Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 63.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Ogahiyning tarjimonlik mahorati

Купить
KURS ISHI MAVZU: Ogahiyning tarjimonlik mahorati 1 MUNDAREJA: KIRISH………………………………………………………………………………….3 I BOB.OGAHIY SHAXSIYATI VA TARJIMONLIK MAKTABINING TARIXIY- METODOLOGIK ASOSLARI………………………………………………………..5 1.1. Ogahiy hayoti, ijodiy faoliyati va adabiy merosining o'rganilishi…………………..5 1.2. Xorazm tarjima maktabining shakllanishi va Ogahiy o'rni…………...…………….8 1.3. Ogahiy tarjimalarining manba bazasi………………………………………………10 I bob uchun xulosalar…………………...………………………………………………14 II BOB. OGAHIYNING TARJIMONLIK MAHORATI: USLUB, METOD VA TEXNIKALAR………………………………………………………………………..15 2.1. Leksemik–stilistik darajadagi o'ziga xoslik………………………………………..15 2.2. Poetik matn tarjimasida ritm, vazn va qofiya masalasi…………………………….18 2.3. Ogahiyning tarjima usullarini zamonaviy tarjima nazariyalari bilan qiyosiy tahlil..20 II bob uchun xulosalar…………………………………………………………………..22 III BOB. OGAHIYNING AYRIM TARJIMALARI TAHLILI: MATNDAN MISOLLAR, KOMPARATIV TADQIQOT……………………….………………..23 3.1. “Ravzat as-safo” tarjimasidagi tarixiy voqealarning qayta yaratilishi……………..23 3.2. “Miftoh ut-tolibin” tarjimasida diniy konsepsiyalarning ifodalanishi……………..27 3.3. She'riy tarjimalar: fors-tojik mumtoz she'riyati bilan qiyos……………………….29 III bob uchun xulosalar………..……………………………………………………….31 XULOSA………………………………………………………………………………33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ……………………………………………35 2 KIRISH XIX asr Xorazm adabiy muhiti o'zining yuksak badiiy an’analari, keng ko'lamli tarjima faoliyati va ma’rifiy jarayonlari bilan ajralib turadi. Ushbu davrda saroy atrofida shakllangan ilmiy-adabiy muhit nafaqat o'zbek adabiyoti taraqqiyotiga, balki Sharq mumtoz tarjima maktabining rivojiga ham sezilarli ta'sir ko'rsatgan. Ana shunday sermahsul muhit vakillaridan biri — Muhammad Rizo Ogahiy (1809–1874) bo'lib, u nafaqat shoir, tarixchi va davlat arbobi, balki yuksak mahoratga ega tarjimon sifatida ham ardoqlangan. Mavzuning dolzarbligi. Ogahiyning tarjimonlik faoliyati o'zbek adabiyoti va tarjimashunosligi tarixida muhim o'rin tutadi. XX asrning ikkinchi yarmida Ogahiy asarlari va tarjimalari ilmiy diqqat markazida bo'lib, uning tarjimonlik mahorati Xorazm tarjima maktabining shakllanishi va rivojlanishida markaziy rol o'ynagan. Bugungi kunda global ilmiy tadqiqotlarda tarjima, madaniy moslashuv va she'riy tarjima masalalari dolzarb bo‘lib, Ogahiyning tarjimonlik faoliyati ushbu masalalarni chuqur o‘rganishga imkon beradi. Mavzuning o rganilganlik darajasi.ʻ Ogahiyning tarjimonlik mahorati bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar ko‘plab maqolalar va dissertatsiyalarda yoritilgan. Masalan, Parvina Kazakboyeva va Nigina Karimova maqolalarida Ogahiyning tarjima uslubi va metodologiyasi tahlil qilingan. Shu bilan birga, Ogahiyning she’riy tarjimalari va diniy matnlardagi yondashuvlar bo‘yicha ilmiy izlanmalar mavjud. Biroq uning tarjimalaridagi komparativ tahlil, poetik va madaniy moslashuv, tarixiy voqealarni qayta yaratish masalalari hali ham keng o‘rganilmagan, bu esa mavzuni dolzarb qiladi. Tadqiqot ob’ekti. Tadqiqot ob’ekti sifatida Ogahiyning tarjimalari va ularning Xorazm tarjima maktabidagi o‘rni tanlangan. Ob’ekt sifatida tarixiy, diniy, axloqiy va she’riy matnlar, shuningdek, ularning original fors-tojik yoki arab matnlari qaraladi. 3 Tadqiqot predmeti. Tadqiqot predmeti sifatida Ogahiyning tarjimonlik mahorati, tarjima metodlari, stilistik va poetik xususiyatlari, shuningdek matnlarni qayta yaratish va madaniy moslashtirish usullari olingan. Tadqiqot maqsad i. Tadqiqotning asosiy maqsadi Ogahiyning tarjimonlik mahoratini tahlil qilib, uning Xorazm tarjima maktabidagi o‘rni va metodologik yondashuvini aniqlashdir. Shu maqsadga erishish orqali tarjimonning ilmiy, badiiy va pedagogik merosi ochib beriladi. Tadqiqot vazifalari. Tadqiqot quyidagi vazifalarni bajarishga qaratilgan: Ogahiyning hayoti, ijodiy faoliyati va adabiy merosini o‘rganish; Xorazm tarjima maktabining shakllanishi va Ogahiyning undagi o‘rnini tahlil qilish; Ogahiyning tarjimalarini manba bazasi, uslubi va metodlari bo‘yicha o‘rganish; Tarjimalarni original matn bilan solishtirib, komparativ tahlil qilish; She’riy, tarixiy va diniy matnlardagi tarjimalardagi badiiy va stilistik xususiyatlarni aniqlash. Tadqiqot metodlari. Tadqiqotda quyidagi metodlar qo‘llangan: Tarixiy-metodologik tahlil — Ogahiyning hayoti va tarjimonlik maktabi tarixini o‘rganish; Komparativ metod — tarjimalarni original matn bilan solishtirish; Stilistik va poetik tahlil — she’riy va badiiy matnlar tarjimasini o‘rganish; Matnni tahlil qilish — terminologiya, leksika va frazeologik birliklar orqali tarjimonlik uslublarini aniqlash. 4 I BOB.OGAHIY SHAXSIYATI VA TARJIMONLIK MAKTABINING TARIXIY-METODOLOGIK ASOSLARI 1.1. Ogahiy hayoti, ijodiy faoliyati va adabiy merosining o‘rganilishi Ogahiy XIX asr Xorazm adabiy muhitining eng yetuk va serqirra ijodkorlaridan biri bo‘lib, uning shaxsiyati ilmga chanqoqlik, teran tafakkur, mukammal ma’naviy tayyorgarlik va badiiy did bilan ajralib turadi. U arab, fors va eski turkiy tillarni mukammal bilgan, Sharq mumtoz adabiyoti, tarixshunosligi, fiqh, tasavvuf, balog‘at, aruz kabi ilmlarni chuqur o‘rgangan. Shuning uchun ham Ogahiy ijodida tarjima, tarixnavislik, she’riyat va ilmiy sharhlash uyg‘un holda namoyon bo‘ladi. Xorazm hududi o‘sha davrlarda Sharq ma’naviy hayotining muhim markazlaridan biri sanalgan. Muhammad Rahimxon I (Feruz) saroyi atrofida jamlangan adabiy muhit, qo‘lyozmalar xazinasi, tarjima faoliyatiga bo‘lgan ehtiyoj Ogahiy kabi ijodkorlar yetishib chiqishiga asos yaratdi. Saroyda arab va fors manbalarini o‘zbek tiliga o‘girish an’anasi rivojlangan, ilmiy sharhlash, manbalar bilan ishlash, matnni tahlil qilish kabi jarayonlar muntazam amalga oshirilgan. Ana shu jarayonlar birgalikda Xorazm tarjima maktabining shakllanishiga olib kelgan. Ogahiy ana shu maktabning peshqadam vakili sifatida ko‘plab tarixiy, axloqiy, diniy va badiiy manbalarni o‘zbek tiliga tarjima qilgan. Uning tarjimalari Sharqning boy ilmiy-adabiy merosini ona tilida anglash va xalq orasida keng tarqalishiga zamin yaratgan. Mirxondning “Ravzat as-safo” asari, “Zubdat ul- voqie”, “Gulshan-i davlat” kabi tarixiy kitoblar, Sa’diyning “Guliston”i, tasavvufiy risolalar, hadis sharhlari, fors-tojik mumtoz she’riyati namunalarining tarjimalari Ogahiy ilmiy madaniyatining kengligini ko‘rsatadi. Ogahiy tarjimon sifatida asliyatga sodiqlik, mazmunni aniq yetkazish, badiiy obrazlarni imkon qadar tabiiy yo‘sinda qayta yaratish, murakkab iboralar va tarixiy ma’lumotlarni sharh va izohlar orqali sodda tilda bayon qilish kabi metodlarga amal qilgan. Uning 5 tarjimalarida ilmiy aniqlik, badiiy nafislik va tilning ravonligi uyg‘unlashgan. Murakkab terminlar o‘zbek kitobxoniga tushunarli bo‘lgan shaklga moslashtirilgan, ayrim joylarda muallif izohlari orqali mazmun yanada boyitilgan. Xorazm tarjima maktabining asosiy metodologik tamoyillari ham aynan Ogahiy ijodi orqali mukammal shakllangan. Bu tamoyillar orasida ilmiy sharhlash, matnni o‘qitiladigan darajada sodda qilib yetkazish, manbaning tarixiy asoslarini saqlab qolish, badiiy matnni esa qayta yaratish tamoyillari ajralib turadi. Shuning uchun Ogahiy ijodi nafaqat tarjima