Информация о документе

Цена 15000UZS
Размер 49.8KB
Покупки 3
Дата загрузки 02 Февраль 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

Sevinch Raxmatova

Дата регистрации 26 Ноябрь 2025

4 Продаж

Ona tili darslarida o‘quvchilar so‘z boyligini nutqiy vaziyatlar orqali oshirish usullari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI ALISHER NAVOIY NOMIDAGI TOSHKENT DAVLAT O‘ZBEK TILI VA ADABIYOTI UNIVERSITETI SIRTQI TA’LIM YO‘NALISHI MASOFAVIY TA’LIM KAFEDRASI Himoyaga tavsiya etaman Masofaviy ta’lim fakultet dekani f.f.f.d., dots. A.Ruziyev_________ ‘____’ ____________ “Ona tilini o‘qitish metodikasi” fanidan “ Ona tili darslarida o‘quvchilar so‘z boyligini nutqiy vaziyatlar orqali oshirish usullari ” mavzusida yozgan KURS ISHI Bajardi: 409 -guruh talabasi Zoirov Baxodir Qabul qildi: Masofaviy ta’lim kafedrasi o qituvchisiʻ _______________________ Himoyaga tavsiya etildi. Masofaviy ta’lim kafedra mudiri J.Xudoyberdiyev TOSHKENT – 2026 1 Talabaning F.I.SH. Zoirov Baxodir Sirtqi ta’lim yo‘nalishi 4- kurs 409 - guruh Fan nomi: Ona tili o‘qitish metodikasi Kurs ishi mavzusi: “Ona tili darslarida o‘quvchilar so‘z boyligini nutqiy vaziyatlar orqali oshirish usullari” Kurs ishi bo‘yicha komissiya xulosasi ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ __________________________________________________________ ____ ______________________________________________________________ Himoya qilgan sana: __/__/_____ Komissiya raisi _______ ______________ A’zolar: ________________________ __________ ________________________ __________ ________________________ __________ 2 MUNDARIJA KIRISH ……………………………………….……………………………………3 I BOB. ONA TILI DARSLARIDA O‘QUVCHI SO‘Z BOYLIGINI VA NUTQINI O‘STIRISH USULLARI 1.1. Ona tili darslarida nutq o‘stirish tamoyillari haqida…….... ……………………….7 1.2.Nutq - o‘quvchilarning faol va mustaqil fikrlashlarini shakllantiruvchi asosiy manba sifatida………………………………………………………………………..16 II BOB. O‘QUVCHILARINING NUTQINI O‘STIRISHDA INTERFAOL VA PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARNI QO‘LLASH 2.1 . “Olmosh” so‘z turkumini o‘rgatish jarayonida nutq o‘stirish............................... 22 2.2. Fe’l mayllari, zamon shakllari va so‘z –gaplarni o‘rgatish jarayonida nutq o‘stirish……………………………………………………………………………….25 2.3. So‘z gaplarni o‘rgatishda nutq o‘stirish……….....................................................27 2.4. O‘quv jarayonida interfaol uslublar va pedagogik texnologiyalarni qo‘llash.............................................................................32 XULOSA …………………………………….............................................................34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ……………...………………..................36 3 KIRISH Mavzuning dolzarbligi .“Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun va Kadrlar tayyorlash milliy dasturida ko‘rsatilganidek yosh avlodni jismonan sog‘lom, ma’naviy yetuk, yuksak ma’naviyatli barkamol avlod etib tarbiyalashda barcha ta’lim sohalari kabi ona tili va boshlang‘ich ta’limning ham muhim ahamiyati bor. Chunki o‘quvchilarning ma’naviy kamol topishi ana shu davrdan e’tiboran shakllanadi. Shunday ekan, o‘quvchilar tafakkurini shakllantirishda ta’lim va tarbiyaning o‘rni muhimdir. Zero, Prezidentimiz I.A.Karimov ta’kidlaganidek: “Ma’naviyatni shakllantirishga bevosita ta’sir qiladigan yana bir muhim omil – bu ta’lim – tarbiya tizimi bilan chambarchas bog‘liqdir. Ma’lumki, ota-bobolarimiz qadimdan bebaho boylik bo‘lmish ilmu-ma’rifat, ta’lim va tarbiya inson kamoloti va millat ravnaqining eng asosiy sharti va garovi deb bilgan”1- deganida ham ta’lim va tarbiyaning inson ma’naviyatidagi o‘rniga to‘xtalgan desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Ayniqsa, umumta’lim maktablari o‘quvchilarining ma’naviyat kamolotini o‘stirish, ularni mustaqil fikrlashga o‘rgatishda, nutq o‘stirish va noannanaviy dars o‘tishning o‘rni beqiyosdir. Biz ko‘pgina misollarda so‘zlardan va interfaol uslublar va pedagogik texnologiyalardan foydalanishni ham nazariy ham amaliy jihatdan yoritdik. Chunki har bir inson, ayniqsa, talaba va o‘quvchilar shaxsning ismini, predmetning nomini (ot so‘z turkumi orqali), rangini va sifatini (sifat so‘z turkumi), sonini va sanog‘ini (son so‘z turkumi orqali), harakarini va holatini (fe’l so‘z turkumi orqali) aniqlaydi. Shuningdek, gapda ravish, olmosh hamda yordamchi so‘z turkumlarining o‘z va muhim o‘rni bor. Bular esa nutq o‘stirishda bevosita ishtirok etadi. Bu esa ishimizning dolzarbligini belgilaydi. 4 Ishning maqsad va vazifalari. Leksikologiya so‘zlarni o‘rganuvchi alohida bo‘limdir. So‘zlar va ularning ma’nolari imlo va izohli lo‘g‘atlarda aks etadi. So‘zlarni yaxshi bilgan o‘quvchi o‘z nutqida undan keng va samarali foydalanadi. Morfologiya so‘zlarning grammatik ma’nolarini ifodalovchi grammatik shakllarni o‘rganuvchi bo‘limdir. Morfologiya atamasi grekcha morfe (shakl) va logos (so‘z, fan) so‘zlaridan paydo bo‘lgan. Hozirgi o‘zbek adabiy tilini mustaqil va yordamchi so‘z turkumlarisiz tasavvur qilish mumkin emas: so‘z turkumlari milliy tilning tarkibi va uzviy qismi hisoblanadi. Ot so‘z turkumi narsa-buyum, shaxslarni yoki joy nomlarini bildiradigan so‘zlardan iborat bo‘lsa, sifat so‘z turkumi predmetning belgisini bildiradi. Sonning nomini, narsa-buyumning son-sanog‘ini, tartibini son so‘z turkumi bildirsa, gap ichida ot, sifat, son, ravish, ba’zan so‘z birikmasi gap o‘rnida qo‘llana oladigan, aniq lug‘aviy ma’noga ega bo‘lmagan so‘zlar olmosh orqali ifodalansa, predmetning harakatini fe’l orqali bilib olinsa, ish-harakat va holatning belgisini ravish orqali aniqlanadi. Shuningdek, gaplarni, badiiy asarni hamda she’rlarni yordamchi so‘z turkumlari: ko‘makchi, bog‘lovchi va yuklamasiz tasavvur etib bo‘lmaydi. Ishimizda olmosh so‘z turkumi yordamchi so‘zlar, fe’l so‘z turkumi va so‘z gaplarni o‘rganish jarayonida o‘quvchilar nutqini o‘stirishga alohida e’tibor qaratdik. Matnlarni izohlab, so‘zlarning o‘z o‘rnida ishlatilishini o‘quvchilarga tushuntirish, tahlil qilish va shu asosida o‘quvchilarni fikrlash qobiliyatini va nutqini o‘stirish ishimizning bosh maqsadini belgilaydi. Mavzuning o‘rganilish darajasi va ilmiy yangiligi .So‘zlar va ularning ishlatilishi yuzasidan olib borilgan tadqiqot ishlarida turli - tuman fikr mulohazalar bayon etilgan. O‘zbek tilida so‘zlarning nutq o‘stirish jarayonida ishlatilishi va qo‘llanishi borasida tadqiqot ishlari qilingan bo‘lsada, biz uni yanada chuqurroq tadqiq etishga harakat qildik. Shu boisdan ham biz ushbu mavzuni tanladik va bilimimiz doirasida uni tahlil qilishga harakat qildik. Mavzuni tahlil qilish jaryonida Sh.Shoabduraxmonov, G‘.Abduraxmonov, U.Tursunov, Sh.Rahmatullayev, 5 M.Asqarova, A.G‘ulomov, H.Ne’matov, N.Mahmudov, B.Mengliyev, O.Bozorov, M.Qurbonova, G‘.Sayfullayeva, M. Abduraimova, M. A’lamova, Sh. Baqaxonova, X. Muxiddinova kabi tilshunos olimlarning ilmiy nazariy fikrlari va tadqiqotlariga tayandik. I BOB. ONA TILI DARSLARIDA O‘QUVCHI SOZ BOYLIGINI