Oz komplektli maktabda matematika o‘qitish xususiyatlari - Pedagogika - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	9000UZS
Hajmi	53.4KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	22 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Pedagogika

Sotuvchi

Rustambek

Ro'yxatga olish sanasi 21 Mart 2026

1 Sotish

Oz komplektli maktabda matematika o‘qitish xususiyatlari

Sotib olish

1O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
ABDULLA QODIRIY NOMIDAGI JIZZAX DAVLAT PEDAGOGIKA
UNIVERSITETI
SIRTQI BO’LIM
Tabiiy va aniq fanlarda masofaviy ta’lim kafedrasi
Boshlang’ich ta’lim va sport tarbiyaviy ishi yo’nalishi 4-bosqich
S0506-21 guruhi talabasi ____________________ ning
Matematika o’qitish metodikasi fanidan tayyorlagan
KURS ISHI
Mavzu: Oz komplektli maktabda matematika o‘qitish xususiyatlari
Bajaruvchi: _____________________________
Ilmiy rahbar: ______________________
Jizzax - 202 6

2"Oz komplektli maktabda matematika o‘qitish xususiyatlari"
MUNDARIJA
1 Kirish 3
2 Asosiy qism 5
2.1 Oz komplektli maktablar haqida umumiy tushuncha 5
2.2 Oz komplektli maktabda matematika o‘qitish metodikasi 10
2.3 Oz komplektli maktabda matematika darslarini samarali
tashkil etish yo‘llari 16
3 Xulosa 25
4 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 27

3KIRISH
Mamlakatimizda ta ’ lim sifatini oshirish , har bir hududdagi bolalarga teng
imkoniyatlar yaratish davlat siyosatining ustuvor yo ‘ nalishlaridan biri
hisoblanadi . Shu ma’noda, chekka hududlardagi kichik qamrovli (oz komplektli)
maktablar faoliyatiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Oz komplektli maktablar,
odatda, o‘quvchilari soni kam bo‘lgan va bir nechta sinf o‘quvchilari birgalikda
ta’lim oladigan ta’lim muassasalaridir. Bu esa ta’lim jarayonining o‘ziga xos
shakl va usullarda tashkil etilishini taqozo etadi.
O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni, “Umumiy o‘rta
ta’limning davlat ta’lim standarti” hamda Prezidentning sohaga oid qaror va
farmonlarida barcha turdagi maktablarda, jumladan oz komplektli maktablarda
ta’lim sifatini oshirish bo‘yicha muhim vazifalar belgilab berilgan. Bu
hujjatlarda har bir bolaga sifatli ta’lim berish, o‘quvchilarning individual
qobiliyatlarini hisobga olish, ta’lim-tarbiya jarayonini zamonaviy yondashuvlar
asosida tashkil etish zarurligi qayd etilgan.
Dunyo miqyosida ham oz komplektli maktablar ta’lim tizimining muhim
tarkibiy qismi sifatida o‘rganib kelinmoqda. Masalan, rus olimi V.A. Slastyonin,
amerikalik pedagog J. Goodlad va fin pedagogi Pasi Sahlberglar kichik
maktablarda darslarni samarali tashkil etishda integratsiyalashgan yondashuvlar,
blokli ta’lim, mustaqil va juftlikdagi ishlarga asoslangan metodikalarni taklif
qilgan. O‘zbek pedagoglaridan T. Yo‘ldoshev, N. Musurmonova, Z.
Mamarasulov singari olimlar kichik sinflarda matematika ta’limini
takomillashtirishda ko‘rgazmali metodlar, mantiqiy o‘yinlar va fanlararo
aloqalarning ahamiyatini alohida ta’kidlaganlar.
Mavzuning dolzarbligi O‘zbekiston Respublikasining ta’lim siyosatida
barcha hududlardagi bolalarga teng va sifatli ta’lim olish imkoniyatini yaratish
dolzarb masala hisoblanadi. Ayniqsa, chekka va qishloq hududlardagi oz
komplektli maktablarda ta’lim jarayonini samarali tashkil etish bugungi kunda
muhim ahamiyat kasb etmoqda. Oz komplektli maktablar odatda o‘quvchilari
soni kam bo‘lgan, bir necha sinf o‘quvchilari birgalikda ta’lim oladigan ta’lim
muassasalari bo‘lib, ular o‘zining tashkiliy va metodik jihatdan murakkab
tuzilishiga ega.
Prezident Sh.M. Mirziyoyevning ta’lim sifatini oshirish, pedagog kadrlar
salohiyatini yuksaltirish va zamonaviy metodikalarga asoslangan darslar tashkil
etish bo‘yicha qabul qilgan qaror va farmonlari bu boradagi ishlarga yangi
bosqich baxsh etdi. “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun (2020), “Umumiy o‘rta
ta’limning davlat ta’lim standarti” (2022) kabi normativ-huquqiy hujjatlar ta’lim
jarayonining mazmun va sifatini oshirishga qaratilgan.