faoliyati, balki ilmiy-adabiy maktab sifatida ham o‘z davrida katta ahamiyatga ega bo‘lgan. XIX asr o‘zbek adabiyotining yirik vakillaridan biri — Muhammad Rizo Erniyozbek o‘g‘li Ogahiy o‘zining serqirra ijodi, ilmiy bilimdonligi, tarjima faoliyati va tarixnavislik salohiyati bilan Sharq madaniyatida alohida o‘rin tutadi. U Xorazmning Qiyot qishlog‘ida ziyoli oilasida tug‘ilib, yoshligidan arab, fors tillarini mukammal egalladi, Qur’on, hadis, fiqh, tarix ilmlaridan chuqur xabardor bo‘ldi. Bu ilmiy tayyorgarlik keyinchalik uning tarjima faoliyatida asosiy omillardan biri bo‘ldi.Ogahiy saroy adabiy muhitida shakllangan ijodkor bo‘lib, Xiva xoni Olloqulixon, keyinroq Muhammad Rahimxon I va Feruz (Muhammad Rahimxon II) davrlarida davlat xizmatida ishladi. Aynan Feruz hukmronligi davrida Xorazmda ilm-fan, adabiyot va tarjima ishlari keng rivojlandi, va bu jarayonning markazida Ogahiy turdi. Ogahiy ijodiy faoliyati ko‘p qirralidir. U nafaqat she’riy asarlar yaratgan, balki tarixiy manbalarni o‘rganib, ularni o‘zbek tiliga tarjima qilgan va adabiy-madaniy izohlar kiritgan. Tarjima faoliyati uning ijodida alohida o‘rin tutadi, chunki u Sharq mumtoz adabiy merosini ona tilida tushunarli va badiiy jihatdan boy shaklda yetkazgan. Ogahiy tarixiy asarlarda voqealarni aniq va hujjatli tarzda bayon qilgan, axloqiy-ma’rifiy asarlarda esa xalqning ma’naviy saviyasini oshirishga xizmat qilgan. Shuningdek, u fors-tojik shoirlarining she’riy asarlarini tarjima qilgan va badiiy obrazlarni imkon qadar saqlashga intilgan. Ogahiy merosini o‘rganish bilan shug‘ullangan olimlar (A. Qayumov, V. Abdullaev, S. Mutallibov, R. Jumaniyozov) uning 6 tarjimonlik mahoratini Sharq tarjima an’analari doirasida yuqori baholagan. 1 Tadqiqotlarda Ogahiy nafaqat matnni tilidan tilga o‘girish bilan shug‘ullangan, balki uni badiiy uslub, poetik ritm va ma’naviy mazmun bilan boyitganligi ta’kidlangan. Shuning uchun Ogahiy ijodi o‘zbek adabiyoti tarixida tarjima maktabi va individual tarjimonlik maktabining shakllanishida markaziy ahamiyat kasb etadi. Ogahiy hayoti va ijodi, uning tarjima faoliyati hamda adabiy merosi ilmiy tadqiqotlarda keng yoritilgan bo‘lib, bugungi kunda ham tarjimashunoslik, adabiyotshunoslik va tarixshunoslik fanlari uchun dolzarb manba hisoblanadi. U nafaqat tarixiy va badiiy asarlarni yetkazgan, balki o‘zining metodik yondashuvi va shaxsiy uslubi bilan Xorazm tarjima maktabi rivojiga katta hissa qo‘shgan. Ogahiy ijodida she’riyat bilan bir qatorda tarixiy asarlarni yaratish ham muhim o‘rin tutadi. Uning “Firdavs ul-iqbol”, “Riyoz ud-davla”, “Zubdat ut-tavorix”, “Gulshan-i davlat” kabi tarixiy asarlari Markaziy Osiyo voqealarini hujjatli an’ana asosida yoritadi¹. Biroq adabiyotshunoslikda Ogahiyning tarjimalari yanada keng qamrovli, sermahsul va o‘zbek adabiy tilining rivojiga katta ta’sir ko‘rsatgan yo‘nalish sifatida yuqori baholanadi. 1 Ogahiy.Tanlangan asarlar. O zSSR Davlat badiiy adabiyot nashriyoti, Toshkent, 1958 y, 5-300 betlar. Nashriga ʻ tayyorlovchi: S. Dolimov, muharrir Rahmat Majidiy. 7 1.2. Xorazm tarjima maktabining shakllanishi va Ogahiy o‘rni Xorazm o‘rta asrlardan boshlab ilm va adabiyot markazlaridan biri bo‘lib kelgan. XIX asrga kelib bu hududda shakllangan ilmiy-adabiy an’ana Feruz saroyida ayniqsa kuchaygan. Saroyda faoliyat yuritgan olimlar, shoirlar, muarrixlar va kotiblar o‘zaro ijodiy hamkorlikda bo‘lganlar. Bu muhitda tarjima eng asosiy ilmiy-adabiy faoliyatlardan biri sifatida shakllandi. Ayniqsa XIX asrning birinchi yarmida, ya’ni 1800–1850 yillarda, Xiva xonligida ilmiy va adabiy muhit kuchli rivoj topdi. Shu davrda saroy atrofida olimlar, shoirlar, tarjimonlar va muharrirlar jam bo‘lib, ilmiy-amaliy ishlarni amalga oshirish bilan shug‘ullanishdi. Muhammad Rahimxon I (Feruz) hukmronligi davrida, taxminan 1825–1845 yillarda, saroy kutubxonalari boyidi va arab hamda fors tillaridagi qo‘lyozmalarni o‘zbek tiliga o‘girish jarayoni faol ravishda yo‘lga qo‘yildi. Bu esa Xorazm tarjima maktabining shakllanishiga asos yaratdi. Tarjima maktabining asosiy vazifasi Sharq mumtoz adabiy merosini ona tiliga yetkazish va keng kitobxon ommasi uchun tushunarli qilish edi. Shu maqsadda tarjimonlar murakkab arabcha va forscha matnlarni nafaqat tarjima qilgan, balki ularni sharhlash, izohlar kiritish, tarixiy va diniy realiyalarni tushuntirish va matnni o‘quvchi uchun ravon qiluvchi usullarni qo‘llash bilan mashg‘ul bo‘lishgan. Aynan shu metodologik yondashuv Xorazm tarjima maktabini boshqa hududlarda shakllangan tarjima maktablaridan ajratib turadi. Ogahiy bu maktabning eng yetuk vakili sifatida 1830-yillardan faoliyatini boshladi. U dastlab Xiva xonligi saroyida kotib va tarixchi sifatida xizmat qilgan, so‘ng tarjimon sifatida nom qozongan. Ogahiy tarjimonlik faoliyatini 1835–1870 yillar oralig‘ida davom ettirdi. Shu davr mobaynida u tarixiy asarlar, axloqiy-ma’rifiy manbalar, diniy va tasavvufiy risolalarni o‘zbek tiliga tarjima qilgan. Uning tarjimalari o‘zining mazmun jihatidan boyligi, badiiy va stilistik jihatdan mukammalligi bilan ajralib turadi. Ogahiy tarjimasida bir qator metodologik tamoyillar qo‘llangan. U matnni asliyatga sodiq saqlashga, badiiy obrazlarni, aruz va qofiya tizimini qayta yaratishga intilgan. Shuningdek, 8 murakkab iboralar va tarixiy realiyalarni izohlab, ba’zan matnni qisqartirish yoki kengaytirish orqali mazmunni yanada tushunarli qilgan. Tarjima jarayoni davomida u qo‘lyozmalarni solishtirib, eng to‘g‘ri variantni tanlash orqali ilmiy mas’uliyatni amalga oshirgan. Ogahiy tarjimon sifatida Xorazm tarjima maktabiga o‘ziga xos uslub va metodologik asos yaratdi. U 1830–1870 yillar davomida faoliyat ko‘rsatgan bo‘lsa-da, uning ijodiy merosi keyingi avlod tarjimonlari uchun namuna bo‘ldi. Shu tariqa, Ogahiy nafaqat tarjima qilgan, balki Xorazm tarjima maktabini yangi bosqichga olib chiqqan, uning metodologiyasi va uslubi keyinchalik o‘zbek adabiy tarjimashunosligining rivojida asosiy tayanch sifatida xizmat qilgan. Umuman olganda, Ogahiyning tarjimonlik faoliyati, Xorazm tarjima maktabining shakllanishi va rivojlanishi tarixiy kontekst, ilmiy muhit va saroyda mavjud boy qo‘lyozma zaxiralari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, XIX asr Xorazm adabiy hayotini yoritishda markaziy ahamiyatga ega bo‘lgan. Xorazm tarjima maktabining asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat edi: Sharqning arab va fors tillaridagi yirik tarixiy, axloqiy, diniy va adabiy asarlarini o‘zbek tiliga o‘girish; Tarjima jarayonida matnni faqat tarjima qilibgina qolmay, balki uni turkiy o‘quvchi uchun tushunarli shaklga moslashtirish; Ba’zan matnga sharhlar, izohlar, muqaddimalar kiritish; Tarjima jarayonida muayyan individual uslubni rivojlantirish; Badiiy matn tarjimasida poetik shakl, vazn, qofiya kabi unsurlarni qayta tiklash. Ogahiy ana shu jarayonning markazida turib, tarjima maktabiga metodologik asos yaratdi. U asliyatga sodiqlik, ma’no qatlamlarini to‘liq yetkazish va badiiylikni yo‘qotmaslik tamoyillarini birlashtira olgan. Uning tarjimalari o‘zbek adabiy tilining me’yorlashuvi, leksik boyishiga ham katta hissa qo‘shdi. Xususan, tarixiy va diniy terminlarning turkiy tilga mos ekvivalentlarini yaratish, ba’zan esa yangi atamalar yasash orqali Ogahiy tarjimonlik madaniyatini yangi bosqichga ko‘tardi. 