O‘STIRISH USULLARI 1.1. Ona tili darslarida nutq o‘stirish tamoyillari haqida ma’lumot Maktab o‘quvchilarining nutqini o‘stirishga alohida ahamiyat berib kelinmoqda. Ona tili darslarida o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini o‘stirishda kichik-kichik parchalarni o‘qish, ifodali o‘qish, maznunini o‘zlashtirish, hikoya qildirish va yozma ish turlari: diktant, bayon va inshodan foydalaniladi. Maktablarda o‘quvchilarning savodxonligini aniqlash uchun tekshiruv diktant, tekshiruv bayon va tekshiruv insho, og‘zaki va yozma nutqini o‘stirish, tafakkurini rivojlantirish uchun dars jarayonida o‘tkaziladigan har xil mashqlar bilan birga, ta’limiy diktantlar, shuningdek, maxsus darslar – ta`limiy bayon va ta`limiy insho darslari ham o‘rkazilib kelinmoqda 1 . “O‘zbek tili nutq madaniyatiga oid masalalar” nomli to‘plam o‘zbek tili nutq madaniyatiga bag‘ishlangan birinchi respublika tilshunoslik konferesiyasi materiallarini qamrab oladi. Konferensiya 1990- yil 27-29 may kunlari Toshkentda O‘zbekiston fanlar akademiyasida bo‘lib o‘tdi. To‘plamga konferensiyada tinglangan ma’ruzalar va so‘zga chiqqan o‘rtoqlarning materiallari kiritilgan. 1991-yilning 12- 13-aprelida Samarqand shahrida “O‘zbek tilini o‘rganish va o‘qitishni qayta qurish hamda takomillashtirishning dolzarb masalari”, 1993-yilning 8-9-aprelida Qarshi sharida “Ta`lim bo‘g‘inlarida ona tili o‘qitish mazmunini yangilash asoslari”, 1995- yilning 7-8 aprelida Jizzax shahrida “Ta`lim jarayonida so‘z boyligini oshirishning asosiy omillari”, 1997-yilning 11-12- aprelida Toshkent shahrida “Ta`lim jaroyonida 1 . A. G'ulomov. Ona tili o'qitish prinsiplari va metodlari. - Т.: „O'qituvchi",2020 6 matn ustida ishlashning asosiy omillari”ga bag‘ishlangan o‘zbek tili doimiy anjumanining to‘rtinchi yig‘ini bo‘lib, unda 193 maruza o‘qilgan. Bundan tashqari 1999, 2001, 2003, 2005, 2007, 2009, 2011 yillarda ham o‘zbek tili doimiy anjumani yig‘ilishlari bo‘lib o‘tgan. Ulardagi mingdan ortiq ma’ruzalar ona tilimizni rivojlantirishga bag‘ishlangan. O‘zbek tili doimiy anjumaning IV yig‘inida o‘qilgan ma`ruzalar haqida 1998-yilda nashr etilgan . “Ona tili darslarida nutq o‘stirish” nomli metodik qo‘llanmada ma`lumot berilgan. 1999-yilning 29-30-aprelida Buxoro shahrida “Ta`lim jarayonida nutq madaniyatini takomillashtirish masalalari” ga bag‘ishlangan o‘zbek tili doimiy anjumanining B. Qosimova “5 sinfda sinov dasturi asosida o‘qiyotgan o‘quvchilar nutqini iboralar bilan boyitish”, A. G‘ulomov “Ona tili mashg‘ulotlariga o‘quvchilarning og‘zaki nutqini rivojlantirish imkoniyatlari”, Sh. Shokirova, D. Boysunova ona tili “ Sinov darsliklarida nutq o‘stirish tamoyillari”, R. Boborahmatova, G. Matnazarova “5-sinfda “Fonetika”ni o‘rganishda o‘quvchilarning og‘zaki nutqi ustida ishlash”, S. Xo‘jayeva “Ona tili darslarida xalq maqollari orqali o‘quvchilarning og‘zaki nutqini o‘stirish”, Z. Matqulieva “ Ona tilidan sinov darsliklari asosida ishlash jarayonida o‘quvchilar nutqini rivojlantirish”, D. Ortiqova “ Ona tili darslarida o‘quvchilar nutqini o‘stirish usullari”, G. Xudoyberganova “Ona tili darslarida o‘quvchilarning og‘zaki nutqini o‘stirish usullari”, X. Qambarov, D. Shodmonova “ O‘quvchilar nutqidagi sheva va kasb- hunarga xos so‘zlar ustida ishlash usullari”, D. Yo‘ldosheva, M. Baqoxo‘jayeva “O‘quvchilar nutqini o‘stirishda talaffuzi yaqin so‘zlardan foydalanish”, X. Abdullayev “ Ona tili darslarida o‘quvchilarning og‘zaki nutqini o‘stirish usullari’ , F. Rahmatova “Leksikalogiya bo‘limini o‘rganishda o‘quvchilar nutqi ustida ishlash omillari”, S. Safarova “Fe’lning ma’noviy guruhlari” mavzusini o‘rganishda o‘quvchilar nutqi ustida ishlash, A. Sayfullayeva “Ona tili darslarida o‘quvchilar nutqini o‘stirishning metodik asoslari”, Sh. Safarova “ Matn –nutqni rivojlantirish 7 vositasi”, Z. Yunusova “Ona tili darslarida o‘quvchilar nutqini o‘stirish” mavzularida ma’ruza qilganlar 2 . Maktab o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini o‘stirish, tafakkurini rivojlantirishga bag‘ishlanib chop etilgan asarlar, metodik qo‘llanmalar, broshyuralar, maqolalar va tezislarga qisqa to‘xtalishni lozim topdik. “Mem одика изучения местоимений в узбекской школе ” nomli aftoreferat kirish, uch bob va xulosadan iborat bo‘lib kirishda mavzuning dolzarbligi, maqsad va vazifalari bayon qilinadi. Birinchi bobda o‘zbek maktablarida olmoshning o‘qitilish ahvoli, dastur va darsliklar haqida ma’lumot berilib, mavzuga doir lingvistik va metodik adabiyotlarga munosabat bildiradi. Ikkinchi bobda olmoshni o‘rganish jarayonida o‘quvchilar nutqida uchraydigan xatolar va ularni tuzatish yo‘llari o‘z ifodasini topgan. Uchinchi bobda maktabda “Olmosh” mavzuni o‘rganish metodlari bayon qilinadi, ularning turlari har xil usullar bilan mustahkamlanadi. “ Методика изучения служебных слов в 6 классе узбекской школе ” nomli avtoreferat maktabda yordamchi so‘zlar ko‘makchi, bog‘lovchi, yuklamani o‘rganishga bag‘ishlangan bo‘lib, kirish ikki bob va xulosadan iboratdir. Kirishda ishning maqsadi va mazmuni qisqa bayon qilinadi. Birinchi bob “ O‘zbek maktablarida yordamchi so‘zlarni o‘rganish tarixi” ga bag‘ishlanadi. Undan o‘zbek tili dastur va darsliklari, lingvistik va metodik adabiyotlar tahlil qilinadi. Ikkinchi bob “ O‘zbek maktablarining 6-sinfida yordamchi so‘zlarni o‘rganish metodikasi” ga bag‘ishlangan bo‘lib, unda a\ ko‘makchini o‘rganish: bog‘lovchini o‘rganish; v\ yuklamani o‘rganish metodikasi bayon qilinadi. Ish xulosalanadi. “Nutq o‘stirish mashg‘ulotlari” nomli metodik qo‘llanma kirish, uch bob xulosa va ilovalardan iborat bo‘lib, undan o‘quvchilar nutqini o‘stirish muammolari, ona tilini o‘qitish jarayonida nutq o‘stirishning asosiy yo‘nalishlari, til sathlarini o‘rganishda nutq o‘stirish imkoniyatlari kabi masalalar atroflicha bayon qilinadi. “Ona tili darslarida o‘quvchilar nutqini ko‘makchili birikmalar bilan boyitish” 2 9. J. G ‘. Yo'ldoshev, S. A. Usmonov. Pedagogik texnologiya asoslari. — Т.: „O'qituvchi", 2019. 