Ommaviy tanlov - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	46.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	03 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

Abbosjon Yulchiev

Дата регистрации 13 Декабрь 2024

68 Продаж

Ommaviy tanlov

Купить

OMMAVIY TANLOV
KIRISH…………………………………………………………………………….3
I BOB. OMMAVIY TANLOVNING FUQAROLIK-HUQUQIY ASOSLARI
1.1. Ommaviy tanlov tushunchasi, mohiyati va huquqiy belgilari…………………5
1.2. Ommaviy tanlovni tashkil etish tartibi va uning fuqarolik-huquqiy
munosabatlardagi o‘rni…………………………………………………………....12
II BOB. OMMAVIY TANLOVNI AMALGA OSHIRISH VA HUQUQIY
TARTIBGA SOLISH MASALALARI
2.1. Ommaviy tanlov ishtirokchilarining huquq va majburiyatlari………….……21
2.2. Ommaviy tanlov natijalari, g‘olibni aniqlash hamda nizolarni hal etish
tartibi………………………………………………………………………………29
XULOSA………………………………………………………………………....36
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI…………………….……38
1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi . Fuqarolik huquqida ommaviy tanlov instituti
jamiyatning turli sohalarida muhim ahamiyat kasb etuvchi huquqiy vositalardan
biri hisoblanadi. Ayniqsa, bozor iqtisodiyoti sharoitida ilmiy, ijodiy, innovatsion
va tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirishda ommaviy tanlovlarning o‘rni tobora ortib
bormoqda. Ommaviy tanlovlar orqali eng yaxshi loyiha, g‘oya, ilmiy ishlanma
yoki ijodiy faoliyat natijalari aniqlanadi hamda rag‘batlantiriladi. Shu jihatdan
ommaviy tanlovning fuqarolik-huquqiy mohiyatini o‘rganish, uning tashkiliy-
huquqiy asoslarini tahlil qilish hamda amaliyotdagi ahamiyatini yoritish bugungi
kunning dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan so‘ng barcha sohalarda
bo‘lgani kabi fuqarolik-huquqiy munosabatlarni takomillashtirishga ham alohida
e’tibor qaratildi. Mamlakatimizda fuqarolarning huquq va erkinliklarini ta’minlash,
sog‘lom raqobat muhitini yaratish hamda yoshlarni qo‘llab-quvvatlash borasida
keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Bu esa ommaviy tanlov institutining
amaliy ahamiyatini yanada oshirmoqda. Chunki turli grantlar, innovatsion
loyihalar, fan olimpiadalari, ijodiy va sport musobaqalari aynan ommaviy tanlov
shaklida tashkil etilib, fuqarolarning intellektual va ijodiy salohiyatini
rivojlantirishga xizmat qilmoqda.
Bugungi kunda davlat va nodavlat tashkilotlari tomonidan o‘tkazilayotgan
ommaviy tanlovlar yoshlarni qo‘llab-quvvatlash, ilm-fan va innovatsiyalarni
rivojlantirish, tadbirkorlik faoliyatini rag‘batlantirish hamda iqtidorli shaxslarni
aniqlashning samarali vositasiga aylanmoqda. Shu bilan birga, ommaviy
tanlovlarni tashkil etish, g‘oliblarni aniqlash, ishtirokchilarning huquq va
majburiyatlarini belgilash hamda yuzaga keladigan nizolarni hal etish bilan bog‘liq
masalalar fuqarolik huquqining muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida namoyon
bo‘lmoqda.
Bu borada Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev quyidagi fikrlarni
ta’kidlaganlar: “Yoshlarni qo‘llab-quvvatlash, ularning bilim va iste’dodini
ro‘yobga chiqarish uchun barcha imkoniyatlarni safarbar etish eng ustuvor
2

vazifalarimizdan biridir”. Ushbu fikrlar ommaviy tanlovlarning jamiyat taraqqiyoti
va yoshlar salohiyatini rivojlantirishdagi muhim o‘rnini yana bir bor tasdiqlaydi. 1
Yuqoridagilardan kelib chiqib, ommaviy tanlovning fuqarolik-huquqiy
mohiyatini o‘rganish, uning tashkiliy-huquqiy asoslarini tahlil qilish,
ishtirokchilarning huquq va majburiyatlarini yoritish hamda tanlov natijalari bilan
bog‘liq nizolarni hal etish masalalarini tadqiq etish mazkur kurs ishining
dolzarbligini belgilab beradi.
Kurs ishining maqsadi — fuqarolik huquqida ommaviy tanlov tushunchasi
va uning mohiyatini o‘rganish, ommaviy tanlovni tashkil etish tartibini tahlil qilish
hamda ishtirokchilarning huquq va majburiyatlari bilan bog‘liq masalalarni tadqiq
etishdan iborat.
Mazkur maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi:
 ommaviy tanlov tushunchasi, mohiyati va huquqiy belgilarini o‘rganish;
 ommaviy tanlovni tashkil etish tartibi va uning fuqarolik-huquqiy
munosabatlardagi o‘rnini tahlil qilish;
 ommaviy tanlov ishtirokchilarining huquq va majburiyatlarini tadqiq etish;
 ommaviy tanlov natijalari, g‘olibni aniqlash hamda nizolarni hal etish
tartibini o‘rganish;
 ommaviy tanlov institutini takomillashtirish bo‘yicha taklif va tavsiyalar
ishlab chiqish.
Kurs ishining obyekti — fuqarolik huquqida ommaviy tanlov bilan bog‘liq
huquqiy munosabatlar hisoblanadi.
— ommaviy tanlovni tashkil etish, ishtirokchilarning huquq va
majburiyatlari, tanlov natijalarini aniqlash hamda yuzaga keladigan nizolarni hal
etish bilan bog‘liq fuqarolik-huquqiy jarayonlar majmuasidan iborat.
Kurs ishining tuzilishi. Ushbu k urs ishi kirish, 2 bob, 4reja , xulosa hamda
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat .
1
Mirziyoyev Sh.M. “Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz”. Toshkent:
O‘zbekiston, 2017. – 512 b.
3

I BOB. OMMAVIY TANLOVNING FUQAROLIK-HUQUQIY ASOSLARI
1.1. Ommaviy tanlov tushunchasi, mohiyati va huquqiy belgilari.
Fuqarolik huquqida ommaviy tanlov institutining alohida o‘rni mavjud
bo‘lib, u jamiyat hayotining turli sohalarida keng qo‘llaniladi. Bozor iqtisodiyoti
sharoitida shaxslar va tashkilotlar o‘rtasidagi fuqarolik-huquqiy munosabatlarning
rivojlanishi natijasida ommaviy tanlovlar ilmiy, ijodiy, madaniy, sport hamda
tijorat faoliyatida muhim vositaga aylangan. Ayniqsa, innovatsion g‘oyalarni
qo‘llab-quvvatlash, iqtidorli yoshlarni rag‘batlantirish, eng yaxshi loyiha va
ishlanmalarni aniqlashda ommaviy tanlovlarning ahamiyati ortib bormoqda. Shu
sababli ushbu institutning nazariy va amaliy jihatlarini o‘rganish fuqarolik huquqi
fanining dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi.
Ommaviy tanlov — bu ma’lum bir natijaga erishish yoki eng yaxshi ishni
aniqlash maqsadida tashkil etiladigan hamda oldindan e’lon qilingan shartlar
asosida o‘tkaziladigan fuqarolik-huquqiy munosabatdir. Bunda tanlov
tashkilotchisi ommaga murojaat qilib, muayyan vazifani bajarish yoki eng yaxshi
natijani taqdim etgan shaxsga mukofot yoki boshqa rag‘batlantirish berilishini
va’da qiladi. Ommaviy tanlovning asosiy mazmuni ham aynan ommaviylik,
oshkoralik va tenglik tamoyillarida namoyon bo‘ladi. 2
Fuqarolik huquqida ommaviy tanlov bir tomonlama bitim sifatida qaraladi.
Chunki tanlov tashkilotchisi tomonidan e’lon qilingan shartlar barcha uchun bir xil
hisoblanadi va unda ishtirok etish ixtiyoriy tarzda amalga oshiriladi. Tanlov
tashkilotchisi o‘z xohishiga ko‘ra tanlov shartlarini belgilaydi, mukofot miqdorini
ko‘rsatadi hamda g‘olibni aniqlash mezonlarini e’lon qiladi. Ishtirokchilar esa
mazkur shartlarni qabul qilgan holda tanlovda qatnashadilar. Demak, ommaviy
tanlovning vujudga kelishi uchun taraflarning o‘zaro kelishuvi emas, balki
tashkilotchining ommaviy e’loni asosiy huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Ommaviy tanlov tushunchasi turli olimlar tomonidan turlicha talqin
qilingan. Ayrim huquqshunoslar uni mukofot va’da qilish bilan bog‘liq fuqarolik-
2
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi. Rasmiy nashr. Toshkent, 2023. – 560 b.
4

huquqiy majburiyat sifatida baholasa, boshqalar uni shartli bir tomonlama bitim
deb hisoblaydi. Biroq barcha qarashlarda umumiy jihat shundan iboratki, ommaviy
tanlov orqali muayyan natijaga erishish va eng yaxshi ishtirokchini rag‘batlantirish
maqsadi ko‘zlanadi. Bu esa mazkur institutning ijtimoiy va iqtisodiy ahamiyatini
yanada oshiradi.
Ommaviy tanlovning mohiyati avvalo raqobat muhitini yaratish bilan
belgilanadi. Tanlov ishtirokchilari o‘z bilim, iste’dod, tajriba yoki imkoniyatlarini
namoyish etish orqali eng yaxshi natijaga erishishga harakat qiladilar. Natijada
sifatli mahsulot, innovatsion loyiha yoki ijodiy ish yuzaga keladi. Shu jihatdan
ommaviy tanlov jamiyat taraqqiyotiga xizmat qiluvchi samarali vositalardan biri
hisoblanadi. Ayniqsa, fan, ta’lim, san’at va texnologiyalar sohasida tanlovlarning
keng qo‘llanishi yangi g‘oya va tashabbuslarni yuzaga chiqarishga imkon yaratadi.
Ommaviy tanlovning mohiyati yana shundaki, u fuqarolik-huquqiy
munosabatlarda rag‘batlantirish funksiyasini bajaradi. Tanlov tashkilotchisi
mukofot va’da qilish orqali fuqarolarni faoliyatga undaydi. Mukofot moddiy yoki
nomoddiy shaklda bo‘lishi mumkin. Masalan, pul mukofoti, diplom, sertifikat,
grant, xizmat safari yoki boshqa rag‘batlantirish vositalari tanlov g‘olibiga berilishi
mumkin. Bu esa ishtirokchilarning faolligini oshirishga xizmat qiladi.
Ommaviy tanlovning huquqiy mohiyatida oshkoralik tamoyili muhim o‘rin
tutadi. Tanlovning barcha shartlari oldindan e’lon qilinishi lozim. Xususan, tanlov
mavzusi, ishtirok etish tartibi, muddatlari, g‘olibni aniqlash mezonlari va mukofot
turi aniq ko‘rsatilishi kerak. Bu holat ishtirokchilarning huquq va manfaatlarini
himoya qilishga xizmat qiladi. Agar tanlov shartlari noaniq yoki tushunarsiz
bo‘lsa, nizolar kelib chiqishi mumkin. Shu sababli fuqarolik huquqida ommaviy
tanlovni tashkil etishda aniqlik va shaffoflik muhim talab sifatida qaraladi.
Ommaviy tanlovning asosiy huquqiy belgilaridan biri — uning ommaga
qaratilganligidir. Ya’ni tanlov ma’lum bir shaxsga emas, balki noma’lum doiradagi
shaxslarga e’lon qilinadi. Har bir fuqaro yoki tashkilot tanlov shartlariga mos
kelgan taqdirda unda ishtirok etish huquqiga ega bo‘ladi. Bu esa tenglik
5