4Jahon tajribasida ham oz komplektli maktablar faoliyatini tashkil etish
bo‘yicha samarali metodlar ishlab chiqilgan. Masalan, J. Goodlad (AQSh), P.
Sahlberg (Finlandiya) kabi olimlar kichik sinf va kam o‘quvchili guruhlarda dars
o‘tishning psixologik-pedagogik xususiyatlarini chuqur o‘rganib chiqqanlar.
Mahalliy olimlarimizdan T. Yo‘ldoshev, N. Musurmonova, Z. Mamarasulovlar
boshlang‘ich sinflarda, ayniqsa oz komplektli maktablarda matematika
o‘qitishning o‘ziga xos tomonlarini metodik jihatdan tadqiq qilganlar.
Mavzuni o ‘ rganishning ilmiy - nazariy asoslari Mavzuni o‘rganishda
pedagogika va didaktika fanining asosiy tamoyillari, konstruktiv yondashuv,
fanlararo integratsiya, individual yondashuv kabi ilmiy-nazariy g‘oyalarga
tayaniladi. L.S. Vygotskiy, A.N. Leontyev, J. Piaget singari psixolog va
pedagoglar o‘quvchilarning yosh xususiyatlari, bilimni egallash bosqichlari
hamda o‘qitishning sotsial jihatlariga oid nazariyalar ishlab chiqqan. Ushbu
nazariyalar oz komplektli maktabda dars o‘tishda o‘quvchining mustaqil
ishlashi, o‘zlashtirish sur’atlari va yondashuvlar farqliligini hisobga olish
zarurligini ko‘rsatadi.
Metodik nuqtai nazardan qaraganda, kichik sinflarda matematikani
o‘qitishda ko‘rgazmali vositalar, o‘yinli metodlar, mustaqil topshiriqlar va
guruhli ishlarga asoslangan texnologiyalar dolzarb hisoblanadi. Bu usullar oz
komplektli maktab sharoitida har bir o‘quvchining faolligini oshirish, mantiqiy
fikrlashni rivojlantirishga xizmat qiladi.
Kurs ishining maqsadi : Oz komplektli maktablarda matematika fanini
o ‘ qitishda uchraydigan metodik xususiyatlarni aniqlash , amaliy jihatdan
samarali metodlarni tavsiya etish .
Kurs ishining vazifalari:
 Oz komplektli maktablarning tuzilishi va faoliyatini o‘rganish;
 Matematika fanining boshlang‘ich ta’limdagi o‘rni va vazifalarini tahlil
qilish;
 Oz komplektli maktab sharoitida matematika darslarini rejalashtirish va
tashkil etish metodikasini aniqlash;
 O‘quvchilarning mustaqil ishlash ko‘nikmalarini shakllantirish usullarini
ko‘rsatish.
Kurs ishining predmeti: Oz komplektli maktabda matematika fanini
o‘qitishning metodik xususiyatlari.
Kurs ishining obyekti: Boshlang‘ich ta’lim tizimida faoliyat yuritayotgan
oz komplektli maktablarda olib boriladigan o‘quv jarayoni.

52. Oz komplektli maktablar haqida umumiy tushuncha
Oz komplektli maktablar — bu o‘quvchilarning umumiy soni kam
bo‘lgan, ayrim sinf guruhlarining birlashtirilgan holda dars olishini nazarda
tutuvchi ta’lim muassasalaridir. Bu maktablar, asosan, chekka, qishloq yoki kam
aholi istiqomat qiladigan hududlarda faoliyat yuritadi. Ular to‘laqonli ta’lim
muassasasi hisoblanib, boshlang‘ich sinflar, ayrim hollarda esa 5–9-sinflarni
ham qamrab olishi mumkin.
Oz komplektli maktablar ikki asosiy ko‘rinishda tashkil etiladi:
 Sinflararo birlashtirish: Masalan, 1–2-sinf yoki 3–4-sinf o‘quvchilari
bitta sinfda o‘qitiladi;
 Fanlararo birlashtirish: Ba’zan ayrim fanlarda barcha sinflar bitta
guruhda o‘qitiladi, ayniqsa musiqiy madaniyat, jismoniy tarbiya yoki
texnologiya fanlarida.
Sinflararo birlashtirish haqida ilmiy-metodik tushuncha
Oz komplektli maktablar sharoitida dars jarayonini samarali tashkil etishning
muhim pedagogik mexanizmlaridan biri bu — sinflararo birlashtirishdir. Bu
tushuncha ostida o‘quvchilarning soni kam bo‘lgan ikki yoki undan ortiq sinfni
bitta sinfxonada birgalikda o‘qitish, ularning har biri uchun alohida dars
mazmuni va metodikasi asosida ish olib borish jarayoni tushuniladi 1
.
Mazkur yondashuv asosan boshlang‘ich ta’lim tizimida, ayniqsa, 1–4-
sinflarda qo‘llaniladi. Masalan, 1–2-sinf yoki 3–4-sinf o‘quvchilari bitta sinfda
dars olib boradilar, lekin ularning har biri uchun o‘quv materiali, topshiriqlar va
faoliyat shakllari alohida bo‘ladi. Bu sharoitda bir o‘qituvchi bir vaqtning o‘zida
ikkita sinfni boshqaradi, ularning faolligini ta'minlaydi va mustaqil ishlashini
yo‘lga qo‘yadi. Bu yondashuv konstruktivizm pedagogikasi (J. Bruner, L.S.
Vygotskiy) tamoyillariga asoslanadi, ya’ni o‘quvchi bilimni o‘zi mustaqil
ravishda, faoliyat orqali egallaydi. Shuningdek, L.S. Vygotskiy tomonidan ilgari
surilgan “yaqin rivojlanish zonasi” nazariyasi asosida, o‘quvchilar o‘zlariga
yaqin yoshdagi bolalar bilan muloqotda o‘zlashtirishda ko‘proq muvaffaqiyatga
erishishlari isbotlangan.
Sinflararo birlashtirishda quyidagi didaktik tamoyillar muhim ahamiyatga
ega:
 Individual yondashuv — har bir sinfga mos dars rejasi, topshiriq, nazorat
usuli ishlab chiqiladi;
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining *"Ta'lim sohasida sifatni
yaxshilashga doir chora-tadbirlar to‘g‘risida"*gi farmoni (2017).