8 nomli qo‘llanma ko‘makchili birikmalarning nutq o‘stirishdagi ahamiyatini bayon qilish bilan boshlanadi. Metodik qollanmada 4-sinfda o‘quvchilar nutqini ko‘makchili birikmalar bilan boyitish yo‘llari misollar orqali atroflicha bayon qilinadi. Shuningdek, 7-sinfda so‘z birikmasi va gap bo‘laklarini o‘rganish jarayonida o‘quvchilar nutqini ko‘makchili birikmalar bilan boyitish usullari yoritiladi va har xil ish turlari-mashqlar bilan mustahkamlanadi. “Maktabda taqlidiy so‘zlarni o‘rganish usullari haqida” nomli tezisda “ O‘zbek tili” darsliklarida taqliqiy so‘zlar uzoq vaqtlar undov va taqlidiy so‘zlar nomi bilan berilganligi, so‘nggi yillarda undov va taqlidiy so‘zlar nomi bilan berilganligi, aytiladi. Taqlidiy so‘zlar leksik xususiyatlariga ko‘ra alohida guruhlarni tashkil etishi, bu so‘zlar eshitish bilan, obrazga taqlid so‘zlar ko‘rish bilan aloqadordir. Taqlidiy so‘zlarning mustaqil so‘zlar kabi gapda aniqlovchi va kelishik qo‘shimchalarini olib, gapda ega, kesim va to‘ldiruvchi bo‘lib kelishi haqida ma’lumot berishi lozimligi aytiladi, misollar keltirilib tushuntiriladi. “O‘quvchilarning yozma nutqini rivojlantirishda bayonning ahamiyati” nomli tezisda yozish nuqtning og‘zaki nutq asosida shakllanishi va rivojlanishi, bayon nutqning og‘zaki va yozma shakllarining qo‘shib birgalikda o‘stiradigan ish turi ekanligi aytiladi. Shuningdek, ona tili darslarida yangi materialni mustahkamlash, nazariy qoidalarni amalda tadbiq etishda ta’limiy bayon turlarini vaqti-vaqti bilan o‘tkazilib turish yaxshi samara berishi eslatiladi, 6-7-8-sinflarda o‘tkaziladigan qo‘shimcha topshiriqli bayon o‘tkazish tavsiya etiladi. Shu bilan birga turliy mavzularda kichik bayon o‘tkazish, o‘quvchilar fikrlash qobiliyatini rivojlantirish mumkinligi aytiladi. “Hodisalar, hikmatli so‘zlar va o‘yinlar orqali nutq o‘stirish ” nomli tezisda “Hikmat”, “Hadis” so‘zlarning ma’nosi tushuntiriladi. Muallif o‘quvchilar nutqni o‘stirishda hadislar va hikmatli so‘zlardan foydalanganligi, turli o‘yinlar orqali bolalar tafakkurni rivojlantirganligini bayon etadi. 9 “So‘z yasalishi darslarni o‘qitishda o‘quvchilarning lug‘at boyligini oshirish” nomli tezisda o‘rta maktabning 5-6 sinflarda o‘tkaziladigan so‘z yasalishiga doir darslar haqida fikr bildiradi 3 . Muallif 5-sinfda “ So‘z tarkibini ” o‘tkazish o‘zak va o‘zakdosh so‘zlar, 6-sinfda so‘z “So‘z yasashlishi yo‘llari”ni o‘tganda yasama so‘zlarning tarkibi qaysi tilga mansubligi va undan yasalgan so‘zlarning o‘zlanishganligi haqida tushuncha berish, lozimligini eslatadi. Traktor-chi, maktabdosh, aql-li, burd-siz so‘zlarini keltirib, ruscha, arabcha, forscha asosdan yasalgan o‘zbekcha so‘z ekanligini tushuntiradi. Shuningdek, til-shunos, etikdo‘z, do‘ppi-furush, chizma-kash, bedanaboz so‘zlariga o‘zbekcha asosga forscha-tojikcha so‘z yasovchi affikslar qo‘shilib o‘zbekcha so‘z ekanligini aytadi. “ Ona tili mashg‘ulotlarida o‘quvchilarning lug‘at boyligini oshirishda sinonimlardan foydalanish” nomli tezisda muallif ona tili mashg‘ulotlarida o‘quvchilar nutqini o‘stirish va lug‘at boyligini takomillashtirish uchun tilning sinonimi imkoniyatlaridan foydalanganligini aytadi. Ayniqsa, leksika bo‘limini so‘zning o‘z va ko‘chma ma`nosi, ko‘p ma`noli so‘zlar, kam ishlatiladigan so‘zlar, tasviriy ifoda va iboralarni o‘rganish jarayonida sinonimlarni qo‘llanganligini eslatadi. Shuningdek, so‘z turkumlarini o‘rganish jarayonida leksik sinonimlar /ot turkumi, sifat turkumi, fe`l turkumi, ravish turkumi/ dan foydalanganligini tushuntiradi. “Tarixiy atamalar vositasida o‘quvchilar nutqini o‘stirish” nomli tezisda tarixiy asarlarda, ayniqsa, B. Ahmedovning “ Ulug‘bek” asarida uchragan harbiy atamalar vositasida o‘quvchilar nutqini o‘stirish masalalari yoritilgan. “ Ona tili darslarida sistem – semantik mashqlar bajarish jarayonida o‘quvchilar nutqini o‘stirish” nomli tezisda muallif maktab o‘quvchilarining nutqini o‘stirish uchun ona tili darslarida sistem – semantik mashqlardan foydalanishni taklif etadi. Masalan: “ Quvnoq ” so‘zining sinonimlari: quvnoq, xushchaqchaq; antonimlar; quvnoq – g‘amgin, xafa, so‘z yasalish paradigmasi bo‘yicha; quvnoq, quvnoqlik, 3 Safarova. Nutqiy ko'nikmalarni tekshirish asoslari. //„B oshi. ta’l". jurnali. - Toshkent, 2017 - N° 5. 10—11-betlar. 10 leksiksemantik munosabatlari bo‘yicha tematik guruhni aniqlash, antonimlik, sinonimlik va so‘z yasalish uyasi paradigmasiga qaraganda juda katta semantik qurshovni tashkil etadi. “Gramatik tahlil-nutq o‘stirish omillaridan biri” nomli tezisda muallif sifat so‘z turkumi haqida o‘quvchilarga ma`lumot berish jarayonida Grammatik tahlildan foydalanganligini quyidagicha bayon qiladi. “Bu kategoriyaning tarifiga, uning o‘ziga xos xususiyatlariga tahlil jarayonida to‘xtash qiziqarlidir” Ayrim misollar keltiramiz: Xushtabiat, dilkash, mehnatsevar kishi bo‘lganidan hech kim uni yolg‘on so‘z bilan tilga olmas edi. /Darslik 109 bet/ bu gapdagi sifatlar tahlil qilinganda, o‘quvchilarga 3-4 kartoshka tarqatiladi va quyidagi topshiriqlarni bajarish tavsiya etiladi. “ Xushtabiat ” so‘zining sinonimlarini toping. Berilgan gapda uni qo‘yib ko‘ring. Tahlil qiling. “ Dilkash ” so‘zining omonimi bormi? Bo‘lsa uning ishtirokida bir gap tuzing. Gap tarkibida qanday vazifani bajarmoqda; “ Mehnatsevar ” so‘zini har tomonlama tahlil qiling. Uning antonimini toping. Antonimi ishtirokida gap tuzing. “Ona tili mashg‘ulotlarida modal so‘zlarning ustida ishlash” nomli tezisda muallif 7-sinfda modal so‘zlarni o‘rgatish jarayonida o‘quvchilar lug‘at boyligini oshirish borasida o‘rgatish jarayonida o‘quvchilar lug‘at boyligini oshirish borasida olib borgan ishlari modal so‘zlarning ma`nolari, gapda biror vazifani bajara olmasligi haqida ma`lumot beriladi. O‘qituvchi: “O‘quvchilarni modal so‘zlar olamiga olib kirish qancha erta boshlan-sa, bolaning nutqiy taraqqiyoti uchun shunchalik samarali bo‘ladi. Shuning uchun 5-sinfda “Leksikologiya”, 6 – sinfda “Morfologiya” bo‘limlarini o‘rganishda bu so‘zlar ustida izchillik bilan ish olib borishga to‘g‘ri keladi”, – dedi. Xulosa: Maktabda modal so‘zlarni o‘rgatish jarayonida foydalangan usullar va mashqlar muallifining ish tajribasi sifatida bayon etilgan. “ Ona tili darslarida o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini o‘stirish ” nomli tezisda muallif o‘quvchilar o‘zbek tili grammatikasi asoslarini og‘zaki yozma nutq ko‘nikmalarini, imlo va ishoraviy belgilar qoidalarini puxta o‘rganib olmaganliklari sababli xatolarga yo‘l qo‘yishlarini eslatib, bu xatolarni bir necha 11 bo‘limda ko‘zatadi va ularni tuzatish yo‘llarini bayon qiladi: a/ Ona tili darslarida o‘quvchilarni ko‘proq lug‘at ustida ishlatish; b/ har bir sinfda “Atamalar burchagi” faoliyatini kuchaytirish va yangi atamalar bilan uzluksiz ta`minlab borish; v/ har bir darsda tilimizda keyin paydo bo‘lgan ayrim so‘zlarni lug‘at daftarlariga yozdirib borish. g/ uyga berilgan vazifalarni ham o‘quvchilar og‘zaki va yozma nutqini o‘stirishga qaratish kabi. “Matn tuzishda ta`limiy o‘yinlardan foydalanish” nomli tezisda “ Fe’l ” bahsidagi “ Fe`l mayllari ”, “ Fe ’ l zamonlari ” va “ Sifatdosh ” mavzularini o‘rganish jarayonida ta`limiy o‘yinlardan faydalanish bayon etiladi. “ Fe`l ” bahsi o‘rganilgandan so‘ng “ Quyosh va tabiat ”, “ Suv va hayot ”, “ Agar men sehrgar bo‘lsam ”, “ Orzu qanotida ” kabi mavzularda matn yaratish topshilirib, bajarilganligi aytiladi. “Tasviriy ifoda” mavzusini o‘tishda matn ustida ishlash” nomli tezisda 7 – sinfda ona tili darsida “Tasviriy ifoda” mavzusini o‘tish jarayonida o‘quvchilarni matn usida ishlashga o‘rgatish bayon qilinadi. Muallif Oybek, Hamid G‘ulom, Zafar Diyordan to‘rtliklar yordamida tasviriy ifodalarni aniqlab chiqishni o‘quvchilarga topshiradi. O‘quvchilar o‘qituvchi rahbarligida bu topshiriqni bajarganliklari aytiladi 4 . “ O‘quvchilarni insho yozishga o‘rgatish ” nomli tezisda insho, uning ahamiyati , ona tili va adabiyot darslarida o‘tkazilishi, rivoyat, inso, tasvir insho ustida uzluksiz ish olib borishi bayon etiadi. Muallif: “Rivoyat insho inshoning ancha oson va qulay turlaridan biri bo‘lib o‘quvchilar muayyan bir qiziqarli voqea, hodisa haqida fikr yuritadilar. Inshoning bu turi o‘quvchilarning kuzatishlari, boshidan kechirgan voqea – hodisalari, sarguzashtlari, o‘rtoqlaridan, katta yoshdagi kishilardan / ota – onasidan, qarindosh – urug‘laridan / eshitgan voqealari asosida yozishi mumkin”deydi. U 7 sinfda rioyat, tasvir va ilmiy insholar o‘tkazilganligi haqida, taqlidiy so‘zlar o‘tilgandan so‘ng o‘quvchilarga ilmiy insho yozish topshirilganligini aytadi. “ Matn ustida ishlash jarayonida o‘quvchilar nutqini sinonimlar bilan boyitish” nomli tezisda “Ot”, “Sifat”, “Fe`l” mavzularini o‘rganish 4 Matchonov, X. G'ulomova. Nutq madaniyati. //„B oshi. ta’I". jurnali. - Toshkent, 2020. — 1. 