9 1.3. Ogahiy tarjimalarining manba bazasi va metodologiyasi Xorazm tarjima maktabining yirik vakillaridan biri Muhammadrizo Ogahiy hisoblanadi.Ohgahiy tarjima san’atida Xorazmda o’z zamondoshlari va o’zidan keyingi adiblarga namuna bo’lib, ularga katta ta’sir ko’rsatdi, an’ana yaratdi, izdoshlar qoldirdi.Ogahiy tarjima faoliyatini 1843 yilda “Ravzatu-s-safo”ning 2 va 3 jildlarini tarjima qilish bilan boshlab umrining oxirigacha bu ish bilan muntazam shug’ullanib turgan. Shoir tarjima qilgan asarlar haqidagi ma’lumot uning “Ta’vizul oshiqin” devoni va tarjima qo’lyozmalarining kirish qismidan olindi. “Ta’vizul oshiqin”ning debochasida Ogahiy o’z tarjimalarini nomma-nom ko’rsatib o’tadi. Ogahiy tarjimalarini Xiva xonlari farmoni bilan ba’zan kotiblarning o’zlari tashabbus ko’rsatiblar turli yillarda turli xattotlar ko’chirganlar. Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik Institutida Ogahiy tarjimalaridan “Guliston”, “Haft paykar”, “Yusuf va Zulayho”, “Shox va Gado”, “Qobusnoma”, “Axloqi Muxsiniy”, “Zubdatul hikoyat”, “Nodirnoma”, “Ravzatus-s-safo”, “Miftohut tolibin” asarlarining qo’lyozma nusxalari mavjud. 2 Ogahiyning sermazmun hayoti va barakali ijodi respublikamiz olimlari tomonidan tekshiririlib uning badiiy va tarixiy merosi; ajoyib asarlari xalq mulkiga aylanib, kitobxonlarga manzur bo’lmoqda. U shoirning hayoti va ijodiga tarixiy nuqtai nazardan to’g’ri yondoshib, obyektiv baholaydilar va badiiy merosining biz uchun zarur bo’lgan tomonlarini ko’rsatib beradilar. Ogahiy tarjima qilgan asarlarning asl nusxalari bilan taqqoslab maxsus tadqiqot etish orqali o’zbek tarjimachilik tarixining ko’pgina umumiy va xususiy nazariy masalalari, badiiy tarjima san’atining o’tmishdagi ahvoli va taraqqiyot bosqichlarimuayyanlashadi. Iste’dodli adibimizning rang-barang ijodi yaxlitlashadi.Adabiyotimiz tarixida o’ziga xos yo’nalish va an’analar aniqlanadi. Ogahiy tarjimalarini o’rganish o’zbek tarjimachilik tarixining o’ziga xos xususiyatlari, ko’pgina nazariy masalalarini oydinlashtirishgagina emas, balki bu bilan birga fors-tojik tilidan o’zbek tiliga tarjimaning tarixdagi ahvoli va xossalarini prinsip va talablarini aniqlashga ham 2 O ʻ zbek adabiyoti . O ʻ zSSR Davlat badiiy adabiyot nashriyoti , Toshkent 1959. 10 ko’maklashadi. Ko’p qirrali, boy, xilma-xil janrdagi Ogahiy ijodi bu uchun bitmas-tuganmas manbaadir. Najmiddin Komilov Ogahiy tomonidan amalga oshirilgan badiiy tarjimalarning bir qismini asl nusxalari bilan qiyos qilib o’rganish asosida shoirning adabiy ijodini eng qiyin sohasi hisoblanuvchi tarjimadagi mahoratini belgilashdan iboratdir.Badiiy tarjimaga oid fikrlarni XIX asr o’zbek tarjimonlari asarlarida ham uchratamiz. 20 ta badiiy, axloqiy, tarixiy asarlarni fors-tojik tilidan o’zbek tiliga moxirona tarjima qilgan Muhammadrizo Ogahiy hamma tarjimalariga muqaddimalar qo’shib, ularda asarni tarjimaga olganini sababi, asar muallifi, uning ahamiyati va o’z ahvoli haqida qisqa-qisqa ma’lumotlar yozib qoldirgan. Tarjimon shu so’zboshlarining ayrimlarida tarjimada tutgan yo’li haqida ham fikrlar bayon qilgan. Chunonchi u Nizomiyning “Haft paykar”ini Muhammad Raximxon II topshirig’i bilan nasr orqali o’girganini, “Qobusnoma”ni o’z uslubi bilan qaytarganini, Jomiyning “Yusuf va Zulayho”sini masnaviy uslubida “iborotini turkiy” qilganligini maxsus qayd qilib o’tadi. Hiloliyning “Shox va Gado” dostoni tarjimasiga ilova qilingan, “bu qissa tarjimasining boisi” nomli bobida Ogahiyning badiiy asar tarjimasiga oid fikrlari va prinsiplari birmuncha ravshan bayon etilgan. 3 U doston tarjimasining sabablarini aytib kelib, o’zining ishi davomida asl manbaaga qanday munosabatda bo’lganligi haqida quyidagicha yozadi:Forsiy lafz ila erur manzum. Ahli atrok aro emas mafhum, Turk alfozi birla ayla bayon. Nazm bahri ila ul guharafshon. Nusxani vazni birla masnaviy et Chunki dono musannifni oning, Nazm qilon muallifi oning Har na so’zdin qilibdurur tahrir, Bayt-barbayt ayladim taqrir. Barcha so’zkim dedim- oning so’zidir. Men demaykim degan oning o’zidir. Guyiyo men aning tilidurmen. Tutali xomani alidurmen. Tarjimon bu iqroridan ma’lum bo’ladik, u Hiloliy asariga o’zidan ortiqcha biror narsa qo’shmay, baytma-bayt o’girgan, xatto uning ma’no mazmunigina emas, balki shakli, vazni va qofiyalanish sistemasi (masnaviy) va badiiy til xususiyatlarini (barcha so’zkim dedim aning so’zidur) 3 O ʻ zbek adabiyoti . O ʻ zSSR Davlat badiiy adabiyot nashriyoti , Toshkent 1959. 11 ham saqlagani holda tarjima etishga harakat qilgan.Najmiddin Komilov tarjimalarni o’rganar ekan, Ogahiyning tarjima uslubi haqida quyidagi fikrlarni keltiradi: “Ogahiy tarjima qiladigan asarning “lafzini (so’z va iboralarini) turkcha o’zbekcha qilish kerak, xolos. Shu sababli tarjimon baytma-bayt ayladim taqrir” ¹deganda: 1) Har biri alohida qimmatga ega baytlarning birortasini ham tashlab ketmaslik, butun dostonni o’zbekchalashtirish; 2) Har bir baytni she’riy birlik qilib olib, uning barcha g’oyaviy mazmunini badiiy ham badiiy estetik xossalarini tarjimaga eks ettirish; 3) Shoir so’zi, fikr bayon etish tarsi she’riyatdagi mahorati, o’ziga xosligini ham saqlashni ham ko’zda tutgan.. Ogahiyning, “men guyo, tili va qalam tutgan qo’lidurman” deb o’zini butunlay Hiloliyga sodiq qilib ko’rsatish “Shoh va Gado” ni so’zma-so’z tarjima qilgan ekan, degan xulosaga olib kelmasligi lozim. “Shoh va Gado” ni ham u boshqa asarlar singari ijodiy tarjima qiladi. Shoirning bu shiorini boshqacha ma’noda tushunish kerak. Bu yerda dostonga o’zidan qo’shmasdan, uni qisqartirmasdan, Hiloliy uslubini saqlab iloji boricha aniq tarjima etishga intilganini aytmoqchi. Bundan tashqari, tarjimonning bu so’zlarini faqat “Shoh va Gado”ga nisbatan qo’llash o’rinlidir. Chunki Ogahiy tarjimalari orasida eng oz qisqartirilgani va baytlar soni originaliga mos keladigan shu asardir. U hamma tarjimalarida bu yo’lni tutmagan. Masalan: Sa’diyning “Guliston”ida Ogahiy 25 hikoya, 300 ga yaqin she’r, bir qancha tekstlarni tashlab ketgan.Shuning uchun ham agar biz Ogahiyning yuqoridagi so’zlarini B.Rahmonov singarihamma tarjimalarida tutgan yagona yo’l deb tushunsak, unda tarjimonni asossiz ravishda ayblagani va uning barcha tarjimalarini bir qolipga solib noto’ri baholagan bo’lamiz.Ogahiy dostonning asosiy sujetiga o’zgarishlar kiritmaganini Undagi har bir baytning ma’no va badiiy xususiyatlarini tarjima aks ettirish uchun kurashganligini aytgan. Darhaqiqat Ogahiy “Yusuf va Zulayho”ning kirish qismlari va xotimasini qisqartirganini, zamonalashtirgani xolda uning asosiy voqealariga hech bir dahl qilmagan. Bundagi baytlar soni ham asl nusxaga to’g’ri keladi. Bu faktlar Ogahiy “Qobusnoma”, “Yusuf va Zulayho”, “Shoh va Gado” asarni tarjimasida “Guliston’ga nisbatan boshqacharoq yo’l tutganligini, boshqa xil munosabatda bo’lganligini ko’rsatadi. Bemalol aytish mumkinki, Ogahiyning 12 tarjimonlik mahorati, tengsiz iqtidorining olmos qirralari har bir asar tarjimasida namoyon bo’ladi, alohida jilolanadi. I bob uchun xulosalar I bob tahlili shuni ko‘rsatadiki, Ogahiy nafaqat Xorazm adabiy muhiti, balki butun Sharq mumtoz adabiy merosining muhim vakili hisoblanadi. Uning tarjimonlik faoliyati ilmiy puxta yondashuv, asliyatga sodiqlik va badiiy didni uyg‘unlashtirishga asoslangan. Tarjimalari tarix, axloq, diniy-ma’rifiy va she’riy sohalarni qamrab olgan bo‘lib, ularning manba bazasi keng va xilma-xildir: Ravzat as-safo, Gulshan-i davlat, Guliston, Miftoh ut-tolibin kabi asarlar. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, Ogahiyning tarjimonlik maktabi Xorazm tarjima maktabining shakllanishi bilan chambarchas bog‘liq. U nafaqat mavjud matnlarni tarjima qilgan, balki ularni kitobchi ongida jonli va tushunarli shaklda yaratgan. Shu orqali Ogahiyning ilmiy va metodik yondashuvi Xorazm tarjima maktabining rivojlanishida markaziy o‘rin tutgan. 13 II BOB. OGAHIYNING TARJIMONLIK MAHORATI: USLUB, METOD VA TEXNIKALAR. 2.1. Leksemik–stilistik darajadagi o‘ziga xoslik. Ogahiyning tarjimonlik mahorati uning ijodidagi markaziy qirralardan biri bo‘lib, u Sharqning boy adabiy, tarixiy va diniy merosini o‘zbek tiliga o‘girish jarayonida nafaqat mazmunni to‘liq yetkazishga, balki badiiy uslub va poetik obrazlarni saqlashga katta e’tibor bergan. Ogahiy tarjimalarida asliyatga sodiqlik tamoyili birinchi o‘rinda turadi. Masalan, Mirxondning “Ravzat as-safo” asarini tarjima qilayotganda u tarixiy voqealarni aniq va hujjatli ravishda yetkazgan, tarixiy shaxslar, sanalar va voqealarni o‘zgartirmasdan saqlagan. Shu bilan birga u murakkab arabcha va forscha iboralarni izohlar bilan tushuntirib, kitobxon uchun tushunarli qilgan. Ogahiy tarjimalarida badiiylikni saqlash tamoyili ham muhim o‘rin tutadi. Masalan, Sa’diyyning “Guliston”ini tarjima qilganida u aruz vazni va qofiyaga e’tibor bergan, hikmatli iboralarni o‘zbekona ohang bilan qayta yaratgan. Shu yo‘l bilan tarjima qilgan matn nafaqat ma’noni, balki poetik ritm va badiiy obrazlarni ham saqlab qolgan.Ushbu tarjimalarda Ogahiy izohli tarjima metodini keng qo‘llagan. Masalan, “Miftoh ut-tolibin” yoki hadis sharhlaridagi murakkab iboralarni u matn ichida yoki qo‘shimcha izohlar bilan tushuntirgan. Bu uslub kitobxonning ilmiy savodini oshirishga va diniy tushunchalarni aniq yetkazishga xizmat qilgan. Ogahiy madaniy moslashtirish texnikasini ham qo‘llagan. Tarjimalarida arabcha yoki forscha atamalarni o‘zbekona talaffuz va tushuncha bilan berib, matnni kitobxon uchun qulay qilgan. Masalan, diniy va tasavvufiy atamalarni o‘zbek tilida tushunarli qilib berish orqali u matnning ma’nosini boyitgan. Ba’zan u lokal madaniy kontekstga moslab, badiiy obrazlarni o‘zbek madaniyatiga yaqinlashtirgan. Shuningdek, Ogahiy shaxsiy ijodkorlik va interpretatsiya tamoyilini ham qo‘llagan. 4 Fors-tojik shoirlarining ayrim g‘azallarini tarjima qilayotganda u matnga o‘z badiiy ohangini qo‘shgan, ba’zi 4 Q . Munirov . Ogahiy . Ilmiy va adabiy faoliyati O ʻ zSSR Fanlar Akademiyasi nashriyoti . Toshkent 1961. 14 misralarni o‘z uslubida talqin qilgan, lekin bu original mazmunni buzmagan. Shu tariqa uning tarjimalari tarjima matni sifatida ham, mustaqil badiiy asar sifatida ham qadrlanadi. Tarjima jarayonida Ogahiy ilmiy tahrirni ham birlashtirgan. U qo‘lyozmalarni solishtirib, eng ishonchli va to‘g‘ri variantni tanlagan, matndagi xatoliklarni tuzatgan va izohlar kiritgan. Masalan, tarixiy manbalarni tarjima qilayotganda u *“Gulshan-i davlat”*dagi turli qo‘lyozma variantlarini taqqoslab, eng aniq voqealarni matnga kiritgan. Umuman olganda, Ogahiyning tarjimonlik mahorati asliyatga sodiqlik, badiiylikni saqlash, izohli tarjima, madaniy moslashtirish, shaxsiy ijodkorlik va ilmiy tahrir tamoyillari orqali namoyon bo‘lgan. Shu yondashuv uning tarjimalarini nafaqat ilmiy jihatdan, balki badiiy va madaniy jihatdan ham yuqori darajada qadrlashga imkon yaratgan. Ogahiy bu uslub va metodlarni qo‘llash orqali Xorazm tarjima maktabining markaziy figurasi bo‘lib, uning tarjimonlik maktabi keyingi avlodlar uchun namuna vazifasini bajargan. Ogahiyning tarjimonlik mahorati nafaqat mazmuniy, balki leksemik va stilistik darajada ham o‘ziga xos jihatlarni namoyon qiladi. U tarjima qilgan matnlarda so‘z tanlovi, lug‘aviy boylik va stilistik uyg‘unlik birinchi o‘rinda turadi. Ogahiy arab va fors tillaridagi murakkab leksik birliklarni o‘zbek tilining mavjud lug‘atiga moslab, ularni mazmunan to‘liq yetkazishga intilgan. Shu yo‘l bilan u tarjima matnini o‘quvchi uchun tushunarli va badiiy jihatdan boy qilgan. Tarjimalarda Ogahiy arxaik va mumtoz so‘zlarni mahorat bilan uyg‘unlashtirgan. Masalan, tarixiy matnlarni tarjima qilayotganda u eski arab va forscha terminlarni o‘zbekona talaffuz bilan bergan, lekin ularning ma’nosini saqlagan. Shu bilan birga, axloqiy va tasavvufiy matnlarda u badiiy obraz va hikmatli iboralarni o‘zbek tilida tabiiy va ravon ifodalashga harakat qilgan. Bu Ogahiyning leksemik aniqlik va stilistik nafislikni birlashtirishdagi ustunligini ko‘rsatadi. Stilistik darajada Ogahiy tarjimalari matn turiga mos ohang va uslubni saqlash bilan ajralib turadi. Masalan, tarixiy asarlarida u rasmiy va faktologik tildan foydalangan, voqealarni aniq va tartibli bayon qilgan. Axloqiy va ma’rifiy asarlarda esa u o‘quvchi bilan muloqot ohangini yaratgan, so‘z tanlovini 15 soddalashtirgan va hikmatli iboralarni ta’kidlab bergan. She’riy matnlarda Ogahiy aruz va qofiyani saqlash bilan birga, badiiy obrazlarni aniq yetkazishga intilgan. Shu tariqa u leksemik va stilistik vositalarni matn turiga mos ravishda qo‘llashga erishgan. Ogahiyning tarjimalarida so‘z birikmalari, terminlar va sinonimlar bilan ishlash texnikasi ham muhim o‘rin tutadi. U murakkab iboralarni sodda va tushunarli tarzda ifodalash, sinonimik o‘zgarishlar orqali mazmunni boyitish, matnni ravonlashtirishga intilgan. Shu bilan birga u ba’zan o‘zbek tilining xalqona va badiiy ifodalaridan foydalangan, bu tarjimalarga tabiiylik va o‘ziga xos badiiy ohang bergan. Umuman olganda, Ogahiyning leksemik–stilistik darajadagi o‘ziga xosligi uning tarjima jarayonida asliyatga sodiqlik, badiiylikni saqlash, matn turiga mos stilistik yondashuv va leksik aniqlik orqali namoyon bo‘ladi. Shu jihatlar Ogahiy tarjimalarini nafaqat ilmiy va tarixiy ahamiyatga ega qilgan, balki badiiy va estetik qadriyatini ham mustahkamlashga xizmat qilgan. 16 2.2.Poetik matn tarjimasida ritm, vazn va qofiya masalasi Ogahiyning tarjimonlik faoliyatida she’riy matnlarning ritm, vazn va qofiya tizimini saqlash alohida ahamiyatga ega. U fors-tojik shoirlarining asarlarini o‘zbek tiliga o‘girayotganda nafaqat mazmun va ma’noni, balki poetik ritmni, aruz vazni va qofiyalarning uyg‘unligini ham saqlashga intilgan. Shu jihatdan Ogahiy tarjimalari o‘zbek adabiy tarjimashunosligida yuqori badiiy darajaga ega..Tarjimon she’riy matnni tarjima qilayotganda avvalo aruz vaznini hisobga olgan. Masalan, Sa’diyyning yoki Fors-tojik mumtoz shoirlarining g‘azallarini o‘zbek tilida aruzning mos bo‘linmalarini saqlagan holda qayta yaratgan. Bu usul matnning melodik ohangini, she’riy ritmini va poetik nafisligini saqlashga yordam bergan. Shu bilan birga Ogahiy o‘zbek tilidagi so‘zlarning tabiiy talaffuzi va sintaksisiga ham e’tibor bergan, shuning uchun tarjima qilingan matn o‘quvchi uchun ravon va musiqiy bo‘lgan. Qofiya masalasi Ogahiy tarjimalarida alohida o‘rin tutadi. U forscha qofiyalarning o‘zbek tilidagi ekvivalentini topishga intilgan, ba’zan esa matn ruhini saqlab qolish uchun so‘z tartibini biroz o‘zgartirishga to‘g‘ri kelgan. Shu yo‘l bilan Ogahiy she’riy matnga badiiy ohangni qayta tiklagan, o‘quvchida original shoir ta’sirini saqlashga erishgan. Ogahiy shuningdek poetik obrazlar va metaforik iboralarni aruz va qofiya bilan uyg‘unlashtirishga intilgan. Masalan, tasviriy ifodalar, rasmiy va hissiy so‘z birikmalari tarjimada o‘z o‘rnini saqlagan, lekin ular o‘zbek tilining leksik va fonetik xususiyatlariga moslashtirilgan. Shu bilan u she’riy tarjimalarda badiiy estetikani saqlashga erishgan. Tarjimon bu jarayonda matnning ritmik, fonetik va semantik uyg‘unligini hisobga olgan. U so‘z tanlovi, bo‘g‘inlar uzunligi, intonatsiya va qofiya tizimini o‘rganib, har bir misrani she’riy ritmga moslagan. Natijada Ogahiyning tarjimalari nafaqat mazmunan, balki musiqiy va badiiy jihatdan ham yuqori darajada qadrlangan. Umuman olganda, Ogahiyning poetik matn tarjimasidagi yondashuvi – aruz vazni va qofiyani saqlash, ritmni moslashtirish, poetik obrazlarni qayta yaratish va fonetik uyg‘unlikni ta’minlash orqali amalga oshgan. 