6 Mustaqil o‘qish va izlanishga yo‘naltirish — o‘quvchilar navbatdagi
sinfni kutayotgan paytda mustaqil ishlashga tayyorlanadi;
 Ko‘rgazmalilik va didaktik o‘yinlar — turli yoshdagi bolalarni darsga jalb
qilishda universal metodlar.
Sinflararo birlashtirishda o‘qituvchi darsni rejalashtirishda ikki yoki undan
ortiq sinfning o‘quv rejasi va dasturlarini uyg‘unlashtirishi lozim. Bu yerda
vaqtni boshqarish, bosqichma-bosqich o‘qitish va blokli yondashuv muhim o‘rin
tutadi.
Masalan, dars quyidagicha tashkil qilinishi mumkin:
 1–2 daqiqa umumiy kirish (har ikkala sinf uchun);
 1-sinfga topshiriq beriladi, ular mustaqil ishlashni boshlaydi;
 2-sinf bilan 10–15 daqiqa yangi mavzuni tushuntirish;
 2-sinf mustaqil ishga o‘tadi, o‘qituvchi 1-sinf bilan ishlashni davom
ettiradi.
Bu kabi yondashuv o‘qituvchidan yuqori darajada metodik kompetensiya,
rejalashtirish ko‘nikmasi, o‘zini boshqarish va ijodiy yondashuvni talab etadi.
Afzalliklari:
 Kichik sinf o‘quvchilarida mustaqil ishlash ko‘nikmasi shakllanadi;
 O‘quvchilarning o‘zaro muloqoti va ko‘maklashuvi ortadi;
 O‘quvchilar ko‘p jihatdan o‘z-o‘zini boshqarishni o‘rganadi.
Kamchiliklari:
 O‘qituvchining zo‘riqishi va haddan tashqari yuklanishi;
 Har ikki sinfga yetarli e’tibor berish qiyinligi;
 O‘quvchilarning bilim sifati farqlanishi mumkin.
Sinflararo birlashtirish — bu oz komplektli maktablarda majburiy tashkiliy
ehtiyojdan kelib chiqadigan, biroq to‘g‘ri metodik yondashuv asosida samarali
ta’lim berishga xizmat qiluvchi tizimdir. Ushbu yondashuvni samarali amalga
oshirish uchun maxsus rejalashtirish, metodik tavsiyalar, ko‘rgazmali vositalar
va o‘qituvchilarning kasbiy tayyorgarligi muhim ahamiyatga ega.
Fanlararo birlashtirish haqida ilmiy-metodik tushuncha
Oz komplektli maktablarda ta’lim jarayonini samarali tashkil etish uchun
qo‘llanadigan muhim metodik yondashuvlardan biri — fanlararo birlashtirishdir.

7Bu metodik yondashuv ostida turli sinf o‘quvchilari bir vaqtda, bir guruh
sifatida ayrim fanlardan o‘qitilishi tushuniladi.
Masalan, musiqiy madaniyat, jismoniy tarbiya, texnologiya kabi fanlarda
o‘quvchilar soni kam va o‘quv dasturi umumiy bo‘lgani uchun, barcha sinflar
(masalan, 1–4 sinflar) bitta guruhda birlashtiriladi va o‘qituvchi darsni shu
guruhga olib boradi. Bu yondashuv o‘qituvchiga ham, o‘quvchilarga ham
qulaylik yaratadi, shuningdek ta’lim jarayonining samaradorligini oshiradi.
Fanlararo birlashtirishning ilmiy asoslari zamonaviy integratsiya
pedagogikasiga tayangan. Integratsiya ta’lim jarayonida fanlararo bog‘lanishni
kuchaytirish orqali o‘quvchilarning dunyoqarashi va bilimlarini yaxlit
shakllantirishni ta’minlaydi. Bu yondashuvda o‘quvchilar turli yoshlar bilan
birga faoliyat olib borib, o‘zaro ta’sirda bo‘ladilar, bu esa ularning ijtimoiy
ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
Shuningdek, bu usul kooperativ o‘qitish tamoyillariga ham mos keladi,
chunki o‘quvchilar bir guruhda birgalikda mashg‘ulotlarni amalga oshiradilar.
Fanlararo birlashtirishda o‘qituvchi darsni rejalashtirishda bir nechta
sinflarning yosh va bilim darajasini hisobga olgan holda umumiy o‘quv rejasi
asosida ish olib boradi. Dars davomida o‘qituvchi ko‘proq umumiy qoidalar,
asosiy ko‘nikmalar va faoliyatlarni shakllantirishga e’tibor qaratadi.
Misol uchun, jismoniy tarbiya darsida barcha sinflar birga bo‘lishi mumkin,
chunki bu fan asosan harakat, o‘yin va jismoniy mashqlar orqali o‘tiladi.
Musiqiy madaniyatda ham oddiy qo‘shiq va ritm mashqlari barcha yoshdagi
bolalar uchun umumiy bo‘ladi.
Afzalliklari:
 Resurslarni samarali taqsimlash va foydalanish imkoniyati;
 O‘qituvchilar yukining kamayishi;
 Turli yoshdagi o‘quvchilarning birgalikda faoliyat olib borishi orqali
ijtimoiy ko‘nikmalar rivojlanishi;
 Ta’lim jarayonining ko‘proq interfaol va qiziqarli bo‘lishi.
Kamchiliklari:
 O‘quvchilar bilim darajasidagi farqlarni hisobga olish qiyinligi;
 O‘qituvchining darsni turli yosh guruhlariga moslashishi uchun
qo‘shimcha tayyorgarlik talab qilinadi;
 Har bir o‘quvchining individual ehtiyojlariga to‘liq javob berish qiyin.