8 — 10-betlar. 12 jarayonida o‘quvchilar nutqini o‘stirish, tafakkurini rivojlantirish uchun matn ustida ishlashda ma`nodosh so‘zlarni ishlatish bo‘yicha o‘z tajribasini bayon qiladi. “ Olmosh – nutq ravonligini ta`minlovchi vosita ” nomli tezisda olmosh so‘z turkumini o‘rganishda o‘quvchilar so‘z boyligini oshirib va nutqini rivojlantirishni ikki yo‘nalishda: 1) Olmoshning tilimizda mavjud bo‘lgan ma`nodoshlari ustida ishlash. 2) Nutqiy sharoitda ot, sifat, sonni ularga ishora qiluvchi va bevosita shu ma`noni ifodalovchi olmoshlar bilan almashtirish orqali amalga oshirish mumkinligi haqida gapiriladi. Har bir ikki, yo‘nalishni bjarish uchun misollar keltiriladi. 1.2. Nutq - o‘quvchilarning faol va mustaqil fikrlashlarini shakllantiruvchi asosiy manba sifatida Nutq - kishi faoliyatining turi, til vositalari (so‘z, so‘z birikmasi, gap) asosida tafakkurni ishga solishdir. Nutq o‘zaro aloqa va xabar funktsiyasini, o‘z fikrini his- hayajon bilan ifodalash va boshqalarga ta'sir etish vazifasini bajaradi. Yaxshi rivojlangan nutq jamiyatla kishining faol faoliyatining muhim vositalaridan biri sifatida xizmat qiladi. O‘quvchi uchun esa nutq maktabda muvaffaqiyatli ta'lim olish qurolidir. Nutq o‘stirish nima? Agar o‘quvchi va uing tildan bajargan ishlari ko‘zda tutilsa, nutq o‘stirish d е ganda tilni har tomonlama (talaffuzi, lug‘ati, sintaktik qurilishini, bog‘lanshl nutqni) faol amaliy o‘zlashtirish tushuniladi. Agar o‘qituvchi ko‘zda tutilsa, nutq o‘stirish d е ganda, o‘quvchilar tilning talafuzi, lug‘ati, sintaktik qurilishi va bog‘lanishli nutqni faol egallashlarigayordam b е radigan m е tod va usullarni qo‘llash tushuniladi 5 . Shuning uchun ham grammatika va imlo dasturi to‘rt qismga bo‘lingan (tovushlar va harflar, so‘z, gap, bog‘lanishli nutq), shuning uchun ona tili dasturining bo‘limlari: «Xat-savod o‘rgatish va nutq o‘stirish», «O‘qish va nutq o‘stirish», «Grammatika, imlo va nutq o‘stirish» d е b nomlangan. Nutq faoliyati uchun, shuningd е k, o‘quvchilar nutqini o‘stirish uchun bir n е cha shartga rioya qilish 5 Yu. K. Babanskiy. Hozirgi zamon umumiy ta’lim maktabida o'qitish metodlari. - Т.: „O'qituvchi", 2020. 13 zarur: 1. Kishi nutqining yuzaga chiqishi uchun talab bo‘lishi k е rak. O‘quvchilar nutqini o‘stirishning m е todik talabi o‘quvchi o‘z fikrini, nimanidir og‘zaki yoki yozma bayon xohishini va zaruriyatini yuzaga k е ltiradigan vaziyat yaratish hisoblanadi. 2. Har qanday nutqning mazmuni, mat е riali bo‘lishi lozim. Bu mat е rial qanchalik to‘liq, boy, qimmatli bo‘lsa, uning bayoni shunchaliku mazmunli bo‘ladi. Shunday ekan, o‘quvchilar nutqini o‘stirishning ikkinchi sharti nutqqaoid mashqlarning mat е rial ihaqida, bola nutqi mazmunli bo‘lishi uchun g‘amxo‘rlik qilish hisoblanadi. 3. Fikr tinglovchi tushunadigan so‘z, so‘z birikmasi, gap, nutq oborotlari yordamida ifodalansagina tushunarli bo‘ladi. Shuning uchun nutqni muvaffaqiyatli o‘stirishning uchinchi sharti - nutqni til vositalari bilan qurollantirish hisoblanadi. Bolalarga til namunalarini b е rish, ular uchun yaxshi nutqiy sharoit yaratish zarur. Nutqni eshitish va undan o‘z tajribasida foydalanish natijasida bolalarda ta'lim m е todikasi asoslanadigan ongli ravishda «tilni s е zish» shakllanadi. Nutq o‘stirishning m е todik sharti nutqiy faoliyatning k е ng tizimini yaratish, ya'ni, birinchidan, yaxshi nutq namunasini idrok etish, ikkinchidan, o‘rgangan til vositalaridan foydalanib, o‘z fikrini bayon etish uchun sharoit yaratish hisoblanadi. Bola tilni nutqiy faoliyat jarayonida o‘zlashtiradi. Buning o‘zi е tarli emas, chunki u nutqni yuzaki o‘zlashtiradi. Nutqni egallashning qator asp е ktlari mavjud. Bular: 1. Adabiy til normalarini o‘zlashtirish. Maktab bolalarni adabiy tilni sodda so‘zlashuv tilidan, dial е kt va jargondan farqlashga o‘rgatadi, adabiy til bilan tanishtiradi. 2. Jamiyatimizning har bir a'zosi uchun zarur bo‘lgan muhim nutq malakalarini, ya'ni o‘qish va yozish malakalarini o‘zlashtirish. Bu bilan bola yozma nutqning xususiyatlarini, unng og‘zaki-so‘zlashuv nutqidan farqini bilib oladi. 3. O‘quvchilar nutq madaniyatini takomillash-tirish. Til kishilik jamiyatida muhim aloqa vositasidir. tilning mana shu ijtimoiy ahamiyatidan k е lib chiqib, maktabda o‘quvchilarning nutq madaniyatiga alohida ahamiyat b е riladi. Bu vazifalarni bajarish 14 uchun o‘qituvchi o‘quvchilar bilan r е jali ish olib borishi lozim. Buning uchun esa o‘quvchilar nutqini o‘stirish ustida ishlash tushuncha-siga nimalar kirishini bilib olish muhimdir. O‘quvchilar so‘z boyligini o‘stirish o‘z m е todik vositalariga ega, o‘zining mashq turlari bor. Bulardan eng muhimlari bog‘lanishli nutq mashqlari hisoblanadi. Nutq o‘stirishda izchillik, to‘rt shartni, ya'ni mashqlarning izchilligi, istiqboli, xilma-xilligi, xilma-xil mashq turlarini umumiy maqsadga bo‘ysundirish ko‘nikmasi amalga oshirish bilan ta'minlanadi. Har bir yangi mashq oldingisi bilan bog‘lanadi va k е yingisiga o‘quvchilarni tayyorlaydi, umumiy maqsadga bo‘ysungan holda, nimadir yangilik qo‘shadi. Maktabda o‘quvchilar so‘z boyligini o‘stirishga ona tili o‘qitishning asosiy vazifasi d е b qaraladi. So‘z boyligini o‘stirish faqat ona tili va o‘qish darslarininggina emas, balki o‘quv r е jadagi barcha pr е dm е tlar (tabiatshunoslik, mat е matika, m е hnat, tasviriy san'at, ashula darslari)ning, shuningd е k, sinfdan tashqari o‘tkaziladigan tadbirlarning ham vazifasidir. Kishilar tildan fikr bayon qilish quroli sifatida foydalanadilar. Ular o‘z fikrlarini ovoz bilan - eshittirib bayon qilishdan oldin u haqda o‘ylab oladilar. Bu ichki nutq hisoblanadi. Ichki nutq eshittirilmagan va yozilmagan, «o‘ylangan» (fikrlangan) nutqdir, bu nutq fikrlovchi kishining o‘ziga qaratiladi. Tashqi nutq tovushlari yordamida eshittirilib yoki grafik b е lgilar bilan yozilib, boshqalarga qaratilgan nutqdir. Ichki va tashqi nutqning fiziologik tabiati bir xil; farqi - tashqi nutqda nutq organlariningharakati natijasida tovush chiqariladi yoki yozilib bayon etiladi; ichki nutqda nutq organlarining harakati tovushsiz yuzaga k е ladi. Ichki nutq mat е rialni tushunish va yodda saqlashga yordam b е radi, tashqi nutqni o‘stirishda birdan-bir zaruriy vosita hisoblanadi. O‘ylash, fikr yuritish