5 Shu jihatlar uning tarjimalarini 5 Q . Munirov . Ogahiy . Ilmiy va adabiy faoliyati O ʻ zSSR Fanlar Akademiyasi nashriyoti . Toshkent 1961. 17 o‘zbek she’riy tarjimashunosligida o‘rnak sifatida ko‘rsatadi va Xorazm tarjima maktabining badiiy jihatdan yuqori darajada rivojlanganligini namoyon qiladi. 18 2.3.Ogahiyning tarjima usullarini zamonaviy tarjima nazariyalari bilan qiyosiy tahlil Ogahiyning tarjimonlik faoliyati XIX asr Xorazm tarjima maktabining asosiy xususiyatlarini aks ettiradi. Tarjimon asarlarni o‘zbek tiliga o‘girishda nafaqat mazmun va badiiy uslubni saqlashga, balki matnni o‘quvchi uchun tushunarli va tabiiy shaklda yetkazishga intilgan. Shu jihatdan Ogahiyning usullari bugungi kunda zamonaviy tarjima nazariyalari bilan qiyoslashga arziydi. Zamonaviy tarjima nazariyalarida ikki asosiy yondashuv mavjud: asliyatga sodiqlik (formal equivalence) va ma’no mosligi (dynamic equivalence) tamoyillari. Ogahiy tarjimalarida bu ikki yondashuv birgalikda qo‘llanilgan. Masalan, tarixiy matnlarni tarjima qilayotganda u formal equivalence tamoyiliga amal qilib, tarixiy voqealarni, shaxslar va sanalarni o‘zgartirmasdan yetkazgan. Shu bilan birga, axloqiy va badiiy asarlarni tarjima qilayotganda u dynamic equivalence yondashuvini qo‘llab, matn mazmunini kitobchi ongiga tushunarli va badiiy jihatdan jonli shaklda yetkazgan. Ogahiy tarjimasida izohli tarjima va madaniy moslashtirish usullari ham mavjud. Bu zamonaviy tarjima nazariyalarida “cultural adaptation” yoki “glossing” deb ataladigan yondashuvga to‘g‘ri keladi. Tarjimon murakkab iboralar, tarixiy realiyalar va diniy atamalarni o‘zbek kitobxoni uchun tushunarli qilish maqsadida izohlar qo‘shgan, ba’zan matnga madaniy kontekstni qo‘shgan. Shu bilan u tarjima qilayotgan matnning semantik va pragmatik jihatdan o‘zbek tilida tabiiy bo‘lishini ta’minlagan. Bundan tashqari, Ogahiy badiiy va poetik matnlarni tarjima qilishda ritm, vazn va qofiyaga e’tibor berishi bilan zamonaviy poetik tarjima nazariyalariga mos keladi. Zamonaviy tarjima nazariyalarida she’riy matn tarjimasida “equivalence in effect” yoki “functional equivalence” tamoyili qo‘llaniladi, ya’ni tarjimaning asosiy maqsadi o‘quvchi ruhida original matn ta’sirini yaratishdir. Ogahiy ham she’riy asarlarda mazmun va poetik ritmni birgalikda saqlashga harakat qilgan. 19 Shuningdek, Ogahiy tarjimalarida tahrir va interpretatsiya usullari mavjud. U ba’zi matn qismlarini tushunarli qilish, badiiy obrazlarni boyitish yoki tarixiy voqealarni aniqroq bayon qilish maqsadida matnga o‘z izohlarini kiritgan. Bu zamonaviy tarjimada “translator’s intervention” deb ataladigan jarayonga mos keladi, ya’ni tarjimon matnga faol ravishda ta’sir etadi, lekin matn ruhini saqlaydi. Umuman olganda, Ogahiyning tarjima usullari bugungi zamonaviy nazariyalar bilan qiyoslaganda formal va dynamic equivalence, cultural adaptation, functional equivalence va translator’s intervention tamoyillarini uyg‘un qo‘llash bilan o‘ziga xosligini namoyon qiladi. Shu jihatlar uning tarjimonlik mahoratini nafaqat tarixiy, balki metodologik jihatdan ham yuqori darajada qadrlashga imkon beradi. Ogahiyning yondashuvi tarjimonlikning ilmiy, badiiy va pragmatik tomonlarini birlashtirgan holda, Xorazm tarjima maktabining rivojlanishida markaziy o‘rin tutgan. 20 II bob uchun xulosalar II bob tahlili shuni ko‘rsatdiki, Ogahiyning tarjimonlik mahorati stilistik, leksik va poetik xususiyatlar bilan ajralib turadi. Uning tarjimalarida: Leksemik- stilistik darajadagi o‘ziga xoslik — u so‘z tanlovida o‘zbek tilining boy ifoda vositalaridan foydalangan, ma’noni aniq yetkazgan; Poetik matn tarjimasida ritm, vazn va qofiya masalasi — fors-tojik g‘azallarini o‘zbek tilida aruz vazni va qofiya bilan uyg‘unlashtirgan; Tarjima usullarini zamonaviy nazariyalar bilan qiyosiy tahlil — Ogahiy asliyatga sodiqlik, dynamic equivalence, cultural adaptation va functional equivalence tamoyillarini uyg‘un qo‘llagan. Komparativ tahlil shuni ko‘rsatadiki, Ogahiy tarjimalari nafaqat matn mazmunini saqlash, balki o‘quvchi ongida badiiy obrazlarni jonli yaratish, matnni madaniy jihatdan moslashtirish va tushunarli qilish imkonini beradi. Shu jihatlar uning tarjimonlik mahoratini nafaqat tarixiy, balki metodologik jihatdan ham yuqori baholashga asos bo'lgan. 21 III BOB. OGAHIYNING AYRIM TARJIMALARI TAHLILI: MATNDAN MISOLLAR, KOMPARATIV TADQIQOT. 3.1. "Ravzat as-safo” tarjimasidagi tarixiy voqealarning qayta yaratilish. Ogahiyning tarjimonlik faoliyatini chuqur o‘rganish uning ayrim tarjimalarini original matn bilan solishtirish orqali yaxshiroq tushuniladi. Bu komparativ tadqiqot tarjimonning uslubi, stilistik yondashuvi va metodologik tamoyillarini aniq ko‘rsatadi. Masalan, Sa’diyyning “Guliston” asaridagi ibora: “Innim as-sabru miftah al- falah” — to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjimada “Sabr farovonlik kalitidir” tarzida ifodalanadi. Ogahiy esa bu iborani o‘zbek kitobchisi uchun badiiy ravishda “Sabr qilgan kishi rohat topar” shaklida qayta yaratgan. Bu misol uning dynamic equivalence — ya’ni ma’noni o‘quvchi ongiga tushunarli va badiiy jihatdan jonli yetkazish yondashuvini qo‘llashini ko‘rsatadi. Shu bilan birga u matndagi axloqiy mazmunni ham saqlagan. Tarixiy matnlarda Ogahiyning formal equivalencega e’tibori yaqqol namoyon bo‘ladi. Masalan, Mirxondning “Ravzat as-safo” asaridagi Xorazm tarixiga oid bo‘limlarni u matn mazmunini o‘zgartirmasdan, voqealarni aniq bayon qilib tarjima qilgan. Shu jarayonda Ogahiy arabcha va forscha atamalarni o‘zbek tiliga moslab bergan, lekin ularning asl ma’nosini saqlagan. Bu tarjimaning ilmiy va tarixiy funksiyasini mustahkamlaydi. She’riy tarjimalarda Ogahiy ritm, vazn va qofiya masalasiga alohida e’tibor bergan. Masalan, forscha g‘azalda “dil” va “bil” so‘zlari qofiya hosil qilsa, Ogahiy ularni o‘zbek tilida “yurak” va “bilgi” kabi sinonimlar bilan moslab, poetik ritmni saqlagan. Shu orqali u nafaqat mazmunni, balki matnning badiiy ohangini ham to‘liq yetkazishga erishgan. 6 Shuningdek, Ogahiy tarjimalarida izohli yondashuv va madaniy moslashtirish namoyon bo‘ladi. Hadis sharhlari yoki diniy risolalardagi murakkab iboralarni u tarjimada izohlar bilan tushuntirgan, ba’zan 6 Q . Munirov . Ogahiy . Ilmiy va adabiy faoliyati O ʻ zSSR Fanlar Akademiyasi nashriyoti . Toshkent 1961. 