayotgan algoritmlarni puxta o’zlashtirish hamda yozma hisoblash malakalariga ega bo’lishni nazarda tutadi. Ikki xonali va uch xonali songa qavsli va qavssiz ifodalarda amallarni bajarish tartibi haqidagi qoidalarni qo’llashga doir turli masalalar. Amallarni bajarish tartibi qoidalarini o’zlashtirish yuzasidan oldingi sinflarda ham ma’lum ishlar olib borilgan, lekin, 3- sinfda bitta emas, bir necha juft qavslar ishtirok etgan ifodalar hamda qavslar ichida ikki yoki undan ortiq amal qatnashgan ifodalar qaraladi. Amallarni bajarish tartibini o’zlashtirishga yo’naltirilgan mashqlarni tanlashda avval hisoblashlar og’zaki, tez va oson bajariladigan misollarga, yozma hisoblash malakalari shakllangandan so’ng esa topshiriqlar qatoriga 1000 lik sonlar bilan 3-4 amalli, 12 qavsli va qavssiz ifodalar kiritilishi mumkin. O’quvchilar tomonidan yozma hisoblash algoritmlarini o’zlashtirish masalasi boshlang’ich sinflarning matematika kursi oldida turgan asosiy vazifalardan biridir. Bunda nafaqat mos ko’nikma va malakalarni shakllantirish masalasi, balki hisoblash usullarini katta sonlar doirasiga keng yoyish imkoniyatlari ham qaraladi. Shu bilan birga arifmetik amallarning bir qator yangi xossalari ko’rib chiqiladi. Masalan, ikki xonali songa ko’paytirish algoritmning nazariy asosi sifatida sonni yig’indigako’paytirishning turli usullari; nollar bilan tugaydigan songa ko’paytirish algoritmi uchun esa sonni ko’paytmaga ko’paytirish (46-200+46-2:100) usuli olinadi Yozma ko’paytirish va bir xonali hamda ikki xonali songa yozma bo’lishni ishonchli bajara olish o’quv yili oxiriga kelib o’quvchilarning egallashlari kerak bo’lgan ko’nikmalardan biridir. 3-sinfda uch xonali songa yozma bo’lish masalasi tanishtirish rejasida qaraladi, ya’ni bunday hisoblashlarni o’quvchilar o’quv yili oxirigacha mos ravishdagi yodda saqlashga asoslangan holda yoki o’qituvchining bevosita rahbarligida bajarishlari mumkin. Harfli belgilash elementlarining kiritilishi ham arifmetik materialni tushungan holda, chuqur va umumlashgan tarzda o’zlashtirishga imkon beradi. Sonli ma’lumotlari berilgan masalaga tenglama tuzishda izlanayotgan miqdorni belgilash uchun matematik belgi sifatida harfdan foydalaniladi. Masalan, Agar o’ylangan songa 4 ni qo’shsak, 9 hosil bo’lsa qanday son o’ylangan bo’ladi? (X+4=9). 3-sinfda x-3=76-58, x:5=30:6, (x+6)-5=48, (14- x)+9=12 ko’rinishdagi murakkabroq tenglamalar ham kiritiladi. Bunday mashqlar, asosan, amal tarkibiy qismlari va natijasi orasidagi bog’lanishlarni bilish asosida yechiladi. Bunday ishlar 3-sinfda davom ettiriladi. Boshlang’ich sinflarda arifmetik masalalar matematika kursining eng katta va muhim tarkibiy qismidir. Ularda butun kursning asosiy mazmuni va shu bilan birga arifmetik tushunchalarning mazmuni ochib beriladi. Masalalar yechish jarayonida o’quvchilar har bir amal ma’nosini va ularni qo’llashning asosiy hollarini o’zlashtiradilar; og’zaki va yozma hisoblash malakalari qo’llaniladi va mustahkamlanadi, masalalar yechishga o’rgatish o’quvchilarning mustaqil faoliyatlarini rivojlantirish uchun, ularda faollik va tashabbuskorlikni oshirish uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Arifmetik 13 amallarning mazmunini ochish sodda masalalarni (ya’ni, bir arifmetik amal bilan yechiladigan maslalarni) yechish bilan bog’liq. Shuning uchun, har bir o’quv yili dasturida sodda masalalarning barcha mumkin bo’lgan hollari beriladi. Masalalarni tanlash va ularni vaqt bo’yicha joylashtirish tizimi shunday tiisob bilan tuzilganki, bu biror jihatdan o’xshash bo’lgan (shuning uchun bolalar aralashtirib yuboradigan) masalalarni, shuningdek, o’zaro teskari masalalarni taqqoslash, qarshi qo’yish uchun sharoit yaratib beradi. Bunda o’quvchilarning turli masalalar bilan uchrashishlari nazarda tutilgan. Bu esa, masalalaryechishda zararli bo’lgan va qotib qolgan fikrlarning paydo bo’lishining oldini oladi: bolalar boshidan boshlaboq masalani yechish uchun u yoki bu amalni tanlashdan oldin uni asosli tahlil qilishga majbur bo’ladilar. O’quvchilarda masalalarni yechish ko’nikmasi uch yil mobaynida asta-sekin rivojlanib boradi. Maqsad o’quvchilarning o’zlari yechishga kuchlari eta oladigan arifmetik masalalarni yechish yo’llarini mustaqil topa olishlariga erishishdir. Bolalarni masalalar yechishga o’rgatishda ularga masalalar yechishga yondoshishning ba’zi umumiy usullarini