Ona tili darslarida o‘quvchilar so‘z boyligini nutqiy vaziyatlar orqali oshirish usullari

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
ALISHER NAVOIY NOMIDAGI
TOSHKENT DAVLAT O‘ZBEK TILI VA ADABIYOTI UNIVERSITETI
SIRTQI TA’LIM YO‘NALISHI MASOFAVIY TA’LIM KAFEDRASI
    Himoyaga tavsiya etaman
Masofaviy ta’lim fakultet dekani
f.f.f.d., dots. A.Ruziyev_________  
‘____’ ____________
     “Ona tilini o‘qitish metodikasi” fanidan “ Ona tili darslarida o‘quvchilar so‘z boyligini
nutqiy vaziyatlar orqali oshirish usullari ” mavzusida yozgan
                                               KURS ISHI
                                                                  Bajardi:  409 -guruh talabasi
                                                                   Zoirov Baxodir
                                                                   Qabul qildi:
                                                                  Masofaviy ta’lim kafedrasi
                                                                  o qituvchisiʻ
                                                                    _______________________
Himoyaga   tavsiya   etildi.
Masofaviy   ta’lim   kafedra
mudiri                                 J.Xudoyberdiyev
                                                    TOSHKENT – 2026
1 Talabaning F.I.SH.   Zoirov Baxodir
Sirtqi ta’lim yo‘nalishi  4- kurs  409 - guruh
Fan nomi:  Ona tili o‘qitish metodikasi
Kurs  ishi  mavzusi:   “Ona  tili   darslarida o‘quvchilar  so‘z  boyligini  nutqiy vaziyatlar
orqali oshirish usullari”
                        Kurs ishi bo‘yicha komissiya xulosasi
______________________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
__________________________________________________________ ____
______________________________________________________________
Himoya qilgan sana:  __/__/_____ Komissiya raisi  _______  ______________
A’zolar:
________________________  __________
________________________  __________
________________________  __________
2                                                                         MUNDARIJA  
KIRISH ……………………………………….……………………………………3    
I   BOB.   ONA   TILI   DARSLARIDA   O‘QUVCHI   SO‘Z   BOYLIGINI   VA
NUTQINI O‘STIRISH USULLARI
1.1.   Ona   tili   darslarida   nutq   o‘stirish   tamoyillari   haqida……....
……………………….7
1.2.Nutq   -   o‘quvchilarning   faol   va   mustaqil   fikrlashlarini   shakllantiruvchi   asosiy
manba sifatida………………………………………………………………………..16
II BOB. O‘QUVCHILARINING NUTQINI O‘STIRISHDA 
INTERFAOL VA PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARNI QO‘LLASH
2.1 . “Olmosh” so‘z turkumini o‘rgatish jarayonida nutq o‘stirish............................... 22
2.2.  Fe’l mayllari, zamon shakllari va so‘z –gaplarni o‘rgatish jarayonida nutq 
o‘stirish……………………………………………………………………………….25
2.3.   So‘z   gaplarni   o‘rgatishda   nutq
o‘stirish……….....................................................27
2.4. O‘quv jarayonida interfaol uslublar va 
pedagogik   texnologiyalarni
qo‘llash.............................................................................32
XULOSA …………………………………….............................................................34
FOYDALANILGAN   ADABIYOTLAR   ……………...………………..................36
3                                                                                                                                 KIRISH  
              Mavzuning dolzarbligi .“Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun va Kadrlar tayyorlash
milliy   dasturida   ko‘rsatilganidek   yosh   avlodni   jismonan   sog‘lom,   ma’naviy   yetuk,
yuksak   ma’naviyatli   barkamol   avlod   etib   tarbiyalashda   barcha   ta’lim   sohalari   kabi
ona   tili   va   boshlang‘ich   ta’limning   ham   muhim   ahamiyati   bor.   Chunki
o‘quvchilarning   ma’naviy   kamol   topishi   ana   shu   davrdan   e’tiboran   shakllanadi.
Shunday   ekan,   o‘quvchilar   tafakkurini   shakllantirishda   ta’lim   va   tarbiyaning   o‘rni
muhimdir.   Zero,   Prezidentimiz   I.A.Karimov   ta’kidlaganidek:   “Ma’naviyatni
shakllantirishga   bevosita   ta’sir   qiladigan   yana   bir   muhim   omil   –   bu  ta’lim   –   tarbiya
tizimi   bilan   chambarchas   bog‘liqdir.   Ma’lumki,   ota-bobolarimiz   qadimdan   bebaho
boylik bo‘lmish ilmu-ma’rifat, ta’lim va tarbiya inson kamoloti va millat ravnaqining
eng  asosiy   sharti   va  garovi   deb   bilgan”1-   deganida   ham   ta’lim   va  tarbiyaning   inson
ma’naviyatidagi   o‘rniga   to‘xtalgan   desak   mubolag‘a   bo‘lmaydi.   Ayniqsa,
umumta’lim   maktablari   o‘quvchilarining   ma’naviyat   kamolotini   o‘stirish,   ularni
mustaqil   fikrlashga   o‘rgatishda,   nutq   o‘stirish   va   noannanaviy   dars   o‘tishning   o‘rni
beqiyosdir.   Biz   ko‘pgina   misollarda   so‘zlardan   va   interfaol   uslublar   va   pedagogik
texnologiyalardan   foydalanishni   ham   nazariy   ham   amaliy   jihatdan   yoritdik.   Chunki
har bir inson, ayniqsa, talaba va o‘quvchilar shaxsning ismini, predmetning nomini (ot
so‘z turkumi orqali), rangini va sifatini (sifat so‘z turkumi), sonini va sanog‘ini (son
so‘z   turkumi   orqali),   harakarini   va   holatini   (fe’l   so‘z   turkumi   orqali)   aniqlaydi.
Shuningdek,   gapda   ravish,   olmosh   hamda   yordamchi   so‘z   turkumlarining   o‘z   va
muhim   o‘rni   bor.   Bular   esa   nutq   o‘stirishda   bevosita   ishtirok   etadi.   Bu   esa
ishimizning dolzarbligini belgilaydi. 
4                 Ishning   maqsad   va   vazifalari.   Leksikologiya   so‘zlarni   o‘rganuvchi   alohida
bo‘limdir.   So‘zlar   va   ularning   ma’nolari   imlo   va   izohli   lo‘g‘atlarda   aks   etadi.
So‘zlarni   yaxshi   bilgan   o‘quvchi   o‘z   nutqida   undan   keng   va   samarali   foydalanadi.
Morfologiya   so‘zlarning   grammatik   ma’nolarini   ifodalovchi   grammatik   shakllarni
o‘rganuvchi bo‘limdir. 
       Morfologiya atamasi grekcha morfe (shakl) va logos (so‘z, fan) so‘zlaridan paydo
bo‘lgan.   Hozirgi   o‘zbek   adabiy   tilini   mustaqil   va   yordamchi   so‘z   turkumlarisiz
tasavvur   qilish   mumkin   emas:   so‘z   turkumlari   milliy   tilning   tarkibi   va   uzviy   qismi
hisoblanadi. Ot so‘z turkumi narsa-buyum, shaxslarni yoki joy nomlarini bildiradigan
so‘zlardan   iborat   bo‘lsa,   sifat   so‘z   turkumi   predmetning   belgisini   bildiradi.   Sonning
nomini, narsa-buyumning son-sanog‘ini, tartibini son so‘z turkumi bildirsa, gap ichida
ot,   sifat,   son,   ravish,   ba’zan   so‘z   birikmasi   gap   o‘rnida   qo‘llana   oladigan,   aniq
lug‘aviy   ma’noga   ega   bo‘lmagan   so‘zlar   olmosh   orqali   ifodalansa,   predmetning
harakatini   fe’l   orqali   bilib   olinsa,   ish-harakat   va   holatning   belgisini   ravish   orqali
aniqlanadi.   Shuningdek,   gaplarni,   badiiy   asarni   hamda   she’rlarni   yordamchi   so‘z
turkumlari: ko‘makchi, bog‘lovchi va yuklamasiz tasavvur etib bo‘lmaydi. Ishimizda
olmosh so‘z turkumi yordamchi so‘zlar, fe’l so‘z turkumi va so‘z gaplarni o‘rganish
jarayonida o‘quvchilar nutqini o‘stirishga alohida e’tibor qaratdik. Matnlarni izohlab,
so‘zlarning   o‘z   o‘rnida   ishlatilishini   o‘quvchilarga   tushuntirish,   tahlil   qilish   va   shu
asosida   o‘quvchilarni   fikrlash   qobiliyatini   va   nutqini   o‘stirish   ishimizning   bosh
maqsadini belgilaydi. 
                      Mavzuning   o‘rganilish   darajasi   va   ilmiy   yangiligi .So‘zlar   va   ularning
ishlatilishi   yuzasidan   olib   borilgan   tadqiqot   ishlarida   turli   -   tuman   fikr   mulohazalar
bayon   etilgan.   O‘zbek   tilida   so‘zlarning   nutq   o‘stirish   jarayonida   ishlatilishi   va
qo‘llanishi   borasida   tadqiqot   ishlari   qilingan   bo‘lsada,   biz   uni   yanada   chuqurroq
tadqiq   etishga   harakat   qildik.   Shu   boisdan   ham   biz   ushbu   mavzuni   tanladik   va
bilimimiz doirasida uni tahlil qilishga harakat qildik. Mavzuni  tahlil qilish jaryonida
Sh.Shoabduraxmonov,   G‘.Abduraxmonov,   U.Tursunov,   Sh.Rahmatullayev,
5 M.Asqarova,   A.G‘ulomov,   H.Ne’matov,   N.Mahmudov,   B.Mengliyev,   O.Bozorov,
M.Qurbonova, G‘.Sayfullayeva, M. Abduraimova, M. A’lamova, Sh. Baqaxonova, X.
Muxiddinova   kabi   tilshunos   olimlarning   ilmiy   nazariy   fikrlari   va   tadqiqotlariga
tayandik.  
                 
I   BOB.   ONA   TILI   DARSLARIDA   O‘QUVCHI   SOZ   BOYLIGINI   O‘STIRISH
USULLARI
1.1.   Ona   tili   darslarida   nutq   o‘stirish   tamoyillari   haqida   ma’lumot
          Maktab o‘quvchilarining nutqini o‘stirishga alohida ahamiyat berib kelinmoqda.
Ona tili darslarida o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini o‘stirishda kichik-kichik
parchalarni o‘qish, ifodali o‘qish, maznunini o‘zlashtirish, hikoya qildirish va yozma
ish   turlari:   diktant,   bayon   va   inshodan   foydalaniladi.   Maktablarda   o‘quvchilarning
savodxonligini aniqlash uchun tekshiruv diktant, tekshiruv bayon va tekshiruv insho,
og‘zaki   va   yozma   nutqini   o‘stirish,   tafakkurini   rivojlantirish   uchun   dars   jarayonida
o‘tkaziladigan   har   xil   mashqlar   bilan   birga,   ta’limiy   diktantlar,   shuningdek,   maxsus
darslar – ta`limiy bayon va ta`limiy insho darslari ham o‘rkazilib kelinmoqda 1
.  