8Fanlararo birlashtirish — oz komplektli maktablarda ta’lim jarayonini
optimallashtirishga xizmat qiluvchi samarali usuldir. U o‘qituvchilarga va
o‘quvchilarga qulaylik yaratib, kam resursli sharoitda sifatli ta’limni
ta’minlashga yordam beradi. Biroq, uni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun
o‘qituvchilarning yuqori malakasi, metodik tayyorgarligi va individual
yondashuv zarur.
Bu maktablarda sinflar sonining kamligi sababli o‘qituvchilar bir vaqtning
o‘zida bir necha sinf o‘quvchilari bilan ishlashga majbur bo‘ladilar. Tashkiliy
tuzilma jihatidan, har bir o‘qituvchi ko‘p fanli, universal pedagog bo‘lib,
o‘quvchilarning yoshi va bilim darajasiga mos yondashuvni tanlashi zarur
bo‘ladi.
Oz komplektli maktablarda ta’lim jarayonining xususiyatlari
Oz komplektli maktablardagi ta’lim jarayonining asosiy xususiyati – bu
bir vaqtning o‘zida bir nechta sinf o‘quvchilari bilan dars o‘tkazish zarurati va
bu bilan bog‘liq metodik, tashkiliy, psixologik murakkabliklardir. Bu holat
o‘qituvchidan darsni samarali tashkil etish, rejalashtirish, vaqtni oqilona
taqsimlash va individual yondashuvni talab qiladi.
Ta’lim jarayonining muhim xususiyatlari:
 Darslar parallel ravishda tashkil etiladi: Bitta sinf xonasi ichida turli
sinflar uchun dars mazmuni alohida rejalashtiriladi;
 Mustaqil ishlarga e’tibor katta: O‘quvchilar mustaqil topshiriqlar ustida
ishlashga ko‘proq o‘rgatiladi;
 O‘yinli va ko‘rgazmali metodlar keng qo‘llaniladi: Chunki har xil
yoshdagi bolalarni bir vaqtda faollashtirish kerak bo‘ladi;
 Yakuniy nazorat differensial yondashuv asosida olib boriladi.
Bundan tashqari, darsda o‘qituvchi ko‘proq koordinatsion rolni bajaradi. U
bir vaqtning o‘zida bir sinf bilan ishlayotganda boshqa sinflarga mustaqil
topshiriq berishi kerak. Shuningdek, bu maktablarda ota-onalar bilan ishlash,
mahalla bilan hamkorlik qilish kabi tashkiliy ishlar ham katta ahamiyatga ega.
Bunday maktablarda o‘qituvchining kasbiy vazifalari va roli
Oz komplektli maktablarda faoliyat yurituvchi o‘qituvchilar ko‘p
funksiyali kasbiy rolga ega bo‘ladilar. Ular nafaqat fan o‘qituvchisi, balki
tarbiyachi, psixolog, tashkilotchi va hatto maktab rahbari vazifasini ham
bajaradilar. Shuning uchun bunday o‘qituvchilardan yuqori darajadagi
tayyorgarlik, universal bilim va ko‘nikmalar, tashabbuskorlik va ijodkorlik talab
etiladi.

9O‘qituvchining asosiy kasbiy vazifalari quyidagilardan iborat:
 Har xil sinf guruhlari uchun dars mazmunini oldindan puxta tayyorlash;
 O‘quvchilarning individual imkoniyatlarini hisobga olish;
 Mustaqil ishlashga o‘rgatish metodikasini qo‘llash;
 O‘quv materiallarini soddalashtirish, guruhlash va moslashtirish;
 Mahalliy sharoitlarga mos ko‘rgazmali vositalardan foydalanish;
 Ta’lim sifati monitoringini olib borish, oraliq va yakuniy nazoratni tashkil
etish.
Bu vazifalarni bajarishda o‘qituvchining innovatsion yondashuvi, o‘z ustida
ishlashi va doimiy ravishda kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirib borishi
muhim ahamiyatga ega.