o’rgatish muhim hisoblanadi. Chunonchi, bolalar o’qituvchi boshchiligida masalani qisqa va tushunarli yozishni, masala shartini rasm va chizmalar bilan namoyish qila olishni o’rganib olishlari, shu bilan masala yechish yo’llarini o’zlari uchun engillashtirishlari, aniq bir masala shartini mavhumlashtirishni (masalan, baho , miqdor , qancha turishi kabi mavhum atamalardan foydalanib) va masalada berilgan miqdorlar bilan izlanayotgan miqdor orasidagi bog’lanishni ochishga yordam beruvchi usullarni o’rganib olishlari kerak. O’quvchilarning fikrlash faoliyatlarini va nutqlarini rivojlantirish uchun ularni masalani va uning yechilishini tahlil qilishlariga, masalani yechishdagi har bir amalni asoslab berishga o’rgatish muhimdir. Ular yechilayotgan masalada nima berilgan, nima izlanayotganligi (noma’lumligini), masalaning savolidan nima kelib chiqishini, masala savoliga javob topish qanday arifmetik amallar yordamida amalga oshirilishini va ularni qanday tartibda bajarish kerakligini tushunib etishlari, shuningdek, har bir tanlangan amalni asoslay olishlari va topilgan natijalarni tushuntirib bera olishlari, berilgan masala bo’yicha ifoda tuza olishlari 14 (barcha zarur tushuntirishlari bilan), masalani echa olishlari va echimning to’g’riligini tekshira olishlari lozim. Shuningdek, o’quvchilarda masalani turli usullar bilan yecha olish malakasini shakllantirish ham kata ahamiyatga ega. O’quvchilar arifmetik amallar xossalariga oid olgan bilimlarini masalalarni yechishda qo’llashni o’rganib olishlari kerak. Ular ba’zi masalalarni bir necha usul bilan yechish mumkinligini va o’zlarigatanish usullardan eng maqbulini tushunib tanlashlari borasida o’zlariga hisob bera oladigan bo’lishlariga harakat qilish lozim. Tayyor masalalarni yechish bilan bir qatorda o’quvchilarni o’qituvchining turli topshiriqlari bo’yicha masalalar tuzishga mashq qildirish foydali. O’quvchilar masalalar tuzish uchun sonli va syujetli materiallarni atrof - borliqdan olishlari kerak. Bunday masalalarni tuzish va yechish har xil turdagi masalalarning tuzilishi va echilishining o’ziga xos xususiyatlarini chuqur tushunish imkonini beribgina qolmay, balki, bolalarning ijodiy tasavvur qila olishlarini, ularning bilim doiralarini kengaytiradi, ta’limning turmush bilan bog’lanishini mustahkamiashga imkon beradi. 15 II.BOB. 3-SINF O‘QUVCHILARINI O‘QUV-BILUV FAOLLIGINI RIVOJLANTIRISHRIVOJLANTIRISH. 2.1. 3- sinfda to`rt xonali sonlarni o’qitish tizimi . Ko’p xonali sonlarni alohida qilib berilishiga sabab, 1000 dan katta sonlarni nomerlashning o’ziga xos xususiyatlari bor: to`rt xonali sonlar faqat xona tushunchasiga emas, balki sinflar tushunchasiga ham tayanib hosil qilinadi, nomlanadi, yoziladi. Bu muhim tushunchani ochib berish kerak. Masalalarni qarab chiqish tartibi quyidagicha: nomerlash, yozma qo’shish va ayirish, yozma ko’paytirish va bo’lish. Ishning o’ziga xos tomoni shundan iboratki, ko’rsatilgan barcha masalalarni o’rganishda o’qituvchi o’quvchilar o’qitishning bundan ilgarigi bosqichlarida hisoblash sistemalari, natural sonlar qatori, arifmetik amallar, ularning xossalari, amallar orasidagi o’zaro bog’lanish, komponentlar o’zgarganda natijalarning o’zgarishiga nisbatan to’plagan kuzatishlari va ayrim xulosalarini umumlashtirishga erishadi. Bu bilimlar to`rt xonali sonlarni o’qish va yozish, og’zaki va yozma hisoblashlarni bajarish uquv va malakalarini hisoblash uchun asos bo’ladi. 1000 dan katta sonlarni nomerlashni o’rganish o’ziga xos xususiyatga ega. Bundan oldingi barcha sonlarni o’rganishda o’rinli bo’lgan predmetlarni bevosita sanashga asoslangan holda to`rt xonali sonlarni hosil qilish, ularni og’zaki nomerlash mumkin emas. Predmet ko’rgazmalilikni shartli ko’rgazmalilikka almashtirishga to’g’ri keladi: son cho’tga solinadi yoki nomerlash jadvalida belgilanadi. Ikkala holda ham ko’rgazmalilik sonni hosil qilish va belgilashni namoyish etadi va shartlilik elementiga ega bo’ladi: cho’tdagi bir xil soqqalar, ayni bir xil raqamlar cho’tda va nomerlash jadvalida joylashishiga qarab yozuvda har xil sonni bildiradi (masalan, 3333 soni va 3 birlik, 3 o’nlik, 3 yuzlik va hokazo). Darsda ko’rgazmali vositalardan foydalanayotganda buni xisobga olish zarur. Ikkinchi o’ziga xos xususiyati shundan iboratki, 1000 dan katta sonlarni nomerlash birliklarni ikki yoklama guruhlashga asoslanadi: quyi xonaning 10 