               “O‘zbek tili  nutq madaniyatiga oid masalalar” nomli  to‘plam  o‘zbek  tili  nutq
madaniyatiga   bag‘ishlangan   birinchi   respublika   tilshunoslik   konferesiyasi
materiallarini   qamrab   oladi.   Konferensiya   1990-   yil   27-29   may   kunlari   Toshkentda
O‘zbekiston fanlar akademiyasida bo‘lib o‘tdi. To‘plamga konferensiyada tinglangan
ma’ruzalar   va   so‘zga   chiqqan   o‘rtoqlarning   materiallari   kiritilgan.   1991-yilning   12-
13-aprelida   Samarqand   shahrida   “O‘zbek   tilini   o‘rganish   va   o‘qitishni   qayta   qurish
hamda   takomillashtirishning   dolzarb   masalari”,   1993-yilning   8-9-aprelida   Qarshi
sharida   “Ta`lim   bo‘g‘inlarida   ona   tili   o‘qitish   mazmunini   yangilash   asoslari”,   1995-
yilning   7-8   aprelida   Jizzax   shahrida   “Ta`lim   jarayonida   so‘z   boyligini   oshirishning
asosiy omillari”, 1997-yilning 11-12- aprelida Toshkent shahrida “Ta`lim jaroyonida
1
 . A. G'ulomov. Ona tili o'qitish prinsiplari va metodlari. - Т.:
„O'qituvchi",2020
6 matn   ustida   ishlashning   asosiy   omillari”ga   bag‘ishlangan   o‘zbek   tili   doimiy
anjumanining   to‘rtinchi   yig‘ini   bo‘lib,   unda   193   maruza   o‘qilgan.   Bundan   tashqari
1999, 2001, 2003, 2005, 2007, 2009, 2011 yillarda ham o‘zbek tili doimiy anjumani
yig‘ilishlari   bo‘lib   o‘tgan.   Ulardagi   mingdan   ortiq   ma’ruzalar   ona   tilimizni
rivojlantirishga bag‘ishlangan.   O‘zbek tili doimiy anjumaning IV yig‘inida o‘qilgan
ma`ruzalar   haqida   1998-yilda   nashr   etilgan .   “Ona   tili   darslarida   nutq
o‘stirish” nomli metodik qo‘llanmada ma`lumot berilgan. 1999-yilning 29-30-aprelida
Buxoro   shahrida   “Ta`lim   jarayonida   nutq   madaniyatini   takomillashtirish   masalalari”
ga   bag‘ishlangan   o‘zbek   tili   doimiy   anjumanining   B.   Qosimova   “5   sinfda   sinov
dasturi asosida  o‘qiyotgan o‘quvchilar nutqini iboralar bilan boyitish”, A. G‘ulomov
“Ona   tili   mashg‘ulotlariga   o‘quvchilarning   og‘zaki   nutqini   rivojlantirish
imkoniyatlari”,   Sh.   Shokirova,   D.   Boysunova   ona   tili   “ Sinov   darsliklarida   nutq
o‘stirish   tamoyillari”,   R.   Boborahmatova,   G.   Matnazarova   “5-sinfda   “Fonetika”ni
o‘rganishda   o‘quvchilarning   og‘zaki   nutqi   ustida   ishlash”,   S.   Xo‘jayeva   “Ona   tili
darslarida   xalq   maqollari   orqali   o‘quvchilarning   og‘zaki   nutqini   o‘stirish”,   Z.
Matqulieva   “ Ona   tilidan   sinov   darsliklari   asosida   ishlash   jarayonida   o‘quvchilar
nutqini   rivojlantirish”,   D.   Ortiqova   “ Ona   tili   darslarida   o‘quvchilar   nutqini   o‘stirish
usullari”,   G.   Xudoyberganova   “Ona   tili   darslarida   o‘quvchilarning   og‘zaki   nutqini
o‘stirish   usullari”,   X.   Qambarov,   D.   Shodmonova   “ O‘quvchilar   nutqidagi   sheva   va
kasb- hunarga xos so‘zlar ustida ishlash usullari”, D. Yo‘ldosheva, M. Baqoxo‘jayeva
“O‘quvchilar   nutqini   o‘stirishda   talaffuzi   yaqin   so‘zlardan   foydalanish”,   X.
Abdullayev   “ Ona tili darslarida o‘quvchilarning og‘zaki nutqini o‘stirish usullari’ ,   F.
Rahmatova   “Leksikalogiya   bo‘limini   o‘rganishda   o‘quvchilar   nutqi   ustida   ishlash
omillari”,   S.   Safarova   “Fe’lning   ma’noviy   guruhlari”   mavzusini   o‘rganishda
o‘quvchilar   nutqi   ustida   ishlash,   A.   Sayfullayeva   “Ona   tili   darslarida   o‘quvchilar
nutqini   o‘stirishning   metodik   asoslari”,   Sh.   Safarova   “ Matn   –nutqni   rivojlantirish
7 vositasi”, Z. Yunusova “Ona tili darslarida o‘quvchilar nutqini o‘stirish” mavzularida
ma’ruza qilganlar 2
.  
                  Maktab   o‘quvchilarning   og‘zaki   va   yozma   nutqini   o‘stirish,   tafakkurini
rivojlantirishga bag‘ishlanib chop etilgan asarlar, metodik qo‘llanmalar, broshyuralar,
maqolalar   va   tezislarga   qisqa   to‘xtalishni   lozim   topdik.   “Mem одика   изучения
местоимений   в   узбекской   школе ”   nomli   aftoreferat   kirish,   uch   bob   va   xulosadan
iborat   bo‘lib   kirishda   mavzuning   dolzarbligi,   maqsad   va   vazifalari   bayon   qilinadi.
Birinchi bobda o‘zbek maktablarida olmoshning o‘qitilish ahvoli, dastur va darsliklar
haqida   ma’lumot   berilib,   mavzuga   doir   lingvistik   va   metodik   adabiyotlarga
munosabat   bildiradi.   Ikkinchi   bobda   olmoshni   o‘rganish   jarayonida   o‘quvchilar
nutqida uchraydigan xatolar va ularni tuzatish yo‘llari o‘z ifodasini topgan. Uchinchi
bobda   maktabda   “Olmosh”   mavzuni   o‘rganish   metodlari   bayon   qilinadi,   ularning
turlari   har   xil   usullar   bilan   mustahkamlanadi.       “ Методика   изучения   служебных
слов   в   6   классе   узбекской   школе ”   nomli   avtoreferat   maktabda   yordamchi   so‘zlar
ko‘makchi,   bog‘lovchi,   yuklamani   o‘rganishga   bag‘ishlangan   bo‘lib,   kirish   ikki   bob
va   xulosadan   iboratdir.   Kirishda   ishning   maqsadi   va   mazmuni   qisqa   bayon   qilinadi.
Birinchi   bob   “ O‘zbek   maktablarida   yordamchi   so‘zlarni   o‘rganish   tarixi”   ga
bag‘ishlanadi.   Undan   o‘zbek   tili   dastur   va   darsliklari,   lingvistik   va   metodik
adabiyotlar tahlil qilinadi. Ikkinchi bob   “ O‘zbek maktablarining 6-sinfida yordamchi
so‘zlarni   o‘rganish   metodikasi”   ga   bag‘ishlangan   bo‘lib,   unda   a\   ko‘makchini
o‘rganish: bog‘lovchini o‘rganish; v\ yuklamani o‘rganish metodikasi bayon qilinadi.
Ish xulosalanadi.
        “Nutq o‘stirish mashg‘ulotlari” nomli metodik qo‘llanma kirish, uch bob xulosa
va   ilovalardan   iborat   bo‘lib,   undan   o‘quvchilar   nutqini   o‘stirish   muammolari,   ona
tilini   o‘qitish   jarayonida   nutq   o‘stirishning   asosiy   yo‘nalishlari,   til   sathlarini
o‘rganishda   nutq   o‘stirish   imkoniyatlari   kabi   masalalar   atroflicha   bayon   qilinadi.  
           “Ona tili darslarida o‘quvchilar nutqini ko‘makchili birikmalar bilan boyitish”
2
 9. J. G ‘. Yo'ldoshev, S. A. Usmonov. Pedagogik texnologiya asoslari.
— Т.: „O'qituvchi", 2019.
8 nomli   qo‘llanma   ko‘makchili   birikmalarning   nutq   o‘stirishdagi   ahamiyatini   bayon
qilish bilan boshlanadi. Metodik qollanmada 4-sinfda o‘quvchilar nutqini ko‘makchili
birikmalar   bilan   boyitish   yo‘llari   misollar   orqali   atroflicha   bayon   qilinadi.
Shuningdek,   7-sinfda   so‘z   birikmasi   va   gap   bo‘laklarini   o‘rganish   jarayonida
o‘quvchilar nutqini ko‘makchili birikmalar bilan boyitish usullari yoritiladi va har xil
ish turlari-mashqlar bilan mustahkamlanadi.    “Maktabda taqlidiy so‘zlarni o‘rganish
usullari haqida” nomli tezisda “ O‘zbek tili” darsliklarida taqliqiy so‘zlar uzoq vaqtlar
undov va  taqlidiy so‘zlar   nomi  bilan  berilganligi,  so‘nggi  yillarda undov  va taqlidiy
so‘zlar nomi bilan berilganligi, aytiladi.   Taqlidiy so‘zlar leksik xususiyatlariga ko‘ra
alohida   guruhlarni   tashkil   etishi,   bu   so‘zlar   eshitish   bilan,   obrazga   taqlid   so‘zlar
ko‘rish bilan aloqadordir. Taqlidiy so‘zlarning mustaqil so‘zlar kabi gapda aniqlovchi
va   kelishik   qo‘shimchalarini   olib,   gapda   ega,   kesim   va   to‘ldiruvchi   bo‘lib   kelishi
haqida   ma’lumot   berishi   lozimligi   aytiladi,   misollar   keltirilib   tushuntiriladi.
“O‘quvchilarning yozma nutqini rivojlantirishda bayonning ahamiyati” nomli tezisda
yozish   nuqtning   og‘zaki   nutq   asosida   shakllanishi   va   rivojlanishi,   bayon   nutqning
og‘zaki   va   yozma   shakllarining   qo‘shib   birgalikda   o‘stiradigan   ish   turi   ekanligi
aytiladi.   Shuningdek,   ona   tili   darslarida   yangi   materialni   mustahkamlash,   nazariy
qoidalarni   amalda   tadbiq   etishda   ta’limiy   bayon   turlarini   vaqti-vaqti   bilan   o‘tkazilib
turish   yaxshi   samara   berishi   eslatiladi,   6-7-8-sinflarda   o‘tkaziladigan   qo‘shimcha
topshiriqli   bayon   o‘tkazish   tavsiya   etiladi.   Shu   bilan   birga   turliy   mavzularda   kichik
bayon   o‘tkazish,   o‘quvchilar   fikrlash   qobiliyatini   rivojlantirish   mumkinligi   aytiladi.