prinsipining namoyon bo‘lishidir. Aynan ommaviylik xususiyati ushbu institutni
oddiy shartnomaviy munosabatlardan ajratib turadi.
Yana bir muhim huquqiy belgi — tanlovning ixtiyoriylik asosida amalga
oshirilishidir. Hech kim majburiy tarzda tanlovda qatnashishga undalmaydi.
Ishtirokchi tanlov shartlarini qabul qilgan holda unda qatnashish yoki
qatnashmaslik masalasini mustaqil hal qiladi. Bu holat fuqarolik huquqining asosiy
tamoyillaridan biri bo‘lgan erkinlik prinsipiga mos keladi.
Ommaviy tanlovning navbatdagi belgisi — mukofot va’da qilinishidir.
Tanlov tashkilotchisi g‘olibga ma’lum bir mukofot berishni oldindan e’lon qiladi.
Mukofotning mavjudligi tanlovning majburiy elementlaridan biri hisoblanadi.
Chunki aynan mukofot ishtirokchilarni faol harakat qilishga undaydi. Agar
mukofot belgilanmagan bo‘lsa, bunday munosabatni ommaviy tanlov deb baholash
qiyin bo‘ladi. 3
Ommaviy tanlovning huquqiy belgilaridan yana biri — g‘olibni aniqlash
mezonlarining mavjudligidir. Tanlov natijalari subyektiv emas, balki oldindan
belgilangan mezonlar asosida baholanishi kerak. Odatda hakamlar hay’ati yoki
maxsus komissiya tomonidan eng yaxshi ish tanlab olinadi. Bu jarayonning
adolatli va xolisona tashkil etilishi tanlovning qonuniyligini ta’minlaydi.
Shuningdek, ommaviy tanlov vaqtinchalik xarakterga ega bo‘ladi. Har bir
tanlov ma’lum muddat davomida o‘tkaziladi va yakunlangach o‘z kuchini
yo‘qotadi. Tanlov muddati tugagandan keyin yangi ishtirokchilar ariza topshira
olmaydi. Shu sababli tanlovning boshlanish va tugash muddatlari aniq ko‘rsatilishi
lozim.
Fuqarolik qonunchiligida ommaviy tanlov bilan bog‘liq munosabatlar
alohida normalar orqali tartibga solinadi. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik
kodeksida mukofotni oshkora va’da qilish va ommaviy tanlovga oid qoidalar
mustahkamlangan. Mazkur normalarda tanlov tashkilotchisining majburiyatlari,
ishtirokchilarning huquqlari hamda g‘olibni aniqlash tartibi belgilangan. Bu esa
3
Yuldashev J.A., Karimov Sh.S. “Fuqarolik huquqi (Umumiy qism)”. Darslik. Toshkent: TDYU, 2020. – 412 b.
6

tanlov jarayonida kelib chiqishi mumkin bo‘lgan nizolarni oldini olishga xizmat
qiladi.
Amaliyotda ommaviy tanlovlarning turli shakllari mavjud. Masalan, ilmiy
tanlovlar, ijodiy tanlovlar, sport musobaqalari, innovatsion loyihalar tanlovi, grant
dasturlari va boshqalar shular jumlasidandir. Har bir tanlov turi o‘ziga xos
xususiyatlarga ega bo‘lsa-da, ularni birlashtirib turuvchi umumiy jihat — eng
yaxshi natijani aniqlash va rag‘batlantirishdir. 4
Ilmiy tanlovlarda odatda yangi ilmiy ishlanmalar, tadqiqotlar yoki
innovatsion g‘oyalar baholanadi. Bunday tanlovlar yosh olimlarni qo‘llab-
quvvatlashda muhim rol o‘ynaydi. Ijodiy tanlovlarda esa adabiyot, musiqa, tasviriy
san’at yoki jurnalistika sohasidagi eng yaxshi ishlar aniqlanadi. Sport musobaqalari
ham ommaviy tanlovning o‘ziga xos turi sifatida qaralishi mumkin, chunki ularda
ham eng yaxshi natija ko‘rsatgan ishtirokchi g‘olib deb topiladi.
Ommaviy tanlovning iqtisodiy ahamiyati ham katta. Ko‘plab korxonalar va
tashkilotlar yangi mahsulot yoki xizmatlarni yaratishda tanlovlardan
foydalanadilar. Masalan, kompaniyalar reklama roligi, logotip yoki innovatsion
loyiha yaratish uchun ommaviy tanlov e’lon qilishi mumkin. Natijada ular qisqa
vaqt ichida ko‘plab takliflarni qo‘lga kiritadilar va eng yaxshisini tanlab olish
imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Fuqarolik huquqiy munosabalatlar va ijtimoiy tarmoqlarning rivojlanishi
bilan bir qatorda jamiyatda turli sovrinli o‘yinlar, yutuqli musobaqalarni tashkil
etish, o‘tkazish yildan yil ko‘payib bormoqda. Xususan, ijtimoiy tarmoqlardagi
“give away”lar, telekanallardagi “Boriga-baraka”, “Omad shou” va boshqalar
Ushbu o‘yinlar o‘tkazilish turi va o‘zining xususiyatlari bilan bir biridan farq
qiladi. Fuqarolik kodeksining 54 va 55-boblaridagi qoidalar mana shunday
o‘yinlarga bag‘ishlangan.
Ular ishni eng yaxshi bajarganlik yoki boshqa natijalarga erishganlik uchun
pul mukofoti to‘lash yoki boshqa mukofot berish to‘g‘risida oshkora e’lon
4
Otabekov A.T. “Fuqarolik huquqi”. O‘quv qo‘llanma. Toshkent: Adolat, 2019. – 368 b.
7

qilishi ommaviy tanlov va e’londa ko‘rsatilgan harakatni kim unda belgilangan
muddatda bajarsa, o‘shanga pul mukofoti to‘lash yoki boshqa mukofotni berish
to‘g‘risida oshkora e’lon qilgan mukofotni oshkora va’da qilish kabi turlarga
bo‘linadi.
Bir qarashda ular juda o‘xshash ko‘ringani bilan ularning o‘rtasida bir qator
farqlar mavjud. Keling ularni ko‘rib chiqamiz.
№
Farqli jihatlari Ommaviy tanlov Mukofotni oshkora va’da qilish
1. Subyektlar
soni raqobat bo‘ladi, ya’ni, kamida ikki
kishi bo‘lishi kerak. bir kishi ishtirok etgan va belgilangan
shartlarni amalga oshirsa ham
o‘tkazilgan hisoblanadi.
2. O‘tkazishdan
ko‘zlangan
maqsadi asosan ijtimoiy maqsadlar
ko‘zlanadi (ijodiy faoliyat fan,
adabiyot va san’at asarlari, moddiy
ishlab chiqarish va b.). asosan shaxsiy maqsadlar (yoqolgan
buyum, uy hayvonini topish va h.k)
birinchi darajada bo‘ladi. (E’tibor
bering! bunda FK 192-moddasidagi
“topilma”, 195-moddadagi “qarovsiz
hayvonlar” hamda 196-moddadagi
“Xazina” qoidalari bundan mustasno
bo‘lib, asosiy farqi MOVQda bajarish
huquq bo‘lsa, yuqoridagilarda
majburiyat sanaladi)
3. Natijaga
erishish usuli tanlov shartlaridan kelib chiqib
bajargan bo‘lishi zarur natijaga erishilganlik faktini o‘zi
kifoya.
4. Mukofotni
e’lon qilish mukofot aniq ko‘rsatilishi bu uning
muhim shartlaridan biri hisoblanadi Mukofot ko‘rsatilishi shart emas.
Mukofot ko‘rsatilmagan bo‘lsa, u
mukofotni va’da qilgan shaxs bilan
kelishuvga ko‘ra aniqlanadi, nizo kelib
chiqqan taqdirda esa sudda aniqlanadi.
5. Bekor qilish
va o‘zgartirish Ommaviy tanlov e’lon qilgan shaxs
ishlarni taqdim etish uchun
belgilangan muddatning faqat
birinchi yarimi mobaynida uning
shartlarini o‘zgartirishga yoki
tanlovni bekor qilishga haqli. Tanlov
shartlarini o‘zgartirish yoki uni
bekor qilish to‘g‘risida tanlov
qanday usulda e’lon qilingan bo‘lsa,
shunday usulda xabar berilishi
lozim. Tanlov shartlari o‘zgargan
yoki u bekor qilingan taqdirda, Mukofot to‘lashni oshkora e’lon
qilgan shaxs berilgan va’dadan xuddi
shunday tartibda voz kechishga haqli,
voz kechishga yo‘l qo‘yilmasligi
e’lonning o‘zida nazarda tutilgan yoki
undan kelib chiqadigan yoki mukofot
va’da qilingan harakatni sodir etish
uchun muayyan muddat berilgan
yoxud voz kechishni e’lon qilish
paytiga kelib bir yoki bir necha
qiziqish bildirgan shaxslar e’londa
ko‘rsatilgan harakatni bajarib bo‘lgan
8

tanlov e’lon qilgan shaxs e’londa
nazarda tutilgan ishni konkurs
shartlarining o‘zgartirilishi yoki
uning bekor qilinishi o‘ziga ma’lum
bo‘lguncha yoki ma’lum bo‘lishi
lozim bo‘lguncha bajargan har
qanday shaxsning xarajatlarini
to‘lashi lozim. Agar tanlov
shartlarini o‘zgartirishda yoki uni
bekor qilishda ushbu moddaning
birinchi yoki ikkinchi qismlarida
ko‘rsatilgan talablar buzilgan bo‘lsa,
tanlovni e’lon qilgan shaxs e’londa
ko‘rsatilgan shartlarga javob
beradigan ishni bajarganlarga
mukofot to‘lashi lozim. Tanlovni
e’lon qilgan shaxs, agar ko‘rsatilgan
ish tanlovdan mustasno tarzda,
xususan, tanlov to‘g‘risidagi e’longa
qadar bajarilganligini yoxud avval
boshdanoq tanlov shartlariga
nomuvofiq bo‘lganligini isbotlasa,
xarajatlarni to‘lash majburiyatidan
ozod qilinadi. hollar bundan mustasno. Mukofot
haqidagi oshkora va’dani bekor qilish
mukofot to‘g‘risida e’lon qilgan
shaxsni qiziqish bildirgan shaxsga u
e’londa ko‘rsatilgan harakatni
bajarishi munosabati bilan qilgan
xarajatlarini qoplashdan ozod
qilmaydi. Qoplash miqdori barcha
hollarda e’londa ko‘rsatilgan
mukofotdan ortiqcha bo‘lishi mumkin
emas.
1 - jadval . 5
Ommaviy tanlov fuqarolarning ijodiy va intellektual salohiyatini
rivojlantirishga ham xizmat qiladi . Tanlovlarda ishtirok etish orqali shaxs o‘z bilim
va ko‘nikmalarini namoyon etadi, tajriba orttiradi hamda o‘z ustida ishlashga
intiladi. Bu esa shaxs kamoloti va jamiyat taraqqiyotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Shu bilan birga, ommaviy tanlovlarni tashkil etishda ayrim muammolar ham
uchrab turadi. Jumladan, tanlov natijalarining adolatsiz baholanishi, korrupsiya
holatlari, shartlarning noaniqligi yoki g‘olibga mukofot berilmasligi kabi holatlar
nizolarni keltirib chiqarishi mumkin. Shu sababli tanlovlarni tashkil etishda
qonunchilik talablariga qat’iy rioya qilish zarur.
Xalqaro amaliyotda ham ommaviy tanlovlar keng qo‘llaniladi. Rivojlangan
davlatlarda davlat organlari va xususiy tashkilotlar tomonidan turli grantlar, startap
tanlovlari va innovatsion loyihalar muntazam ravishda o‘tkazib boriladi. Bu esa
5
Muallif ijodidan
9

iqtisodiy rivojlanish va ilmiy taraqqiyotni rag‘batlantirishning samarali vositasi
sifatida e’tirof etiladi.
O‘zbekiston sharoitida ham keyingi yillarda ommaviy tanlovlarga katta
e’tibor qaratilmoqda. Yoshlar, tadbirkorlar, olimlar va ijodkorlarni qo‘llab-
quvvatlash maqsadida turli davlat va nodavlat tanlovlari tashkil etilmoqda.
Ayniqsa, “Yoshlar ishlari agentligi”, oliy ta’lim muassasalari hamda innovatsion
rivojlanish tashkilotlari tomonidan o‘tkazilayotgan tanlovlar yoshlarning faolligini
oshirishga xizmat qilmoqda.
Xulosa qilib aytganda, ommaviy tanlov fuqarolik huquqining muhim
institutlaridan biri bo‘lib, u jamiyatning turli sohalarida keng qo‘llaniladi. Uning
asosiy mohiyati eng yaxshi natijani aniqlash, raqobat muhitini yaratish va
ishtirokchilarni rag‘batlantirishdan iborat. Ommaviy tanlovning huquqiy belgilari
sifatida ommaviylik, oshkoralik, ixtiyoriylik, mukofot va’da qilinishi, tenglik va
vaqtinchalik xarakter kabi jihatlar namoyon bo‘ladi. Mazkur institut fuqarolarning
ijodiy va intellektual salohiyatini rivojlantirish, innovatsion g‘oyalarni qo‘llab-
quvvatlash hamda jamiyat taraqqiyotini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
10