birligi undan keyingi yuqori xonaning 1 birligini tashkil etadi, quyi sinfning 1000 birligi undan keyingi yuqori sinfning 1 birligini tashkil etadi. II sinf birligi — ming va bu birliklar bilan ularni I sinf birliklari kabi o’nliklarga, yuzliklarga, mingliklarga 16 guruhlab sodda birliklar kabi sanash mumkin. To`rt xonali sonlar turli sinflar birliklarini sanash natijasida hosil bo’ladi, shuning uchun ular sinflar bo’yicha o’qiladi va yoziladi. Har bir sinf ichida esa sonning hosil qilinishi, atalishi va yozilishi 1000 ichida sonlarni hosil qilish, atash va yozishdagi kabi amalga oshiriladi. Masalan, agar minglarni sanab 115 ni, keyin birlarni sanab 125 ni hosil qilsak, 115125 soni hosil bo’ladi. Birliklarni sinflar bo’yicha guruhlashning mavjudligi ko’p xonali sonlarni nomerlashni o’rganish tartibiga ma’lum iz qoldiradi: bolalarni bir yo’la minglar sinfining uchta xona birliklari bilan tanishtirish maqsadga muvofiq, bunda bu birliklarning hosil bo’lishi va atalishi I sinf birliklarining hosil bo’lishi va atalishi bilan o’xshash ekanini ta’kidlash kerak; so’ngra II sinf xona sonlarining hosil bo’lishi va yozilishini (5 ming, 20 ming, 600 ming) va II sinf birliklaridan tuzilgan sinf sonlari (25 ming, 320 ming, 761 ming)ni (ya’ni yaxlit mingliklarni) qarash va nihoyaT.: to’rt xonali, besh xonali va olti xonali sonlarni nomerlashni o’rganishga kirishish kerak. Bu yerda sanoq sistemasining g’oyasi o’z aksini topadi: mingliklar xuddi oddiy birliklar kabi sanaladi, ko’p xonali sonlarni nomerlashni o’rganish esa mazkur holda 1000 ichida nomerlashga doir bilimlarga tayanadi. To`rt xonali sonlarni nomerlashni o’rganishga doir tayyorgarlik ishlarini ancha ilgari boshlash kerak. Bunda o’qituvchi ikkita maqsadni ko’zda tutishi zarur: birinchidan, o’quvchilarning bundan oldingi sonlarni nomerlashni qarashda olgan bilimlarini mustahkamlashga, ikkinchidan, o’quvchilarda yangi mavzuga doir ma’lum maqsadni shakllantirish va qiziqish uyg’otishi zarur. Bunda shu narsani qat’iy yodda tutish kerakki, nomerlashni o’rganish masalasi o’quvchilarning o’nli sanoq sistemasi, sonlarning natural ketma-ketligi va to`rt xonali sonlarning tarkibi haqidagi tushunchalarini kengaytirish va shu asosda to`rt xonali sonlarni o’qish va yoza olish ko’nikmalarini shakllantirishdan iborat. Bu mavzu bo’yicha ishning muvaffaqiyatli bo’lishi 1000 ichida sonlarni nomerlashning o’zlashtirilishi va mustahkam o’rganib olinishiga bevosita bog’liq, chunki o’nli sanoq sistemasidagi har qanday sinf sonlari tuzilishining yagona prinsipi birinchi minglikdagi sonlar bilan tanishishda olingan bilimlarni' istalgan to`rt xonali sonlar bilan ishlashda qo’llashga imkon beradi. 17 Yangi mavzuni o’rganish yangi sanoq birliklari (ming, o’n ming, yuz ming birliklari) ning kiritilishiva sinf tushunchasi bilan tanishishdan boshlanadi. Bolalar bilan sanashdan foydalanib, mingning hosil bo’lishi takrorlanadi (10 ta yuzlik 1 mingni tashkil etadi yoki boshqacha — sanoqda 999 sonidan keyin undan bir birlik katta son keladi, bu ming sonidir). So’ngra sanash jarayonida yangi sanoq birliklari kiritiladi: 10 ming yoki 1 ta o’n ming, 10 ta o’n ming: yoki 1 ta yuz ming, 10 ta yuz ming yoky 1 million. Yangi sanoq birliklarining nomini nomerlash jadvaliga yozib olish o’qituvchi uchun ham, o’quvchilar uchun ham foydali. Bu jadvalga asoslangan holda sinf tushunchasini kiritish mumkin: dastlabki uchta xona birliklari, ya’ni birlar, o’nlar, yuzlar — birinchi sinfni yoki birlar sinfini tashkil etadi, navbatdagi uchta xona birliklari, ya’ni minglar, o’n minglar, yuz minglar birliklari esa ikkinchi sinfni yoki minglar sinfini tashkil etadi. Taqqoslash bilan shu narsani oson aniqlash mumkinki, bu sinflarning har birida uchtadan xona bor, har bir navbatdagi xona birligi undan oldingi xona birligidan 10 marta ortiq, birlar sinfida o’nlab va yuzlab oddiy birlar sanaladi va guruhlanadi, minglar sinfida esa minglab oddiy birlar sanaladi va guruhlanadi. So’ngra bu va bundan keyingi darslarda II sinf birliklari (II sinf sonlari)dan tuzilgan sonlar o’rganiladi, masalan, 35000, 135000, 109000, 280000 va sh. k. Ular cho’tga tashlanadi, nomerlash jadvaliga yoziladi. O’quvchi xonalar va sinflar jadvalini chizish bilan sinflarning o’xshashligini va farqini aniqlaydilar. Bu sonlarning alohida xona sonlaridan tashkil topi-shiga doir mashqlar (2 ta o’n ming va 8 ta ming — bu 28 mirg), shuningdek, berilgan sonni uni tashkil etuvchi xona sonlariga ajratishga doir mashqlar (472 ming sonida 4 ta yuz ming, 7 ta o’n ming va 2 ta ming bor), berilgan sonni xona qo’shiluvchilari yig’indisiga almashtirish (903 ming=900 ming+3 ming), sonlarning o’nli tarkibiga oid bilimlarga asoslangan holda qo’shish va ayirishga doir mashqlar (80 ming+4 ming; 807 ming—800 ming va h. k.) bajariladi. Darslikda to`rt xonali sonni o’qish va yozish uchun nima qilish kerakligi haqida tushuntirish berilgan. Tushuntirishning alohida qadamlarining bajarilishini bolalarning amaliy ishlari bilan qo’shib olib borish foydali: o’qishda sinflarni bir-biridan yoy yoki chiziqcha bilan ajratish, yozishda esa sinflarni uchta 18 nuqta bilan belgilash (har bir sinfdagi uchta raqamni yozish o’rni, yuqori sinfdan tashqari) kerak. Bolalarni sonlarni yozishga mashq qildira borib, son bilan raqamning farqi haqida ta’kidlab o’tish zarur: raqamlar yordamida sonlar yoziladi; sonlar bir-biridan raqamlarining soni bo’yicha farq qiladi: bir xonali, ikki xonali, ... tort xonali. Raqamlar o’z qiymatiga ega bo’lish bilan birga sonning yozuvidagi o’rniga qarab ham qiymatga ega bo’lgani uchun ayni bir raqamni takrorlash bilan bir xonali, ikki xonali va h. k. sonlarni yozish mumkin. Nomerlashni o’rganishga ajratilgan butun vaqt davomida bolalarga u yoki bu sonni yozish uchun hammasi bo’lib nechta raqam kerak bo’lganini, bunda necha xil raqamdan foydalanilganligini sanab chiqishlarini taklif etish, bir xil raqamlar nimani bildirishini, shuningdek, sonning yozuvidagi 0 raqami nimani bildirishini so’rash kerak. O’qituvchi bergan raqamlar yordamida turli sonlarni yozish va bu sonlarni taqqoslashga doir mashqlar foydalidir. Shunday bo’lsada, tajriba ko’rsatishicha, o’quvchilarga u yoki bu xona birligi qatnashmagan sonlarni yozish ayniqsa, qiyinlik qiladi. Masalan ushbu topshiriq berilgan: II sinfning 16 ta birligidan va I sinfning 16 ta birligidan tashkil topgan sonni yozing . Ba’zi o’quvchilar bunday yozadi: 1616. Bu xatoning sababi nimada? Bolalar to`rt xonali sonlarni sinflar bo’yicha ko’rgazmali ravishda og’zaki yomon qabul qilishlari ehtimol. Bunday xatoga yo’l qo’ymaslik uchun o’quvchilarni eng oldin o’zlariga yuqori xona o’ngdan nechanchi o’rinda turishini belgilab olishlarini, sondagi raqamlar sonini fikran aniqlashlarini o’rgatish kerak. Bunga quyidagi mashq yordam berishi mumkin. Masalan: Sonda 324 ming bor. Bu sonda nechta raqam bor? (Bola ta’kidlaydi: 324. . . — sonda 6 ta raqam bor.) O’qituvchi shu o’rinda bu son 324000 ko’rinishda tasvirlanishi shart emasligini, unda I sinfning boshqa raqamlari ham bo’lishi mumkinligini, masalan, 324745, 324 84, 324 120 va hokazo, biroq ularning hammasida 324 ming borligini tushuntiradi. Sonda 3 ming bor. Sonda hammasi bo’lib nechta raqam bor? (3...) Sonda 40 ming bor. Sonda hammasi bo’lib nechta raqam bor? (40...) Sonlarni yozish va o’qish uchun tarbiyada bebaho hisoblangan vaqtli matbuotdan olingan bilishga oid sonli materiallardan foydalanish zarur. Sonli materiallarni to’plashga 19 o’quvchilarning o’zlarini ham jalb etish foydalidir. 1000 ichida sonlarning natural ketma-ketligi haqida to’g’ri tasavvurlarni shakllantirish maqsadida dastlabki darslarning o’zidayoq ma’lum bo’lgan bittalab, o’ntalab, yuztalab qo’shishga (ayirishga) doir, berilgan songa nisbatan undan bevosita oldin va bevosita keyin keluvchi sonlarni aniqlashga doir, ± 1 ko’rinishdagi misollarga doir, barcha to’rt xonali sonlar ichidan eng kattasini va eng kichigini aniqlashga doir mashqlarni kiritish kerak. Bundan tashqari, bolalarning sonlarning natural qatori ( natural qator atamasini hozircha kiritmaslik mumkin) haqidagi bilimlarini umumlashtirish maqsadga muvofikdir. O’quvchi dastlab sonlarning bu qatorini yozib va uning davomini ko’p nuqtalar bilan belgilab (1, 2, 3, 4, 5, 6. . . .), o’qituvchi rahbarligida sanashda qo’llaniladigan sonlar qatori birdan boshlanishini, undagi har bir navbatdagi son o’zidan oldin keluvchi sondan bitta ortiq ekanini; berilgan ixtiyoriy sondan keyin keluvchi sonni hosil qilish uchun unga birni qo’shish kerak ekanini, hosil bo’lgan songa yana birni qo’shish mumkin ekanini va hokazoni aniqlaydi. Demak, sonlarning bu qatorida oxirgi eng katta sonni aytish mumkin emas — sonlar qatori cheksizdir. Nomerlashni o’rganish jarayonida o’quvchilar sonni 10, 100, 1000 marta orttirish va kamaytirish bilan tanishadilar. Songa bitta, ikkita, uchta va hokazo nolni qo’shib yozish (sondan nollarni olib tashlash) bilan bolalar sonning yozuvidagi har bir raqamning qiymati uni chapga (o’ngga) surib borish bilan mos ravishda 10, 100, 1000 va hokazo marta o’zgarishini, sonning o’zi esa shuncha marta ortishini (kamayishini) ko’radilar. Shunday qilib, sonni 10, 100, 1000 va hokazo marta orttirish va kamaytirishga doir mashqlarni bajarishda o’quvchilar sonlar yozuvining pozitsion prinsipi haqidagi bilimlarini qo’llaydilar va mustahkamlaydilar. 