“Hodisalar, hikmatli so‘zlar va o‘yinlar orqali nutq o‘stirish ” nomli tezisda “Hikmat”,
“Hadis”   so‘zlarning   ma’nosi   tushuntiriladi.   Muallif   o‘quvchilar   nutqni   o‘stirishda
hadislar va hikmatli so‘zlardan foydalanganligi, turli o‘yinlar orqali bolalar tafakkurni
rivojlantirganligini bayon etadi.  
9                 “So‘z   yasalishi   darslarni  o‘qitishda  o‘quvchilarning  lug‘at  boyligini   oshirish”
nomli   tezisda   o‘rta   maktabning   5-6   sinflarda   o‘tkaziladigan   so‘z   yasalishiga   doir
darslar haqida fikr bildiradi 3
.
         Muallif 5-sinfda  “ So‘z tarkibini ” o‘tkazish o‘zak va o‘zakdosh so‘zlar, 6-sinfda
so‘z   “So‘z   yasashlishi   yo‘llari”ni   o‘tganda   yasama   so‘zlarning   tarkibi   qaysi   tilga
mansubligi   va   undan   yasalgan   so‘zlarning   o‘zlanishganligi   haqida   tushuncha   berish,
lozimligini   eslatadi.   Traktor-chi,   maktabdosh,   aql-li,   burd-siz so‘zlarini   keltirib,
ruscha,   arabcha,   forscha   asosdan   yasalgan   o‘zbekcha   so‘z   ekanligini   tushuntiradi.
Shuningdek,   til-shunos,   etikdo‘z,   do‘ppi-furush,   chizma-kash,   bedanaboz   so‘zlariga
o‘zbekcha   asosga   forscha-tojikcha   so‘z   yasovchi   affikslar   qo‘shilib   o‘zbekcha   so‘z
ekanligini aytadi.  
                  “ Ona   tili   mashg‘ulotlarida   o‘quvchilarning   lug‘at   boyligini   oshirishda
sinonimlardan   foydalanish”   nomli   tezisda   muallif   ona   tili   mashg‘ulotlarida
o‘quvchilar   nutqini   o‘stirish   va   lug‘at   boyligini   takomillashtirish   uchun   tilning
sinonimi   imkoniyatlaridan   foydalanganligini   aytadi.   Ayniqsa,   leksika   bo‘limini
so‘zning   o‘z   va   ko‘chma   ma`nosi,   ko‘p   ma`noli   so‘zlar,   kam   ishlatiladigan   so‘zlar,
tasviriy   ifoda   va   iboralarni   o‘rganish   jarayonida   sinonimlarni   qo‘llanganligini
eslatadi.   Shuningdek,   so‘z   turkumlarini   o‘rganish   jarayonida   leksik   sinonimlar   /ot
turkumi,   sifat   turkumi,   fe`l   turkumi,   ravish   turkumi/   dan   foydalanganligini
tushuntiradi. “Tarixiy atamalar vositasida o‘quvchilar nutqini o‘stirish” nomli tezisda
tarixiy   asarlarda,   ayniqsa,   B.   Ahmedovning   “ Ulug‘bek”   asarida   uchragan   harbiy
atamalar vositasida o‘quvchilar nutqini o‘stirish masalalari yoritilgan. 
                  “ Ona   tili   darslarida   sistem   –   semantik   mashqlar   bajarish   jarayonida
o‘quvchilar nutqini o‘stirish”  nomli tezisda muallif maktab o‘quvchilarining nutqini
o‘stirish uchun ona tili darslarida sistem – semantik mashqlardan foydalanishni taklif
etadi. Masalan: “ Quvnoq ” so‘zining sinonimlari: quvnoq, xushchaqchaq; antonimlar;
quvnoq   –   g‘amgin,   xafa,   so‘z   yasalish   paradigmasi   bo‘yicha;   quvnoq,   quvnoqlik,
3
 Safarova. Nutqiy ko'nikmalarni tekshirish asoslari. //„B oshi.
ta’l". jurnali. - Toshkent, 2017 - N° 5. 10—11-betlar.
10 leksiksemantik   munosabatlari   bo‘yicha   tematik   guruhni   aniqlash,   antonimlik,
sinonimlik   va   so‘z   yasalish   uyasi   paradigmasiga   qaraganda   juda   katta   semantik
qurshovni tashkil etadi.  
          “Gramatik tahlil-nutq o‘stirish omillaridan biri” nomli tezisda muallif sifat so‘z
turkumi   haqida   o‘quvchilarga   ma`lumot   berish   jarayonida   Grammatik   tahlildan
foydalanganligini quyidagicha bayon qiladi. “Bu kategoriyaning tarifiga, uning o‘ziga
xos xususiyatlariga tahlil jarayonida to‘xtash qiziqarlidir” Ayrim misollar keltiramiz:
Xushtabiat,   dilkash,   mehnatsevar   kishi   bo‘lganidan   hech   kim   uni   yolg‘on   so‘z  bilan
tilga olmas edi. /Darslik 109 bet/ bu gapdagi  sifatlar tahlil qilinganda, o‘quvchilarga
3-4   kartoshka   tarqatiladi   va   quyidagi   topshiriqlarni   bajarish   tavsiya   etiladi.
“ Xushtabiat ”   so‘zining   sinonimlarini   toping.   Berilgan   gapda   uni   qo‘yib   ko‘ring.
Tahlil  qiling.  “ Dilkash ”  so‘zining  omonimi   bormi?  Bo‘lsa   uning  ishtirokida  bir  gap
tuzing.   Gap   tarkibida   qanday   vazifani   bajarmoqda;   “ Mehnatsevar ”   so‘zini   har
tomonlama tahlil qiling. Uning antonimini toping. Antonimi ishtirokida gap tuzing.  
                    “Ona   tili   mashg‘ulotlarida   modal   so‘zlarning   ustida   ishlash”   nomli   tezisda
muallif   7-sinfda   modal   so‘zlarni   o‘rgatish   jarayonida   o‘quvchilar   lug‘at   boyligini
oshirish   borasida   o‘rgatish   jarayonida   o‘quvchilar   lug‘at   boyligini   oshirish   borasida
olib borgan ishlari modal so‘zlarning ma`nolari, gapda biror vazifani bajara olmasligi
haqida   ma`lumot   beriladi.   O‘qituvchi:     “O‘quvchilarni   modal   so‘zlar   olamiga   olib
kirish qancha erta boshlan-sa, bolaning nutqiy taraqqiyoti uchun shunchalik samarali
bo‘ladi.   Shuning   uchun   5-sinfda   “Leksikologiya”,   6   –   sinfda   “Morfologiya”
bo‘limlarini   o‘rganishda   bu   so‘zlar   ustida   izchillik   bilan   ish   olib   borishga   to‘g‘ri
keladi”, – dedi. Xulosa:  Maktabda  modal  so‘zlarni  o‘rgatish jarayonida foydalangan
usullar va mashqlar muallifining ish tajribasi sifatida bayon etilgan.
              “ Ona   tili   darslarida   o‘quvchilarning   og‘zaki   va   yozma   nutqini   o‘stirish ”
nomli   tezisda  muallif   o‘quvchilar  o‘zbek  tili   grammatikasi   asoslarini   og‘zaki  yozma
nutq   ko‘nikmalarini,   imlo   va   ishoraviy   belgilar   qoidalarini   puxta   o‘rganib
olmaganliklari   sababli   xatolarga   yo‘l   qo‘yishlarini   eslatib,   bu   xatolarni   bir   necha
11 bo‘limda   ko‘zatadi   va   ularni   tuzatish   yo‘llarini   bayon   qiladi:   a/   Ona   tili   darslarida
o‘quvchilarni   ko‘proq   lug‘at   ustida   ishlatish;   b/   har   bir   sinfda   “Atamalar   burchagi”
faoliyatini  kuchaytirish va yangi  atamalar bilan uzluksiz ta`minlab borish;  v/  har bir
darsda   tilimizda   keyin   paydo   bo‘lgan   ayrim   so‘zlarni   lug‘at   daftarlariga   yozdirib
borish.   g/   uyga   berilgan   vazifalarni   ham   o‘quvchilar   og‘zaki   va   yozma   nutqini
o‘stirishga qaratish kabi.  
         “Matn tuzishda ta`limiy o‘yinlardan foydalanish” nomli tezisda “ Fe’l ” bahsidagi
“ Fe`l mayllari ”, “ Fe ’ l zamonlari ” va “ Sifatdosh ” mavzularini o‘rganish jarayonida
ta`limiy   o‘yinlardan   faydalanish   bayon   etiladi.   “ Fe`l ”     bahsi   o‘rganilgandan   so‘ng
“ Quyosh   va   tabiat ”,   “ Suv   va   hayot ”,   “ Agar   men   sehrgar   bo‘lsam ”,   “ Orzu
qanotida ”  kabi mavzularda matn yaratish topshilirib, bajarilganligi aytiladi.
                    “Tasviriy   ifoda”  mavzusini   o‘tishda   matn   ustida   ishlash”   nomli   tezisda   7  –
sinfda   ona   tili   darsida   “Tasviriy   ifoda”   mavzusini   o‘tish   jarayonida   o‘quvchilarni
matn usida ishlashga o‘rgatish bayon qilinadi. Muallif Oybek, Hamid G‘ulom, Zafar
Diyordan   to‘rtliklar   yordamida   tasviriy   ifodalarni   aniqlab   chiqishni   o‘quvchilarga
topshiradi. O‘quvchilar o‘qituvchi rahbarligida bu topshiriqni bajarganliklari aytiladi 4
.
                  “ O‘quvchilarni   insho   yozishga   o‘rgatish ”   nomli   tezisda   insho,   uning
ahamiyati   ,   ona   tili   va   adabiyot   darslarida   o‘tkazilishi,   rivoyat,   inso,   tasvir   insho
ustida uzluksiz ish olib borishi bayon etiadi. Muallif: “Rivoyat insho inshoning ancha
oson  va qulay  turlaridan  biri   bo‘lib  o‘quvchilar  muayyan  bir  qiziqarli  voqea,  hodisa
haqida   fikr   yuritadilar.   Inshoning   bu   turi   o‘quvchilarning   kuzatishlari,   boshidan
kechirgan   voqea   –   hodisalari,   sarguzashtlari,   o‘rtoqlaridan,   katta   yoshdagi
kishilardan   /   ota   –   onasidan,   qarindosh   –   urug‘laridan   /   eshitgan   voqealari   asosida
yozishi   mumkin”deydi.   U   7   sinfda   rioyat,   tasvir   va   ilmiy   insholar   o‘tkazilganligi
haqida,   taqlidiy   so‘zlar   o‘tilgandan   so‘ng   o‘quvchilarga   ilmiy   insho   yozish
topshirilganligini   aytadi.   “   Matn   ustida   ishlash   jarayonida   o‘quvchilar   nutqini
sinonimlar bilan boyitish”  nomli tezisda “Ot”, “Sifat”, “Fe`l”  mavzularini o‘rganish
4
 Matchonov, X. G'ulomova. Nutq madaniyati. //„B oshi. ta’I".
jurnali. - Toshkent, 2020. — 1. 8 — 10-betlar.