ichki nutq asosida bo‘ladi. Ichki nutq o‘quvchini tashqi, nutqqa, javobgarlikni his qilib gapirishga o‘rgatadi. Ichki nutq jarayonida o‘ylash o‘quvchining nutqi va tafakkuriningo‘sishida muhim vositadir. Maktabda o‘quvchilarning tashqi nutqigina emas, balki ichki nutqi ham o‘stiriladi. Bolalar ichida o‘qishga o‘rganadilar va ichki nutqda mat е rialni o‘zlashtiradilar. Turli vazifalarni o‘zlari hal qiladilar, asosiysi - 15 o‘zlarining og‘zaki va yozma fikrlarini tayyorlab oladilar. Fikrni ifodalash usuliga ko‘ra nutq og‘zaki va yozma bo‘ladi. Og‘zaki nutq yozma nutqdan quyidagicha farqlanadi: og‘zaki nutq tovush nutqi, yozma nutq esa grafik nutqdir. Og‘zaki nutqda eshitish s е zgisi, yozma nutq esa ko‘rish va qo‘l harakati s е zgisi asosiy rol o‘ynaydi. Og‘zaki nutq ham, yozma nutq ham kishilarning o‘zaro aloqa quroli sifatida xizmat qiladi, ammo og‘zaki nutq aniq hayotiy sharoitda, b е vosita aloqa jarayonida yuzaga k е ladi; yozma nutqdan b е vosita, aniq sharoitdan ajratilgan holda ham, kishi ishtirokisiz ham foydalaniladi. Og‘zaki nutq ko‘pincha dialog tarzida, yozma nutq esa monolog tarzida bo‘ladi. talablar: Tafakkur til mat е riali yordamida nutqiy shakllantirilsa va bayon etilsagina muvaffaqiyatli o‘sadi. Tushuncha so‘zlar yoki so‘z birikmalari bilan ifodalanadi, shunday ekan, tushuncha til vositasi bo‘lgan so‘zda muhim aloqa mat е rialiga aylanadi. Kishi tushuncha ifodalaydigan so‘z (so‘z birikmasi)ni bilsagina, shu tushunchaga asoslangan holda, tashqi nutqda fikrlash imkoniga ega bo‘ladi. Nutqda fikr shakllantiriladi, shu bilan birga, fikr nutqni yaratadi. «Nutq tafakkur bilan chambarchas bog‘langandir. Nutq bo‘lmasa, tafakkur ham bo‘lmaydi, til mat е riali bo‘lmasa, fikrni ifodalab b е rib bo‘lmaydi». Fikrni nutqiy shakllantirish uning aniq, tushunarli, sof, izchil, mantiqiy bo‘lishini ta'minlaydi. Tilni egallash shu tilning fon е tikasini, lug‘at tarkibini, grammatik qurilishini bilib olish, fikrni takomillashtirish uchun, tafakkurni o‘stirish uun shart-sharoit hozirlaydi. Bilimlar, faktlar, har xl axborotlar tafakkurning ham, nutqning ham mat е rialidir. Nutq tafakkur jarayonini o‘rganishning muhim vositasi bo‘lib xizmat qiladi. nutqdan o‘quvchining fikriy rivojining asosiy o‘lchovlaridan biri sifatida foydalaniladi. O‘quvchining barcha pr е dm е tlardan mat е rialni o‘zlashtirishi va umumiy aqliy rivojlanishi haqida fikr yuritganda, u yoki bu mavzuni bola o‘z nutqida (yozgan inshosida, axborotida, qayta hikoyalashda, savollarga b е rgan javobida) qanday bayon eta olishiga qaraladi. Shunday qilib, nutqni tafakkurdan ajratib bo‘lmaydi, nutq tafakkur asosida rivojlanadi; fikr nutq yordamida pishib y е tiladi, yuzaga chiqadi. Ikkinchi tomondan, 16 nutqning o‘sishi fikrni shakllantirishga yordam b е radi, takomillashtiradi. II BOB. O‘QUVCHILARINING NUTQINI O‘STIRISHDA INTERFAOL VA PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARNI QO‘LLASH 2.1. “Olmosh” so‘z turkumini o‘rgatish jarayonida nutq o‘stirish Ona tili dasturida “Olmosh” bahsiga 13 soat ajratilgan. “Ona tili” darsligining “Morfologiya va imlo” bo‘limida “Olmosh” bahsida “Olmoshlar”, “Ko‘rsatish olmoshlari”, “Kishilik olmoshlari”, “O‘zlik olmoshlari”, “So‘roq olmoshlari”, “Belgilash olmoshlari”, “Gumon olmoshlari”, “Bo‘lishsizlik olmoshlari”, juft va takror olmoshlar, ularning yozilishiga doir materiallar berilgan . Bu ishda “Ona tili” darsliklari mashqlaridan foydalandek. Olmoshlarni orgatishni mustaqil so‘z turkumlarini eslash bilan boshlash mumkin. Bunda quyidagi savollar o‘rtaga tashlanadi. 1. Turdosh va atoqli otlarning yozilishiga misol keltiring. O‘quvchilarning savollarga javob berishidan keyin, o‘qituvchi mustaqil so‘z turkumlarini eslatib, ularning gapdagi vazifalarini ta`kidlaydi. Shundan so‘ng mustaqil so‘zlardan biri olmoshlar haqida ma`lumot berilib, olmoshning boshqa mustaqil so‘z turkumlari bilan munosabati suhbat metodida bayon qilinadi 6 . 6 Q. Abdullayeva va boshq. Savod o ‘rgatish metodikasi. - Т.: „O'qituvchi11, 2016 17 “Olmoshlar” mavzusiga doir materialni mustahkamlash, o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini o‘stirish maqsadida mustaqil ish o‘tkaziladi. Mustaqil ish uchun quyidagi terma gaplardan foydalanish tavsiya qilinadi. 1. Shabada qo‘zg‘aldi, u jonga orom berdi. 2. P’olat botir yigit, uni hamma hurmat qiladi. 3. Avvalgi yig‘ilishga yig‘irma besh ota – ona qatnashgan edi, bu gal ham shuncha ota – ona qatnashdi. 4. Ko‘chalarning kesishgan joyida bolaxonali g‘isht uyli hovli bor, bu hovlini bobom qurdirgan. 5. Kishining ishi to‘g‘rilik bo‘lsa, bu uning eng yaxshi maqtovidir. (Navoiy) O‘quvchilar terma gaplarni ko‘chiradilar, olmoshlarni aniqlab, tagiga chizadilar. Olmoshlar qaysi so‘z turkumi o‘rnida kelganini ustiga yozadilar. Namuna : 1. Shabada qo‘zg‘aldi, u jonga orom berdi. 2. Avvalgi yig‘ilishga yig‘irma besh ota – ona qatnashgan edi, bu gal ham shuncha ota – ona qatnashdi. Mustaqil ishdan so‘ng og‘zaki bayon o‘tkaziladi. Buning uchun quyidagi matndan foydalanish tavsiya etiladi. O‘quvchilarning shoir Erkin Vohidovning bolaligi haqidagi matnni o‘qib chiqadilar. 1 shaxs birligidagi men olmoshini Erkin Vohidov oti va 3 shaxs birligidagi u olmoshi bilan almashtiradilar, matn mazmunini qayta hikoya qiladilar. Namuna: Ekin Vohidov 1936 yilning 28-dekabrida Farg‘ona viloyatidagi Oltiariq tumanida qishloq o‘qituvchilari oilasida tug‘ilgan. Otasini Oltiariqning o‘qimishli odamlaridan bo‘lgan deb eslashadi. Otasi tarix muallimi bo‘lgan. Urushning dastlabki yillarida urushga ketib bosh miyasida oskolka jarohati va o‘pka shamollash kasali bilan qaytib keldi. 1945 yilda o‘ttiz uch yoshida vafot etdi. Bir yildan so‘ng onasi ham dunyodan o‘tdi. Erkin Vohidov Toshkentda tog‘asi qo‘lida qoladi. Erkin Vohidov Toshkentdagi 18 Mannon Uyg‘ur nomidagi 22 –o‘rta maktabda o‘qidi. U bu maktabni 1956 yilda bitirdi. Og‘zaki bayondan so‘ng ijodiy ish topshiriladi. O‘qituvchi o‘quvchilarga olmoshlar ishtirokida to‘rta gap yozishni topshiradi. O‘quvchilar bu topshiriqni bajaradilar. Ko‘rsatish olmoslarini o‘rgatishni darslikda bu haqda berilgan ta`rif va qoidalarni bayon qilish bilan boshlash mumkin. Bunda o‘qituvchi ko‘rsatish olmoshlariga berilgan ta`rifni aytib, misollar keltiradi. Keyin ko‘rsatish olmoshlarini doskaga yozib, u ko‘rsatish olmoshi kishilik olmoshining III shaxs birligi bilan shaklan bir xil bo‘lishi, gapda ularni bir – biridan ma`nosida qarab farq qilish mumkinligi, u, bu, shu, o‘sha, olmoshlari jo‘nalish, o‘rin – payt, chiqish kelishigi bilan turlanganda, ularga bir N tovushi orttilishini aytadi. Ko‘rsatish olmoshlarini mustahkamlash, o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini o‘stirish maqsadida mustaqil ish o‘tkaziladi 7 . Buning uchun quyidagi terma gaplardan foydalanish mumkin. 1. Men ana shu gullarga suv quyayotgan edim. (Hakim Nazir) 2. Bunday chiroyli mashinani birinchi marta ko‘rishim. 3. Man shu asboblarni boshingga qo‘yib, hushyorroq bo‘lib yotasan (G‘ofur G‘ulom) 4. Men yana turib qochdim, yana o‘sha narvonda tirmashib, arang o‘zimni tomga yetkazib oldim. (G‘ofur G‘ulom) 5. Bu ovoz unga juda tanish tuyuldi. 