20 2. 2. 3-sinf darslarida og’zaki matematik mashqlar. 3-sinfda yozma va og’zaki hisoblashda pedagogik texnologiyadan foydalanish Og'zaki va yozma hisoblash usullarining farq qiluvchi xossalari ham bor. Og'zaki hisoblashlar; 1) Hisoblashlar yozuvlarsiz (ya'ni xotirada bajaradilar) yoki yozuvlar bilan tushuntirib berish mumkin. a) tushuntirishlarni to’la yozish (ham) bilan berish mumkin. Masalan: 34+3=(30+4)+3=30+(4+3)=37 9+3=9+(l+2)=(9+l)+2=12... b) berilganlarni va natijalarni yozish mumkin. Masalan: 1)37 2)34+4=37 9+3=12 d) hisoblash natijalarni raqamlab yozish mumkin. U: 1) 37 2) 12 2.Hisoblashlar yuqori xona birliklaridan boshlab bajaradilar. Masalan: 430- 210 = =(400+30)-(200+10)= (400-200)+(3 0-10)=200+20=220. 3. Oraliq natijalar xotirada saqlanadi. 4.Hisoblashlar har xil usullar bilan bajarilishi mumkin. Masalan: 26xl2=26x(10+2)=26xlO+26x2=260+52=312 26x 12=(20+6)x 12=20x 16+6x 12=240+72=312 26xl2=26x(4x3)=(26x3)x4=78x4=312 5.Amailar lOva 100,yengilroq hollarda 1000 ichida va ko'p xonali sonlar ustida hisoblashlarning og'zaki usullaridan foydalanib bajariladi. Masalan: 54024:6 = 9004 Yozma hisoblashlar 1 Hisoblashlar yozma bajarilganda yechimini yozish ustun qilib bajariladi. Masalan: 276 + 432=708 186 + 248=434 2 Hisoblashlar quyi xona birliklaridan boshlanadi (yozma bo'lish bundan mustasno) 719 -315=404 ,286 + 114 =434 Oraliq natijalar darhol yoziladi. Hisoblashlar o'rnatilgan qoidalar bo'yicha shu bilan birga bitta yagona usul bilan bajariladi. Masalan: 242 x 16 ,1452 +242 ,3872 346 x 14 1384 +346 4844 21 1000 ichida va ko'p xonali sonlar ustida amallar hisoblashlarining yozma usullaridan foydalanib bajariladi. Masalan: 3912:4=978 2415:7=345 Ba'zi misollarni og'zaki ham, yozma ham yechish mumkin. Bu hollarda o'quvchilar yechimlarini taqqoslab, arifmetik amallarning mazmunini va sonlar ustida bajarilayotgan amallarni yaxshi tushunib oladilar. 3. 10 ichida qo'shish va ayirish. Qo'shish va ayirish narsalarni ikkita to'plamini birlashtirish yoki berilgan to'plamni bir qismini ajratib olish bilan bog'liq amaliy mashqlar asosida o'rganiladi. Bunday mashqlar dastlabki matematika darslaridan boshlab bajariladi, ular mazkur mavzuvda ham davom etadi, faqat bu yerda asosiy etibor sonlar ustida amallar bajarishga qaratiladi. 1000 ichida og'zaki qo'shish va ayirish hollariga qaraydigan bo'lsak, hisoblash usullarini ochib berishning nazariy asosi xuddi 100 ichidagi sonlar uchun kabi sonni yig'indinisiga qo'shish va yig'indini songaqo'shish qoidalari. Shuningdek tegishli ayirish qoidalari hisoblanadi. Bu usullarni bilish 100 ichida amallarni o'rganishda ishlab chiqilgani uchun bu yerda ularning yangi sonli materialda qo’llanishi ustida gap boradi: 100 ichida yozma qo'shish va ayirishni o'zlashtirish bu amallarni istagan kattalikdagi sonlar ustida muvaffaqiyatli bajarish shartdir. Boshlang’ich sinflarda o’quvchilarida og’zaki hisoblashlarning asosiy ko’nikmalari shakllanadi. Og’zaki hisoblash usullari ham yozma hisoblash usullari ham amallar xossalari va ulardan kelib chiqadigan natijalarga amallar komponentlari bilan natijalari orasidagi bog’lanishlarga asoslanadi. Ammo og’zaki va yozma hisoblash usullarining farq qiluvchi tomonlari ham bor. Og’zaki hisoblashlar: Yozuvlarsiz (ya’ni xotirada bajariladi) yoki yozuvlar bilan tushuntirib berilishi mumkin: Tushuntirishlarni to’la yozish bilan (ya’ni hisoblash usulini dastlabki mustahkamlash bosqichida) berish mumkin. Masalan: 34+3=(30+4)+3=30+(4+3)=37, 9+3=9+(1+2)=(9+1)+2=12 va hokozo. 