12 jarayonida   o‘quvchilar   nutqini   o‘stirish,   tafakkurini   rivojlantirish   uchun   matn   ustida
ishlashda ma`nodosh so‘zlarni ishlatish bo‘yicha o‘z tajribasini bayon qiladi.  
           “ Olmosh – nutq ravonligini ta`minlovchi vosita ” nomli tezisda olmosh so‘z
turkumini   o‘rganishda   o‘quvchilar   so‘z   boyligini   oshirib   va   nutqini   rivojlantirishni
ikki   yo‘nalishda:    
1)   Olmoshning   tilimizda   mavjud   bo‘lgan   ma`nodoshlari   ustida   ishlash.    
2)   Nutqiy   sharoitda   ot,   sifat,   sonni   ularga   ishora   qiluvchi   va   bevosita   shu   ma`noni
ifodalovchi   olmoshlar   bilan   almashtirish   orqali   amalga   oshirish   mumkinligi   haqida
gapiriladi. Har bir ikki, yo‘nalishni bjarish uchun misollar keltiriladi.   
1.2.   Nutq   -   o‘quvchilarning   faol   va   mustaqil   fikrlashlarini   shakllantiruvchi
asosiy   manba   sifatida
                 Nutq - kishi faoliyatining turi, til vositalari (so‘z, so‘z birikmasi, gap) asosida
tafakkurni   ishga   solishdir.   Nutq   o‘zaro   aloqa   va   xabar   funktsiyasini,   o‘z   fikrini   his-
hayajon   bilan   ifodalash   va   boshqalarga   ta'sir   etish   vazifasini   bajaradi.   Yaxshi
rivojlangan   nutq   jamiyatla   kishining   faol   faoliyatining   muhim   vositalaridan   biri
sifatida xizmat qiladi. O‘quvchi uchun esa nutq maktabda muvaffaqiyatli ta'lim olish
qurolidir. Nutq  o‘stirish  nima?  Agar  o‘quvchi  va  uing tildan  bajargan ishlari   ko‘zda
tutilsa,   nutq   o‘stirish   d е ganda   tilni   har   tomonlama   (talaffuzi,   lug‘ati,   sintaktik
qurilishini,   bog‘lanshl   nutqni)   faol   amaliy   o‘zlashtirish   tushuniladi.   Agar   o‘qituvchi
ko‘zda   tutilsa,   nutq   o‘stirish   d е ganda,   o‘quvchilar   tilning   talafuzi,   lug‘ati,   sintaktik
qurilishi   va   bog‘lanishli   nutqni   faol   egallashlarigayordam   b е radigan   m е tod   va
usullarni qo‘llash tushuniladi 5
. Shuning uchun ham grammatika va imlo dasturi to‘rt
qismga   bo‘lingan   (tovushlar   va   harflar,  so‘z,   gap,   bog‘lanishli   nutq),  shuning   uchun
ona   tili   dasturining   bo‘limlari:   «Xat-savod   o‘rgatish   va   nutq   o‘stirish»,   «O‘qish   va
nutq o‘stirish», «Grammatika, imlo va nutq o‘stirish» d е b nomlangan. Nutq faoliyati
uchun, shuningd е k, o‘quvchilar nutqini o‘stirish uchun bir n е cha shartga rioya qilish
5
 Yu. K. Babanskiy. Hozirgi zamon umumiy ta’lim maktabida
o'qitish metodlari. - Т.: „O'qituvchi", 2020.
13 zarur:
1.   Kishi   nutqining   yuzaga   chiqishi   uchun   talab   bo‘lishi   k е rak.   O‘quvchilar   nutqini
o‘stirishning m е todik talabi o‘quvchi o‘z fikrini, nimanidir og‘zaki yoki yozma bayon
xohishini   va   zaruriyatini   yuzaga   k е ltiradigan   vaziyat   yaratish   hisoblanadi.
2.   Har   qanday   nutqning   mazmuni,   mat е riali   bo‘lishi   lozim.   Bu   mat е rial   qanchalik
to‘liq,   boy,   qimmatli   bo‘lsa,   uning   bayoni   shunchaliku   mazmunli   bo‘ladi.   Shunday
ekan,   o‘quvchilar   nutqini   o‘stirishning   ikkinchi   sharti   nutqqaoid   mashqlarning
mat е rial ihaqida, bola nutqi mazmunli bo‘lishi uchun g‘amxo‘rlik qilish hisoblanadi.
3. Fikr  tinglovchi  tushunadigan  so‘z, so‘z birikmasi,  gap, nutq oborotlari  yordamida
ifodalansagina  tushunarli  bo‘ladi. Shuning uchun nutqni muvaffaqiyatli o‘stirishning
uchinchi   sharti   -   nutqni   til   vositalari   bilan   qurollantirish   hisoblanadi.   Bolalarga   til
namunalarini b е rish, ular  uchun yaxshi  nutqiy sharoit  yaratish zarur. Nutqni eshitish
va   undan   o‘z   tajribasida   foydalanish   natijasida   bolalarda   ta'lim   m е todikasi
asoslanadigan ongli ravishda «tilni s е zish» shakllanadi.
       Nutq o‘stirishning m е todik sharti nutqiy faoliyatning k е ng tizimini yaratish, ya'ni,
birinchidan,   yaxshi   nutq   namunasini   idrok   etish,   ikkinchidan,   o‘rgangan   til
vositalaridan   foydalanib,   o‘z   fikrini   bayon   etish   uchun   sharoit   yaratish   hisoblanadi.
Bola  tilni   nutqiy  faoliyat  jarayonida  o‘zlashtiradi.  Buning   o‘zi   е tarli  emas,  chunki  u
nutqni   yuzaki   o‘zlashtiradi.   Nutqni   egallashning   qator   asp е ktlari   mavjud.   Bular:
1.     Adabiy   til   normalarini   o‘zlashtirish.   Maktab   bolalarni   adabiy   tilni   sodda
so‘zlashuv   tilidan,   dial е kt   va   jargondan   farqlashga   o‘rgatadi,   adabiy   til     bilan
tanishtiradi.
2. Jamiyatimizning har bir a'zosi uchun zarur bo‘lgan muhim nutq malakalarini, ya'ni
o‘qish   va   yozish   malakalarini   o‘zlashtirish.   Bu   bilan   bola   yozma   nutqning
xususiyatlarini,   unng   og‘zaki-so‘zlashuv   nutqidan   farqini   bilib   oladi.
3.   O‘quvchilar   nutq   madaniyatini   takomillash-tirish.   Til   kishilik   jamiyatida   muhim
aloqa   vositasidir.   tilning   mana   shu   ijtimoiy   ahamiyatidan   k е lib   chiqib,   maktabda
o‘quvchilarning nutq madaniyatiga alohida ahamiyat b е riladi. Bu vazifalarni bajarish
14 uchun   o‘qituvchi   o‘quvchilar   bilan   r е jali   ish   olib   borishi   lozim.   Buning   uchun   esa
o‘quvchilar nutqini o‘stirish ustida ishlash tushuncha-siga nimalar kirishini bilib olish
muhimdir.           O‘quvchilar   so‘z   boyligini   o‘stirish   o‘z   m е todik   vositalariga   ega,
o‘zining   mashq   turlari   bor.   Bulardan   eng   muhimlari   bog‘lanishli   nutq   mashqlari
hisoblanadi.   Nutq   o‘stirishda   izchillik,   to‘rt   shartni,   ya'ni   mashqlarning   izchilligi,
istiqboli,   xilma-xilligi,   xilma-xil   mashq   turlarini   umumiy   maqsadga   bo‘ysundirish
ko‘nikmasi   amalga   oshirish   bilan   ta'minlanadi.   Har   bir   yangi   mashq   oldingisi   bilan
bog‘lanadi   va   k е yingisiga   o‘quvchilarni   tayyorlaydi,   umumiy   maqsadga   bo‘ysungan
holda, nimadir yangilik qo‘shadi.
              Maktabda   o‘quvchilar   so‘z   boyligini   o‘stirishga   ona   tili   o‘qitishning   asosiy
vazifasi d е b qaraladi. So‘z boyligini o‘stirish faqat ona tili va o‘qish darslarininggina
emas,   balki   o‘quv   r е jadagi   barcha   pr е dm е tlar   (tabiatshunoslik,   mat е matika,   m е hnat,
tasviriy   san'at,   ashula   darslari)ning,   shuningd е k,   sinfdan   tashqari   o‘tkaziladigan
tadbirlarning   ham   vazifasidir.   Kishilar   tildan   fikr   bayon   qilish   quroli   sifatida
foydalanadilar. Ular o‘z fikrlarini ovoz bilan - eshittirib bayon qilishdan oldin u haqda
o‘ylab oladilar. Bu ichki nutq hisoblanadi. Ichki nutq eshittirilmagan va yozilmagan,
«o‘ylangan»   (fikrlangan)   nutqdir,   bu   nutq   fikrlovchi   kishining   o‘ziga   qaratiladi.
Tashqi   nutq   tovushlari   yordamida   eshittirilib   yoki   grafik   b е lgilar   bilan   yozilib,
boshqalarga qaratilgan nutqdir. Ichki va tashqi nutqning fiziologik tabiati bir xil; farqi
-   tashqi   nutqda   nutq   organlariningharakati   natijasida   tovush   chiqariladi   yoki   yozilib
bayon etiladi; ichki nutqda nutq organlarining harakati tovushsiz yuzaga k е ladi.