1.2.Ommaviy tanlovni tashkil etish tartibi va uning fuqarolik-huquqiy
munosabatlardagi o‘rni.
Fuqarolik huquqida ommaviy tanlov muhim huquqiy institutlardan biri
hisoblanadi. U jamiyatning turli sohalarida qo‘llanilib, ilm-fan, ta’lim, madaniyat,
san’at, sport va tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirishda muhim vosita sifatida
xizmat qiladi. Ommaviy tanlov orqali eng yaxshi loyiha, ish, g‘oya yoki natija
aniqlanadi hamda g‘olib rag‘batlantiriladi. Mazkur institutning samarali faoliyat
yuritishi esa uni to‘g‘ri tashkil etish tartibi bilan chambarchas bog‘liqdir. Shu
sababli ommaviy tanlovni tashkil etish tartibini o‘rganish fuqarolik huquqining
dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi.
Ommaviy tanlovni tashkil etish — bu tanlov o‘tkazuvchi shaxs yoki
tashkilot tomonidan tanlovning maqsadi, shartlari, muddati, ishtirokchilari va
mukofotlarini belgilash hamda uni ommaga e’lon qilish bilan bog‘liq huquqiy va
tashkiliy jarayondir. Mazkur jarayon qonunchilik talablariga muvofiq amalga
oshirilishi lozim. Chunki tanlovni tashkil etishdagi har qanday xato yoki noaniqlik
ishtirokchilar huquqlarining buzilishiga hamda nizolar kelib chiqishiga sabab
bo‘lishi mumkin. 6
Ommaviy tanlovni tashkil etish avvalo tanlov maqsadini aniqlashdan
boshlanadi. Har qanday tanlov muayyan maqsadni ko‘zlaydi. Masalan, ilmiy
tanlovlarda yangi ilmiy ishlanmalarni aniqlash, ijodiy tanlovlarda iste’dodli
ijodkorlarni qo‘llab-quvvatlash, sport musobaqalarida esa eng kuchli sportchini
aniqlash maqsadi ko‘zlanadi. Tashkilotchi tanlovning asosiy vazifalarini oldindan
belgilab olishi zarur. Chunki maqsadning aniq belgilanishi keyingi barcha
jarayonlarning samarali tashkil etilishiga xizmat qiladi.
Tanlovni tashkil etishning keyingi bosqichi tanlov shartlarini ishlab chiqish
hisoblanadi. Tanlov shartlari ommaviy tanlovning asosiy elementi bo‘lib, unda
ishtirok etish tartibi, talablar, baholash mezonlari, muddatlar va mukofotlar haqida
batafsil ma’lumot beriladi. Shartlar aniq, tushunarli va barcha uchun teng bo‘lishi
6
Abdug‘aniyev A.A. “Fuqarolik huquqining dolzarb masalalari”. Monografiya. Toshkent: TDYU, 2021. – 290 b.
11

kerak. Agar tanlov shartlari noaniq yoki chalkash ifodalangan bo‘lsa, bu turli
tushunmovchilik va nizolarni keltirib chiqarishi mumkin.
Tanlov shartlarida odatda quyidagi masalalar ko‘rsatiladi: tanlov mavzusi,
ishtirokchilar doirasi, arizalarni topshirish muddati, taqdim etiladigan ishlarning
shakli, baholash mezonlari, g‘olibni aniqlash tartibi, mukofot turi va miqdori.
Shuningdek, ayrim hollarda tanlov natijalaridan foydalanish huquqi, mualliflik
huquqi masalalari ham belgilanishi mumkin. Bu ayniqsa ilmiy va ijodiy
tanlovlarda muhim ahamiyatga ega.
Ommaviy tanlovni tashkil etishda oshkoralik tamoyiliga alohida e’tibor
qaratiladi. Tanlov haqida ma’lumot ommaviy axborot vositalari, internet saytlari,
ijtimoiy tarmoqlar yoki boshqa vositalar orqali ommaga e’lon qilinadi. E’lon
barcha uchun ochiq bo‘lishi va unda tanlovning asosiy shartlari ko‘rsatilgan
bo‘lishi lozim. Aynan oshkoralik ommaviy tanlovning muhim belgilaridan biri
sifatida fuqarolik-huquqiy munosabatlarning shaffofligini ta’minlaydi.
Tanlovni tashkil etishda tenglik prinsipi ham muhim o‘rin tutadi. Barcha
ishtirokchilar bir xil huquq va imkoniyatlarga ega bo‘lishi kerak. Tashkilotchi
ayrim shaxslarga imtiyoz yaratmasligi yoki boshqalarning huquqlarini
cheklamasligi lozim. Tenglik prinsipi fuqarolik huquqining asosiy tamoyillaridan
biri bo‘lib, ommaviy tanlov jarayonida ham to‘liq amal qiladi.
Ommaviy tanlovni tashkil etishda hakamlar hay’ati yoki ekspert
komissiyasini shakllantirish muhim bosqichlardan biridir. Tanlov natijalarini
xolisona baholash uchun tajribali va malakali mutaxassislardan iborat komissiya
tuziladi. Komissiya ishtirokchilarning ishlarini belgilangan mezonlar asosida
baholaydi va g‘olibni aniqlaydi. Hakamlar hay’ati faoliyatining shaffof va adolatli
bo‘lishi tanlovning ishonchliligini ta’minlaydi.
Tanlovni tashkil etish jarayonida muddatlarni aniq belgilash ham katta
ahamiyatga ega. Tanlov boshlanish va tugash sanalari, hujjatlarni qabul qilish
muddati, natijalarni e’lon qilish va mukofotlarni topshirish vaqti oldindan
ko‘rsatilishi kerak. Bu ishtirokchilarga o‘z faoliyatini rejalashtirish imkonini
12

beradi. Muddatlarning buzilishi esa fuqarolik-huquqiy nizolarga sabab bo‘lishi
mumkin.
Ommaviy tanlovni tashkil etishning muhim jihatlaridan biri mukofotni
belgilashdir. Mukofot moddiy yoki nomoddiy shaklda bo‘lishi mumkin. Pul
mukofoti, diplom, sertifikat, grant, esdalik sovg‘asi yoki boshqa rag‘batlantirish
vositalari tanlov g‘olibiga berilishi mumkin. Mukofot miqdori va turi oldindan
aniq ko‘rsatilishi lozim. Chunki aynan mukofot ishtirokchilarni faol qatnashishga
undovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. 7
Fuqarolik qonunchiligiga ko‘ra, ommaviy tanlov tashkilotchisi o‘z
zimmasiga ma’lum majburiyatlarni oladi. Eng avvalo, u tanlovni e’lon qilingan
shartlarga muvofiq o‘tkazishi kerak. Shuningdek, g‘olib deb topilgan shaxsga
va’da qilingan mukofotni topshirishi shart. Agar tashkilotchi o‘z majburiyatlarini
bajarmasa, ishtirokchilar sud orqali o‘z huquqlarini himoya qilish imkoniyatiga ega
bo‘ladilar. Ommaviy tanlovda ishtirokchilar ham muayyan huquq va
majburiyatlarga ega bo‘ladilar. Ular tanlov shartlariga rioya qilishi, belgilangan
muddatlarda hujjat va ishlarni topshirishi kerak. Shu bilan birga, ishtirokchilar
adolatli baholanish va natijalar bilan tanishish ҳуқуқига ega hisoblanadi. Ayrim
hollarda ular tanlov natijalari ustidan shikoyat qilish huquqiga ham ega bo‘ladilar.
Ommaviy tanlov fuqarolik-huquqiy munosabatlarning o‘ziga xos shakli
hisoblanadi. Chunki unda bir tomonlama bitim elementlari namoyon bo‘ladi.
Tanlov tashkilotchisi ommaga murojaat qilib, ma’lum natijaga erishgan shaxsga
mukofot berishni va’da qiladi. Bu esa fuqarolik huquqida majburiyat kelib
chiqishining alohida asoslaridan biri sifatida qaraladi. Ommaviy tanlovning
fuqarolik-huquqiy munosabatlardagi o‘rni avvalo shaxslarning mulkiy va
nomulkiy manfaatlarini himoya qilishda namoyon bo‘ladi. Tanlov orqali
ishtirokchilar o‘z bilim va iste’dodlarini namoyon etadilar hamda buning evaziga
mukofot olish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Bu esa ularning iqtisodiy manfaatlarini
ta’minlash bilan birga, ma’naviy rag‘batlantirishga ham xizmat qiladi.
7
Raximov M.M. “Shartnomalar huquqi”. Darslik. Toshkent: Iqtisod-moliya, 2018. – 340 b.
13

Mazkur institutning yana bir muhim jihati shundaki, u fuqarolar o‘rtasida
sog‘lom raqobat muhitini shakllantiradi. Raqobat esa sifat va samaradorlikni
oshirishga xizmat qiladi. Masalan, innovatsion loyihalar tanlovida eng yaxshi
g‘oya tanlab olinadi va amaliyotga joriy etiladi. Natijada yangi texnologiyalar va
ishlanmalar yuzaga keladi. Bu esa iqtisodiy rivojlanishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Ommaviy tanlovning fuqarolik-huquqiy munosabatlardagi o‘rni ta’lim va fan
sohasida ham katta ahamiyatga ega. Bugungi kunda talabalar, yosh olimlar va
tadqiqotchilar uchun turli tanlovlar tashkil etilmoqda. Bunday tanlovlar
yoshlarning ilmiy faoliyatga qiziqishini oshiradi, ularni yangi izlanishlarga
undaydi hamda iste’dodlarni qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi.
Ijodiy sohada ham ommaviy tanlovlarning roli katta. Adabiyot, musiqa,
tasviriy san’at va jurnalistika yo‘nalishlarida o‘tkaziladigan tanlovlar yangi
iste’dodlarni kashf etishga yordam beradi. Shu bilan birga, ijodkorlar o‘z asarlarini
keng jamoatchilikka namoyish etish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Bu esa madaniyat
va san’at rivojiga xizmat qiladi. Ommaviy tanlovning iqtisodiy munosabatlardagi
o‘rni ham sezilarli darajada muhimdir. Ko‘plab kompaniyalar yangi mahsulot yoki
xizmatlarni yaratishda tanlovlardan foydalanadilar. Masalan, reklama roligi,
logotip yoki dizayn yaratish bo‘yicha tanlovlar korxonalarga eng yaxshi takliflarni
tanlab olish imkonini beradi. Bu esa bozor iqtisodiyoti sharoitida samaradorlikni
oshiradi.
Davlat organlari tomonidan tashkil etiladigan ommaviy tanlovlar ham
muhim ahamiyatga ega. Xususan, grantlar, davlat mukofotlari, innovatsion
loyihalar tanlovi yoki yoshlar dasturlari orqali fuqarolarni qo‘llab-quvvatlash
amalga oshiriladi. Bu esa davlat va jamiyat o‘rtasidagi hamkorlikni
mustahkamlashga xizmat qiladi. Ommaviy tanlovni tashkil etishda qonunchilikka
rioya qilish alohida ahamiyatga ega. Agar tanlov adolatsiz yoki noqonuniy tarzda
o‘tkazilsa, bu fuqarolarning huquqlari buzilishiga olib keladi. Shu sababli
tanlovlarni tashkil etishda shaffoflik, xolislik va qonuniylik tamoyillariga qat’iy
amal qilinishi zarur.
14