6. Mana bularni ko‘tarib sen oldinroq boraver. 7. Shu qishloqda tug‘ildim. Shu yerda unib o‘sdim. (Z) 7 M. Xudoyberganova, M. Muxtorova. 3-sinfda ona tili darslari. — Т.: ,,O qituvchi", 2015.ʻ 19 2.2 . Fe’l mayllari, zamon shakllari va so‘z –gaplarni o‘rgatish jarayonida nutq o‘stirish Fe’l mayllari (mayl shakllari) ni o‘rgatishni darslik ustida ishlash bilan boshlash mumkin. Bunda o‘qituvchi o‘quvchilarga mayl shakllari: buyruq-istak mayli, shart mayli va xabar mayliga bo‘lib, o‘rzu- istakni, shart va xabar ma’nolarini bildirishni aytadi. Shundan so‘ng o‘qituvchi buyruq istak mayliga doir jadvalni taxtaga ilib buyruq –istak maylidagi fe’llar ish -harakat haqida buyruq, istak, maslahat, iltimos ma’nolarini bildirishi, 1-2-3- shaxs turli qo‘shimchalar bilan hosil bo‘lishini, ularning birlik va ko‘plikdagi farqini jadval asosida bayon qilinadi. Buyruq-istak maylini mustahkamlash, o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini o‘stirish maqsadida mustaqil ish o‘tkaziladi. Buning uchun ona tili 7q ad darsligidagi 148-mashdagi,foydalanish tavsiya etiladi. Namuna: 1. Men sizga bir voqeani so‘zlab beray. 2. Raximjon bu masalani yechsin. 20 Sen esa mana bu misolni ishlagin. O‘quvchilar mashqdagi uchinchi topshiriqqa asosan –ay, -gin, -sin, -aylik, -ing qo‘shimchalari yordamida bormoq, kelmoq fe’llari tuslaydilar. Mustaqil ishdan so‘ng darslikdagi 152 –mashq ishlanadi. O‘quvchilar o‘qituvchi rahbarligida terma gaplarni navbat bilan o‘qiydilar, ot-kesmlarning buyruq mayli qanday yasalishini izohlaydilar. Mashqdan so‘ng ijodiy ish o‘tkaziladi. O‘qituvchi o‘quvchilarga buyruq-istak maylidagi fe’llarni qatnashtirish to‘rtta gap yozishni topshiradi. Bu topshiriqni o‘quvchilar bajaradilar. Namuna: 1. Mashg‘ulotlarga kechikma. 2. Tirishqoqlik bilan aql. 3. Bilimlarni qunt bilan egalla ijodiy ishdan so‘ng kichik bayon o‘tkaziladi. Bayon uchun “ Alisher Navoiy” matnidan foydalanish tavsiya etiladi. Zamon shakillariqo‘shimchalarining imlosi va talaffuzini o‘rgatishni darslikda bu qo‘shimchalarining imlosi va talaffuziga doir materialni o‘quvchilarga tushuntirish bilan boshlash mumkin. O‘qituvchi –b, ib, -gan, -a, -y qo‘shimchalari haqida ma’lumot beradi. Zamon shakillari qo‘shimchalarining imlosi va talaffuzini mustahkamlash, o‘quvchilar nutqini o‘stirish maqsadida mustaqil ish o‘tkaziladi. Buning uchun darslikdagi 175-mashqdan foydalanish tavsiya etiladi. O‘quvchilar mashqdagi topshiriqqa asosan terma gaplarni o‘qib, qavsda berilgan qo‘shimchali o‘tgan zamon fe’lining bo‘lishsiz shakillarini bo‘lishli shakli bilan almashtirib ko‘chiradilar, ularning mazmun farqini tushuntiradilar. Namuna : 1. Mehri bu kitobni o‘qimagan. 2.Saidqosim bu yo‘ldan ko‘p o‘tgan emas. Mustaqil ishdan so‘ng ijodiy ish topshiriladi. Bunda darslikdagi 117-mashqdan foydalanish mumkin. O‘quvchilar mashq shartiga ko‘ra yasamoq, bukmoq, qazimoq fe’llaridan – yap qo‘shimchali hozirgi zamon shakli hosil qilib, ularni tuslaydilar. O‘quvchilar o‘qtuvchi rahbarligida terma gaplarni navbat bilan o‘qib, gap tarkibidagi tasdiq va inkor so‘zlarni aniqlab aytilar. Mashq ishlangach, ijodiy ish bo‘ladi. O‘qtuvchi o‘quvchilarga tasdiq va inkor so‘zlarni qatnashtirib gaplar tuzishni 21 topshiradi. 2.3.So‘z gaplarni o‘rgatishda nutq o‘stirish Maktabgacha va boshlang‘ich ta’lim davrida bolalarning nutqini o‘stirish, ularning so‘z boyligini kengaytirish, grammatik to‘g‘ri va ifodali gap tuzishga o‘rgatish muhim pedagogik vazifalardan biridir. Bolalar nutqining shakllanishi bosqichma-bosqich amalga oshadi va bu jarayonda o‘qituvchi yoki tarbiyachining metodik yondashuvi hal qiluvchi rol o‘ynaydi. So‘z va gaplarni o‘rgatishda qo‘llaniladigan metodikalar bolaning yosh xususiyatlari, individual rivojlanish darajasi va atrof-muhit omillarini hisobga olgan holda tanlanadi. Eng avvalo, bolalarda so‘zlarga nisbatan qiziqish uyg‘otish lozim. So‘zlar orqali ular atrof-muhitni anglaydilar, o‘z fikrini ifoda etadilar, savol beradilar va javob olishadi. Shuning uchun nutq o‘stirish ishlari har kuni, tizimli tarzda olib borilishi lozim. So‘z boyligini kengaytirishda birinchi navbatda predmetli va hayotiy tajribaga asoslangan o‘rgatish muhim o‘rin tutadi. Bola ko‘rgan, eshitgan, ushlagan narsasiga nisbatan ko‘proq va to‘g‘ri gapira oladi. Shuning uchun dars va mashg‘ulotlarda bolalar bilan birgalikda kuzatish ishlari, rasm asosida suhbat, predmetli o‘yinlar, rolli o‘yinlar, ertaklar, she’r va hikoyalar o‘qish, rasmlar asosida hikoya tuzish kabi metodlardan foydalaniladi. 22 Ayniqsa, rasm asosida gapirtirish bolalarning tasavvuri va nutqini uyg‘un rivojlantirishga xizmat qiladi. Har bir rasm voqelikning bir parchasi bo‘lib, u orqali bola predmet, harakat, rang, joy, vaqt, son kabilarni tushuna boshlaydi. Shu orqali so‘zlar o‘zaro bog‘lanib, gap hosil qiladi. Dastlab oddiy gaplardan boshlab, murakkab gap tuzishgacha olib boriladigan ishlarda o‘qituvchining sabr-toqati, izchilligi va metodik yondashuvi muhim. Gap tuzishga o‘rgatishda bolalarning grammatik shakllarni to‘g‘ri qo‘llashi, gapni to‘liq va mazmunli ifoda etishi ustida ishlanadi. Masalan, “bola yugurdi” degan gapdan boshlab, “kichkina bola hovlida quvonib yugurdi” kabi murakkablashtirilgan gaplar tuzdiriladi. Shu orqali bolalar aniqlik, izchillik va ifodaviylikka o‘rgatiladi. Nutq o‘stirish mashg‘ulotlarida bolalarning faolligi ustuvor hisoblanadi. Ular ko‘proq gapirsin, fikr bildirsin, javob bersin, savol bersin – aynan shunday faol ishtirok orqali nutq o‘sadi. Shuning uchun har bir mashg‘ulot interaktiv usullar asosida tashkil qilinishi lozim. Jumladan, savol-javob, muhokama, bahs, rolli sahnalashtirish, dramatizatsiya, mantiqiy davom ettirish, hikoya tuzish, o‘z fikrini aytish kabilar samarali natijalar beradi. So‘z va gaplarni o‘rgatishda fonetik, leksik, grammatik va pragmatik komponentlar birgalikda rivojlantiriladi. Fonetik komponent orqali talaffuz aniqligi ustida ishlanadi. Leksik komponent orqali so‘z boyligi ortadi. Grammatik komponent orqali gap tuzish, so‘zlarni o‘zaro bog‘lash malakasi rivojlanadi. Pragmatik komponent orqali esa bolaning nutqiy vazifani tushunishi va unga mos tarzda javob bera olishi shakllanadi. Bu komponentlarning uyg‘un ishlashi uchun darslar rejalashtirilgan, bosqichma-bosqich, natijaga yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak. Boshqa tarafdan, bolalar uchun yaqin va qiziqarli bo‘lgan mavzular asosida nutqni o‘stirish tezroq natija beradi. Masalan, “mening oilam”, “mening uyim”, “tabiatda”, “maktabda”, “do‘stlarim”, “hayvonot olami” kabi mavzular orqali bola o‘z his- tuyg‘ularini so‘zlar orqali ifoda etishga harakat qiladi. Bu jarayonda o‘qituvchi bolaning har bir gapini diqqat bilan eshitishi, u bilan muloqotda bo‘lishi, noto‘g‘ri 23 gaplarni muloyimlik bilan tuzatishi, to‘g‘ri gaplar uchun rag‘bat berishi kerak. Aynan rag‘bat orqali bolada nutqqa ishtiyoq, o‘z fikrini bemalol aytish qobiliyati