102.2. Oz komplektli maktabda matematika o‘qitish metodikasi
Matematika fanining boshlang‘ich ta’limdagi o‘rni va vazifalari
Matematika boshlang‘ich ta’limda ta’lim-tarbiya jarayonining asosiy
fanlaridan biri hisoblanadi. U o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash, hisoblash
ko‘nikmalarini shakllantirish, amaliy hayotda foydalanish uchun zarur bo‘lgan
bilim va ko‘nikmalarni berishda muhim rol o‘ynaydi. Boshlang‘ich sinflarda
matematika fanining asosiy vazifalari — o‘quvchilarda son tushunchasini, oddiy
arifmetik amallarni (qo‘shish, ayirish, ko‘paytirish, bo‘lish) o‘zlashtirish,
shakllarni tanish, o‘lchash va muammolarni yechish ko‘nikmalarini
rivojlantirishdir.
Oz komplektli maktablarda esa, bu vazifalar o‘quvchilarning individual
imkoniyatlari va sinf tarkibining kam sonliligidan kelib chiqib, o‘zgartirilgan va
moslashtirilgan shaklda amalga oshiriladi. Bu maktablarda o‘quvchilar
ko‘pincha turli yosh va bilim darajasida bo‘lishi sababli, matematika darslari
yanada individual va moslashuvchan bo‘lishi talab etiladi.
Boshlang‘ich ta’lim — bu shaxsning ta’lim olishdagi birinchi va eng
muhim bosqichidir. Bu bosqichda o‘quvchilarda mustahkam bilim, ko‘nikma va
odatlar shakllanadi, ularning kelajakdagi ta’lim jarayoni uchun poydevor
yaratiladi. Shu nuqtai nazardan, boshlang‘ich ta’limda matematika fani alohida
ahamiyatga ega bo‘lib, nafaqat intellektual rivojlanish, balki amaliy hayot uchun
zarur bo‘lgan ko‘nikmalarni shakllantiradi.
Matematika fani inson tafakkurining mantiqiy, abstrakt va tahliliy
qirralarini rivojlantirishda markaziy o‘rin tutadi. Olimlar, xususan, J. Piyaget va
L.S. Vygotskiy, matematikaning bolalar rivojlanishidagi o‘rnini chuqur o‘rganib,
uning shaxsning kognitiv rivojlanishiga ta’sirini ta’kidlaganlar. Piyagetning
kognitiv rivojlanish nazariyasida, ayniqsa, matematik tushunchalar bolalarda
konkret amaliy faoliyat orqali shakllanadi, bu esa boshlang‘ich ta’limda uning
o‘qitilishi muhimligini ko‘rsatadi.
L.S. Vygotskiy esa o‘zining “yaqin rivojlanish zonasi” nazariyasi bilan,
o‘quvchining bilim olish jarayonida o‘qituvchi va boshqalar yordamining
ahamiyatini ta’kidladi. Bu esa boshlang‘ich matematika ta’limida o‘qituvchining
yondashuvi va metodikasining asosiy omil ekanligini bildiradi 2
.
Boshlang‘ich ta’limdagi matematik fanining o‘rni
1. Mantiqiy fikrlashni rivojlantirish: Matematika o‘quvchilarga
muammolarni yechishda tizimli fikrlash, mantiqiy tahlil qilish qobiliyatini
2
Karimov, N. "Yozma ishlar va ularni baholash tizimi: metodik
tavsiyalar" , Boshlang‘ich ta'limda o‘qitish va baholash , Toshkent, 2019.

11o‘rgatadi. Bu shaxsning har qanday fan sohasida va hayotda muvaffaqiyat
qozonishi uchun zarur.
2. Hisoblash ko‘nikmalarini shakllantirish: Matematika fanining eng asosiy
vazifalaridan biri – amaliy hisoblash ko‘nikmalarini berishdir.
O‘quvchilar qo‘shish, ayirish, ko‘paytirish va bo‘lish kabi arifmetik
amallarni o‘zlashtiradilar, bu esa kundalik hayotda yuzaga keladigan turli
hisob-kitoblarni bajarishga yordam beradi.
3. Amaliy dunyoqarashni rivojlantirish: Matematika fani orqali o‘quvchilar
atrof-muhitni raqamlar, shakllar, o‘lchovlar orqali idrok etishni
o‘rganadilar. Bu o‘z navbatida, tabiiy fanlar, texnika va texnologiyalarni
o‘zlashtirishga tayyorgarlik bo‘ladi.
4. Ijodiy va mustaqil fikrlashni shakllantirish: Matematik masalalarni
yechish jarayonida o‘quvchilar turli strategiyalarni qo‘llashni
o‘rganadilar, bu esa ularning ijodiy yondashuvi va mustaqil fikrlash
qobiliyatlarini rivojlantiradi.
5. Ta’limning boshqa fanlari bilan bog‘liqlik: Matematika boshlang‘ich
ta’limda boshqa fanlar — tabiatshunoslik, texnologiya, hatto ona tili —
bilan uzviy bog‘liqdir. Masalan, o‘lchash va taqqoslash tushunchalari
fizikaga kirishish uchun poydevor hisoblanadi.
Boshlang‘ich ta’limda matematika fanining asosiy vazifalari
 Raqam tushunchasini shakllantirish: O‘quvchilarda raqamlar tizimini,
ularning o‘zaro munosabatlarini va tartiblarini tushuntirish.
 Arifmetik amallarni o‘rgatish: Qo‘shish, ayirish, ko‘paytirish va bo‘lish
amallarini bosqichma-bosqich o‘zlashtirish.
 Muammolarni yechish ko‘nikmalarini rivojlantirish: O‘quvchilarga oddiy
amaliy va matematik masalalarni yechish yo‘llarini o‘rgatish, mantiqiy
fikrlashni oshirish.
 Geometrik tushunchalar bilan tanishtirish: Shakllar, ularning xususiyatlari
va o‘lchovlari bo‘yicha boshlang‘ich bilimlarni berish.
 Matematik til va ifodani o‘rgatish: Matematik tushunchalarni aniq va
to‘g‘ri ifodalashga o‘rgatish.
 Mustaqil faoliyatni tashkil etish: O‘quvchilarda o‘z bilimlarini mustaqil
ravishda mustahkamlash va yangi bilimlarni o‘zlashtirishga tayyorlash.
Boshlang‘ich ta’limda matematika fani nafaqat bilim berish, balki
o‘quvchilarning mantiqiy, ijodiy va amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirishda
markaziy ahamiyatga ega. U bolalarning shaxsiyati va tafakkurini