Amaliyotda ayrim hollarda ommaviy tanlovlar bilan bog‘liq nizolar ham
uchrab turadi. Masalan, g‘olibni noto‘g‘ri aniqlash, mukofotni bermaslik yoki
tanlov shartlarini o‘zgartirish bilan bog‘liq holatlar fuqarolik-huquqiy nizolarga
sabab bo‘lishi mumkin. Bunday hollarda sud organlari orqali nizolar hal etiladi.
Shu jihatdan fuqarolik huquqi ishtirokchilarning qonuniy manfaatlarini himoya
qilish vositasi sifatida muhim rol o‘ynaydi. Xalqaro amaliyotda ham ommaviy
tanlovlar keng rivojlangan. Rivojlangan davlatlarda innovatsiyalarni qo‘llab-
quvvatlash, ilmiy tadqiqotlarni rag‘batlantirish va yoshlarni qo‘llab-quvvatlash
maqsadida turli tanlovlar tashkil etiladi. Bu tajriba ommaviy tanlovning jamiyat
taraqqiyotidagi o‘rnini yaqqol ko‘rsatadi. 8
O‘zbekiston Respublikasida ham so‘nggi yillarda ommaviy tanlovlarga katta
e’tibor qaratilmoqda. Turli vazirlik va idoralar, oliy ta’lim muassasalari hamda
nodavlat tashkilotlar tomonidan ko‘plab tanlovlar o‘tkazilmoqda. Ayniqsa,
yoshlarni qo‘llab-quvvatlash, innovatsion faoliyatni rivojlantirish va tadbirkorlikni
rag‘batlantirish borasidagi tanlovlar jamiyat taraqqiyotiga xizmat qilmoqda.
Ommaviy tanlovni tashkil etish tartibi fuqarolik-huquqiy munosabatlarning muhim
ko‘rinishlaridan biri sifatida zamonaviy jamiyat hayotida tobora keng
qo‘llanilmoqda. Bugungi kunda davlat organlari, xususiy tashkilotlar, ta’lim
muassasalari va turli nodavlat tashkilotlari tomonidan ommaviy tanlovlar
muntazam ravishda tashkil etilmoqda. Bunday tanlovlar orqali iqtidorli yoshlarni
qo‘llab-quvvatlash, innovatsion g‘oyalarni rag‘batlantirish, ilmiy va ijodiy
salohiyatni rivojlantirish maqsadlari amalga oshiriladi. Shu bois ommaviy
tanlovlarni tashkil etishning huquqiy asoslari va ularning fuqarolik-huquqiy
munosabatlardagi o‘rnini chuqur o‘rganish muhim nazariy hamda amaliy аҳам iyat
kasb etadi.
Ommaviy tanlovni tashkil etish jarayonida birinchi navbatda tanlovning
tashkiliy-huquqiy asoslari ishlab чиқ iladi. Tashkilotchi tanlov maqsadi, vazifalari
va yo‘nalishini aniq belgilab oladi. Bu bosqich tanlovning kelajakdagi
8
Tursunov B.B. “Fuqarolik huquqi asoslari”. O‘quv qo‘llanma. Toshkent: TDYU, 2022. – 298 b.
15

samaradorligini ta’minlovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Agar tanlovning
maqsadi aniq bo‘lmasa, ishtirokchilar faoliyatida ham chalkashlik yuzaga keladi.
Shu sababli har qanday tanlov aniq yo‘nalishga ega bo‘lishi kerak. Masalan, ilmiy
tanlov ilmiy yangilik yaratishga, sport musobaqasi esa jismoniy imkoniyatlarni
namoyon qilishga qaratiladi.
Tanlovni tashkil etishda uning nizomi alohida ahamiyat kasb etadi. Tanlov
nizomi — bu tanlovni o‘tkazish tartibini belgilovchi asosiy hujjatdir. Unda
tanlovning barcha shartlari, ishtirokchilar huquqlari, baholash mezonlari va
mukofotlash tartibi batafsil ko‘rsatiladi. Nizomning mavjudligi fuqarolik-huquqiy
munosabatlarning aniqligi va barqarorligini ta’minlaydi. Chunki nizom
ishtirokchilar va tashkilotchilar o‘rtasidagi asosiy huquqiy hujjat vazifasini
bajaradi. Ommaviy tanlovni tashkil etishda ishtirokchilar uchun teng sharoit
yaratish muhim talab hisoblanadi. Fuqarolik huquqining asosiy prinsiplaridan biri
bo‘lgan tenglik tamoyili tanlov jarayonida to‘liq aks etishi kerak. Tashkilotchi
barcha ishtirokchilarga bir xil imkoniyat yaratishi, hech kimga asossiz ustunlik
bermasligi lozim. Bu ayniqsa davlat tomonidan tashkil etiladigan tanlovlarda
muhim ahamiyatga ega. Chunki davlat organlari faoliyatida shaffoflik va adolat
tamoyillari ustuvor hisoblanadi.
Tanlovni tashkil etish jarayonida texnik va tashkiliy masalalar ham muhim
o‘rin tutadi. Jumladan, arizalarni қабул qilish, ishtirokchilarni ro‘yxatdan
o‘tkazish, hujjatlarni tekshirish va saralash ishlari puxta tashkil etilishi lozim.
Bugungi kunda axborot texnologiyalarining rivojlanishi natijasida ko‘plab
tanlovlar elektron shaklda tashkil etilmoqda. Onlayn platformalar orqali ariza
topshirish, natijalarni e’lon qilish va baholash tizimlari joriy etilishi tanlovlarning
ochiqligi va qulayligini oshirmoqda.
Ommaviy tanlovlarni tashkil etishda reklama va axborot tarqatish masalasi
ham muhim hisoblanadi. Tanlov haqida keng jamoatchilikka o‘z vaqtida ma’lumot
berilishi kerak. Odatda bu ommaviy axborot vositalari, rasmiy veb-saytlar, ijtimoiy
tarmoqlar va boshqa kommunikatsiya vositalari orqali amalga oshiriladi. E’lonning
ommaga yetib borishi tanlovning ommaviylik xususiyatini ta’minlaydi. Chunki
16

ommaviy tanlov faqatgina keng doiradagi shaxslarga ochiq bo‘lgan taqdirdagina
o‘z mohiyatini saqlab qoladi.
Fuqarolik-huquqiy nuqtai nazardan ommaviy tanlov tashkilotchisi ma’lum
majburiyatlarni zimmasiga oladi. U tanlovni e’lon qilingan tartib asosida
o‘tkazishi, g‘oliblarni xolisona aniqlashi va va’da qilingan mukofotni topshirishi
shart. Tashkilotchi tomonidan ushbu majburiyatlarning bajarilmasligi fuqarolik-
huquqiy javobgarlikka sabab bo‘lishi mumkin. Masalan, g‘olibga mukofot
berilmagan taqdirda ishtirokchi sudga murojaat qilib, o‘z huquqlarini himoya qilish
imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Ommaviy tanlovlarning fuqarolik-huquqiy munosabatlardagi o‘rni shundan
iboratki, ular shaxslarning mulkiy va nomulkiy manfaatlarini amalga oshirish
vositasi sifatida xizmat qiladi. Tanlovda g‘olib bo‘lgan shaxs moddiy mukofot
olish bilan birga, ma’naviy rag‘bat ham oladi. Diplom, sertifikat yoki faxriy
unvonlar ishtirokchining jamiyatdagi mavqeini oshirishga xizmat qiladi. Shu
sababli ommaviy tanlovlar nafaqat iqtisodiy, balki ma’naviy ahamiyatga ham ega.
Ommaviy tanlovlar jamiyatda sog‘lom raqobat muhitini shakllantirishga
yordam beradi. Raqobat esa fuqarolik-huquqiy munosabatlarning rivojlanishida
muhim omil hisoblanadi. Tanlov ishtirokchilari eng yaxshi natijaga erishishga
intilish orqali o‘z ustida ishlaydilar, bilim va tajribalarini oshiradilar. Bu esa
umumiy taraqqiyotga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, innovatsion va texnologik
tanlovlar iqtisodiy rivojlanishda katta rol o‘ynaydi.
Ta’lim tizimida ommaviy tanlovlarning o‘rni alohida ahamiyatga ega.
Maktab, kollej, litsey va oliy ta’lim muassasalarida turli fan olimpiadalari, grant
tanlovlari va ilmiy loyihalar muntazam ravishda tashkil etiladi. Bunday tanlovlar
yoshlarning bilim olishga bo‘lgan qiziqishini oshiradi. Shu bilan birga, iqtidorli
yoshlarni aniqlash va qo‘llab-quvvatlash imkonini beradi. Bu esa kelajakda
malakali mutaxassislar tayyorlashga xizmat qiladi. 9
9
Saidov A.X. “Huquqiy davlat va fuqarolik jamiyati”. Monografiya. Toshkent: TDYU, 2019. – 310 b.
17

Ijodiy tanlovlar ham fuqarolik-huquqiy munosabatlarning muhim
ko‘rinishlaridan biridir. Adabiyot, musiqa, kino, teatr va tasviriy san’at
yo‘nalishlaridagi tanlovlar madaniyat rivojiga katta hissa qo‘shadi. Ijodkorlar o‘z
asarlarini namoyish etish orqali nafaqat moddiy manfaat ko‘radilar, balki
jamiyatda tanilish imkoniyatiga ham ega bo‘ladilar. Bu esa ijodiy faoliyatni
rag‘batlantiruvchi muhim omil hisoblanadi.
Ommaviy tanlovlarni tashkil etishda hakamlar hay’atining mustaqilligi va
xolisligi alohida ahamiyatga ega. Agar baholash adolatsiz amalga oshirilsa,
tanlovning obro‘si tushib ketadi. Shu sababli hakamlar hay’ati tarkibiga malakali
va tajribali mutaxassislar jalb qilinadi. Baholash mezonlari esa oldindan aniq
belgilanishi kerak. Bu fuqarolik-huquqiy adolatni ta’minlashning muhim shartidir.
Ommaviy tanlovlar bilan bog‘liq huquqiy munosabatlarda mualliflik huquqi
masalalari ham muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa ilmiy va ijodiy tanlovlarda
ishtirokchilarning intellektual mulk huquqlari himoya qilinishi zarur. Tashkilotchi
ishtirokchining roziligisiz uning ishidan foydalanmasligi kerak. Bu holat fuqarolik
qonunchiligidagi intellektual mulkni himoya qilish tamoyillari bilan chambarchas
bog‘liqdir. O‘zbekiston Respublikasida ommaviy tanlovlarni rivojlantirish
bo‘yicha keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda. Ayniqsa yoshlar siyosati
doirasida turli grant va startap tanlovlari tashkil etilmoqda. “Yoshlar ishlari
agentligi”, Innovatsion rivojlanish agentligi hamda oliy ta’lim muassasalari
tomonidan o‘tkazilayotgan tanlovlar yoshlarning tashabbuskorligini oshirishga
xizmat qilmoqda. Bu esa fuqarolik jamiyatining rivojlanishida muhim omil bo‘lib
xizmat qiladi.
Ommaviy tanlovlar tadbirkorlik faoliyatida ham muhim o‘rin egallaydi.
Korxonalar yangi biznes g‘oyalarni aniqlash yoki reklama strategiyalarini ishlab
chiqish maqsadida tanlovlar tashkil etadilar. Bu esa biznes jarayonlarining
samaradorligini oshirish bilan birga, bozor iqtisodiyotida raqobat muhitining
rivojlanishiga yordam beradi. Shuningdek, ommaviy tanlovlar davlat va jamiyat
o‘rtasidagi aloqalarni mustahkamlashga xizmat qiladi. Fuqarolar turli tanlovlarda
faol qatnashish orqali davlat dasturlarida bevosita ishtirok etadilar. Bu esa
18

fuqarolik faolligini oshirishga yordam beradi. Ayniqsa yoshlar o‘rtasida
o‘tkaziladigan tanlovlar vatanparvarlik, tashabbuskorlik va mas’uliyat hissini
shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Fuqarolik-huquqiy munosabatlarda ommaviy
tanlovlarning yana bir muhim jihati — ularning rag‘batlantiruvchi funksiyasidir.
Rag‘batlantirish shaxslarni faol harakat qilishga undaydi. Mukofot va e’tirof olish
istagi insonlarni yangi natijalarga erishishga ilhomlantiradi. Shu sababli ommaviy
tanlovlar jamiyat taraqqiyotining samarali vositalaridan biri sifatida qaraladi.
Xulosa qilib aytganda, ommaviy tanlovni tashkil etish tartibi fuqarolik-
huquqiy munosabatlarning muhim elementi hisoblanadi. Uni to‘g‘ri tashkil etish
oshkoralik, tenglik va adolat tamoyillarining amalga oshirilishini таъмин laydi.
Ommaviy tanlovlar esa ilmiy, ijodiy, iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishda muhim
o‘rin egallaydi. Ular fuqarolarning intellektual va ijodiy salohiyatini yuzaga
chiqarish, sog‘lom raqobat muhitini yaratish hamda jamiyat taraqqiyotini
jadallashtirishga xizmat qiladi. Shu sababli ommaviy tanlov institutini yanada
takomillashtirish va uning huquqiy asoslarini mustahkamlash bugungi kunning
dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi. Ommaviy tanlovni tashkil etish tartibi
fuqarolik-huquqiy munosabatlarning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Tanlovni
to‘g‘ri tashkil etish shaffoflik, tenglik va adolat tamoyillarining ta’minlanishiga
xizmat qiladi. Ommaviy tanlovlar fuqarolarning ijodiy, ilmiy va intellektual
salohiyatini rivojlantirishda, sog‘lom raqobat muhitini yaratishda hamda iqtisodiy
va ijtimoiy taraqqiyotni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli mazkur
institutni takomillashtirish va uning huquqiy asoslarini mustahkamlash fuqarolik
huquqi rivojining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qoladi.
19