                      Ichki   nutq   mat е rialni   tushunish   va   yodda   saqlashga   yordam   b е radi,   tashqi
nutqni   o‘stirishda   birdan-bir   zaruriy   vosita   hisoblanadi.   O‘ylash,   fikr   yuritish   ichki
nutq   asosida   bo‘ladi.   Ichki   nutq   o‘quvchini   tashqi,   nutqqa,   javobgarlikni   his   qilib
gapirishga   o‘rgatadi.   Ichki   nutq   jarayonida   o‘ylash   o‘quvchining   nutqi   va
tafakkuriningo‘sishida  muhim  vositadir.   Maktabda  o‘quvchilarning tashqi  nutqigina
emas, balki ichki nutqi ham o‘stiriladi. Bolalar ichida o‘qishga o‘rganadilar va ichki
nutqda   mat е rialni   o‘zlashtiradilar.   Turli   vazifalarni   o‘zlari   hal   qiladilar,   asosiysi   -
15 o‘zlarining   og‘zaki   va   yozma   fikrlarini   tayyorlab   oladilar.   Fikrni   ifodalash   usuliga
ko‘ra   nutq   og‘zaki   va   yozma   bo‘ladi.   Og‘zaki   nutq   yozma   nutqdan   quyidagicha
farqlanadi: og‘zaki nutq tovush nutqi, yozma nutq esa grafik nutqdir. Og‘zaki nutqda
eshitish s е zgisi, yozma nutq esa ko‘rish va qo‘l harakati s е zgisi asosiy rol o‘ynaydi.
Og‘zaki  nutq  ham, yozma  nutq ham   kishilarning o‘zaro aloqa  quroli  sifatida  xizmat
qiladi,  ammo   og‘zaki   nutq  aniq   hayotiy   sharoitda,  b е vosita   aloqa   jarayonida   yuzaga
k е ladi;   yozma   nutqdan   b е vosita,   aniq   sharoitdan   ajratilgan   holda   ham,   kishi
ishtirokisiz ham foydalaniladi.
         Og‘zaki nutq ko‘pincha dialog tarzida, yozma nutq esa monolog tarzida bo‘ladi. 
talablar:   Tafakkur   til   mat е riali   yordamida   nutqiy   shakllantirilsa   va   bayon   etilsagina
muvaffaqiyatli   o‘sadi.   Tushuncha   so‘zlar   yoki   so‘z   birikmalari   bilan   ifodalanadi,
shunday   ekan,   tushuncha   til   vositasi   bo‘lgan   so‘zda   muhim   aloqa   mat е rialiga
aylanadi.   Kishi   tushuncha   ifodalaydigan   so‘z   (so‘z   birikmasi)ni   bilsagina,   shu
tushunchaga   asoslangan   holda,   tashqi   nutqda   fikrlash   imkoniga   ega   bo‘ladi.   Nutqda
fikr   shakllantiriladi,   shu   bilan   birga,   fikr   nutqni   yaratadi.   «Nutq   tafakkur   bilan
chambarchas   bog‘langandir.   Nutq   bo‘lmasa,   tafakkur   ham   bo‘lmaydi,   til   mat е riali
bo‘lmasa,   fikrni   ifodalab   b е rib   bo‘lmaydi».   Fikrni   nutqiy   shakllantirish   uning   aniq,
tushunarli,   sof,   izchil,   mantiqiy   bo‘lishini   ta'minlaydi.   Tilni   egallash   shu   tilning
fon е tikasini, lug‘at tarkibini, grammatik qurilishini bilib olish, fikrni takomillashtirish
uchun,   tafakkurni   o‘stirish   uun   shart-sharoit   hozirlaydi.   Bilimlar,   faktlar,   har   xl
axborotlar   tafakkurning   ham,   nutqning   ham   mat е rialidir.   Nutq   tafakkur   jarayonini
o‘rganishning   muhim   vositasi   bo‘lib   xizmat   qiladi.   nutqdan   o‘quvchining   fikriy
rivojining   asosiy   o‘lchovlaridan   biri   sifatida   foydalaniladi.   O‘quvchining   barcha
pr е dm е tlardan   mat е rialni   o‘zlashtirishi   va   umumiy   aqliy   rivojlanishi   haqida   fikr
yuritganda, u yoki bu mavzuni bola o‘z nutqida (yozgan inshosida, axborotida, qayta
hikoyalashda, savollarga b е rgan javobida) qanday bayon eta olishiga qaraladi.
                    Shunday   qilib,   nutqni   tafakkurdan   ajratib   bo‘lmaydi,   nutq   tafakkur   asosida
rivojlanadi;   fikr  nutq  yordamida  pishib  y е tiladi, yuzaga  chiqadi.  Ikkinchi   tomondan,
16 nutqning   o‘sishi   fikrni   shakllantirishga   yordam   b е radi,   takomillashtiradi.
II   BOB.   O‘QUVCHILARINING   NUTQINI   O‘STIRISHDA   INTERFAOL   VA
PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARNI QO‘LLASH
2.1. “Olmosh” so‘z turkumini o‘rgatish jarayonida nutq o‘stirish
                 Ona tili dasturida “Olmosh” bahsiga 13 soat ajratilgan. “Ona tili” darsligining
“Morfologiya   va   imlo”   bo‘limida   “Olmosh”   bahsida   “Olmoshlar”,   “Ko‘rsatish
olmoshlari”,   “Kishilik   olmoshlari”,   “O‘zlik   olmoshlari”,   “So‘roq   olmoshlari”,
“Belgilash   olmoshlari”,   “Gumon   olmoshlari”,   “Bo‘lishsizlik   olmoshlari”,   juft   va
takror  olmoshlar, ularning yozilishiga doir materiallar berilgan . Bu ishda “Ona tili”
darsliklari   mashqlaridan   foydalandek.       Olmoshlarni   orgatishni   mustaqil   so‘z
turkumlarini   eslash   bilan   boshlash   mumkin.   Bunda   quyidagi   savollar   o‘rtaga
tashlanadi. 1. Turdosh va atoqli otlarning yozilishiga misol keltiring. O‘quvchilarning
savollarga   javob   berishidan   keyin,   o‘qituvchi   mustaqil   so‘z   turkumlarini   eslatib,
ularning   gapdagi   vazifalarini   ta`kidlaydi.   Shundan   so‘ng   mustaqil   so‘zlardan   biri
olmoshlar haqida ma`lumot berilib, olmoshning boshqa mustaqil so‘z turkumlari bilan
munosabati suhbat metodida bayon qilinadi 6
.
6
 Q. Abdullayeva va boshq. Savod o ‘rgatish metodikasi. - Т.:
„O'qituvchi11, 2016
17                     “Olmoshlar”   mavzusiga   doir   materialni   mustahkamlash,   o‘quvchilarning
og‘zaki   va   yozma   nutqini   o‘stirish   maqsadida   mustaqil   ish   o‘tkaziladi.   Mustaqil   ish
uchun quyidagi terma gaplardan foydalanish tavsiya qilinadi.  
1. Shabada qo‘zg‘aldi, u jonga orom berdi.
 2. P’olat botir yigit, uni hamma hurmat qiladi. 
3.  Avvalgi   yig‘ilishga   yig‘irma   besh   ota   –  ona   qatnashgan   edi,   bu  gal   ham   shuncha
ota – ona qatnashdi. 
4. Ko‘chalarning kesishgan joyida bolaxonali g‘isht uyli hovli bor, bu hovlini bobom
qurdirgan. 
5.   Kishining   ishi   to‘g‘rilik   bo‘lsa,   bu   uning   eng   yaxshi   maqtovidir.   (Navoiy)
                    O‘quvchilar   terma   gaplarni   ko‘chiradilar,   olmoshlarni   aniqlab,   tagiga
chizadilar.   Olmoshlar   qaysi   so‘z   turkumi   o‘rnida   kelganini   ustiga   yozadilar.    
Namuna :
        1. Shabada qo‘zg‘aldi, u jonga orom berdi. 2. Avvalgi yig‘ilishga yig‘irma besh
ota – ona qatnashgan edi, bu gal  ham  shuncha  ota – ona qatnashdi. Mustaqil  ishdan
so‘ng og‘zaki bayon o‘tkaziladi. Buning uchun quyidagi matndan foydalanish tavsiya
etiladi.    
O‘quvchilarning shoir Erkin Vohidovning bolaligi haqidagi matnni o‘qib chiqadilar. 1
shaxs birligidagi men olmoshini  Erkin Vohidov oti  va 3 shaxs  birligidagi  u olmoshi
bilan   almashtiradilar,   matn   mazmunini   qayta   hikoya   qiladilar.    
Namuna:
       Ekin Vohidov 1936 yilning 28-dekabrida Farg‘ona viloyatidagi Oltiariq tumanida
qishloq o‘qituvchilari oilasida tug‘ilgan. Otasini  Oltiariqning o‘qimishli odamlaridan
bo‘lgan   deb   eslashadi.   Otasi   tarix   muallimi   bo‘lgan.   Urushning   dastlabki   yillarida
urushga ketib bosh miyasida oskolka jarohati va o‘pka shamollash kasali bilan qaytib
keldi. 1945 yilda o‘ttiz uch yoshida vafot etdi. Bir yildan so‘ng onasi ham dunyodan
o‘tdi. Erkin Vohidov Toshkentda tog‘asi qo‘lida qoladi. Erkin Vohidov Toshkentdagi
18 Mannon   Uyg‘ur   nomidagi   22   –o‘rta   maktabda   o‘qidi.   U   bu   maktabni   1956   yilda
bitirdi.  
                  Og‘zaki   bayondan   so‘ng   ijodiy   ish   topshiriladi.   O‘qituvchi   o‘quvchilarga
olmoshlar   ishtirokida   to‘rta   gap   yozishni   topshiradi.   O‘quvchilar   bu   topshiriqni
bajaradilar.    
                          Ko‘rsatish   olmoslarini   o‘rgatishni   darslikda   bu   haqda   berilgan   ta`rif   va
qoidalarni   bayon   qilish   bilan   boshlash   mumkin.   Bunda   o‘qituvchi   ko‘rsatish
olmoshlariga berilgan ta`rifni  aytib, misollar  keltiradi. Keyin ko‘rsatish olmoshlarini
doskaga   yozib,   u   ko‘rsatish   olmoshi   kishilik   olmoshining   III   shaxs   birligi   bilan
shaklan   bir   xil   bo‘lishi,   gapda   ularni   bir   –   biridan   ma`nosida   qarab   farq   qilish
mumkinligi,   u,   bu,   shu,   o‘sha,   olmoshlari   jo‘nalish,   o‘rin   –   payt,   chiqish   kelishigi
bilan   turlanganda,   ularga   bir   N   tovushi   orttilishini   aytadi.   Ko‘rsatish   olmoshlarini
mustahkamlash,   o‘quvchilarning   og‘zaki   va   yozma   nutqini   o‘stirish   maqsadida
mustaqil   ish   o‘tkaziladi 7
.   Buning   uchun   quyidagi   terma   gaplardan   foydalanish
mumkin. 