12shakllantirishda, ularning keyingi ta’lim bosqichlarida muvaffaqiyat qozonishida
poydevor vazifasini bajaradi. Shu bois, matematika fanini boshlang‘ich ta’limda
samarali o‘qitish uchun innovatsion metodlar, individual yondashuv va doimiy
takomillashtirish talab etiladi.
Oz komplektli maktablarda matematika darslarini rejalashtirish
Oz komplektli maktablarda matematika darslarini rejalashtirishda bir
nechta xususiyatlar hisobga olinadi. Avvalo, sinflararo birlashtirish, o‘quvchilar
sonining kamligi, shuningdek o‘quvchilarning individual qobiliyatlari va
ehtiyojlari asosida o‘quv jarayonini tashkil etish lozi 3
m.
Dars rejasi an’anaviy maktablardagi rejalardan farq qiladi, chunki unda
sinflararo integratsiya va individuallashtirishga katta e’tibor beriladi.
Rejalashtirishda o‘quvchilarning bilim darajasi va rivojlanish tezligiga mos
ravishda o‘quv materiallarini tanlash, mustaqil ishlash uchun topshiriqlarni
shakllantirish muhim hisoblanadi. Shuningdek, vaqtni samarali taqsimlash va
metodik vositalardan foydalanish zarur.
Oz komplektli maktablarda matematika darslarini rejalashtirish o‘ziga xos
xususiyatlarga ega bo‘lib, ularni tashkil etishda o‘quvchilarning yosh,
qobiliyatlari, sinflarning birlashtirilganligi hamda mavjud sharoitlar hisobga
olinadi. Rejalashtirish jarayoni o‘qituvchiga darsni samarali o‘tishiga yo‘l ochib
beradi va o‘quvchilarning individual imkoniyatlarini inobatga olgan holda ta’lim
sifatini oshiradi.
1. Rejalashtirishning maqsadi va ahamiyati
Matematika darslarini rejalashtirishning asosiy maqsadi – ta’lim jarayonini
samarali, tizimli va maqsadga yo‘naltirilgan tarzda tashkil etishdir. Reja
o‘qituvchiga o‘quv materiallarini bosqichma-bosqich va tizimli ravishda taqdim
etish imkonini beradi, shu bilan birga o‘quvchilarning faol ishtirokini
ta’minlaydi.
Oz komplektli maktablarda rejalashtirish o‘quvchilarning turli yosh va
bilim darajasidagi sinflar birlashtirilganligi sababli yanada murakkab va
mas’uliyatli hisoblanadi. Bu esa o‘qituvchidan individual yondashuvni,
moslashtirilgan metodlarni qo‘llashni talab etadi.
2. Rejalashtirishning asosiy komponentlari
a) O‘quv maqsadlari va vazifalarini aniqlash
Dars rejasining boshi sifatida o‘quvchilarning erishishi kerak bo‘lgan
maqsad va vazifalarni aniq belgilash lozim. Bu maqsadlar bosqichma-bosqich
3
Umumiy o‘rta ta’limning davlat ta’lim standarti (2022) .

13rivojlanadigan bilim va ko‘nikmalarni o‘z ichiga oladi. Oz komplektli
maktablarda o‘quvchilarning individual imkoniyatlari hisobga olinib,
moslashtirilgan maqsadlar qo‘yiladi.
b) Mavzularni tanlash va tartibga solish
Dars mavzularini tanlashda O‘zbekiston Respublikasi Davlat ta’lim
standartlari va o‘quv dasturlari asos qilib olinadi. Shuningdek, o‘quvchilarning
bilim darajasi, qobiliyatlari va sinflarning birlashtirilganligi hisobga olinadi.
Mavzularni tartibga solishda ularning o‘zaro bog‘liqligi va mantiqiy ketma-
ketligi muhim ahamiyatga ega.
c) O‘quv materiallari va didaktik vositalarni tayyorlash
Darsda foydalaniladigan o‘quv materiallari (matnlar, misollar, masalalar)
va didaktik vositalar (vizual materiallar, interfaol o‘yinlar) oldindan
tayyorlanadi. Oz komplektli maktablarda materiallar o‘quvchilarning yoshi va
bilim darajasiga mos ravishda tayyorlanishi kerak.
d) Metodik yondashuvlarni tanlash
Rejalashtirish jarayonida o‘qituvchi turli metod va usullarni qo‘llashni
oldindan belgilaydi. Oz komplektli maktablarda individual va kichik guruh
ishlari, interfaol metodlar, vizual vositalar keng qo‘llaniladi. Shuningdek,
o‘quvchilarning mustaqil ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirishga yo‘naltirilgan
vazifalar ham rejalashtiriladi.
e) Vaqtni taqsimlash va nazorat shakllarini belgilash
Dars rejasi vaqt jihatidan aniq tuziladi. Har bir bosqich uchun zarur bo‘lgan
vaqt ajratiladi. Bundan tashqari, o‘quvchilarning bilimini baholash shakllari va
metodlari ham rejalashtiriladi — bu so‘rovnomalar, testlar, og‘zaki savollar yoki
amaliy ishlar bo‘lishi mumkin.
3. Oz komplektli maktablarda rejalashtirishning xususiyatlari
 Sinflarning birlashtirilganligi: O‘qituvchi bir vaqtda bir nechta sinf
o‘quvchilari bilan ishlaydi, shu bois rejalashtirishda mavzularni va
metodlarni hamma uchun moslashtirish zarur.
 Individual yondashuv: Har bir o‘quvchining imkoniyatlari va
ehtiyojlariga qarab alohida topshiriqlar tayyorlanadi.
 Resurslarning cheklanganligi: Ko‘p hollarda oz komplektli maktablarda
didaktik materiallar va texnika vositalari cheklangan bo‘ladi, shuning
uchun o‘qituvchi yaratqichlik va alternativ usullardan foydalanadi.