II BOB. OMMAVIY TANLOVNI AMALGA OSHIRISH VA HUQUQIY
TARTIBGA SOLISH MASALALARI
2.1. Ommaviy tanlov ishtirokchilarining huquq va majburiyatlari .
Fuqarolik huquqida ommaviy tanlov muhim huquqiy institutlardan biri
sifatida e’tirof etiladi. Ommaviy tanlovlar jamiyatning turli sohalarida — ilm-fan,
ta’lim, sport, madaniyat, san’at, innovatsiya va tadbirkorlik faoliyatida keng
qo‘llaniladi. Ushbu tanlovlarning samarali va adolatli o‘tkazilishi esa avvalo unda
ishtirok etuvchi subyektlarning huquq va majburiyatlariga bog‘liqdir. Ommaviy
tanlov ishtirokchilari o‘z huquqlarini bilgan va majburiyatlariga mas’uliyat bilan
yondashgan taqdirdagina tanlovning qonuniyligi, shaffofligi va samaradorligi
ta’minlanadi. Shu sababli ommaviy tanlov ishtirokchilarining huquq va
majburiyatlarini o‘rganish fuqarolik huquqining dolzarb masalalaridan biri
hisoblanadi. Ommaviy tanlov ishtirokchisi deb tanlov shartlariga muvofiq ravishda
unda qatnashish istagini bildirgan va belgilangan tartibda ariza topshirgan jismoniy
yoki yuridik shaxsga aytiladi. Ishtirokchilar tanlovning asosiy subyekti hisoblanib,
aynan ularning faoliyati natijasida tanlov maqsadiga erishiladi. Shu bois fuqarolik
qonunchiligida ishtirokchilarning huquqlari va manfaatlarini himoya qilishga
alohida e’tibor qaratiladi. 10
Ommaviy tanlov ishtirokchilarining eng asosiy huquqlaridan biri —
tanlovda teng asosda ishtirok etish huquqidir. Fuqarolik huquqining asosiy
tamoyillaridan biri bo‘lgan tenglik prinsipi ommaviy tanlovlarda ham o‘z ifodasini
topadi. Har bir ishtirokchi tanlov shartlariga mos kelgan taqdirda unda qatnashish
imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak. Tashkilotchi ayrim ishtirokchilarga asossiz
imtiyoz yaratishi yoki boshqalarning huquqlarini cheklashi mumkin emas. Bu holat
tanlovning adolatli o‘tkazilishiga xizmat qiladi. Ishtirokchilarning yana bir muhim
huquqi — tanlov shartlari bilan to‘liq tanishish huquqidir. Tanlov boshlanishidan
oldin tashkilotchi barcha shartlarni oshkora e’lon qilishi lozim. Ishtirokchilar
tanlov mavzusi, muddatlari, baholash mezonlari, mukofot miqdori va boshqa
10
Gulyamov S.S. “Tadbirkorlik huquqi”. Darslik. Toshkent: Iqtisod-moliya, 2020. – 400 b.
21

muhim ma’lumotlarni bilishga haqli hisoblanadi. Shartlarning oldindan e’lon
qilinishi fuqarolik-huquqiy munosabatlarda aniqlik va shaffoflikni ta’minlaydi.
Ommaviy tanlov ishtirokchilari o‘z ishlarini erkin tayyorlash va taqdim etish
huquqiga ega. Bu ayniqsa ilmiy va ijodiy tanlovlarda muhim ahamiyatga ega
bo‘lib, shaxsning ijodiy erkinligi bilan chambarchas bog‘liqdir. Ishtirokchi o‘z
bilim, tajriba va iste’dodidan foydalanib, mustaqil ravishda loyiha yoki ish
tayyorlaydi. Tashkilotchi esa uning ijodiy faoliyatiga noqonuniy aralashmasligi
kerak. Ishtirokchilarning muhim huquqlaridan biri — xolisona baholanish
huquqidir. Har bir ishtirokchi uning ishi oldindan belgilangan mezonlar asosida
adolatli va shaffof tarzda baholanishini talab qilishga haqli. Hakamlar hay’ati yoki
ekspert komissiyasi barcha ishtirokchilarga nisbatan bir xil yondashuvni qo‘llashi
kerak. Agar baholashda adolatsizlik yoki tarafkashlik holatlari kuzatilsa, bu
fuqarolik-huquqiy nizolarga sabab bo‘lishi mumkin. Ommaviy tanlov
ishtirokchilarining yana bir huquqi — tanlov natijalari bilan tanishish huquqidir.
Tashkilotchi tanlov yakunlari haqida ishtirokchilarga ma’lumot berishi lozim.
G‘oliblarni aniqlash mezonlari va natijalarning oshkora e’lon qilinishi tanlovning
ishonchliligini oshiradi. Ayrim hollarda ishtirokchilar o‘z ishining baholanish
natijalari haqida batafsil ma’lumot olish huquqiga ham ega bo‘ladilar.
Fuqarolik huquqida ishtirokchilarning huquqlaridan yana biri — mukofot
olish huquqidir. Agar ishtirokchi tanlov g‘olibi deb topilgan bo‘lsa, tashkilotchi
unga va’da qilingan mukofotni topshirishi shart. Mukofot moddiy yoki nomoddiy
shaklda bo‘lishi mumkin. Pul mukofoti, diplom, sertifikat, grant yoki boshqa
rag‘batlantirish vositalari tanlov ishtirokchisining qonuniy huquqi hisoblanadi.
Ishtirokchilarning muhim huquqlaridan biri — o‘z manfaatlarini himoya qilish
huquqidir. Agar tanlov tashkilotchisi tomonidan qonun buzilishi yoki
adolatsizlikka yo‘l qo‘yilgan bo‘lsa, ishtirokchi sud yoki boshqa vakolatli
organlarga murojaat qilish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bu fuqarolik huquqining
asosiy vazifalaridan biri bo‘lib, shaxslarning buzilgan huquqlarini tiklashga xizmat
qiladi. Ilmiy va ijodiy tanlovlarda ishtirokchilarning mualliflik huquqlari ham
muhim o‘rin tutadi. Ishtirokchi tomonidan yaratilgan loyiha, maqola, musiqa asari
22

yoki boshqa ijodiy ish uning intellektual mulki hisoblanadi. Tashkilotchi
ishtirokchining roziligisiz ushbu ishlardan foydalanishga haqli emas. Bu holat
intellektual mulk huquqini himoya qilishning muhim ko‘rinishi hisoblanadi.
Shu bilan birga, ommaviy tanlov ishtirokchilari muayyan majburiyatlarga
ham ega bo‘ladilar. Eng avvalo, ular tanlov shartlariga rioya qilishlari kerak.
Ishtirokchi tanlov nizomida belgilangan talablarni bajarishi, hujjatlarni o‘z vaqtida
topshirishi va ko‘rsatilgan tartibga amal qilishi lozim. Bu tanlovning tartibli va
samarali o‘tkazilishini ta’minlaydi. Ishtirokchilarning asosiy majburiyatlaridan biri
— haqqoniy va original ish taqdim etishdir. Ayniqsa ilmiy va ijodiy tanlovlarda
plagiatga yo‘l qo‘yish taqiqlanadi. Ishtirokchi boshqa shaxsning ishidan noqonuniy
foydalanmasligi kerak. Agar bunday holat aniqlansa, ishtirokchi tanlovdan
chetlashtirilishi yoki natijalari bekor qilinishi mumkin. Bu fuqarolik-huquqiy
javobgarlik masalalarini ham keltirib chiqaradi.
Ommaviy tanlov ishtirokchilari belgilangan muddatlarga rioya qilishlari ham
shart. Hujjatlarni topshirish, loyihalarni taqdim etish yoki tanlov bosqichlarida
qatnashish muddatlari aniq ko‘rsatiladi. Muddatlarga amal qilinmasligi tanlovda
ishtirok etish huquqining yo‘qolishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli
ishtirokchilar o‘z faoliyatini rejalashtirishi va belgilangan vaqt tartibiga qat’iy amal
qilishi zarur. Ishtirokchilarning yana bir majburiyati — tanlovning axloqiy va etik
qoidalariga rioya qilishdir. Tanlov davomida boshqa ishtirokchilarga hurmatsizlik
qilish, noqonuniy usullardan foydalanish yoki hakamlar hay’atiga bosim o‘tkazish
mumkin emas. Bunday holatlar tanlovning adolatli o‘tishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi
hamda ishtirokchining javobgarligiga sabab bo‘lishi mumkin.
Sport va jamoaviy tanlovlarda ishtirokchilarning intizomga rioya qilish
majburiyati ham muhim ahamiyatga ega. Musobaqa qoidalarini buzish, tartibsizlik
keltirib chiqarish yoki sport etikasi talablariga amal qilmaslik ishtirokchini
musobaqadan chetlashtirishga olib kelishi mumkin. Bu holat ommaviy tanlovlarda
intizomning muhimligini ko‘rsatadi. Ommaviy tanlov ishtirokchilarining huquq va
majburiyatlari fuqarolik-huquqiy munosabatlarning barqarorligini ta’minlaydi.
Agar ishtirokchilar o‘z majburiyatlariga mas’uliyat bilan yondashsalar, tanlovning
23

samaradorligi oshadi. Shu bilan birga, tashkilotchi ham ishtirokchilarning
huquqlarini hurmat qilishi va qonunchilik talablariga amal qilishi kerak.
Amaliyotda ayrim hollarda ishtirokchilar huquqlarining buzilishi kuzatiladi.
Masalan, g‘olibni adolatsiz aniqlash, mukofotni bermaslik yoki baholash
mezonlarini yashirish bilan bog‘liq holatlar nizolarni keltirib chiqaradi. Bunday
vaziyatlarda fuqarolik qonunchiligi ishtirokchilarga o‘z huquqlarini himoya qilish
imkoniyatini beradi. Sud organlari yoki boshqa vakolatli tashkilotlar orqali nizolar
hal etiladi.
O‘zbekiston Respublikasida ommaviy tanlovlar bilan bog‘liq huquqiy
munosabatlar Fuqarolik kodeksi va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar bilan
tartibga solinadi. Mazkur qonunchilikda ishtirokchilarning huquqlari va
manfaatlarini himoya qilishga alohida e’tibor qaratilgan. Ayniqsa yoshlar, talabalar
va innovatorlarni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan tanlovlarda huquqiy kafolatlar
kengaytirilmoqda. Bugungi kunda axborot texnologiyalarining rivojlanishi
natijasida onlayn tanlovlar soni ortib bormoqda. Bu esa ishtirokchilarning huquq
va majburiyatlariga yangi talablarni yuzaga keltirmoqda. Elektron ariza topshirish,
onlayn baholash va raqamli platformalarda ishtirok etish jarayonida axborot
xavfsizligi va shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish masalalari dolzarb ahamiyat
kasb etmoqda.
Ommaviy tanlov ishtirokchilarining huquq va majburiyatlari jamiyat
taraqqiyoti uchun ham muhimdir. Chunki tanlovlar orqali iqtidorli yoshlar,
innovatorlar va ijodkorlar aniqlanadi. Ularning faoliyati esa ilm-fan, madaniyat va
iqtisodiyot rivojiga katta hissa qo‘shadi. Shu sababli ishtirokchilarning huquqlarini
himoya qilish va ular uchun teng imkoniyat yaratish davlat siyosatining muhim
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ommaviy tanlov ishtirokchilarining huquq va
majburiyatlari fuqarolik-huquqiy munosabatlarning eng muhim tarkibiy
qismlaridan biri hisoblanadi. Chunki ommaviy tanlovning mazmuni va
samaradorligi bevosita unda qatnashuvchi shaxslarning faoliyati bilan bog‘liqdir.
Ishtirokchilar tanlovning asosiy subyekti sifatida nafaqat o‘z manfaatlarini amalga
oshiradilar, balki jamiyatning ilmiy, madaniy va iqtisodiy rivojlanishiga ham hissa
24