22 Berilganlarni va natijalarni yozish mumkin. Masalan: 34+4=37 9+3=12 Hisoblash natijalarini nomerlab yozish mumkin. Masalan: 1) 37, 2) 12 Bir xonali sonlarning yig’indisini esda mustahkam saqlash kerak. Shundan foydalanib, yozmasdan tez va to’g’ri hisoblash mumkin bo’ladi.Buning uchun har xil yo’llar qo’llaniladi, asosan sonlarning yuqori xonalardan boshlab amal bajariladi yoki yaxlitlash yo’li bilan ham amal bajarish mumkin. Masalan: 272+529=700+90+11=801 yoki 272+529=700+(72+28)+1=700+100+1=801 Biron sondan yig’indini ayirish uchun u sondan yig’indining har bir qo’shiluvchisini ketma-ket ayirish mumkin. Masalan: 18-(6+2) =18-6-2=10 Biron sondan bir necha sonni ayirish uchun ayiriladigan sonlarni qo’shishdan chiqqan yig’indini ayirsak ham bo’ladi. Masalan: 25-8-3-4=25-(8+3+4) =25-15=10 Yig’indidan biron sonni ayirish uchun u sonni biron qo’shiluvchidan ayirsak ham bo’ladi. Biron sondan ayirmani ayirish uchun u sondan kamayuvchini ayirib, ayiriluvchini qo’shsak ham bo’ladi. Masalan: 25-(13-8) =25-13+8=20 Hisoblashlar yuqori xona birliklaridan boshlab bajariladi. 23 Masalan: 430-210=(400+30)-(200+10)=(400-200)+(30-10)=200+20=220 Oraliq natijalar xotirada saqlanadi. Og’zaki ko’paytirish sonlarning yuqorigi raqamidan boshlab yoki sonlarni yaxlitlab bajariladi. Masalan: 65∙8=60∙8+5∙8=480+40=520 67∙25=70∙25-3∙25=70∙100:4-75=1675 48∙27=50∙30-(27∙2+50∙3)=1500-204=1296 Hisoblashlar xar hil usullar bilan bajarilishi mumkin. Masalan: 26∙12=26∙(10+2)=26∙10+26∙2=260+52=312: 26∙12=(20+6) ∙12=20∙12+6∙12=240+72=312: 26∙12=26∙ (3∙4)=(26∙3) ∙4=78∙4=312 Amallar 10 va 100 ichida va ko’p xonali sonlar ustida xisoblashlarning og’zaki usullaridan foydalanib bajariladi. Masalan: 54024:6=9004 Ayirmani biron songa bo’lish uchun kamayuvchini va ayriluvchini alohida bo’lib, natijalarni bir-biridan ayirish mumkin. Masalan: (90-80):5=90:5-80:5 Ko’paytmani biron songa bo’lish uchun ko’paytuvchilardan birini o’sha songa bo’lishning o’zi kifoya. Masalan: (27∙5):9=(27:9)∙5=3∙5=15 Biron sonni ko’paytmaga bo’lish uchun u sonni navbati bilan ko’paytuvchilarning har biriga bo’lib, undan chiqqan soni ikkinchisiga yana bo’lish kerak va hokozo. Masalan: 24 180:(18∙5)=(180:18):5=10:5=2 Biron sonni bo’linmaga bo’lish uchun u sonni uning bo’linuvchisiga bo’lib, bo’luvchisiga ko’paytirish mumkin. Masalan: 1000:(250:7)=(1000:250)∙7=4∙7=28 Bo’linmani biron songa bo’lish uchun bo’linuvchini o’sha songa bo’lib, chiqqan natijani bo’luvchiga bo’lish mumkin yoki bo’linuvchini bo’luvchi bilan o’sha sonning ko’paytmasiga bo’lish mumkin. Masalan: (1000:25):8=(1000:8):25=125:25=5 yoki (1000:25):8=1000:(25:8)=1000:200=5 Ba’zi misollarni og’zaki ham, yozma ham yechish mumkin. Bu hollarda o’quvchilar yechimlarni taqqoslab ko’p xonali sonlar ustida arifmetik amallarning mazmunini va sonlar ustida bajarilayotgan amallar mazmunini yaxshi tushunib oladilar. Demak, og’zaki hisoblashning turli usullarini bilish va uni o’quvchilarga o’rgatish o’quvchilarning og’zaki xisoblash ko’nikma va malakalarini mustahkamlash uchun xizmat qiladi. Boshlang’ich sinflarda matematika o'qitishning hozirgi kunda amaliyotda ko’proq qo’llanayotgan mehnat faoliyatida muhim ahamiyat kasb etadigan idrok qilishga doir masalalar bo’lib, ularning keng qo’llanilishi navbatda o’quvchilarning ongi, idroki, ularning hozirjavobligi, topqirligi shuningdek, ularning bilimi oshadi. Hozirgi kunda idrok qilishga doir masalalarkeng qo’llanilib, darsning unumdorligi, qiziqarliligini oshirib boradi. Matematika o’qitishning idrok qilishga doir masalalari hisoblashlchash va grafik ko'nikmalarini hosil qilishi, ya'ni eng sodda arifmetik amallarni bajarishdan iborat bo’lib, avtomatizmgacha yetkaziladi.tashqari o'quvchilarni mustaqil ravishda matematik qonuniyati va munosabatlarini yechish, umumlashtirishlar qo’shish og’zaki va yozma xulosalar orgatiladi. Matematika o’qitishda o'quvchilarning nazariy saviyasini oshirishga alohida e'tibor qilinadi. Boshlang’ich sinflarda idrok qilish masalalari rivojlantiruvchi hisoblanadi. Ta'limning bu funksiyasi mantiqiy vaziyatini va fikrlashning matematik usullarini rivojlantirishdan iboraT.: 25 ya'ni kuzatuvchanlik, nutq, xotira, tasavvurni rivojlantirishni ta'minlaydi. Fikrlash jarayonini qisqartira bilish va qisqartirgan struktura bilan qobiliyatlari idrok qilishning o'sishiga olib keladi. Fikrlash jarayonini teskarilashni fikrlashning to’g’risidan teskarisiga o’tish idrok etishning asosiy hisoblanadi. Ixcham fikrlash bir aqliy operasiyadan boshqasiga оtraferatlardan hosil bo’lish idrokning o'sishiga olib keladi. Matematik xotira – bu umumlashtirilgan struktura va mantiqiyxotirasidir. Fazoviy tasavvur qilish ham idrok qilishning o’sishiga samarali ko’rsatadi. Idrok qilishga doir masalalar logik masalalar, qiyinroq masalalar matematikada sinfdan tashqari vaqtlardagina qaralmay, balki sinf mashg’ulotlarida ham qaraladigan material xizmatini bajaradi. 