14 Ko‘p funksiyali metodlar: Rejalashtirishda interfaol, ko‘rgazmali va
o‘yin usullari birgalikda qo‘llaniladi, bu o‘quvchilarning darsga bo‘lgan
qiziqishini oshiradi.
Oz komplektli maktablarda matematika darslarini rejalashtirish ta’lim
jarayonining samaradorligini ta’minlashda muhim omil hisoblanadi.
Rejalashtirish o‘qituvchiga o‘quvchilarning individual xususiyatlarini hisobga
olgan holda darsni tizimli va maqsadli o‘tishga yordam beradi. Shu bilan birga,
reja o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini oshirish va matematik
ko‘nikmalarni mukammallashtirish uchun asos bo‘ladi.
Sinflarni birlashtirib dars o‘tishda foydalaniladigan metodlar
Sinflarni birlashtirib dars o‘tish oz komplektli maktablarda keng
qo‘llaniladigan metod hisoblanadi. Bu metodda o‘qituvchi bir vaqtning o‘zida
ikki yoki undan ortiq sinfni boshqaradi. Bunda quyidagi metodlardan
foydalaniladi:
 Mustaqil ishlash metodlari — o‘quvchilar uchun mustaqil topshiriqlar
beriladi, o‘qituvchi esa sinflar o‘rtasida navbat bilan ishlaydi.
 Guruhlash va individual yondashuv — o‘quvchilar bilim darajasi va
qobiliyatiga qarab kichik guruhlarga ajratiladi.
 Differensial yondashuv — har bir o‘quvchi uchun moslashtirilgan
topshiriqlar beriladi.
 Didaktik o‘yinlar va interfaol metodlar — o‘quvchilarning qiziqishini
oshirish va faoliyatga jalb qilish uchun qo‘llaniladi.
Bu metodlar o‘qituvchiga darsni samarali tashkil qilish, o‘quvchilarni faol
ishtirok etishga rag‘batlantirish imkonini beradi.
Matematik bilimlarni tushuntirishda o‘qituvchining yondashuvi
Oz komplektli maktabda o‘qituvchi matematik bilimlarni tushuntirishda
individual yondashuvni ustuvor qiladi. O‘qituvchi har bir o‘quvchining bilim,
qobiliyat va ehtiyojlarini hisobga olib, mavzuni sodda va tushunarli tarzda
yetkazishi kerak. Bunda ko‘rgazmali vositalar, misollar, didaktik o‘yinlar va
kundalik hayotdan olingan vaziyatlardan foydalanish muhim ahamiyatga ega.
Shuningdek, o‘qituvchi o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga, mantiqiy
muammolarni yechishga va yangi bilimlarni amaliyotga tatbiq etishga
yo‘naltiradi. O‘qituvchining samimiy, mehribon, sabrli bo‘lishi, o‘quvchilarni
rag‘batlantirish qobiliyati ham ta’lim jarayonining muvaffaqiyatiga katta ta’sir
ko‘rsatadi.

152.3. Oz komplektli maktabda matematika darslarini samarali tashkil
etish yo‘llari
Didaktik materiallar va vizual vositalardan foydalanish