qo‘shadilar. Shu sababli ularning huquq va majburiyatlarini aniq belgilash hamda
qonuniy himoya qilish muhim ahamiyat kasb etadi. 11
Fuqarolik huquqida ommaviy tanlov ishtirokchilarining huquqlari avvalo
insonning erkin faoliyat yuritish huquqi bilan bog‘liqdir. Har bir shaxs o‘z
qobiliyati, iste’dodi va imkoniyatlaridan foydalanib tanlovda qatnashish huquqiga
ega. Bu huquq fuqarolarning tengligi va erkinligi tamoyillariga asoslanadi.
Ishtirokchi hech qanday majburlashsiz, o‘z ixtiyori bilan tanlovda qatnashadi. Shu
jihatdan ommaviy tanlov fuqarolarning tashabbuskorligi va ijodkorligini
rivojlantiruvchi vosita sifatida muhim o‘rin egallaydi. Ishtirokchilarning muhim
huquqlaridan biri — tanlov jarayonida axborot olish huquqidir. Tashkilotchi
tanlovning barcha shartlarini ishtirokchilarga ochiq va tushunarli tarzda yetkazishi
kerak. Ishtirokchilar tanlov mavzusi, qatnashish tartibi, talablar, hakamlar hay’ati
tarkibi, mukofot miqdori va baholash mezonlari haqida to‘liq ma’lumot olish
huquqiga ega. Bu huquq fuqarolik-huquqiy munosabatlarda oshkoralik
prinsipining amalga oshirilishini ta’minlaydi.
Ommaviy tanlov ishtirokchilarining yana bir muhim huquqi — o‘z
qobiliyatini erkin namoyon etish huquqidir. Ayniqsa ijodiy va ilmiy tanlovlarda
shaxsning mustaqil fikrlashi va erkin ijod qilishi muhim ahamiyatga ega.
Ishtirokchi loyiha, maqola yoki boshqa ishni tayyorlashda o‘z bilim va tajribasidan
mustaqil foydalanadi. Bu esa fuqarolarning intellektual salohiyatini rivojlantirishga
xizmat qiladi.
Ishtirokchilarning huquqlaridan yana biri — teng baholanish huquqidir.
Hakamlar hay’ati barcha ishtirokchilarning ishlarini bir xil mezonlar asosida
baholashi kerak. Tanlov natijalari shaxsiy manfaat yoki tanish-bilish asosida emas,
balki adolat va xolislik tamoyillari asosida aniqlanishi lozim. Bu fuqarolik
huquqida adolat prinsipining muhim ko‘rinishidir. Tanlov ishtirokchilari tanlov
natijalari ustidan shikoyat qilish huquqiga ham ega. Agar ishtirokchi baholash
jarayonida qonun buzilishi yoki adolatsizlik yuz bergan deb hisoblasa, u
11
Xalilov E.T. “Intellektual mulk huquqi”. Darslik. Toshkent: TDYU, 2021. – 276 b.
25

tashkilotchiga yoki vakolatli organlarga murojaat qilishi mumkin. Zarur hollarda
sud organlari orqali o‘z huquqlarini himoya qilish imkoniyati ham mavjud. Bu esa
fuqarolik-huquqiy himoya mexanizmlarining samarali ishlashini ko‘rsatadi.
Ommaviy tanlovlarda ishtirokchilarning mualliflik huquqlari alohida himoya
qilinadi. Intellektual faoliyat mahsuli bo‘lgan loyiha, maqola, dizayn yoki boshqa
ijodiy ish muallifning mulki hisoblanadi. Tashkilotchi ushbu ishlardan
foydalanishda muallifning roziligini olishi shart. Aks holda bu mualliflik
huquqining buzilishi hisoblanadi va fuqarolik-huquqiy javobgarlikka sabab
bo‘ladi. Ishtirokchilarning huquqlari bilan bir qatorda ularning majburiyatlari ham
mavjud. Eng avvalo, ishtirokchi tanlov nizomiga rioya qilishi kerak. Tanlovda
qatnashayotgan shaxs belgilangan qoidalarni hurmat qilishi, hujjatlarni o‘z vaqtida
topshirishi va tanlov tartibiga amal qilishi shart. Bu tanlovning tashkiliy jihatdan
samarali o‘tishini ta’minlaydi. 12
Ishtirokchilarning muhim majburiyatlaridan biri — halollik tamoyiliga rioya
qilishdir. Tanlovda firibgarlik, plagiat yoki noqonuniy usullardan foydalanish
qat’iyan taqiqlanadi. Masalan, boshqa shaxsning ilmiy ishini o‘z nomidan
topshirish fuqarolik huquqining buzilishi hisoblanadi. Bunday holat aniqlanganda
ishtirokchi tanlovdan chetlashtiriladi va ayrim hollarda qonuniy javobgarlikka ham
tortilishi mumkin. Ommaviy tanlov ishtirokchilari boshqa qatnashchilarga nisbatan
hurmat bilan munosabatda bo‘lishlari kerak. Tanlov davomida haqorat, nizoli
harakatlar yoki noqonuniy bosim o‘tkazish kabi holatlarga yo‘l qo‘yilmaydi.
Ayniqsa sport va jamoaviy tanlovlarda etik qoidalarga rioya qilish muhim
ahamiyat kasb etadi. Bu tanlov muhitining sog‘lom va madaniyatli bo‘lishini
ta’minlaydi.
Ishtirokchilarning yana bir majburiyati — taqdim etilgan ma’lumotlarning
to‘g‘riligini ta’minlashdir. Ariza topshirishda yolg‘on ma’lumot berish yoki
qalbaki hujjatlar taqdim etish qonunchilikka zid hisoblanadi. Bu nafaqat tanlov
natijalariga, balki boshqa ishtirokchilarning huquqlariga ham salbiy ta’sir
12
Rustamov F.F. “Fuqarolik huquqida majburiyatlar”. O‘quv qo‘llanma. Toshkent: Adolat, 2018. – 322 b.
26

ko‘rsatadi. Bugungi kunda onlayn tanlovlarning rivojlanishi bilan
ishtirokchilarning majburiyatlari yanada kengaymoqda. Elektron platformalarda
ishtirok etishda texnik qoidalarga amal qilish, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish
va axborot xavfsizligi talablariga rioya etish muhim hisoblanadi. Ishtirokchilar
internet tarmog‘ida madaniyatli muomala qoidalariga ham amal qilishlari lozim.
Ommaviy tanlov ishtirokchilarining huquq va majburiyatlari yoshlar tarbiyasida
ham muhim rol o‘ynaydi. Tanlovlarda qatnashish orqali yoshlar mas’uliyat,
intizom, mehnatsevarlik va raqobat muhitida ishlash ko‘nikmalarini egallaydilar.
Shu bilan birga, ular o‘z huquqlarini himoya qilish va boshqalarning huquqlarini
hurmat qilish madaniyatini ham o‘rganadilar.
Ta’lim tizimida o‘tkaziladigan fan olimpiadalari, grant tanlovlari va ilmiy
loyihalar ishtirokchilarning bilim va malakasini oshirishga xizmat qiladi. Bunday
tanlovlarda qatnashgan talabalar va o‘quvchilar o‘z ustida ishlashga, yangi
bilimlarni egallashga intiladilar. Bu esa kelajakda yuqori malakali mutaxassislarni
tayyorlash uchun muhim asos bo‘lib xizmat qiladi. Ijodiy tanlovlarda esa
ishtirokchilarning huquq va majburiyatlari san’at va madaniyat rivojiga katta ta’sir
ko‘rsatadi. Shoir, yozuvchi, rassom yoki musiqachi tanlov orqali o‘z iste’dodini
namoyish etadi. Shu bilan birga, u mualliflik huquqiga rioya qilish va ijodiy etikani
saqlash majburiyatiga ham ega bo‘ladi.
Fuqarolik-huquqiy munosabatlarda ommaviy tanlovlar ishtirokchilarning
iqtisodiy manfaatlarini ham himoya qiladi. Tanlov g‘oliblari pul mukofoti, grant
yoki boshqa moddiy rag‘bat olishlari mumkin. Bu esa shaxslarning iqtisodiy
faolligini oshirishga xizmat qiladi. Ayniqsa startap va innovatsion loyihalar
tanlovlari yosh tadbirkorlarni qo‘llab-quvvatlashda muhim vosita hisoblanadi.
Amaliyotda ayrim hollarda ishtirokchilarning huquqlari buzilishi bilan bog‘liq
muammolar uchrab turadi. Masalan, hakamlar hay’ati tomonidan tarafkashlikka
yo‘l qo‘yilishi, natijalarning yashirilishi yoki mukofotlarning o‘z vaqtida
berilmasligi nizolarni keltirib chiqaradi. Shu sababli fuqarolik qonunchiligida
ishtirokchilarning manfaatlarini himoya qilish bo‘yicha aniq mexanizmlar
belgilangan.
27

O‘zbekiston Respublikasida ommaviy tanlovlarni rivojlantirish va
ishtirokchilar huquqlarini himoya qilishga katta e’tibor qaratilmoqda. Ayniqsa
yoshlar, talabalar va innovatorlarni qo‘llab-quvvatlash maqsadida davlat dasturlari
doirasida turli tanlovlar tashkil etilmoqda. Bu esa fuqarolik jamiyatini rivojlantirish
va inson kapitalini oshirishga xizmat qiladi. Ommaviy tanlovlar jamiyatda sog‘lom
raqobat muhitini shakllantiradi. Ishtirokchilar bir-biri bilan bilim, mahorat va
ijodiy salohiyat orqali bellashadilar. Natijada sifatli mahsulotlar, yangi ilmiy
ishlanmalar va innovatsion g‘oyalar yuzaga keladi. Bu esa mamlakat taraqqiyoti
uchun muhim omil hisoblanadi.
Xulosa qilib aytganda, ommaviy tanlov ishtirokchilarining huquq va
majburiyatlari fuqarolik-huquqiy munosabatlarning muhim tarkibiy qismi
hisoblanadi. Ishtirokchilarning tenglik, erkinlik, xolis baholanish va manfaatlarini
himoya qilish huquqlari fuqarolik huquqining asosiy tamoyillarini aks ettiradi. Shu
bilan birga, ular halollik, intizom, etik qoidalarga rioya qilish va tanlov nizomiga
amal qilish majburiyatiga ega bo‘ladilar. Mazkur huquq va majburiyatlarning
uyg‘unligi ommaviy tanlovlarning adolatli va samarali tashkil etilishiga xizmat
qiladi hamda jamiyatning ilmiy, madaniy va iqtisodiy rivojlanishiga katta hissa
qo‘shadi. Ommaviy tanlov ishtirokchilarining huquq va majburiyatlari fuqarolik-
huquqiy munosabatlarning muhim tarkibiy qismidir. Ishtirokchilarning teng asosda
qatnashish, xolisona baholanish, mukofot olish va o‘z manfaatlarini himoya qilish
huquqlari fuqarolik huquqining asosiy tamoyillarini aks ettiradi. Shu bilan birga,
ular tanlov shartlariga rioya qilish, original ish taqdim etish va etik me’yorlarga
amal qilish majburiyatiga ega bo‘ladilar. Mazkur huquq va majburiyatlarning
to‘g‘ri amalga oshirilishi ommaviy tanlovlarning adolatli, shaffof va samarali
o‘tkazilishini ta’minlaydi hamda jamiyat taraqqiyotiga xizmat qiladi.
28

2.2.Ommaviy tanlov natijalari, g‘olibni aniqlash hamda nizolarni hal etish
tartibi.
Fuqarolik huquqida ommaviy tanlov muhim huquqiy institutlardan biri
hisoblanadi. Ushbu institut orqali turli sohalarda eng yaxshi natijaga erishgan
shaxslarni aniqlash, ularni rag‘batlantirish va qo‘llab-quvvatlash maqsadi amalga
oshiriladi. Ommaviy tanlovlar ilm-fan, ta’lim, madaniyat, sport, innovatsiya va
tadbirkorlik sohalarida keng qo‘llaniladi. Biroq har qanday tanlovning
muvaffaqiyati avvalo uning natijalarini adolatli baholash, g‘olibni xolisona
aniqlash va kelib chiqishi mumkin bo‘lgan nizolarni qonuniy tartibda hal etish
bilan bog‘liqdir. Shu sababli ommaviy tanlov natijalari, g‘olibni aniqlash hamda
nizolarni hal etish tartibi fuqarolik huquqining dolzarb masalalaridan biri
hisoblanadi.
Ommaviy tanlov natijalari tanlov jarayonining yakuniy bosqichi bo‘lib, unda
ishtirokchilarning faoliyati baholanadi va eng yaxshi natija ko‘rsatgan shaxs
aniqlanadi. Tanlov natijalarining adolatli va shaffof bo‘lishi fuqarolik-huquqiy
munosabatlarda ishonchni ta’minlaydi. Agar tanlov natijalari noxolis yoki
noqonuniy ravishda aniqlansa, bu ishtirokchilar huquqlarining buzilishiga hamda
turli nizolarning kelib chiqishiga sabab bo‘lishi mumkin. Ommaviy tanlov
natijalarini aniqlashda avvalo tanlov nizomida belgilangan mezonlarga amal
qilinadi. Har bir tanlov uchun baholash mezonlari oldindan aniq ko‘rsatilishi
lozim. Masalan, ilmiy tanlovlarda yangilik darajasi, amaliy ahamiyati va ilmiy
asoslanganlik mezonlari muhim bo‘lsa, ijodiy tanlovlarda badiiy mahorat, original
yondashuv va ijodiy salohiyat asosiy mezon hisoblanadi. Sport musobaqalarida esa
natija va jismoniy ko‘rsatkichlar hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ladi. 13
Tanlov natijalarini aniqlashda hakamlar hay’ati yoki ekspert komissiyasi
muhim rol o‘ynaydi. Hakamlar hay’ati odatda tajribali va malakali
mutaxassislardan tashkil topadi. Ularning asosiy vazifasi ishtirokchilarning
ishlarini xolisona va adolatli baholashdan iboratdir. Hakamlar hay’ati faoliyatining
13
Nabiyev N.N. “Shartnomaviy-huquqiy munosabatlar”. Monografiya. Toshkent: Fan va texnologiya, 2017. – 254
b.
30