26 Xulosa Xulosa qilib shuni aytish zarurki. Hali bilimning foydasini anglamagan bolakaylar bilan mashg`ulotlarni qiziqarli qilib olib borishi lozim. Buning uchun albatta, dastur qiziqarli mashg`ulotlardan bo`lishi undan keyin o`qituvchi mavzuning bolalar e`tiborini jalb etadigan qirralarini topa bilishi darsni o`tishda turli tarqatma, ko`rsatmali materiallardan, ma`rifiy o`yinlardan samarali foydalanish kerak. Boshlang`ich sinflarda matematika o`qitish o`quvchilarning tarbiyasi va rivojlanishi bilan chambarchas bog`liq holda olib borilishi lozim. Matematika mashg`ulotlari o`quvchilarga ilmiy dunyoqarash asoslarini shakllantirishda, bilim qobiloiyatlrini o`stirishga va o`qishga, kollektiv foydali ishlariga jiddiy munosabatni vatanga muhabbatni tarbiylashga bo`lishi kerak. Rejalashtirishda matematik tushunchalarni tayyor hayot materiallari asosida shakllantirish nazarda tutiladi. Bu esa bolalarga darsda o`rganiladigan barcha qoida va tushunchalar hayot talabi bilan vujudga kelgan bo`lib amalda qo`llanishni o`z ko`zlari bilan ko`rishlariga imkoniyat yaratadi. Buning o’zi esa bolalarning fan bilan amaliyot orasidagi bog’liqliklarni to’g’ri tushuntirishga asos yaratadi. Bolalarni turli bog’liqliklarni dastlabgi tanishtirish ko’rib turgan olamdagi bog’liqliklarning sababini ochib berishda katta ahamiyatga ega. Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, o’sib kelayotgan yosh avlodning har tomonlama yetuk, bilimdon kishilarni tayorlashda matematik fanining roli qanchalik muhim bo’lsa, “Fanlar shoxi ” –“Matematika”ni mukammal singdirishda, o’quvchilar mustaqil fikrlashlarini oshirishda, mustaqil ishning roli ham shunchalik muhumdir.Hozirgi davrda yangilanayotgan talim tizimida yakuniy natija, bevosita alim-tarbiya jarayonini amalga oshiradigan o’qituvchi mehnatining qanday tashkil etilishiga borib taqalaveradi. Talim zimmasiga qo’yilayotgan ulkan vazifalar esa talim berishga munosabatni, yondoshuvni o’zgartirishni taqozo etmoqda. Shu munosabat va yondoshuvni o’zida mujassam etishi lozim bo’lgan yangi pedagogik texnologiya xususida bir qancha maqsadlar elon qilindi. Shu sababli ham birinchi navbatda umumtalim maktablarida talim mazmuni va uning tarkibini kengaytirish va chuqurlashtirish, xususan, bu mazmunga nafaqat bilim, 27 ko’nikma va malaka, balki umuminsoniy madaniyatni tashkil qiluvchi - ijodiy faoliyat tajribasini kiritish g’oyasi kun tartibi qo’yildi. Boshlang`ich sinf o`quvchilariga matematikadan samarali ta`lim berilishi uchun o`qituvchi boshlang`ich sinflarda matematika o`qitish metodikasini egallab, chuqur o`zlashtirib olmog`i lozim. O’qituvchining kasb mahorati, quruq andozalardan kechib, davr talablari darajasida ishlay olishi, ma’naviy yetuklik darajasi xalq ta’limi oldiga ulkan vazifalarni hal etishda yordam beradi. Har tomonlama ma’naviy etuk shaxs vatanimiz istiqloli mohiyatini chuqur his etadi, uni mustahkamlash, Vatan millati shuhratini olamga etish uchun bor kuch va bilimini ishga soladi. O’zbekiston Respublikasida o’qituvchi kadrlarning ma’naviy qiyofasi, aqliy salohiyati hamda kasbiy mahoratiga nisbatan jiddiy talablar qo’ymoqda. Chunonchi, bu borada Respublikamiz birinchi Prеzidеnti I.А.Kаrimоvning yosh аvlоdni bilimli kоmil insоn qilib tаrbiyalаsh to’g’risidаgi, kеlаjаk yosh аvlоd qo’lidа ekаnligi ular bir necha jihatga ega bo`lish lozimligini ta`kidlaydi, ya`ni: “ - o`z haq-huquqini taniydigan bo`lsin, buning uchun kurashsin; - o`z kuchi va imkoniyatlariga tayanadigan bo`lsin, imkoniyatlarini ishga solib, samarasini ko`rsin…”. [II.2. 