1. Men ana shu gullarga suv quyayotgan edim. (Hakim Nazir)
 2. Bunday chiroyli mashinani birinchi marta ko‘rishim. 
3. Man shu asboblarni boshingga qo‘yib, hushyorroq bo‘lib yotasan (G‘ofur G‘ulom)
  4.   Men   yana   turib   qochdim,   yana   o‘sha   narvonda   tirmashib,   arang   o‘zimni   tomga
yetkazib oldim. (G‘ofur G‘ulom) 
5. Bu ovoz unga juda tanish tuyuldi. 
6. Mana bularni ko‘tarib sen oldinroq boraver.
  7.   Shu   qishloqda   tug‘ildim.   Shu   yerda   unib   o‘sdim.   (Z)    
                   
7
 M. Xudoyberganova, M. Muxtorova. 3-sinfda ona tili darslari. —
Т.: ,,O qituvchi", 2015.ʻ
19 2.2 . Fe’l mayllari, zamon shakllari va so‘z –gaplarni o‘rgatish jarayonida nutq
o‘stirish
         Fe’l mayllari (mayl shakllari) ni o‘rgatishni darslik ustida ishlash bilan boshlash
mumkin.   Bunda   o‘qituvchi   o‘quvchilarga   mayl   shakllari:   buyruq-istak   mayli,   shart
mayli   va   xabar   mayliga   bo‘lib,   o‘rzu-   istakni,   shart   va   xabar   ma’nolarini   bildirishni
aytadi.   Shundan   so‘ng   o‘qituvchi   buyruq   istak   mayliga   doir   jadvalni   taxtaga   ilib
buyruq   –istak   maylidagi   fe’llar   ish   -harakat   haqida   buyruq,   istak,   maslahat,   iltimos
ma’nolarini bildirishi, 1-2-3- shaxs turli qo‘shimchalar bilan hosil bo‘lishini, ularning
birlik va ko‘plikdagi farqini jadval asosida bayon qilinadi.  
           Buyruq-istak maylini mustahkamlash, o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini
o‘stirish maqsadida mustaqil ish o‘tkaziladi. Buning uchun ona tili  7q ad darsligidagi
148-mashdagi,foydalanish tavsiya 
etiladi.
Namuna:
1. Men sizga bir voqeani so‘zlab beray.  
2. Raximjon bu masalani yechsin. 
20 Sen   esa   mana   bu   misolni   ishlagin.     O‘quvchilar   mashqdagi   uchinchi   topshiriqqa
asosan –ay, -gin, -sin, -aylik, -ing qo‘shimchalari yordamida bormoq, kelmoq fe’llari
tuslaydilar.   Mustaqil   ishdan   so‘ng   darslikdagi   152   –mashq   ishlanadi.   O‘quvchilar
o‘qituvchi rahbarligida terma gaplarni navbat bilan o‘qiydilar, ot-kesmlarning buyruq
mayli   qanday   yasalishini   izohlaydilar.   Mashqdan   so‘ng   ijodiy   ish   o‘tkaziladi.
O‘qituvchi   o‘quvchilarga   buyruq-istak   maylidagi   fe’llarni   qatnashtirish   to‘rtta   gap
yozishni topshiradi. Bu topshiriqni o‘quvchilar bajaradilar.  
Namuna:
1. Mashg‘ulotlarga kechikma. 2. Tirishqoqlik bilan aql. 3. Bilimlarni qunt bilan egalla
ijodiy   ishdan   so‘ng   kichik   bayon   o‘tkaziladi.   Bayon   uchun   “   Alisher   Navoiy”
matnidan  foydalanish  tavsiya   etiladi.    Zamon  shakillariqo‘shimchalarining  imlosi  va
talaffuzini   o‘rgatishni   darslikda   bu   qo‘shimchalarining   imlosi   va   talaffuziga   doir
materialni o‘quvchilarga tushuntirish bilan boshlash mumkin. O‘qituvchi –b, ib, -gan,
-a,   -y   qo‘shimchalari   haqida   ma’lumot   beradi.
                    Zamon   shakillari   qo‘shimchalarining   imlosi   va   talaffuzini   mustahkamlash,
o‘quvchilar   nutqini   o‘stirish   maqsadida   mustaqil   ish   o‘tkaziladi.   Buning   uchun
darslikdagi   175-mashqdan   foydalanish   tavsiya   etiladi.   O‘quvchilar   mashqdagi
topshiriqqa asosan terma gaplarni o‘qib, qavsda berilgan qo‘shimchali  o‘tgan zamon
fe’lining   bo‘lishsiz   shakillarini   bo‘lishli   shakli   bilan   almashtirib   ko‘chiradilar,
ularning mazmun farqini tushuntiradilar.  
Namuna :
1. Mehri bu kitobni o‘qimagan. 2.Saidqosim  bu yo‘ldan ko‘p o‘tgan emas. Mustaqil
ishdan   so‘ng   ijodiy   ish   topshiriladi.   Bunda   darslikdagi   117-mashqdan   foydalanish
mumkin. O‘quvchilar mashq shartiga ko‘ra yasamoq, bukmoq, qazimoq fe’llaridan –
yap   qo‘shimchali   hozirgi   zamon   shakli   hosil   qilib,   ularni   tuslaydilar.    
O‘quvchilar o‘qtuvchi rahbarligida terma gaplarni navbat bilan o‘qib, gap tarkibidagi
tasdiq   va   inkor   so‘zlarni   aniqlab   aytilar.   Mashq   ishlangach,   ijodiy   ish   bo‘ladi.
O‘qtuvchi   o‘quvchilarga   tasdiq   va   inkor   so‘zlarni   qatnashtirib   gaplar   tuzishni
21 topshiradi.  
                               2.3.So‘z gaplarni o‘rgatishda nutq o‘stirish
                      Maktabgacha   va   boshlang‘ich   ta’lim   davrida   bolalarning   nutqini   o‘stirish,
ularning   so‘z   boyligini   kengaytirish,   grammatik   to‘g‘ri   va   ifodali   gap   tuzishga
o‘rgatish   muhim   pedagogik   vazifalardan   biridir.   Bolalar   nutqining   shakllanishi
bosqichma-bosqich   amalga   oshadi   va   bu   jarayonda   o‘qituvchi   yoki   tarbiyachining
metodik   yondashuvi   hal   qiluvchi   rol   o‘ynaydi.   So‘z   va   gaplarni   o‘rgatishda
qo‘llaniladigan   metodikalar   bolaning   yosh   xususiyatlari,   individual   rivojlanish
darajasi   va   atrof-muhit   omillarini   hisobga   olgan   holda   tanlanadi.   Eng   avvalo,
bolalarda so‘zlarga nisbatan qiziqish uyg‘otish lozim. So‘zlar orqali ular atrof-muhitni
anglaydilar,   o‘z   fikrini   ifoda   etadilar,   savol   beradilar   va   javob   olishadi.   Shuning
uchun nutq o‘stirish ishlari har kuni, tizimli tarzda olib borilishi lozim. So‘z boyligini
kengaytirishda  birinchi  navbatda predmetli  va hayotiy tajribaga asoslangan  o‘rgatish
muhim   o‘rin   tutadi.   Bola   ko‘rgan,   eshitgan,   ushlagan   narsasiga   nisbatan   ko‘proq   va
to‘g‘ri  gapira  oladi.  Shuning  uchun  dars  va   mashg‘ulotlarda  bolalar  bilan  birgalikda
kuzatish ishlari, rasm asosida suhbat, predmetli o‘yinlar, rolli o‘yinlar, ertaklar, she’r
va   hikoyalar   o‘qish,   rasmlar   asosida   hikoya   tuzish   kabi   metodlardan   foydalaniladi.
22 Ayniqsa,   rasm   asosida   gapirtirish   bolalarning   tasavvuri   va   nutqini   uyg‘un
rivojlantirishga   xizmat   qiladi.   Har   bir   rasm   voqelikning  bir   parchasi   bo‘lib,  u   orqali
bola   predmet,   harakat,   rang,   joy,   vaqt,   son   kabilarni   tushuna   boshlaydi.   Shu   orqali
so‘zlar o‘zaro bog‘lanib, gap hosil qiladi. Dastlab oddiy gaplardan boshlab, murakkab
gap   tuzishgacha   olib   boriladigan   ishlarda   o‘qituvchining   sabr-toqati,   izchilligi   va
metodik yondashuvi muhim.
                  Gap   tuzishga   o‘rgatishda   bolalarning   grammatik   shakllarni   to‘g‘ri   qo‘llashi,
gapni to‘liq va mazmunli ifoda etishi ustida ishlanadi. Masalan, “bola yugurdi” degan
gapdan boshlab, “kichkina bola hovlida quvonib yugurdi” kabi murakkablashtirilgan
gaplar   tuzdiriladi.   Shu   orqali   bolalar   aniqlik,   izchillik   va   ifodaviylikka   o‘rgatiladi.
Nutq o‘stirish mashg‘ulotlarida bolalarning faolligi ustuvor hisoblanadi. Ular ko‘proq
gapirsin, fikr bildirsin, javob bersin, savol bersin – aynan shunday faol ishtirok orqali
nutq   o‘sadi.   Shuning   uchun   har   bir   mashg‘ulot   interaktiv   usullar   asosida   tashkil
qilinishi   lozim.   Jumladan,   savol-javob,   muhokama,   bahs,   rolli   sahnalashtirish,
dramatizatsiya,   mantiqiy   davom   ettirish,   hikoya   tuzish,   o‘z   fikrini   aytish   kabilar
samarali   natijalar   beradi.   So‘z   va   gaplarni   o‘rgatishda   fonetik,   leksik,   grammatik   va
pragmatik komponentlar birgalikda rivojlantiriladi. Fonetik komponent orqali talaffuz
aniqligi   ustida   ishlanadi.   Leksik   komponent   orqali   so‘z   boyligi   ortadi.   Grammatik
komponent   orqali   gap   tuzish,   so‘zlarni   o‘zaro   bog‘lash   malakasi   rivojlanadi.
Pragmatik   komponent   orqali   esa   bolaning   nutqiy   vazifani   tushunishi   va   unga   mos
tarzda   javob   bera   olishi   shakllanadi.   Bu   komponentlarning   uyg‘un   ishlashi   uchun
darslar   rejalashtirilgan,   bosqichma-bosqich,   natijaga   yo‘naltirilgan   bo‘lishi   kerak.
Boshqa   tarafdan,   bolalar   uchun   yaqin   va   qiziqarli   bo‘lgan   mavzular   asosida   nutqni
o‘stirish   tezroq   natija   beradi.   Masalan,   “mening   oilam”,   “mening   uyim”,   “tabiatda”,
“maktabda”,   “do‘stlarim”,   “hayvonot   olami”   kabi   mavzular   orqali   bola   o‘z   his-
tuyg‘ularini   so‘zlar   orqali   ifoda   etishga   harakat   qiladi.   Bu   jarayonda   o‘qituvchi
bolaning   har   bir   gapini   diqqat   bilan   eshitishi,   u   bilan   muloqotda   bo‘lishi,   noto‘g‘ri
23 gaplarni muloyimlik bilan tuzatishi, to‘g‘ri gaplar uchun rag‘bat berishi kerak. Aynan
rag‘bat orqali bolada nutqqa ishtiyoq, o‘z fikrini bemalol aytish qobiliyati shakllanadi.