mustaqilligi va shaffofligi tanlov natijalarining qonuniyligini ta’minlovchi asosiy
omillardan biri hisoblanadi. G‘olibni aniqlash jarayoni fuqarolik-huquqiy
munosabatlarning eng mas’uliyatli bosqichlaridan biridir. Chunki aynan shu
bosqichda ishtirokchilarning manfaatlari bevosita namoyon bo‘ladi. G‘olib tanlov
shartlariga eng mos kelgan va eng yuqori natijani ko‘rsatgan ishtirokchi sifatida
tan olinadi. Ba’zi hollarda bir nechta sovrinli o‘rinlar ham belgilanadi. Masalan,
birinchi, ikkinchi va uchinchi o‘rinlar yoki maxsus nominatsiyalar taqdim etilishi
mumkin.
Ommaviy tanlovlarda g‘olibni aniqlashning ochiq va oshkora bo‘lishi
muhim talab hisoblanadi. Natijalar ommaviy axborot vositalari, rasmiy saytlar yoki
boshqa vositalar orqali e’lon qilinadi. Bu tanlovning shaffofligini oshiradi va
ishtirokchilarning tanlovga bo‘lgan ishonchini mustahkamlaydi. Ayrim hollarda
hakamlar hay’ati qarorlari haqida batafsil izoh ham berilishi mumkin. Tanlov
natijalarining qonuniyligi fuqarolik huquqining asosiy tamoyillaridan biri bo‘lgan
adolat prinsipiga asoslanadi. Hakamlar hay’ati barcha ishtirokchilarga teng
munosabatda bo‘lishi kerak. Shaxsiy manfaat, qarindoshlik yoki tanish-bilish
asosida qaror qabul qilish fuqarolik-huquqiy me’yorlarga zid hisoblanadi. Shu
sababli tanlovlarni tashkil etishda korrupsiya va manfaatlar to‘qnashuvining oldini
olishga alohida e’tibor qaratiladi.
Ommaviy tanlov natijalari bilan bog‘liq muhim masalalardan biri —
mukofotlash tartibidir. Tanlov g‘olibiga oldindan va’da qilingan mukofot berilishi
shart. Mukofot pul mablag‘i, diplom, sertifikat, grant, qimmatbaho sovg‘a yoki
boshqa rag‘batlantirish vositalari shaklida bo‘lishi mumkin. Tashkilotchi
mukofotni o‘z vaqtida va to‘liq topshirishi lozim. Aks holda bu fuqarolik-huquqiy
majburiyatlarning buzilishi hisoblanadi. Ba’zi hollarda tanlov natijalari bilan
bog‘liq nizolar yuzaga kelishi mumkin. Masalan, ishtirokchi o‘z ishining noto‘g‘ri
baholanganidan norozi bo‘lishi, g‘olibni aniqlashda adolatsizlikka yo‘l qo‘yilgan
deb hisoblashi yoki mukofot berilmaganidan shikoyat qilishi mumkin. Bunday
nizolarni hal etish fuqarolik huquqining muhim vazifalaridan biri hisoblanadi.
31

Nizolarni hal etishda birinchi navbatda tanlov nizomi va qonunchilik
normalariga murojaat qilinadi. Tanlov nizomida odatda shikoyat qilish tartibi va
muddatlari ko‘rsatiladi. Ishtirokchi avvalo tashkilotchiga yoki hakamlar hay’atiga
yozma murojaat qilish huquqiga ega. Tashkilotchi esa murojaatni ko‘rib chiqib,
asosli javob berishi kerak. Ayrim hollarda nizolar muzokara va kelishuv yo‘li bilan
hal etilishi mumkin. Bu usul fuqarolik-huquqiy munosabatlarda eng maqbul va
tezkor vositalardan biri hisoblanadi. Chunki tomonlar o‘zaro kelishuv orqali
masalani sudgacha olib bormasdan hal qilish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Agar nizoni kelishuv yo‘li bilan hal etishning imkoni bo‘lmasa, ishtirokchi
sudga murojaat qilish huquqiga ega bo‘ladi. Sud fuqarolik qonunchiligi asosida
nizoni ko‘rib chiqadi va qonuniy qaror qabul qiladi. Sud jarayonida tanlov nizomi,
hakamlar hay’ati qarorlari, dalillar va boshqa hujjatlar muhim ahamiyat kasb etadi.
Fuqarolik sudlari ommaviy tanlov bilan bog‘liq nizolarni hal etishda
ishtirokchilarning buzilgan huquqlarini tiklashga xizmat qiladi. Masalan, sud
mukofotni undirish, natijalarni qayta ko‘rib chiqish yoki noqonuniy qarorlarni
bekor qilish haqida qaror chiqarishi mumkin. Bu fuqarolik huquqining himoya
funksiyasini namoyon etadi. 14
Ommaviy tanlovlarda nizolarni oldini olish uchun shaffoflik va oshkoralik
tamoyillariga qat’iy amal qilish zarur. Baholash mezonlari aniq bo‘lishi, hakamlar
hay’ati mustaqil faoliyat yuritishi va natijalar ochiq e’lon qilinishi kerak. Bu
ishtirokchilarning tanlovga bo‘lgan ishonchini oshiradi. Ilmiy va ijodiy tanlovlarda
mualliflik huquqi bilan bog‘liq nizolar ham uchrab turadi. Masalan, boshqa
shaxsning ishidan noqonuniy foydalanish yoki plagiat holatlari nizolarni keltirib
chiqarishi mumkin. Bunday hollarda intellektual mulk huquqiga oid qonunchilik
normalari qo‘llaniladi. Muallifning huquqlari sud orqali himoya qilinadi.
Sport musobaqalarida esa hakamlik qarorlari bilan bog‘liq nizolar ko‘proq
uchraydi. Bunday vaziyatlarda maxsus apellyatsiya komissiyalari yoki sport
federatsiyalari nizolarni ko‘rib chiqadi. Ayrim hollarda xalqaro sport arbitraj
14
https://www.gov.uz – O‘zbekiston Respublikasi Hukumat portali
32

sudlariga murojaat qilish imkoniyati ham mavjud. Bugungi kunda onlayn
tanlovlarning rivojlanishi bilan yangi turdagi nizolar ham yuzaga kelmoqda.
Elektron baholash tizimidagi texnik nosozliklar, internet orqali ovoz berishdagi
firibgarlik yoki shaxsiy ma’lumotlarning noqonuniy ishlatilishi shular
jumlasidandir. Shu sababli raqamli tanlovlarni tashkil etishda axborot xavfsizligi
masalalariga katta e’tibor qaratilishi lozim.
O‘zbekiston Respublikasida ommaviy tanlovlar bilan bog‘liq munosabatlar
Fuqarolik kodeksi va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar bilan tartibga solinadi.
Qonunchilikda tanlov tashkilotchilarining majburiyatlari, ishtirokchilarning
huquqlari va nizolarni hal etish tartibi belgilab qo‘yilgan. Bu esa tanlovlarning
qonuniy va adolatli o‘tkazilishiga xizmat qiladi. Davlat tomonidan tashkil
etiladigan tanlovlarda jamoatchilik nazorati ham muhim ahamiyatga ega. Ochiq
tanlovlar, mustaqil ekspertlar ishtiroki va ommaviy axborot vositalarining kuzatuvi
korrupsion holatlarning oldini olishga yordam beradi. Bu esa fuqarolik jamiyati
rivojlanishining muhim ko‘rsatkichlaridan biridir.
Ommaviy tanlov natijalari nafaqat g‘oliblarni aniqlash, balki jamiyat
taraqqiyotiga xizmat qiluvchi yangi g‘oyalarni yuzaga chiqarish vositasi sifatida
ham muhimdir. Tanlovlar orqali iqtidorli yoshlar, innovatorlar va ijodkorlar
qo‘llab-quvvatlanadi. Natijada ilm-fan, texnologiya va madaniyat rivojiga katta
hissa qo‘shiladi. Tanlov natijalarining adolatli bo‘lishi jamiyatda huquqiy
madaniyatni shakllantirishga ham xizmat qiladi. Fuqarolar qonun ustuvorligiga
ishonch hosil qiladilar va o‘z huquqlarini qonuniy yo‘l bilan himoya qilishga
intiladilar. Bu esa demokratik huquqiy davlat qurishning muhim omillaridan
biridir.
Ommaviy tanlov natijalari va g‘olibni aniqlash jarayoni fuqarolik-huquqiy
munosabatlarning eng muhim bosqichlaridan biri hisoblanadi. Chunki aynan ushbu
bosqichda tanlovning asosiy maqsadi amalga oshiriladi hamda ishtirokchilarning
faoliyati yakuniy baholanadi. Tanlovning shaffofligi, qonuniyligi va ishonchliligi
ko‘p jihatdan natijalarni chiqarish tartibiga bog‘liq bo‘ladi. Shu sababli ommaviy
33

tanlovlarda g‘olibni aniqlash va nizolarni hal qilish jarayoni aniq huquqiy asoslar
va tamoyillar asosida tashkil etilishi zarur.
Ommaviy tanlov natijalari odatda tanlov nizomida belgilangan mezonlarga
muvofiq shakllantiriladi. Har bir tanlov o‘zining maqsadi va yo‘nalishidan kelib
chiqib baholash mezonlarini belgilaydi. Masalan, ilmiy tanlovlarda tadqiqotning
dolzarbligi, ilmiy yangiligi, amaliy ahamiyati va nazariy asoslanganligi asosiy
mezon hisoblanadi. Ijodiy tanlovlarda esa asarning badiiy qiymati, original
yondashuvi va estetik darajasi muhim o‘rin tutadi. Sport musobaqalarida esa tezlik,
kuch, texnik mahorat va yakuniy natijalar asosiy baholash mezonlari bo‘lib xizmat
qiladi. Tanlov natijalarini aniqlashda shaffoflik tamoyili alohida ahamiyatga ega.
Barcha ishtirokchilar baholash mezonlari bilan oldindan tanishtirilishi kerak. Bu
fuqarolik huquqidagi tenglik va adolat prinsiplarini ta’minlaydi. Agar baholash
mezonlari aniq bo‘lmasa yoki ular tanlov davomida o‘zgartirilsa, bu
ishtirokchilarning qonuniy manfaatlariga zarar yetkazishi mumkin.
G‘olibni aniqlashda hakamlar hay’ati faoliyati muhim rol o‘ynaydi.
Hakamlar hay’ati mustaqil, xolis va tajribali mutaxassislardan tashkil topishi
lozim. Ular tanlov ishtirokchilarining ishlarini hech qanday bosim yoki
manfaatlarsiz baholashlari kerak. Hakamlarning xolisligi tanlovning qonuniy va
adolatli o‘tishining asosiy kafolatlaridan biridir. Ko‘plab ommaviy tanlovlarda bir
nechta bosqichli baholash tizimi qo‘llaniladi. Dastlabki saralash bosqichida talabga
javob bermaydigan ishlar chiqarib tashlanadi. Keyingi bosqichlarda esa eng yaxshi
ishlar chuqur tahlil qilinadi. Bu usul g‘olibni yanada aniq va adolatli aniqlash
imkonini beradi. Ayniqsa xalqaro tanlovlarda bunday ko‘p bosqichli tizim keng
qo‘llaniladi.
Tanlov natijalarini e’lon qilish ham muhim protsessual bosqich hisoblanadi.
Natijalar ommaviy axborot vositalari, internet saytlari yoki maxsus tadbirlar orqali
e’lon qilinadi. Natijalarni oshkora e’lon qilish fuqarolik-huquqiy munosabatlarda
ishonch muhitini yaratadi. Ishtirokchilar o‘z mehnatining adolatli baholanganiga
ishonch hosil qiladilar.
34