232] degan fikrlarni aytib o`tgan Ayniqsa, har bir boshlang’ich sinf o’qituvchisi dars samaradorligini oshirish ustida tinimsiz ishlashi, o’quvchilardagi qobilyaT.: layoqat nishonalarini va uni o’stirish yo’llarini izlash zurur deb o’ylayman. Bizning fikrimizcha, boshlang’ich sinfdan boshlaboq o’quvchilarni ijodiy fikrlashga, yangiliklar yaratishga o’rgatish lozim. Boshlang’ich sinflarda o’qitilayotgan har bir fanlarni hayot bilan bog’liq, hayotiy muammolarni yechishga o’rgatadigan bo’lsa, o’quvchida ijodiy fikrlash qobilyatini rivojlantiradi. Yuqoridagi fikrlarni tasdiqlagan holda Respublikamiz Prеzidеnti Sh. Mirziyoyev shunday fikr bildiradi “Yoshlarimiz haqli ravishda vatanimizning kelajagi uchun javobgarlikni zimmasiga olishga qodir bo`lgan, bugungi ertangi kunimizning hal etuvchi kuchiga aylanib borayotgani barchamizga g`urur va iftixor bag`ishlaydi. Bu sohada olib borayotgan keng miqiyosli ishlarimizni, xususan ta`lim- tarbiya bo`yicha qabul qilingan umummilliy dasturimizni mantiqiy yakuniga 28 etkazishimiz zarur”. Uchunchi sinf darsliklarda shunday misol, masala va topshiriqlarni uchratish mumkinki u bevosta o’quvchilarni ijodkorlik, tadbirkorlik, mehnatsevarlik, tashabbuskorlik xislatlarini tarbiya topishida bevosita xizmat qiladi. Har xil metodlar orqali misol, masala va topshiriqlarni yechish o’quvchilarni kasblarga bo’lgan qiziqishlarini ortiradi. O’quvchilar bu masalalarning mohiyatini tushunib etish orqali ularda ijodkorlik, tadbirkorlik, mehnatsevarlik, tashabbuskorlik va tejamkorlik xislatlari shakllanadi. Uchunchi sinf matematika darslarida matematik metodlardan o`rinli foydalanish o’quvchilar mantiqiy tafakkuri va hisoblash madaniyatini o’stirish uchun keng imkoniyatlarni yaratadi. Bu shu bilan asoslanadiki, birinchidan, boshlang’ich sinflar matematika darslarida ko’pgina asosiy metodlarni kiritish ko’rgazmali va qiziqarli tarzda bayon etilishni ta`minlaydi, o’qitish mazmuni va ketma-ketligi, ikkinchidan, tushunchalar, qoidalar va ularni kuzatishlar, mashq va misollar asosida ko’rgazmali bayon etishda ularning qo’llanilishi, uchinchidan, mashq va misollar va ularni yechishda o’quvchilarda fanga bo’lgan qiliqishlarning oshirish zarur imkoniyat va sharoitlar paydo bo’ladi. Shuning uchun boshlang’ich sinflar matematika darslarida turli matematik metodlar asosida qiziqarli misol va masalar yechish, turli o’yinlarni tashkil etish orqali fanga bo’lgan qiziqishlarini rivojlantirish usullarini ishlab chiqish va ularni zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida qo’llash usullarini o’rganish dolzarb vazifa hisoblanadi. 29 Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Abduqodirov A.A., Astanova F.A., Abduqodirov F.A. Nazariya, amaliyot va tajriba T.: Tafakkur qanoti 2012 yil 2. Jumayev E.E. Boshlang’ich matematika nazariyasi va metodikasi T.: Turon - Iqbol 2012 yil 3. Jumayev M.E. Boshlang`ich sinflarda matematika o`qitish metodikasi T.: O`qituvchi, 2003 yil 4. Burxonov S., Xudoyorov O`., Norqulova Q. Matematika 3-sinf Sharq nashriyot Matbaa Aksiyadorlik kompaniyasi T.: 2017 yil 5. Bikbayeva N.U., Yangiboyeva E. Matematika 4-sinf O`qituvchi, 2015 yil 6. Mardanova F. I. Matematikadan test topshiriqlari 3-sinf. O`qituvchi, T.: 2016 yil 7. Bozorova.M.Q, Norpo‘latova. X.A, Olimov.Q.T Ta’limni faollashtiruvchi metodlar. O‘quv qo‘llanma. Termiz: 2011yil. 8. Bikbayeva N. U. Boshlang’ich sinflarda matematika o’qitish metodikasi. T.: O’qituvchi, 1996 yil 9. Jumayev M. E., Tadjieva Z. G’. Boshlang’ich sinflarda matematika o’qitish metodikasi T.: 2005 yil 10. Jumayev M.E., Tadjiyeva Z.G’. Boshlang’ich sinflarda matematikadan fakultativ darslarni tashkil etish metodikasi T.: TDPU 2005 yil 11. Jumayev M.E. Bolalarda matematik tushunchalarni rivojlantirish nazariyasi va metodikasi (KHK uchun) T.: Ilm-Ziyo 2005 yil 12.Toshmurodov B. Boshlang’ich sinflarda matematika o’qitishni takomillashtirish T.: O’qituvchi, 2000 yil 13. Jumayev M. E. Matematika o’qitish metodikasidan praktikum T.: O’qituvchi 2004 yil 14. Yo’ldoshev J. G’. Usmonov S. A. “Pedagogik texnologiya asoslari” T.: O’qituvchi, 2004 yil 15. Jo’rayev R. Zunnunov A. Ta’lim jarayonida o’quv fanlarini integratsiyalash T.: Sharq, 2005 yil 30 16. Suvonqulov A. K. Hamzayev H. X. Boshlang’ich sinflarda matematika o’qitish metodikasidan amaliy mashg’ulotlar Jizzax, 2006 yil 17. Suvonqulov A. K. Hamzayev H. X. Boshlang’ich sinflarda matematika darslarida didaktik o’yinlar Jizzax, 2007 yil 18. Ibragimov X. I. va boshqalar Pedagogik- psixologiya T.: O’zbekiston faylasuflar milliy jamiyati nashriyoti, 2009 yil 19 Yo’ldoshev J., Yo’ldosheva F. Yo’ldosheva G. Interfaol ta’lim sifat kafolati T.: 2008 yil 20. Nurmanov M., Ikromov M., Boynazarov F Yangi pedagogik texnologiya asoslari T.: 2007 yil 21..Perelman Y.I Qiziqarli matematika T. Sharq.2014yil 31

OG‘ZAKI MATEMATIK MASHQLARDAN FOYDALANIB 

 3-SINF O‘QUVCHILARINI O‘QUV-BILUV FAOLLIGINI RIVOJLANTIRISHRIVOJLANTIRISH

Купить