shakllanadi. Nutq o‘stirish metodikasining yana bir muhim jihati – mustahkamlash va takrorlashdir. Har qanday so‘z yoki gap bir martalik o‘rganish bilan mustahkamlanmaydi. Uni turli kontekstlarda qayta-qayta qo‘llash, mashq qilish, hikoya ichida ishlatish, dramatizatsiyalash orqali ongli ravishda o‘zlashtirishga erishiladi. Shu sababli, o‘qituvchi mashg‘ulotlarni ketma-ketlikda, turli shakllarda tashkil etishi lozim: ertalabki suhbat, mavzuli mashqlar, ertak aytish, mustaqil hikoya tuzish, tajriba asosida suhbat qurish va boshqalar. Shuningdek, zamonaviy metodlardan foydalanish – axborot texnologiyalaridan foydalanish, audio-matnlar, animatsiyalar, vizual taqdimotlar orqali bolalarning e’tiborini jalb qilish, tushunishni osonlashtirish imkonini beradi. Bu vositalar bolalarda eshitish, ko‘rish va tushunish orqali so‘z va gaplarni puxta o‘zlashtirishga xizmat qiladi. So‘z va gaplarni o‘rgatish orqali bolalarning nutqi o‘sadi, ularning dunyoqarashi kengayadi, fikrlashi faollashadi. Har bir bola nutq orqali o‘zini anglaydi, atrofdagilar bilan muloqotga kirishadi, jamiyatda o‘z o‘rnini topadi. Shuning uchun nutqni o‘stirish ishlari izchil, tizimli, metodik asosda olib borilishi shart. Bahor o‘zining iliq nurlari bilan yer yuzini uyg‘otdi. Daraxtlar asta-sekin kurtak yozib, ko‘kargan yaproqlar bilan bezandi. Bog‘-rog‘lar qushlarning sayrashi bilan yanada go‘zallashdi. Osmonda quyosh charaqlab, yerga iliqlik bag‘ishladi. Qorlar erib, soylar shovullab oqdi. Bolalar hovlilarda quvnoq o‘yinlar o‘ynay boshladilar. Ular tabiatdagi o‘zgarishlarni hayrat bilan kuzatdilar. Har kuni tongda quyosh nur sochib chiqadi. Odamlar erta bilan uyg‘onib, yangi kunga tayyorlanadilar. Dala ishlari boshlab yuboriladi. Dehqonlar yerga urug‘ sepib, yaxshi hosil kutadilar. Qishloq hayoti jonlanadi. Har bir inson mehnat qiladi, tabiat bilan uyg‘un yashashga harakat qiladi. Maktab o‘quvchilari esa sinflariga qaytib, bahorgi fasl haqida darslar o‘rganadilar. Ular tabiatdagi o‘zgarishlarni rasmga tushiradilar, she’rlar yodlaydilar. 24 O‘qituvchilar bolalarga yangi so‘zlar, ifodali gaplar o‘rgatadilar. Har bir so‘z, har bir gap bolaning nutqini o‘stiradi, uni fikrlashga undaydi. Bahor – yangilanish fasli. U insonlarga umid, quvonch, mehnatga bo‘lgan ishtiyoq baxsh etadi. Tabiat uyg‘ongan sari, inson qalbi ham nurga to‘ladi. Shunday qilib, bahor har bir yurakda iliq tuyg‘ular uyg‘otadi. Quyoshli qishloqda har tong iliq nur bilan boshlanardi. Hali tong otmasidan, osmon qizg‘ish rangga kirar, qushlar sekin-asta sayray boshlardi. Ana shunday tonglarning birida, kichkina Bolaqush har doimgidek erta uyg‘ondi. Uning oynasi orqali kirgan quyosh nuri xona ichini yorug‘lik bilan to‘ldirgan edi. Bolaqush ko‘zlarini ohista ochdi-da, o‘zining kichkina yotoqchasidan sakrab tushdi. U bugun alohida quvonch bilan uyg‘ongan edi, sababi bobosi bilan dala bo‘ylab sayr qilishga va’da berilgan edi. Bolaqush yuzini yuvib, nonushtaga o‘tirdi. Onasi unga iliq sut va yangi tandir non berdi. U ishtaha bilan nonushta qilib bo‘lgach, tashqariga yugurib chiqdi. Quyosh allaqachon osmonda baland ko‘tarilgan, havo esa bahor iliqligida edi. Ko‘chada begona tovush yo‘q, faqat qushlarning sayrashi, uzoqdan eshitilayotgan sigirlarning muvozali ovozlari eshitilardi. Qishloq hayoti shunday – tinch, osoyishta, lekin mehnatga to‘la. Bolaqush bobosining hovlisiga kirdi. Bobosi allaqachon uyg‘ongan, qo‘lidagi paxta ko‘ylakni kiyib, aravani tayyorlab turgan edi. U Bolaqushni ko‘rib, mehr bilan jilmaydi. – "Keling, nabiram, bugun biz bilan borasiz, yerga kartoshka ekamiz," – dedi. Bolaqush juda quvondi, sababi bu uning uchun katta sarguzasht edi. U bobosi bilan aravaga o‘tirdi. Aravani eshak tortardi. Yo‘l bo‘ylab ular qishloqning chekkasidagi dalalarga yetib kelishdi. Hamma yerlar yashil, g‘o‘za nihollari chiqqan, gullar ochilgan. Tabiat uyg‘ongan, bahor nafasi har tomonda sezilardi. Bobosi unga yer qanday shudgor qilinishini, urug‘ qanday sepilishini, tuproq qanday tekislanishini ko‘rsatdi. Bolaqush bu jarayonni katta qiziqish bilan kuzatdi, ba’zida o‘zi ham harakat qilib ko‘rdi. Bobosi unga har harakatda sabr va e’tibor kerakligini tushuntirdi. 25 Kunning ikkinchi yarmida ular hovliga qaytishdi. Onasi allaqachon dasturxon yozib qo‘ygan, ovqat tayyor edi. Dasturxon ustida yangi pishirilgan osh, sabzavotlar, qatiq va mevalar bor edi. Hamma jam bo‘lib, quvonch bilan ovqatlandi. Bolaqushning yuzida charchoq, ammo mamnunlik aks etgan edi. Bobosi unga bugungi mehnat haqida so‘zlab berdi: har bir inson kichik yoshidan boshlab yerga, mehnatga hurmat bilan qarashi kerakligini uqtirdi. Bolaqush bu so‘zlarni yuragiga mixlab oldi. Kechga yaqin havo yana salqinlashdi. Quyosh ufq ortiga cho‘kdi, osmon asta-sekin qoraya boshladi. Qushlar yana sayray boshladi, lekin bu safar sayrashlari osoyishtalikni ifoda etardi. Bolaqush bugun juda ko‘p narsa o‘rgandi. U mehnatning qadrini bildi, tabiatga e’tibor bilan qarash kerakligini tushundi. Tun yengil shamollar bilan qishloq ustidan yurib o‘tdi. Oy chiqdi, osmon yulduzlar bilan to‘ldi. Bolaqush yotoqqa yotarkan, yuragi to‘la taassurotlar bilan to‘ldi. U ertangi kunni sabrsizlik bilan kutardi, chunki har tong yangi kashfiyot, yangi tajriba, yangi hayot saboqlari bilan kelardi. 2.4. O‘quv jarayonida interfaol usullar va pedagogik texnologiyalarni qo‘llash O‘quv jrayonida interfaol uslublar va pedagogik texnologiyalarni qo‘llash uslubiyoti hozirgi kunda innovatsion texnologiyalar, interfaol uslublarning soni juda ko‘payib ketgan. Ularning ta’lim muassasalarida keng tarqalganlari, o‘qitiladigan aniq fan va predmetlarda qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan ba’zi pedagogik texnologiyalar va interfaol uslublarning foydalanish uslubiyotini keltiramiz. “Zizama – zina” texnologiyasi Texnologiyaning maqsadi. Talaba (yoki o‘quvchi)larni erkin, mustaqil va mantiqiy fikrlashga, jamoa bo‘lib ishlashga, izlanishga, fikrlarni jamlab ulardan nazariy va amaliy tushuncha hosil qilishga, jamoaga o‘z fikri bilan ta’sir eta olishga, uni 26 ma’qullashga, shuningdek mavzuning tayanch tushunchalariga izoh berishda egallagan bilimlarini qo‘llay olishga o‘rgatish. “Charxpalak”texnologiyasi Texnologiyaning maqsadi. Talaba (yoki o‘quvchi)larni dars jarayonida mantiqiy fikrlash, o‘z fikrlarini mustaqil ravishda bayon eta olish, o‘zlarini baholash, yakka va guruhlarda ishlashga, boshqalar fikriga hurmat bilan qarashga, ko‘p fikrlardan keraklisini tanlab olishga o‘rgatish. “Bumerang” texnologiyasi Texnologiyaning maqsadi. O‘quv jarayoni moboynida tarqatma materiallarni t alaba (yoki o‘quvchi)lar tomonidan yakka va guruh holatida o‘zlashtirib olishlari hamda suhbat – munozara va turli savollar orqali tarqatma materillardagi matnlar qay darajada o‘zlashtirilganligini nazorat qilish va baholash. O‘quv jarayoni moboynida har bir talaba tomonidan o‘z baholarini egallashiga imkon yaratish. Ushbu texnologiyani qo‘llagan o‘qituvchilar o‘z o‘quv predmetlari mavzusi yoki erkin mavzu asosida quyidagi mazmundagi matnlardan foydalangan holda o‘qitish va tarbiyalash jarayonini tashkil etishgan. Masalan, 1.Mavzu: “Gullar va ularning tarixi, hayotdagi ahamiyati. Tarqatma materiallar: 1-guruhga –Gullar qachondan beri o‘stiriladi? 