G‘olibni aniqlash bilan bog‘liq muhim masalalardan biri — mukofotlarni
topshirish tartibidir. Fuqarolik qonunchiligiga ko‘ra, tashkilotchi e’lon qilingan
mukofotni g‘olibga o‘z vaqtida topshirishi shart. Mukofot pul mablag‘i, grant,
diplom, sertifikat yoki boshqa rag‘batlantirish shaklida bo‘lishi mumkin.
Mukofotni bermaslik yoki kechiktirish tashkilotchining fuqarolik-huquqiy
majburiyatlarini buzishi hisoblanadi.
Ba’zi hollarda tanlov natijalari yuzasidan ishtirokchilar norozi bo‘lishlari
mumkin. Bu holat ayniqsa subyektiv baholash mavjud bo‘lgan ijodiy tanlovlarda
ko‘proq uchraydi. Ishtirokchi o‘z ishiga past baho qo‘yilgan deb hisoblaganda yoki
g‘olibni aniqlashda tarafkashlik bo‘lganini sezganda nizolar kelib chiqadi. Shu
sababli nizolarni hal etish mexanizmlarining mavjudligi muhim ahamiyatga ega.
Nizolarni hal qilishning birinchi bosqichi odatda tanlov tashkilotchisiga murojaat
qilishdan iborat bo‘ladi. Ishtirokchi yozma ariza yoki shikoyat orqali o‘z e’tirozini
bildirishi mumkin. Tashkilotchi esa murojaatni ko‘rib chiqib, qonuniy va asosli
javob qaytarishi lozim. Bu nizolarni sudgacha hal qilishning eng samarali
usullaridan biri hisoblanadi. Ayrim tanlovlarda maxsus apellyatsiya komissiyalari
tashkil etiladi. Ushbu komissiyalar ishtirokchilarning shikoyatlarini mustaqil
ravishda ko‘rib chiqadi. Bu esa tanlov natijalarining qayta tekshirilishiga va
adolatni tiklashga yordam beradi. Apellyatsiya tizimi ayniqsa katta miqyosdagi
davlat va xalqaro tanlovlarda muhim ahamiyat kasb etadi.
Agar nizoni muzokara yoki apellyatsiya orqali hal qilishning imkoni
bo‘lmasa, ishtirokchi sudga murojaat qilish huquqiga ega bo‘ladi. Sud fuqarolik
qonunchiligi asosida nizoni ko‘rib chiqadi va taraflarning huquq hamda
manfaatlarini himoya qiladi. Sud jarayonida tanlov nizomi, hakamlar hay’ati
qarorlari, baholash hujjatlari va boshqa dalillar muhim rol o‘ynaydi. Sud
tomonidan qabul qilinadigan qarorlar turlicha bo‘lishi mumkin. Masalan, sud
tanlov natijalarini bekor qilishi, qayta baholashni tayinlashi yoki mukofotni
undirish haqida qaror chiqarishi mumkin. Bu fuqarolik huquqining himoya va
tiklovchi funksiyalarini namoyon etadi.
35

Ommaviy tanlovlarda nizolarni oldini olishning eng samarali usullaridan biri
— baholash mezonlarini aniq va tushunarli belgilashdir. Har bir ishtirokchi nima
asosida baholanishini bilishi kerak. Bu tanlovning shaffofligini ta’minlaydi va turli
tushunmovchiliklarning oldini oladi. Ilmiy tanlovlarda plagiat bilan bog‘liq nizolar
ko‘p uchraydi. Boshqa muallifning ishidan noqonuniy foydalanish intellektual
mulk huquqining buzilishi hisoblanadi. Bunday hollarda ishtirokchi tanlovdan
chetlashtiriladi va ayrim vaziyatlarda sud javobgarligiga ham tortilishi mumkin.
Shu sababli ilmiy va ijodiy tanlovlarda mualliflik huquqiga rioya qilish alohida
ahamiyatga ega.
Sport musobaqalarida esa hakamlik qarorlari bilan bog‘liq nizolar keng
tarqalgan. Ayrim hollarda sportchilar yoki jamoalar hakam qaroridan norozi bo‘lib,
apellyatsiya beradi. Bunday nizolar maxsus sport federatsiyalari yoki arbitraj
organlari tomonidan ko‘rib chiqiladi. Xalqaro sport musobaqalarida esa Sport
arbitraj sudi muhim rol o‘ynaydi. Onlayn tanlovlarning rivojlanishi bilan yangi
turdagi huquqiy muammolar ham yuzaga kelmoqda. Elektron ovoz berishdagi
noqonuniy manipulyatsiyalar, texnik nosozliklar yoki soxta akkauntlardan
foydalanish bilan bog‘liq nizolar shular jumlasidandir. Shu sababli raqamli
platformalarda o‘tkaziladigan tanlovlarda axborot xavfsizligi va texnik nazorat
masalalari muhim o‘rin tutadi.
O‘zbekiston Respublikasida ommaviy tanlovlarni adolatli tashkil etish va
nizolarni hal qilishga katta e’tibor qaratilmoqda. Davlat organlari tomonidan
o‘tkaziladigan tanlovlarda ochiqlik va shaffoflikni ta’minlash bo‘yicha qator
chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Ayniqsa yoshlar, talabalar va innovatorlar
uchun tashkil etiladigan tanlovlarda jamoatchilik nazorati va mustaqil ekspertlar
ishtiroki keng yo‘lga qo‘yilgan.
Ommaviy tanlovlar jamiyatda huquqiy madaniyatni shakllantirishga ham
xizmat qiladi. Ishtirokchilar o‘z huquqlarini himoya qilish, qonuniy yo‘l bilan
murojaat qilish va nizolarni huquqiy asosda hal etish ko‘nikmalarini egallaydilar.
Bu esa fuqarolik jamiyatining rivojlanishi uchun muhim omillardan biri
hisoblanadi. Shuningdek, tanlov natijalarining adolatli bo‘lishi fuqarolarning
36

davlat va jamiyat institutlariga bo‘lgan ishonchini oshiradi. Adolatli va shaffof
tanlovlar yoshlarni faol bo‘lishga, yangi g‘oyalar yaratishga va jamiyat
taraqqiyotiga hissa qo‘shishga undaydi.
37

XULOSA
Xulosa qilib aytganda , fuqarolik huquqida ommaviy tanlov instituti muhim
huquqiy vositalardan biri hisoblanadi . U jamiyatning ilmiy, ijodiy, iqtisodiy va
ijtimoiy rivojlanishida alohida o‘rin tutadi. Ommaviy tanlovlar orqali iqtidorli
yoshlar, innovatorlar, olimlar hamda ijodkorlar aniqlanadi va rag‘batlantiriladi.
Shu jihatdan mazkur institut fuqarolarning intellektual va ijodiy salohiyatini
rivojlantirishga xizmat qiluvchi samarali mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi.
Kurs ishini o‘rganish jarayonida ommaviy tanlov tushunchasi, uning
mohiyati va huquqiy belgilari atroflicha tahlil qilindi. Ommaviy tanlov fuqarolik-
huquqiy munosabatlarning o‘ziga xos shakli bo‘lib, u oshkoralik, tenglik,
ixtiyoriylik va rag‘batlantirish tamoyillariga asoslanishi aniqlandi. Tanlov
tashkilotchisi tomonidan ommaga qaratilgan e’lon orqali muayyan natijaga
erishgan shaxsni mukofotlash majburiyati yuzaga keladi. Bu esa fuqarolik
huquqidagi bir tomonlama bitimlarning muhim ko‘rinishlaridan biri hisoblanadi.
Shuningdek, kurs ishida ommaviy tanlovni tashkil etish tartibi va uning
fuqarolik-huquqiy munosabatlardagi o‘rni tahlil qilindi. Tanlovlarni qonuniy,
shaffof va adolatli tashkil etish jamiyatda sog‘lom raqobat muhitini
shakllantirishga xizmat qilishi asoslab berildi. Ayniqsa, tanlov nizomining aniq
ishlab chiqilishi, baholash mezonlarining oshkora belgilanishi hamda hakamlar
hay’ati faoliyatining xolisligi ommaviy tanlovlarning samaradorligini ta’minlovchi
asosiy omillar ekanligi yoritildi.
Kurs ishida ommaviy tanlov ishtirokchilarining huquq va majburiyatlari ham
keng tadqiq etildi. Ishtirokchilarning teng asosda qatnashish, xolisona baholanish,
natijalar bilan tanishish va mukofot olish huquqlari fuqarolik huquqining asosiy
tamoyillarini aks ettirishi ko‘rsatib berildi. Shu bilan birga, ishtirokchilarning
tanlov shartlariga rioya qilish, original ish taqdim etish va etik qoidalarga amal
qilish majburiyatlari ham muhim ahamiyatga ega ekanligi ta’kidlandi.
Mazkur kurs ishida ommaviy tanlov natijalari, g‘olibni aniqlash hamda
yuzaga keladigan nizolarni hal etish tartibi ham atroflicha o‘rganildi. Tanlov
natijalarining adolatli va shaffof tarzda aniqlanishi fuqarolarning qonuniy
38

manfaatlarini himoya qilishda muhim omil ekanligi asoslandi. Shu bilan birga,
nizolarni sudgacha hal qilish mexanizmlarini rivojlantirish, apellyatsiya tizimini
takomillashtirish va hakamlar hay’ati faoliyatining mustaqilligini ta’minlash
zarurligi qayd etildi.
Bugungi kunda O‘zbekistonda ommaviy tanlovlarni rivojlantirishga katta
e’tibor qaratilmoqda. Ayniqsa, yoshlarni qo‘llab-quvvatlash, innovatsion
loyihalarni rag‘batlantirish va ilmiy faoliyatni rivojlantirish maqsadida turli
grantlar va tanlovlar tashkil etilmoqda. Bu esa ommaviy tanlov institutining amaliy
ahamiyatini yanada oshirmoqda. Shu sababli mazkur institutning huquqiy
asoslarini takomillashtirish, tanlovlarni tashkil etishda zamonaviy axborot
texnologiyalaridan keng foydalanish hamda shaffoflikni ta’minlash muhim
vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda.
Umuman olganda, ommaviy tanlov fuqarolik huquqining muhim
institutlaridan biri sifatida fuqarolarning huquq va manfaatlarini himoya qilish,
sog‘lom raqobat muhitini yaratish hamda jamiyat taraqqiyotini ta’minlashda
muhim rol o‘ynaydi. Mazkur institutni yanada rivojlantirish va takomillashtirish
esa mamlakatimizda huquqiy demokratik davlat va kuchli fuqarolik jamiyatini
barpo etishda muhim ahamiyat kasb etadi.
39

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi. Rasmiy nashr. Toshkent, 2023.
– 560 b.
2. Yuldashev J.A., Karimov Sh.S. “Fuqarolik huquqi (Umumiy qism)”.
Darslik. Toshkent: TDYU, 2020. – 412 b.
3. Otabekov A.T. “Fuqarolik huquqi”. O‘quv qo‘llanma. Toshkent: Adolat,
2019. – 368 b.
4. Abdug‘aniyev A.A. “Fuqarolik huquqining dolzarb masalalari”.
Monografiya. Toshkent: TDYU, 2021. – 290 b.
5. Raximov M.M. “Shartnomalar huquqi”. Darslik. Toshkent: Iqtisod-moliya,
2018. – 340 b.
6. Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. Toshkent:
Ma’naviyat, 2008. – 176 b.
7. Mirziyoyev Sh.M. “Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz”. Toshkent: O‘zbekiston, 2017. – 512 b.
8. Tursunov B.B. “Fuqarolik huquqi asoslari”. O‘quv qo‘llanma. Toshkent:
TDYU, 2022. – 298 b.
9. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. Toshkent, 2023. – 80 b.
10. Saidov A.X. “Huquqiy davlat va fuqarolik jamiyati”. Monografiya.
Toshkent: TDYU, 2019. – 310 b.
11. Gulyamov S.S. “Tadbirkorlik huquqi”. Darslik. Toshkent: Iqtisod-moliya,
2020. – 400 b.
12. Xalilov E.T. “Intellektual mulk huquqi”. Darslik. Toshkent: TDYU, 2021. –
276 b.
13. Rustamov F.F. “Fuqarolik huquqida majburiyatlar”. O‘quv qo‘llanma.
Toshkent: Adolat, 2018. – 322 b.
14. Nabiyev N.N. “Shartnomaviy-huquqiy munosabatlar”. Monografiya.
Toshkent: Fan va texnologiya, 2017. – 254 b.
40

INTERNET RESURSLAR
1. https://lex.uz – O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik ma’lumotlari milliy
bazasi
2. https://www.norma.uz – Huquqiy va iqtisodiy axborot portali
3. https://www.adliya.uz – O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi rasmiy
sayti
4. https://www.gov.uz – O‘zbekiston Respublikasi Hukumat portali
41

Ommaviy tanlov

Купить