22 matnni qayta tartiblab, mazmunni yanada aniq va tushunarli qilgan. Bu usul zamonaviy tarjimada “cultural adaptation” deb ataladigan yondashuvga mos keladi. Komparativ tahlil shuni ko‘rsatadiki, Ogahiyning tarjimalarida uch asosiy tamoyil mavjud: asliyatga sodiqlik, badiiy va stilistik moslik, hamda izoh va madaniy moslashtirish. Tarjimalarni original matn bilan solishtirish uning metodik yondashuvi va tarjimonlik mahoratini yaqqol ochib beradi. Shu bilan birga u tarjima qilayotgan matnning ilmiy, badiiy va pedagogik qiymatini oshirgan. Ogahiyning tarjimalari komparativ tahlil uchun boy material bo‘lib, ularning har biri tarjimonning stilistik didi, metodik puxtaligi va badiiy tafakkurini ochib beradi. Tarjimalarni misollar bilan tahlil qilish nafaqat Ogahiyning tarjimonlik mahoratini yoritadi, balki Xorazm tarjima maktabining rivojlanishida uning o‘rni va merosini yanada ravshan ko‘rsatadi. Ogahiyning tarixiy tarjimalaridagi eng muhim asarlardan biri Mirxondning “Ravzat as-safo”si bo‘lib, u Xorazm va qo‘shni hududlarning siyosiy, ijtimoiy va madaniy tarixini keng qamrab oladi. Ushbu asar XII–XV asr voqealarini qamrab olgan bo‘lib, Ogahiy uni XIX asr boshlarida o‘zbek tiliga tarjima qilgan. Tarjimon tarixiy voqealarni o‘zbek kitobchisi uchun tushunarli va jonli shaklda yetkazish uchun qayta yaratish metodini qo‘llagan. Tarjimon tarixiy voqealarni qayta yaratishda bir nechta metodologik tamoyillarga amal qilgan. Birinchidan, u asliyatga sodiqlikni saqlagan: voqealar tartibi, shaxslar nomi, sanalar va tarixiy faktlar tarjimada o‘zgartirilmagan. Masalan, 1220-yilda Chingizxon qo‘shinlari Xorazm shaharlarini egallash voqeasi Mirxondning original matnida batafsil bayon qilingan, Ogahiy tarjimasida bu voqea nafaqat aniq tarixiy tafsilotlar bilan, balki o‘quvchi ongida jonli tasvir shaklida yetkazilgan. Tarjimon saroy va shahar hayotini, harbiy yurishlarni o‘zbek tilida badiiy tasvirlar bilan boyitgan, bu esa matnga dramatik ohang va realizm qo‘shgan. 23 Ikkinchidan, Ogahiy tarixiy realiyalarni tushuntirish va izohlash orqali voqealarni qayta yaratgan. Masalan, XIV asrda Urganch va Konye-Urgench shaharlarida hukmronlik qilgan xonlar va ularning siyosiy muzokaralari bilan bog‘liq murakkab voqealarni u o‘zbek kitobchisi uchun tushunarli qilib tarjima qilgan. Arabcha va forscha atamalar, mudofaa tizimi va siyosiy unvonlarni izohlar bilan tushuntirgan. Shu bilan birga u qo‘shimcha ma’lumotlar kiritib, voqealarning sabab va oqibatlarini aniqlashtirgan, tarixiy matnning mantiqiy uyg‘unligini mustahkamlagan. Uchinchidan, Ogahiy tarixiy voqealarni badiiy va poetik uslub bilan uyg‘unlashtirish orqali matnga jon bergan. Masalan, 1500-yillarda Xorazm shahrida yuz bergan ichki ixtiloflar va saroy ichidagi siyosiy intrigalarni u o‘zbek tilida nafaqat fakt sifatida, balki badiiy obrazlar bilan ifodalagan. Shahar va tabiiy landshaftlarni tavsiflashda Ogahiy o‘zbek tilining boy ifodalaridan foydalangan, shuning natijasida voqealar o‘quvchi ongida aniq va jonli tasvirlangan. Ogahiyning tarjimasida matnning ritmik va stilistik uyg‘unligi ham saqlangan. Tarjimon tarixiy matnni monoton bayon qilmasdan, o‘quvchi e’tiborini saqlash maqsadida jumla uzunligi, so‘z tanlovi va ohangni muvofiqlashtirgan. Masalan, 1370-yilda Qungrad hududida yuz bergan mojarolar haqida yozayotganda, Ogahiy voqeaning dramatik tasvirini yaratib, o‘quvchini voqea ichiga jalb qilgan. Shunday qilib, Ogahiyning “Ravzat as-safo” tarjimasida tarixiy voqealarni qayta yaratish asliyatga sodiqlik, izoh va tushuntirish, badiiy tasvir va stilistik uyg‘unlik tamoyillari orqali amalga oshgan. Tarjimon voqealarni o‘quvchi ongida jonli, tushunarli va badiiy jihatdan boy shaklda yaratgan. Shu yondashuv uning tarjimonlik mahoratini va Xorazm tarjima maktabidagi metodik puxtalikni ko‘rsatadi. Tarjima matn o‘quvchida tarixiy hodisalar haqidagi to‘liq tasavvur va tushunchani yaratishga xizmat qilgan, bu esa Ogahiyning ilmiy va badiiy sifatdagi muvaffaqiyatini namoyon etadi. 24 3.2.“Miftoh ut-tolibin” tarjimasida diniy konsepsiyalarning ifodalanishi Ogahiyning tarjimonlik faoliyatida diniy va axloqiy matnlarni tarjima qilish alohida o‘rin tutadi. Shulardan eng muhimlaridan biri “Miftoh ut-tolibin” asaridir. Ushbu asar musulmon talabalari uchun ilmiy, axloqiy va tasavvufiy ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Ogahiy bu asarni o‘zbek tiliga tarjima qilayotganda diniy konsepsiyalarni aniq va tushunarli ifodalashga katta e’tibor qaratgan. Tarjimon diniy matnlarni tarjima qilish jarayonida birinchi navbatda asliyatga sodiqlik tamoyiliga amal qilgan. U hadislar, fiqhiy va tasavvufiy tushunchalarni o‘zgartirmasdan, asl ma’nosini yetkazgan. Masalan, arabcha “ilm” va “taqva” kabi atamalarni u matn ichida yoki qo‘shimcha izohlar orqali tushuntirgan. Shu bilan birga, Ogahiy tarjimada o‘zbek kitobchisi uchun diniy tushunchalarni sodda va ravon ifodalashga harakat qilgan. Ikkinchidan, Ogahiy izoh va tushuntirish metodini keng qo‘llagan. Murakkab iboralar va diniy terminlarni u matn ichida yoki qo‘shimcha izohlar bilan tushuntirgan. Masalan, “sabr”, “shukr” va “ihlos” kabi konsepsiyalarni u nafaqat tarjima qilgan, balki ularning ruhiy va amaliy mazmunini ham ochib bergan. Bu yondashuv kitobxonning diniy va axloqiy tushunchalarini rivojlantirishga xizmat qilgan. Uchinchidan, Ogahiy stilistik va badiiy moslikni saqlash orqali diniy matnga o‘quvchi uchun qulaylik yaratgan. Matnning tartibi, jumla uzunligi, so‘z tanlovi va ritmik uyg‘unligi saqlangan. Shu yo‘l bilan u matnni nafaqat ilmiy, balki o‘quvchi uchun estetik jihatdan ham qiziqarli qilgan. Masalan, hadis va hikmatli iboralarni u poetik ohang bilan yetkazgan, bu esa diniy tushunchalarni osonroq qabul qilishga yordam bergan. Shuningdek, Ogahiy tarjimasida madaniy moslashtirish tamoyili namoyon bo‘ladi. Arab va forscha madaniy kontekstga xos iboralarni u o‘zbek tilidagi madaniy va til birliklariga moslab bergan. Shu bilan matn kitobchi ongida tabiiy va tushunarli bo‘lgan. Umuman olganda, Ogahiyning “Miftoh ut-tolibin” 25 tarjimasida diniy konsepsiyalarni ifodalash asliyatga sodiqlik, izoh va tushuntirish, stilistik uyg‘unlik va madaniy moslashtirish tamoyillari orqali amalga oshgan. Shu yondashuv uning tarjimonlik mahoratini, diniy va ilmiy matnlarni qayta yaratish qobiliyatini ochib beradi hamda Xorazm tarjima maktabining metodik puxtaligini ko‘rsatadi. Tarjimonning badiiy va ilmiy yondashuvi diniy matnlarni nafaqat tushunarli, balki kitobchi uchun qiziqarli va ta’sirli qiladi. 26 3.3.She’riy tarjimalar: fors-tojik mumtoz she’riyati bilan qiyos Ogahiyning tarjimonlik faoliyatida fors-tojik mumtoz she’riyati, xususan Sa’diy, Hafiz, Firdavsiy va boshqa shoirlarning asarlarini o‘zbek tiliga o‘girgan. Bu tarjimalar nafaqat mazmunni, balki aruz vazni, qofiya va badiiy obrazlarni saqlash bilan ajralib turadi. Shu jihatdan Ogahiy she’riy tarjimasini original fors- tojik matni bilan qiyoslash muhim ilmiy tahlilga ega. Ogahiy she’riy matnni tarjima qilayotganda poetik ritm va vaznga sodiqlikni birinchi o‘rinda tutgan. Masalan, Sa’diyyning g‘azallaridagi aruz vazni va qofiyalarning uyg‘unligini u o‘zbek tilida qayta yaratgan. Shu bilan birga, Ogahiy so‘z tanlovini matn mazmuni va badiiy ohangga moslab, o‘quvchi ongida original shoir ta’sirini saqlashga harakat qilgan. Qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, Ogahiyning tarjimalari fors-tojik mumtoz she’riyati bilan bir qator stylistik va poetik jihatdan uyg‘unlashadi, lekin ba’zi holatlarda u o‘zbek tilining fonetik va leksik imkoniyatlariga moslashtirish orqali matnga tabiiylik qo‘shgan. Masalan, Hafizning she’riyatida ishlatilgan “dil” va “bil” kabi qofiyali so‘zlar Ogahiyning tarjimasida “yurak” va “bilgi” tarzida berilgan, shunda qofiya va ritm saqlangan. Shu yo‘l bilan u original shoir ta’sirini o‘quvchi ongida jonli saqlashga erishgan. Ogahiy tarjimalarida poetik obrazlar va metaforik iboralarni qayta yaratish alohida e’tiborni talab qilgan. Misol uchun, Firdavsiyning epik she’riyatidagi tabiat tasvirlari va insoniy his-tuyg‘ularni u o‘zbek tilida badiiy obrazlar bilan boyitgan. Bu nafaqat mazmunni saqlash, balki o‘quvchida poetik kayfiyat yaratish imkonini bergan. Shu tariqa Ogahiyning tarjimalari original matn ruhini saqlash bilan birga, o‘zbek adabiy tilining boy ifoda vositalarini ham namoyon qilgan. She’riy tarjimalarda Ogahiy izoh va tushuntirish metodini ham qo‘llagan. Murakkab tasavvufiy va hikmatli iboralarni u matnga qo‘shimcha izohlar bilan tushuntirgan, ba’zan qiyin yoki madaniy jihatdan noma’lum so‘zlarni o‘quvchi uchun tushunarli qilgan. Bu yondashuv zamonaviy tarjima nazariyalarida “cultural adaptation” yoki 27 “glossing” tamoyiliga mos keladi. Umuman olganda, Ogahiyning she’riy tarjimalari mazmunni saqlash, aruz vazni va qofiyani qayta yaratish, poetik obrazlarni uyg‘unlashtirish va madaniy moslashtirish tamoyillari orqali amalga oshgan. Shu jihatlar uning tarjimalarini nafaqat ilmiy, balki badiiy jihatdan ham qadrlashga imkon yaratadi. Qiyosiy tahlil esa Ogahiyning fors-tojik mumtoz she’riyati bilan uyg‘unlashgan yondashuvini, badiiy va stilistik ustunligini ochib beradi va Xorazm tarjima maktabidagi she’riy tarjimonlik maktabining metodologik puxtaligini namoyish qiladi. 28 III bob uchun xulosalar III bob tahlili shuni ko‘rsatdiki, Ogahiyning tarjimonlik faoliyati nafaqat badiiy, balki ilmiy va pedagogik jihatdan ham yuqori darajada qadrlanishi lozim. Tadqiqot davomida uch asosiy turdagi tarjimalar — tarixiy, diniy va she’riy matnlar — batafsil o‘rganildi. “Ravzat as-safo” tarjimasida tarixiy voqealar qayta yaratilgan, voqealar tartibi, shaxslar nomi va sanalar saqlangan, lekin badiiy tasvirlar orqali matnga jon berilgan. Tarjimon tarixiy faktlarni o‘quvchi ongida tushunarli va dramatik tarzda yetkazishga intilgan, bu esa uning metodik puxtaligini ko‘rsatadi. Miftoh ut-tolibin tarjimasida diniy konsepsiyalar aniq, tushunarli va madaniy mos ravishda ifodalangan. Hadislar, fiqhiy va tasavvufiy tushunchalar izohlar bilan boyitilgan, murakkab iboralar o‘quvchi uchun sodda va ravon shaklda yetkazilgan. Shu orqali Ogahiy diniy matnlarning pedagogik va ilmiy ahamiyatini oshirgan. She’riy tarjimalarda esa fors-tojik mumtoz she’riyati bilan qiyos qilinib, aruz vazni, qofiya va poetik obrazlar muvaffaqiyatli saqlangan. Ogahiy original shoir ruhini o‘quvchi ongida jonli saqlash bilan birga, o‘zbek tilining leksik va stilistik imkoniyatlaridan foydalangan. Shu yo‘l bilan she’riy tarjimalar badiiy va estetik jihatdan yuqori darajada taqdim etilgan. Umuman olganda, 3-bob natijalari shuni ko‘rsatadiki, Ogahiyning tarjimonlik faoliyati: Tarixiy voqealarni badiiy va faktologik jihatdan qayta yaratish, Diniy konsepsiyalarni tushunarli va madaniy jihatdan mos tarzda ifodalash, She’riy matnlarni original poetik ritm va qofiya bilan uyg‘unlashtirish,tamoyillariga asoslangan. Shu yondashuv uning tarjimonlik mahoratini, Xorazm tarjima maktabidagi metodik puxtaligi va adabiy merosini 29 yanada ochib beradi. Natijada Ogahiyning tarjimalari nafaqat ilmiy manba, balki badiiy va pedagogik ahamiyatga ega asarlar sifatida qadrlanishi mumkin. U Xorazm tarjima maktabi va o‘zbek tarjimashunosligi tarixida markaziy shaxs sifatida e’tirof etiladi. 30 XULOSA Ushbu kurs ishida Ogahiyning tarjimonlik mahorati va uning Xorazm tarjima maktabidagi o‘rni batafsil tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, Ogahiy tarjimalari nafaqat ilmiy, balki badiiy va metodologik jihatdan ham yuqori darajada qadrlanadi. I bobda Ogahiyning hayoti, ijodiy faoliyati va adabiy merosi o‘rganilib, uning tarjimonlik maktabining tarixiy-metodologik asoslari aniqlandi. Ogahiy asarlarining manba bazasi, metodologik yondashuvi va tarjima sohasidagi innovatsiyalari kurs ishi doirasida tahlil qilindi. Shuningdek, Xorazm tarjima maktabining shakllanishi va Ogahiyning ushbu maktabdagi o‘rni ko‘rsatildi. II bobda Ogahiyning tarjima uslubi, metod va texnikalari, leksemik-stilistik va sintaktik xususiyatlari, shuningdek poetik matnlar tarjimasida ritm, vazn va qofiya masalalari tahlil qilindi. Ogahiy tarjimasida asliyatga sodiqlik, badiiy moslik va madaniy moslashtirish tamoyillari asosiy o‘rin tutgani aniqlangan. Tarjimalar komparativ tahlil orqali original matn bilan solishtirildi, bu uning tarjimonlik mahoratini yanada ravshan ko‘rsatdi. III bobda Ogahiyning ayrim tarjimalari tahlil qilinib, ularning tarixiy, diniy va she’riy matnlarda o‘ziga xosligi ko‘rsatildi. “Ravzat as-safo” tarjimasida tarixiy voqealar qayta yaratilgan, voqealar badiiy va faktologik jihatdan jonlantirilgan. “Miftoh ut-tolibin” tarjimasida diniy konsepsiyalar aniq, tushunarli va madaniy jihatdan mos ravishda ifodalangan. She’riy tarjimalarda esa fors-tojik mumtoz she’riyati bilan qiyos qilinib, aruz vazni, qofiya va poetik obrazlar muvaffaqiyatli saqlanganligi ko‘rsatildi. Umuman olganda, Ogahiyning tarjimonlik faoliyati ilmiy aniqlik, badiiy did, metodik puxtalik va madaniy moslashuv tamoyillari bilan ajralib turadi. U Xorazm tarjima maktabining rivojlanishida markaziy shaxs bo‘lib, o‘zbek tarjimashunosligi va adabiy tarjima maktabining shakllanishiga katta hissa qo‘shgan. Ogahiyning 31 asarlari bugungi kunda ham ilmiy, badiiy va pedagogik jihatdan yuqori ahamiyatga ega bo‘lib, tarjimonlik mahorati va metodologik yondashuvi kelajak avlodlar uchun namuna sifatida xizmat qiladi. 32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR Asosiy manbalar (Ogahiy asarlari) 1. Ogahiy, Munis. Firdavs ul-iqbol. — Toshkent: Fan, 1960. 2. Ogahiy. Gulshan-i davlat. — Toshkent: Fan, 1993. 3. Ogahiy. Tarjimalar to‘plami. — Toshkent: Yozuvchi, 1987. 4. Ogahiy. Devon. — Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 1971. Ilmiy adabiyotlar va tadqiqotlar 5. Komilov, N. Tasavvuf va she’riyat. — Toshkent: Yozuvchi, 1996. 6. Qahhorova, D. Xorazm tarjima maktabi tarixi. — Urganch: Xorazm nashriyoti, 2010. 7. Abdullayev, H. O‘zbek tarjimashunosligi tarixi. — Toshkent: Universitet, 2008. 8. Shodmonov, U. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixidan. — Toshkent: O‘qituvchi, 1992. 9. Rasulov, B. Sharq mumtoz adabiyoti va tarjima an’analari. — Buxoro: BuxDU, 2015. Maqolalar 10. Kazakboyeva, P. A. “Ogahiy tarjimonlik mahorati”. — International Journal of Language Learning and Applied Linguistics, 2023. 11. Karimova, N. X. “Najmiddin Komilov tadqiqotlarida Ogahiyning tarjima uslubi”. — Scientific Journal, 2022. 12. Yakubova, S. “Ogahiy hayoti va merosi yoshlar tarbiyasida”. — Web of Scholar, 2023. 33 13. Axmadjanov, I. “Ogahiy asarlarida manbashunoslik va tarjima an’anasi”. — IFX Journal, 2024. 14. Yuldashev, D. “Ogahiyning poetonimlardan foydalanish mahorati”. — Tamaddun nuri jurnali, 2022. Qo‘shimcha adabiyotlar 15. Fitrat, A. O‘zbek adabiyoti namunalari tarixi. — Toshkent: Akademiya, 1991. 16. Suyunov, A. Sharq mumtoz adabiyoti va tarjima. — Qarshi: Nasaf, 2004. 17. To‘xliyev, B. O‘zbek adabiy tanqidi va tarjima maktablari. — Toshkent: Fan, 2012. 18. Murodov, J. Xorazm adabiy muhiti va tarjimonlik an’analari. — Urganch: XorDU, 2016. 34