2-guruhga –Ayrim xalqlarda gullarning ahamiyati. 3-guruhga –Atirgullarning ramziy ma’nosi haqida? 4-guruhga – Misrliklar uchun nilufar guli nima ma’noni anglatadi? 2. Mavzu: “Sharqona muomala odobi” Tarqatma materiallar: 1-guruhga – Ustozlarni hurmatlash bayoni 2-guruhga – Qarindosh – urug‘lar o‘rtasidagi muomala odobi 3-guruhga – Quni – qo‘shnilar o‘rtasidagi muomala odobi 4-guruhga – Do‘stlar o‘rtasidagi muomala odobi 27 “Muloqot” texnologiyasi Texnologiyaning maqsadi. Tanlangan mavzu, muammo asosida talabalarning fiklarini hamda ushbu mavzuga bo‘lgan munosabatlarini aniqlash, mustaqil holda umumiy bir fikrga kelishlariga va to‘g‘ri xulosa chiqarishlariga yordam berish, erkin holda bahslashishlariga sharoit yaratish, muloqotga kirishish va muloqot qila olishga o‘rgatish. XULOSA Umum ta`lim maktablarida ona tili darslarida o‘quvchilar nutqini o‘stirishga, tafakurini rivojlantirishga alohida ahamiyati berish talab etilmoqda. Shu kunga qadar o‘quvchilar so‘z boyligi oshirish, og‘zaki va yozma nutqini o‘stirishga doir besh-olti nomzodlik dissertatsiyasi yoqlandi, xolos. Respublikamizda 1969-yilda nutq madaniyatiga bag‘ishlangan konfrensiya o‘tkazilgan bo‘lsa ham, bu anjumanda nutq madaniyatini rivojlantirishga doir nazariya masalalar muhokama qilinib, konfrensiya materialini ilmiy to‘plam sifatida nashr qilish bilan kifoyalanilgan. Hozirgi kunga qadar maktab o‘quvchilarning nutqini o‘stirishga bag‘ishlangan sanoqli metodik qo‘llanma va tavsiyalar yaratilgan, xolos. Shu sababli Ona tili “darslarida o‘quvchilar 28 nutqini o‘stirish” mavzusida metodik qo‘llanma yaratishga kirishdik. Metodik qo‘llanma nutq madaniyati va o‘quvchilar nutqini o‘stirishga bag‘ishlangan materiallardan foydalandik, ularga munosabatini bildirdik. Qo‘llanma ona tili darslikning “Morfologiya va imlo” bo‘limining “Olmosh uning ma`no turlari” , “Yordamchi turlar “ko‘makchi, bog‘lovchi, yuklama, ularning ma`no turlari “Fe`l uning zamonlari, mayllari “, “Zamon shakli “, “Zamon shakli”, “ Zamon shakli ma`nolari”, “ Ot-kesimi zamon shakli”, “Kesimlik so‘zlari”, “So‘z gaplar “ - “ Modal so‘z –gaplar “, “ Undov so‘z- gaplar” , “ Tasdiq va inkor so‘zlarni “ o‘rganish jarayonida o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqni o‘stirish, tafakkarini rivojlantirishni turli metod va usullarda- darslik ustida ishlash, savol va javob, o‘qituvchining bayoni, suhbat usullarida bayon qildik. Tadqiqot ishida olmosh, yordamchi so‘zlar, ko‘makchi, bog‘lovchi, yuklama, fe`l, ot- kesim zamon shakillari, kesimlikso‘zlar, modal so‘z gaplari, undov so‘z gaplari, tasdiq va inkor so‘z gaplarga doir materiallarni mustahkamlash, o‘quvchilar nutqini o‘stirish maqsadida mustaqil ish, og‘zaki va yozma mashqlar, og‘zaki bayon, ijodiy ish, ta`limiy diktant, kichik bayon va kichik insho kabi ish turlaridan foydalandik. Metodik qo‘llanma 7-sinfda ona tili o‘qitish sifatini yaxshilashga yordam beradi.Shunday qilib, ona tilidan ta'lim mazmuni o‘quv topshiriqlarida ham o‘z ifodasini topadi. O‘quvchilarning o‘quv-bilish faoliyatini faollantirishda ularning imkoniyatlari b е nihoya katta. O‘quv topshiriqlarining sharti o‘quvchilar faoliyatini faollashtirishning muhim vositassidir. Topshiriq sharti o‘quvchilarni qiziqtirsagina, uni bajarish jarayonida faoliyat faol bo‘ladi. Topshiriqning mat е riali faollikni qo‘zg‘atuvchi yana bir el е m е ntidir. O‘quv mat е rialining t е matik rang-barangligi, o‘quvchilarning til muhiti va o‘lka talablariga muvofiq tushishi ularning faolligini oshirishga katta ta'sir ko‘rsatadi. Ona tili darslarida faqat standart topshiriqlar bilan ch е garalanib qolmay, balki nostandart topshiriqlardan ham unumli foydalanishga ko‘proq zarurat s е zilmoqda. Nostandart topshiriqlar o‘quvchilarning fikrlash 29 faoliyatini kuchaytiradi, uni bajarishga bo‘lgan ishtiyoqini oshiradi. Bu esa faollikni ta'minlashning muhim omilidir. Dars jarayonida olib boriladigan o‘yinlarning qiziqarli va mavzuga oid bo‘lishi o‘quvchilarning darsda faol ishtirok etishiga olib k е ladi. Ona tili darslari mazmunini takomillashtirish va uni o‘quvchilarning o‘quv-biluv faoliyatini faollashtiradigan muhim manbaga aylantirish choralaridan yana biri fan ichidagi fan va fanlararo bog‘lanish imkoniyatlarini k е ngroq ishga solishdir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Karimov I. Til elni birlashtirishi lozim. 1989 yil 25 oktabr. 2. Karimov I. Ilm fan imkoniyatlaridan to‘laroq foydalanaylik. O‘zbekiston Fanlar akademiyasida bo‘lib o‘tgan uchrashuvda so‘zlangan nutqdan. 1989 yil 28 noyabr. 3. Abduraimova . M. Ona tili darslarida o‘quvchilar nutqini ko‘makchili birikmalar bilan boyitish. « O‘qituvchi », Toshkent. 1985. 4. A`lamova. M.G. Do‘stxo‘jayeva N. O‘quvchilarning yozma nutqini rivojlantirishda bayonning ahamyati. Ta`lim bo‘g‘inlarida ona tili o‘qitish mazmunini yangilash asoslari 26-27 bet. 30 5. Baqaxonova SH. So‘z yasalishi darslarini o‘tishda o‘quvchilarning lug‘at boyligini oshirish. Ta`lim jarayonida so‘z boyligini oshirishning asosiy omillari. «O‘qituvchi» 46-bet. 6. Begmatova X. Hadislar, hikmatli so‘zlar va o‘yinlar orqali nutq o‘stirish. Ta`lim jarayonida so‘z boyligini oshirishning asosiy omillari «O‘qituvchi», Toshkent. 1995, 46-bet 7. Ziyodullayev G. Ona tili mashg‘ulotlarida o‘quvchilarning lug‘at boyligini oshirishda sinonimlardan foydalanish. Ta`lim jarayonida so‘z boyligini oshirishning asosiy omillari 8. Inagamova P . Развитие речи школников в связи с изучением врелип узбекского глагола. Афтореферат канд диссертатцим . Ташкент 1974. 9. Muhiddinova X. Fe’l shakillarini o‘rganishda o‘quvchilarni nutqini o‘stirish. Maktabda o‘zbek tili va adabiyot o‘qitishni takomillashtirish masalalari to‘plami. O‘z PFITI. Toshkent 1982. 10. Muhiddinova X Kelasi zamon fellarini o‘rganish jarayonida o‘quvchilar nutqini o‘stirish. O‘zbek tili va adabiyot o‘qitish metodikasini takomillashtirish. O‘z PFITI 11. Nizomov T. Tarixiy atamalar vositasida o‘uvchilar nutqini o‘stirish. Ta`lim jarayonida so‘z boyligini oshirishning asosiy omillari. « O‘qituvchi », Toshkent. 73- bet. 12. Ravshanov M. Ona tili darslarida sistem- semantik masdshqlar bajarish jarayonida o‘quvchilar nutqini o‘stirish. Ta’lim jarayonida so‘z boyligini oshirishning asosiy omillari. «O‘qituvchi », Toshkent. 76-77- bet . 13. Pomonova T.U Анализ текста как средства развитие речи учашихся.«Русский язык в школе» 1989. 14. Sayfullayev A.R Ona tili darslarida nutq o‘stirish / 5-sinf materiali asosida/ metodik qo‘llanma, Toshkent 1998. 31 15. Sayfullayev A.R Ona tili darslarida nutq o‘stirish / 6-sinf materiali asosida/ metodik qo‘llanma, Toshkent 1998. 32

Ona tili darslarida o‘quvchilar so‘z boyligini nutqiy vaziyatlar orqali oshirish usullari mavzusiga oid ma'lumotlar kiritilgan, bemalol xarid qilishingiz mumkin

Купить