                    Nutq   o‘stirish   metodikasining   yana   bir   muhim   jihati   –   mustahkamlash   va
takrorlashdir.   Har   qanday   so‘z   yoki   gap   bir   martalik   o‘rganish   bilan
mustahkamlanmaydi.   Uni   turli   kontekstlarda   qayta-qayta   qo‘llash,   mashq   qilish,
hikoya   ichida   ishlatish,   dramatizatsiyalash   orqali   ongli   ravishda   o‘zlashtirishga
erishiladi.   Shu   sababli,   o‘qituvchi   mashg‘ulotlarni   ketma-ketlikda,   turli   shakllarda
tashkil etishi lozim: ertalabki suhbat, mavzuli mashqlar, ertak aytish, mustaqil hikoya
tuzish,   tajriba   asosida   suhbat   qurish   va   boshqalar.   Shuningdek,   zamonaviy
metodlardan   foydalanish   –   axborot   texnologiyalaridan   foydalanish,   audio-matnlar,
animatsiyalar, vizual taqdimotlar orqali bolalarning e’tiborini jalb qilish, tushunishni
osonlashtirish   imkonini   beradi.   Bu   vositalar   bolalarda   eshitish,   ko‘rish   va   tushunish
orqali so‘z va gaplarni puxta o‘zlashtirishga xizmat qiladi. So‘z va gaplarni o‘rgatish
orqali   bolalarning   nutqi   o‘sadi,   ularning   dunyoqarashi   kengayadi,   fikrlashi
faollashadi.   Har   bir   bola   nutq   orqali   o‘zini   anglaydi,   atrofdagilar   bilan   muloqotga
kirishadi,   jamiyatda  o‘z  o‘rnini   topadi.  Shuning  uchun   nutqni  o‘stirish  ishlari  izchil,
tizimli, metodik asosda olib borilishi shart.
         Bahor o‘zining iliq nurlari bilan yer yuzini uyg‘otdi. Daraxtlar asta-sekin kurtak
yozib,   ko‘kargan   yaproqlar   bilan   bezandi.   Bog‘-rog‘lar   qushlarning   sayrashi   bilan
yanada   go‘zallashdi.   Osmonda   quyosh   charaqlab,   yerga   iliqlik   bag‘ishladi.   Qorlar
erib,   soylar   shovullab   oqdi.   Bolalar   hovlilarda   quvnoq   o‘yinlar   o‘ynay   boshladilar.
Ular   tabiatdagi   o‘zgarishlarni   hayrat   bilan   kuzatdilar.   Har   kuni   tongda   quyosh   nur
sochib chiqadi. Odamlar erta bilan uyg‘onib, yangi kunga tayyorlanadilar. Dala ishlari
boshlab   yuboriladi.   Dehqonlar   yerga   urug‘   sepib,   yaxshi   hosil   kutadilar.   Qishloq
hayoti jonlanadi. Har bir  inson mehnat qiladi, tabiat bilan uyg‘un yashashga  harakat
qiladi.
                      Maktab   o‘quvchilari   esa   sinflariga   qaytib,   bahorgi   fasl   haqida   darslar
o‘rganadilar.   Ular   tabiatdagi   o‘zgarishlarni   rasmga   tushiradilar,   she’rlar   yodlaydilar.
24 O‘qituvchilar bolalarga yangi so‘zlar, ifodali gaplar o‘rgatadilar. Har bir so‘z, har bir
gap bolaning nutqini o‘stiradi, uni fikrlashga undaydi.
                  Bahor   –   yangilanish   fasli.   U   insonlarga   umid,   quvonch,   mehnatga   bo‘lgan
ishtiyoq baxsh etadi. Tabiat  uyg‘ongan sari, inson qalbi ham nurga to‘ladi. Shunday
qilib, bahor har bir yurakda iliq tuyg‘ular uyg‘otadi.  Quyoshli qishloqda har tong iliq
nur   bilan   boshlanardi.   Hali   tong   otmasidan,   osmon   qizg‘ish   rangga   kirar,   qushlar
sekin-asta   sayray   boshlardi.   Ana   shunday   tonglarning   birida,   kichkina   Bolaqush   har
doimgidek   erta   uyg‘ondi.   Uning   oynasi   orqali   kirgan   quyosh   nuri   xona   ichini
yorug‘lik bilan to‘ldirgan edi. Bolaqush ko‘zlarini ohista ochdi-da, o‘zining kichkina
yotoqchasidan   sakrab   tushdi.   U  bugun   alohida   quvonch  bilan   uyg‘ongan   edi,   sababi
bobosi   bilan   dala   bo‘ylab   sayr   qilishga   va’da   berilgan   edi.   Bolaqush   yuzini   yuvib,
nonushtaga   o‘tirdi.   Onasi   unga   iliq   sut   va   yangi   tandir   non   berdi.   U   ishtaha   bilan
nonushta   qilib   bo‘lgach,   tashqariga   yugurib   chiqdi.   Quyosh   allaqachon   osmonda
baland ko‘tarilgan, havo esa bahor iliqligida edi.
                  Ko‘chada   begona   tovush   yo‘q,   faqat   qushlarning   sayrashi,   uzoqdan
eshitilayotgan   sigirlarning   muvozali   ovozlari   eshitilardi.   Qishloq   hayoti   shunday   –
tinch,   osoyishta,   lekin   mehnatga   to‘la.   Bolaqush   bobosining   hovlisiga   kirdi.   Bobosi
allaqachon uyg‘ongan, qo‘lidagi  paxta ko‘ylakni  kiyib, aravani  tayyorlab turgan edi.
U   Bolaqushni   ko‘rib,   mehr   bilan   jilmaydi.   –   "Keling,   nabiram,   bugun   biz   bilan
borasiz,   yerga   kartoshka   ekamiz,"   –   dedi.   Bolaqush   juda   quvondi,   sababi   bu   uning
uchun   katta   sarguzasht   edi.   U   bobosi   bilan   aravaga   o‘tirdi.   Aravani   eshak   tortardi.
Yo‘l   bo‘ylab   ular   qishloqning   chekkasidagi   dalalarga   yetib   kelishdi.   Hamma   yerlar
yashil,  g‘o‘za  nihollari   chiqqan, gullar   ochilgan. Tabiat  uyg‘ongan,  bahor   nafasi   har
tomonda   sezilardi.   Bobosi   unga   yer   qanday   shudgor   qilinishini,   urug‘   qanday
sepilishini,   tuproq   qanday   tekislanishini   ko‘rsatdi.   Bolaqush   bu   jarayonni   katta
qiziqish   bilan   kuzatdi,   ba’zida   o‘zi   ham   harakat   qilib   ko‘rdi.   Bobosi   unga   har
harakatda sabr va e’tibor kerakligini tushuntirdi.
25                Kunning ikkinchi yarmida ular hovliga qaytishdi. Onasi allaqachon dasturxon
yozib qo‘ygan, ovqat tayyor edi. Dasturxon ustida yangi pishirilgan osh, sabzavotlar,
qatiq va mevalar bor edi. Hamma jam bo‘lib, quvonch bilan ovqatlandi. Bolaqushning
yuzida   charchoq,   ammo   mamnunlik   aks   etgan   edi.   Bobosi   unga   bugungi   mehnat
haqida so‘zlab berdi: har bir inson kichik yoshidan boshlab yerga, mehnatga hurmat
bilan qarashi kerakligini uqtirdi. Bolaqush bu so‘zlarni yuragiga mixlab oldi. Kechga
yaqin   havo   yana   salqinlashdi.   Quyosh   ufq   ortiga   cho‘kdi,   osmon   asta-sekin   qoraya
boshladi. Qushlar yana sayray boshladi, lekin bu safar sayrashlari osoyishtalikni ifoda
etardi.
          Bolaqush bugun juda ko‘p narsa o‘rgandi. U mehnatning qadrini bildi, tabiatga
e’tibor bilan qarash kerakligini tushundi. Tun yengil shamollar bilan qishloq ustidan
yurib   o‘tdi.   Oy   chiqdi,   osmon   yulduzlar   bilan   to‘ldi.   Bolaqush   yotoqqa   yotarkan,
yuragi  to‘la taassurotlar  bilan to‘ldi. U ertangi kunni sabrsizlik bilan kutardi, chunki
har tong yangi kashfiyot, yangi tajriba, yangi hayot saboqlari bilan kelardi. 
2.4. O‘quv jarayonida interfaol usullar va pedagogik texnologiyalarni qo‘llash
                    O‘quv   jrayonida   interfaol   uslublar   va   pedagogik   texnologiyalarni   qo‘llash
uslubiyoti   hozirgi   kunda  innovatsion  texnologiyalar,  interfaol  uslublarning  soni   juda
ko‘payib ketgan. Ularning ta’lim muassasalarida keng tarqalganlari, o‘qitiladigan aniq
fan va predmetlarda qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan ba’zi pedagogik texnologiyalar va
interfaol uslublarning foydalanish uslubiyotini keltiramiz.  
“Zizama   –   zina”   texnologiyasi
Texnologiyaning   maqsadi.   Talaba   (yoki   o‘quvchi)larni   erkin,   mustaqil   va   mantiqiy
fikrlashga,   jamoa   bo‘lib   ishlashga,   izlanishga,   fikrlarni   jamlab   ulardan   nazariy   va
amaliy   tushuncha   hosil   qilishga,   jamoaga   o‘z   fikri   bilan   ta’sir   eta   olishga,   uni
26 ma’qullashga,   shuningdek   mavzuning   tayanch   tushunchalariga   izoh   berishda
egallagan bilimlarini qo‘llay olishga o‘rgatish.
“Charxpalak”texnologiyasi  
Texnologiyaning   maqsadi.   Talaba   (yoki   o‘quvchi)larni   dars   jarayonida   mantiqiy
fikrlash, o‘z fikrlarini mustaqil ravishda bayon eta olish, o‘zlarini baholash, yakka va
guruhlarda   ishlashga,   boshqalar   fikriga   hurmat   bilan   qarashga,   ko‘p   fikrlardan
keraklisini tanlab olishga o‘rgatish.  
“Bumerang”   texnologiyasi  
Texnologiyaning   maqsadi.   O‘quv   jarayoni   moboynida   tarqatma   materiallarni   t alaba
(yoki   o‘quvchi)lar   tomonidan   yakka   va   guruh   holatida   o‘zlashtirib   olishlari   hamda
suhbat   –   munozara   va   turli   savollar   orqali   tarqatma   materillardagi   matnlar   qay
darajada   o‘zlashtirilganligini   nazorat   qilish   va   baholash.   O‘quv   jarayoni   moboynida
har   bir   talaba   tomonidan   o‘z   baholarini   egallashiga   imkon   yaratish.    
                  Ushbu   texnologiyani   qo‘llagan   o‘qituvchilar   o‘z   o‘quv   predmetlari   mavzusi
yoki   erkin   mavzu   asosida   quyidagi   mazmundagi   matnlardan   foydalangan   holda
o‘qitish   va   tarbiyalash   jarayonini   tashkil   etishgan.   Masalan,    
1.Mavzu:   “Gullar   va   ularning   tarixi,   hayotdagi   ahamiyati.    
Tarqatma   materiallar:    
1-guruhga  –Gullar qachondan beri o‘stiriladi?  
2-guruhga  –Ayrim xalqlarda gullarning ahamiyati.
3-guruhga  –Atirgullarning ramziy ma’nosi haqida?
4-guruhga  – Misrliklar uchun nilufar guli nima ma’noni anglatadi?  
2.   Mavzu:   “Sharqona   muomala   odobi”    
Tarqatma   materiallar:    
1-guruhga   –   Ustozlarni   hurmatlash   bayoni    
2-guruhga   –   Qarindosh   –   urug‘lar   o‘rtasidagi   muomala   odobi
3-guruhga   –   Quni   –   qo‘shnilar   o‘rtasidagi   muomala   odobi
4-guruhga  – Do‘stlar o‘rtasidagi muomala odobi
27 “Muloqot”   texnologiyasi  
                    Texnologiyaning maqsadi. Tanlangan mavzu, muammo asosida talabalarning
fiklarini   hamda   ushbu   mavzuga   bo‘lgan   munosabatlarini   aniqlash,   mustaqil   holda
umumiy bir fikrga kelishlariga va to‘g‘ri xulosa chiqarishlariga yordam berish, erkin
holda bahslashishlariga sharoit yaratish, muloqotga kirishish va muloqot qila olishga
o‘rgatish.    
                                                                XULOSA
                   Umum ta`lim maktablarida ona tili darslarida o‘quvchilar nutqini o‘stirishga,
tafakurini rivojlantirishga alohida ahamiyati berish talab etilmoqda. Shu kunga qadar
o‘quvchilar so‘z boyligi oshirish, og‘zaki va yozma nutqini o‘stirishga doir besh-olti
nomzodlik   dissertatsiyasi   yoqlandi,   xolos.   Respublikamizda   1969-yilda   nutq
madaniyatiga bag‘ishlangan  konfrensiya o‘tkazilgan bo‘lsa ham,  bu anjumanda nutq
madaniyatini rivojlantirishga doir nazariya masalalar  muhokama qilinib, konfrensiya
materialini   ilmiy   to‘plam   sifatida   nashr   qilish   bilan   kifoyalanilgan.   Hozirgi   kunga
qadar   maktab   o‘quvchilarning   nutqini   o‘stirishga   bag‘ishlangan   sanoqli   metodik
qo‘llanma va tavsiyalar yaratilgan, xolos. Shu sababli Ona tili “darslarida o‘quvchilar
28 nutqini   o‘stirish”   mavzusida   metodik   qo‘llanma   yaratishga   kirishdik.   Metodik
qo‘llanma   nutq   madaniyati   va   o‘quvchilar   nutqini   o‘stirishga   bag‘ishlangan
materiallardan   foydalandik,   ularga   munosabatini   bildirdik.   Qo‘llanma   ona   tili
darslikning   “Morfologiya   va   imlo”   bo‘limining   “Olmosh   uning   ma`no   turlari”   ,
“Yordamchi   turlar   “ko‘makchi,   bog‘lovchi,   yuklama,   ularning   ma`no   turlari   “Fe`l
uning   zamonlari,   mayllari   “,   “Zamon   shakli   “,       “Zamon   shakli”,   “   Zamon   shakli
ma`nolari”,  “ Ot-kesimi zamon shakli”, “Kesimlik so‘zlari”, “So‘z gaplar “ - “ Modal
so‘z   –gaplar   “,   “   Undov   so‘z-   gaplar”   ,   “   Tasdiq   va   inkor   so‘zlarni   “   o‘rganish
jarayonida   o‘quvchilarning   og‘zaki   va   yozma   nutqni   o‘stirish,   tafakkarini
rivojlantirishni   turli   metod   va   usullarda-   darslik   ustida   ishlash,   savol   va   javob,
o‘qituvchining   bayoni,   suhbat   usullarida   bayon   qildik.   Tadqiqot   ishida   olmosh,
yordamchi so‘zlar, ko‘makchi, bog‘lovchi, yuklama, fe`l, ot- kesim zamon shakillari,
kesimlikso‘zlar, modal so‘z gaplari, undov so‘z gaplari, tasdiq va inkor so‘z gaplarga
doir   materiallarni   mustahkamlash,   o‘quvchilar   nutqini   o‘stirish   maqsadida   mustaqil
ish,   og‘zaki   va   yozma   mashqlar,   og‘zaki   bayon,   ijodiy   ish,   ta`limiy   diktant,   kichik
bayon   va   kichik   insho   kabi   ish   turlaridan   foydalandik.   Metodik   qo‘llanma   7-sinfda
ona tili o‘qitish sifatini yaxshilashga  yordam beradi.Shunday qilib, ona tilidan ta'lim
mazmuni o‘quv topshiriqlarida ham o‘z ifodasini topadi.
              O‘quvchilarning   o‘quv-bilish   faoliyatini   faollantirishda   ularning   imkoniyatlari
b е nihoya   katta.   O‘quv   topshiriqlarining   sharti   o‘quvchilar   faoliyatini
faollashtirishning   muhim   vositassidir.   Topshiriq   sharti   o‘quvchilarni   qiziqtirsagina,
uni   bajarish   jarayonida   faoliyat   faol   bo‘ladi.   Topshiriqning   mat е riali   faollikni
qo‘zg‘atuvchi   yana   bir   el е m е ntidir.   O‘quv   mat е rialining   t е matik   rang-barangligi,
o‘quvchilarning   til   muhiti   va   o‘lka   talablariga   muvofiq   tushishi   ularning   faolligini
oshirishga   katta   ta'sir   ko‘rsatadi.   Ona   tili   darslarida   faqat   standart   topshiriqlar   bilan
ch е garalanib   qolmay,   balki   nostandart   topshiriqlardan   ham   unumli   foydalanishga
ko‘proq   zarurat   s е zilmoqda.   Nostandart   topshiriqlar   o‘quvchilarning   fikrlash
29 faoliyatini  kuchaytiradi,  uni  bajarishga  bo‘lgan  ishtiyoqini  oshiradi.  Bu   esa   faollikni
ta'minlashning muhim omilidir.
           Dars jarayonida olib boriladigan o‘yinlarning qiziqarli va mavzuga oid bo‘lishi
o‘quvchilarning darsda faol ishtirok etishiga olib k е ladi. Ona tili darslari  mazmunini
takomillashtirish   va   uni   o‘quvchilarning   o‘quv-biluv   faoliyatini   faollashtiradigan
muhim   manbaga   aylantirish   choralaridan   yana   biri   fan   ichidagi   fan   va   fanlararo
bog‘lanish   imkoniyatlarini   k е ngroq   ishga   solishdir.
                        FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Karimov I. Til elni birlashtirishi lozim. 1989 yil 25 oktabr.  
2. Karimov I. Ilm fan imkoniyatlaridan to‘laroq foydalanaylik. O‘zbekiston Fanlar
akademiyasida   bo‘lib   o‘tgan   uchrashuvda   so‘zlangan   nutqdan.   1989   yil   28
noyabr.  
3. Abduraimova   .   M.   Ona   tili   darslarida   o‘quvchilar   nutqini   ko‘makchili
birikmalar bilan boyitish. « O‘qituvchi », Toshkent. 1985.
4. A`lamova.   M.G.   Do‘stxo‘jayeva   N.   O‘quvchilarning   yozma   nutqini
rivojlantirishda   bayonning   ahamyati.   Ta`lim   bo‘g‘inlarida   ona   tili   o‘qitish
mazmunini yangilash asoslari 26-27 bet.
30 5. Baqaxonova   SH.   So‘z   yasalishi   darslarini   o‘tishda   o‘quvchilarning   lug‘at
boyligini   oshirish.   Ta`lim   jarayonida   so‘z   boyligini   oshirishning   asosiy
omillari. «O‘qituvchi» 46-bet.
6. Begmatova   X.   Hadislar,   hikmatli   so‘zlar   va   o‘yinlar   orqali   nutq   o‘stirish.
Ta`lim   jarayonida   so‘z   boyligini   oshirishning   asosiy   omillari   «O‘qituvchi»,
Toshkent. 1995, 46-bet
7. Ziyodullayev   G.   Ona   tili   mashg‘ulotlarida   o‘quvchilarning   lug‘at   boyligini
oshirishda   sinonimlardan   foydalanish.   Ta`lim   jarayonida   so‘z   boyligini
oshirishning asosiy omillari
8. Inagamova   P .   Развитие   речи   школников   в   связи   с   изучением   врелип
узбекского глагола. Афтореферат   канд   диссертатцим .  Ташкент  1974.  
9. Muhiddinova   X.   Fe’l   shakillarini   o‘rganishda   o‘quvchilarni   nutqini   o‘stirish.
Maktabda   o‘zbek   tili   va   adabiyot   o‘qitishni   takomillashtirish   masalalari
to‘plami. O‘z PFITI. Toshkent 1982.
10.   Muhiddinova   X   Kelasi   zamon   fellarini   o‘rganish   jarayonida   o‘quvchilar
nutqini o‘stirish. O‘zbek tili va adabiyot o‘qitish metodikasini takomillashtirish.
O‘z PFITI
11. Nizomov   T.   Tarixiy   atamalar   vositasida   o‘uvchilar   nutqini   o‘stirish.   Ta`lim
jarayonida   so‘z   boyligini   oshirishning   asosiy   omillari.   «   O‘qituvchi   »,
Toshkent. 73- bet.
12.   Ravshanov   M.   Ona   tili   darslarida   sistem-   semantik   masdshqlar   bajarish
jarayonida   o‘quvchilar   nutqini   o‘stirish.   Ta’lim   jarayonida   so‘z   boyligini
oshirishning asosiy omillari. «O‘qituvchi », Toshkent.  76-77-  bet .
13.   Pomonova   T.U   Анализ   текста   как   средства   развитие   речи
учашихся.«Русский язык в школе» 1989.
14.   Sayfullayev   A.R   Ona   tili   darslarida   nutq   o‘stirish   /   5-sinf   materiali   asosida/
metodik qo‘llanma, Toshkent 1998.
31 15.   Sayfullayev   A.R   Ona   tili   darslarida   nutq   o‘stirish   /   6-sinf   materiali   asosida/
metodik   qo‘llanma,   Toshkent   1998.
32

Ona tili darslarida o‘quvchilar so‘z boyligini nutqiy vaziyatlar orqali oshirish usullari mavzusiga oid ma'lumotlar kiritilgan, bemalol xarid qilishingiz mumkin