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB.OGAHIY SHAXSIYATI VA TARJIMONLIK MAKTABINING TARIXIY-METODOLOGIK ASOSLARI

1.1. Ogahiy hayoti, ijodiy faoliyati va adabiy merosining o'rganilishi

1.2. Xorazm tarjima maktabining shakllanishi va Ogahiy o'rni

1.3. Ogahiy tarjimalarining manba bazasi

I bob uchun xulosalar

II BOB. OGAHIYNING TARJIMONLIK MAHORATI: USLUB, METOD VA TEXNIKALAR

2.1. Leksemik–stilistik darajadagi o'ziga xoslik

2.2. Poetik matn tarjimasida ritm, vazn va qofiya masalasi

2.3. Ogahiyning tarjima usullarini zamonaviy tarjima nazariyalari bilan qiyosiy tahlil

II bob uchun xulosalar

III BOB. OGAHIYNING AYRIM TARJIMALARI TAHLILI: MATNDAN MISOLLAR, KOMPARATIV TADQIQOT

3.1. “Ravzat as-safo” tarjimasidagi tarixiy voqealarning qayta yaratilishi

3.2. “Miftoh ut-tolibin” tarjimasida diniy konsepsiyalarning ifodalanishi

3.3. She'riy tarjimalar: fors-tojik mumtoz she'riyati bilan qiyos

III bob uchun xulosalar

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить