Ona tili o’qish savodxonligi va uni o’qitish metodikasi - Лингвистика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	106.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Ноябрь 2023
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Лингвистика

Ona tili o’qish savodxonligi va uni o’qitish metodikasi

Купить

FAN: ONA TILI O’QISH SAVODXONLIGI VA UNI O’QITISH METODIKASI

OT SO`Z TURKUMI Reja: 1. Ot so`z turkumi haqida ma`lumot. 2. Otlarning tuzilishiga ko`ra turlari 3. Otlarning ma`nolariga ko`ra turlari. 4. Otlarning lug`aviy shakllari. 5. Otlarda kategoriya: son, kelishik, egalik .www.aim.uz

Shaxs, narsa ma`nolarini, shuningdek joy nomlarini bildirib, kim? nima? qayer? so`roqlariga javob bo`ladigan so`zlar OT deyiladi. Otlar shaxs otlari, narsa-buyum otlari, o`rin- joy otlariga o`linadi. Masalan: olma, bulut, do`ppi, qiz, chol, kampir, shahar, guzar, Toshkent . www.aim.uz

Otlarning tuzilishiga ko`ra turlari.  Otlar tuzilishiga ko`ra ko`ra sodda, qo`shma, juft va takroriy otlarga bo`linadi.  Sodda otlar faqat bir asosdan tarkib topgan otlardir: ishlarimiz, ko`chadagi, o`roq . Sodda otlar tub va yasama bo`ladi. Tarkibida so`z yasovchi qo`shimchasi bo`lmagan otlar sodda tub otlardir: tilimiz, bolalar, kitob . Morfologik usul bilan yasalgan otlar sodda yasama otlardir: ekin,supurgi, aravakash .  Qo`shma otlar ikki yoki undan ortiq asosdan tarkib topgan otlardir: kungaboqar, beshbarmoq, qo`lqop . Qo`shma otlar qo`shib yoki ajratib yoziladi: www.aim.uz

 Ikki va undan ortiq asosdan tarkib topgan turdosh otlar doim ajratib yoziladi: laylakqor tillaqosh, atirgul ;  Ikkinchi qismi turdosh otdan bo`lgan atoqli otlar qo`shib yoziladi: Oltariq, Yangibozor.  Ikkinchi qismi atoqli otdan bo`lgan qo`shma otlat ajratib yoziladi: O`rta Osiyo, O`rta Chirchiq;  Juft otlar ikkita otning juftlashuvidan hosil bo`ladi va chiziqcha bilan yoziladi: kitob-daftar, ota-ona, orzu- armon, gap-so`z  Takroriy otlar otni aynan yoki tovush o`zgarishi bilan takrorlash orqali hosil qilinadi.Takroriy otlar chiziqcha bilan ajrtib yoziladi: savat-savat, dasta-dast, uy-puy . www.aim.uz

OTLARNING MA`NOLARIGA KO`RA TURLARI  Birturdagi predmetlardan birining nomini yoki umumiy nomini bildirishiga ko`ra otlar atoqli otlar va turdosh otlarga bo`linadi.  Atoqli otlar bir turdagi predmetlardan bittasini ajratib ko`rsatuvchi, shaxs, narsa yoki joyga atab qo`yilgan otlardir. Xorazm, Kamola  Atoqli otlar nimani atab kelishiga ko`ra ikki xil bo`ladi:shaxs nomlari va joy nomlari.Kishilarga atab qo`yilgan nomlar,ularning ismi,familiyasi,taxallusi bildiruvchi atoqli otlar shaxs nomlari deyiladi: Alisher Navoiy, Yusuf xos Hojib, Erkin Vohidov;  Ma`lum bir geografik hududga atab qo`yilgan nomlar joy nomlari deyiladi: Farg`ona, Chorsu, markaziy Osiyo . Mamlakat va o`lka nomlari qo`shma so`z shaklida bo`lganda har bir qisim bosh harf bilan yoziladi: Buyuk Britaniya, O`rta Osiyo . Tark

 Atoqli otlar tashkilot, korxona, muassasa nomlarini ham bildiradi: Sog`liqni saqlash vazirligi, O`zbekiston Oliy Majlisi .  xalqaro tashkilot va oliy davlat tashkilotlari va mansablarining nomlari tarkibidagi har bir so`z bosh harf bilan yoziladi: Vazirlar Mahkamasi, Xalqaro Olimpiya Qo`mitasi .  Vazirliklar, idoralar, tashkilotlar va korxonalar nomi tarkibida birinchi so`z bosh harf bilan yoziladi: Madaniyat va sport ishlari vazirligi, Quvasoy sement zavodi .  Turli korxonalar,mahsulotlar,inshootlarga berilgan shartli nomlar qo`shtirnoq ichida bosh harf bilan yoki birinchi qismi bosh harf bilan beriladi: ”Istiqlol”saroyi, ”Sharq yulduzi”jurnali . www.aim.uz

TURDOSH OTLAR  Turdosh otlar bir turdagi shaxs, narsa, o`rin-joy, faoliyat-jarayon nomlarini bildiruvchi otlardir. Turdosh otlar quyidagi ma`noviy guruhlarga bo`linadi: Turdosh otlar Narsa va shaxs otlari Faoliyat- jarayon otlariYakka va to`da otlar O`rin-joy otlariAniq va mav- hum otlar www.aim.uz

 Shaxs otlari- kim?so`rog`iga javob bo`lib:  chol, kampir, bola -shaxslarni yoshiga ko`ra;  mahalladosh, qishloqdosh - yashash joyiga ko`ra;  direktor, direktor o`rinbosari -mansabiga kora;  amma, hola, tog`a, amaki -qarindoshlik darajasiga ko`ra nomlab keladi.  Shaxs otlari tub va yasama otlar bo`lishi mumkin. Ular shaxs oti yasovchi qo`shimchalari yordamida yasaladi: sinfdosh, suvchi, dorboz, soatsoz, kitobhon kabi.  -lik qo`shimchasi o`rin-joy bildiruvchi turdosh va atoqli otlarga qo`shilib,shaxsning shu hududga mansubligini bildiradi,atoqli otlarga qo`shilgan -lik qo`shimchasi atoqli otni turdosh otga aylantiradi va kichik harf bilan yoziladi: xorazmlik, qishloqlik . www.aim.uz

 Narsa otlari -nima?so`rog`iga javob bo`lib jonli va jonsiz narsalarning nomlarini bildiradigan otlardir.  Hayvon nomlari - qovun, yo`lbars, kuchuk .  O`simlik nomlari - gul,yalpiz,rayhon .  Oziq-ovqat nomlari - banan,qovun,non .  Kiyim-kechak – shim, yubka, to`n .  Idish-tovoq nomlari – qoshiq, kosa, qozon .  Ish qurollari nomlari – ketmon, bolta, arra .  Osmon jismlari nomi – yulduz, oy, bulut, quyosh .  Narsa otlarining tub va yasama shakli mavjud: - gich, -qich, -gi,-qi -k,-oq, - indi, -ma, -don, -moq, -m qo`shimchalari asosga qo`shilib yasama narsa otlari yasaydi: o`roq, taroq,tugma, elak, supurgi . www.aim.uz

Aniq va mavhum otlar  Sezgi a`zolarimiz yordamida(ushlab, ko`rib)bilishimiz mumkin bo`lgan narsalarni bildirgan otlar aniq otlar deyiladi: kitob, daftar, stol, stul .Aniq otlar birlik va ko`plik shaklda qo`llaniladi,birlik va ko`plik ma`nolarini anglata oladi:kitob lar -birdan ortiqlik ma`nosini anglatadi.  Sezgi a`zolarimiz yordamida (ushlab, ko`rib) bilishimiz mumkin bo`lmagan, tafakkur va tasavvur orqali idrok qilinadigan narsalarni bildirgan otlar mavhum otlar deyiladi: baht, sevinch, yahshilik, go`zallik, ishq… Mavhum otlar faqat birlikda qo`llaniladi va ko`plik(-lar) qo`shimchasini olganda grammatik ma`no ifodalanmaydi, ma`no kuchaytiriladi, uslubiy ma`no anglashiladi: Tuyg`u lar im toshib ketdi.

Mavhum otlar yasama bo`lishi ham mumkin: ― lik shodlik, yaxshilik, go`zallik ― ch quvonch, o`kinch, sog`inch, yupanch ― inch qo`rqinch, ― gi sevgi, kulgi ― at, -ot samimiyat, hissiyot Yakka va to`da otlar . Donalab sanaladigan predmetlar yakka otlar dir: daftar, ruchka, qalam. Bir turdagi predmetlarning jamini bildiruvchi, o`zi alohida predmetga xos atash ma`nosini anglatmaydigan otlar to`da otlar dir: xalq, el, yurt, sabzavot, meva. www.aim.uz

OTLARNING LUG`AVIY SHAKLLARI Otlarning lug`aviy shakllari Son shakli Chegara shakli (-gacha) Qarshilik Shakli(-niki) Hurmat shakli (-xon,-oy,-jon)O`rin-joy (-dagi)Kichraytirish (-cha,-choq,-chak) www.aim.uz

 -lar qo`shimchasini uslubiy ma`nolari:  Mavhum otlarga – lar qo`shimchasi qo`shilsa, ma`no kuchaytiriladi: sevinch lar im , qayg`u lar im.  Donalab sanalmaydigan otlarga – qo`shilganda xil,nav,tur ma`nolarini anglatadi: unlar, suvlar, yog`lar.  Tabiyatdagi yakka jismlarga qo`shilganda ma`no kuchaytiriladi: Oy lar yuziga parda tortadi. www.aim.uz

ISMLARNING MUNOSABAT SHAKLLARI Kelishik shakllari Bog`la- malarEgalik shakllari Ism asoslarga qo`shilib, ularni boshqa so`zlarga bog`lab keladi va gap bo`laklarini shakllantirishga xizmat qiladi.Ismlarning munosabat shakllariga egalik,kelishik qo`shimchalari va ismlarni kesimlikka xoslovchi shakllar – man, - san, -dir qo`shimchalari, bo`lmoq, sanalmoq, hisoblanmoq kesimlik bog`lamalari kiradi. www.aim.uz

 Egalik qo`shimchalari – ismlarga qo`shilib asos qismida ifodalangan narsaning belgisini, xususiyatini, harakat-holatini uch shaxsdan biriga qarashliligini bildirgan qo`shimchalardir. birlik ko`plik I ona m borish im ona miz borish imiz II ona ng borish ing ona ngiz borish ingiz III ona si borish i ona (lar)i borish (lar)i www.aim.uz

Купить

Похожие документы
Tilshunoslik va psixologiya
Badiiy matnda nisbiy so‘zlar yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar
Murakkab qo‘shma gaplar
Sintaktik va sintagmatik munosabat
O‘zbek tilshunosligida aksentuatsiya va sillabika. Urg‘u va bo‘g‘in