16Oz komplektli maktablarda darslarni samarali tashkil etishda didaktik
materiallar va vizual vositalarning roli beqiyosdir. Kam sonli o‘quvchilar bilan
ishlash sharoitida o‘qituvchi har bir o‘quvchining diqqatini jalb qilish uchun
turli ko‘rgazmali vositalardan foydalanishi zarur.
Didaktik materiallarga rangli grafikalar, diagrammalar, plakatlar, modellar,
interfaol doskalar va kompyuter dasturlari kiradi. Bunday vositalar matematika
mavzularini tushuntirishni osonlashtiradi, murakkab tushunchalarni
soddalashtiradi va o‘quvchilarning qiziqishini oshiradi.
Masalan, geometrik shakllarni o‘rgatishda real predmetlar (kubiklar,
silindrlar) va ularning modellaridan foydalanish o‘quvchilarda tushunishni
mustahkamlaydi. Shuningdek, arifmetik amallarni o‘rgatishda manipulyativ
o‘yinchoqlar (miskalar, hisoblash tayoqchalari) samarali hisoblanadi.
Vizual vositalar, ayniqsa, turli yosh va bilim darajasidagi o‘quvchilar bilan
ishlashda, matematik tushunchalarni yodda saqlash va qo‘llash uchun muhim
yordam beradi. Shu bilan birga, ular o‘quvchilarning mustaqil faoliyatini
rag‘batlantiradi va dars jarayonini interfaol qiladi.
Didaktik materiallar va vizual vositalar o‘quv jarayonini samarali tashkil
etishda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, ayniqsa oz komplektli maktablarda
matematika darslarini o‘tishda alohida o‘rin tutadi. Bunday maktablarda
o‘quvchilar soni kam bo‘lishi, ularning individual o‘ziga xosliklari va bilim
darajasining farqliligi o‘qituvchidan ko‘proq kreativ yondashuvni talab qiladi.
Didaktik materiallar esa dars jarayonini yanada interfaol va tushunarli qiluvchi
vositalar sifatida xizmat qiladi.
Didaktik materiallarning turlari va ahamiyati
Didaktik materiallar – bu o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalarini
shakllantirish, mustahkamlash va nazorat qilish uchun mo‘ljallangan ta’lim
vositalari bo‘lib, quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
 Matematik modellar va o‘yinchoqlar: geometrik shakllar, hisoblash
bloklari, o‘lchov asboblari.
 Vizual grafikalar: diagrammalar, jadval va sxemalar.
 Matnli va rasmli materiallar: masalalar, ko‘rsatmalar, didaktik
kartochkalar.
 Interfaol vositalar: multimediyali taqdimotlar, kompyuter dasturlari,
interfaol doskalar.
Didaktik materiallardan foydalanish o‘quvchilarga murakkab matematik
tushunchalarni soddalashtirish, qiyinchiliklarni bosqichma-bosqich yengib

17o‘tishga yordam beradi. Shuningdek, bu vositalar o‘quvchilarning mustaqil
fikrlash va faoliyatini rag‘batlantiradi.
Vizual vositalarning roli
Vizual vositalar o‘quvchilarning ko‘rish orqali bilim olish qobiliyatini
faollashtiradi va ma’lumotlarni yaxshi qabul qilishlariga imkon yaratadi.
Matematika darslarida, ayniqsa, raqamlar, shakllar, o‘lchovlar va amallarni
tushuntirishda vizual materiallardan keng foydalanish zarur.
Masalan, geometrik shakllarni o‘rganishda plastmassa yoki kartondan
yasalgan modellar, sonlarni o‘rgatishda hisoblash tayoqchalari yoki miskalar
o‘quvchilarning mavzuni yanada yaxshi tushunishlariga xizmat qiladi.
Oz komplektli maktablarda didaktik materiallardan foydalanish
xususiyatlari
Oz komplektli maktablarda didaktik materiallardan foydalanish quyidagi
jihatlarni hisobga olgan holda amalga oshiriladi:
 Individual yondashuv: Kam sonli o‘quvchilar bilan ishlash imkoniyati
borligi sababli, har bir o‘quvchining qiziqishi va bilim darajasiga mos
material tanlanadi.
 Resurslar yetishmasligi: Bunday maktablarda ko‘pincha materiallar
yetarli emas, shuning uchun o‘qituvchilar o‘zlari yaratgan yoki oddiy,
arzon vositalardan samarali foydalanadilar.
 Faollik va interaktivlik: Didaktik materiallar o‘quvchilarning darsga faol
jalb etilishiga, amaliy topshiriqlarni bajarishida yordam beradi.
Didaktik materiallar va vizual vositalardan foydalanish matematika
darslarini samarali o‘tishining asosiy omillaridan biridir. Ayniqsa, oz komplektli
maktablarda bunday vositalar dars jarayonini qiziqarli, tushunarli va interfaol
qiladi. O‘qituvchi tomonidan didaktik materiallarning to‘g‘ri tanlanishi va o‘quv
jarayoniga joriy etilishi o‘quvchilarning matematik bilimlarini mustahkamlashga
va ularning faolligini oshirishga xizmat qiladi.
Fanlararo integratsiya imkoniyatlari
Oz komplektli maktablarda fanlararo integratsiya – bu ta’lim jarayonini
yanada samarali, qiziqarli va mazmunli qilish uchun muhim vositadir.
Matematika fanini boshqa fanlar bilan bog‘lash orqali o‘quvchilarda
bilimlarning uzviyligi va amaliy ahamiyati haqida tushuncha shakllanadi.

18Masalan, tabiiy fanlar (fizika, biologiya) bilan integratsiyada o‘lchovlar,
o‘lchash birliklari va statistik ma’lumotlardan foydalanish mumkin. Ona tili
fanida esa matematik terminologiya va matnli masalalarni tushunishga e’tibor
qaratiladi.
Shuningdek, san’at va texnologiya fanlari bilan bog‘lanish o‘quvchilarning
ijodiy fikrlashini rag‘batlantiradi. Jismoniy tarbiya bilan integratsiyada esa
matematik mashqlarni amaliylashtirish (masalan, masofa o‘lchash, vaqtni
hisoblash) mumkin.
Fanlararo integratsiya o‘quvchilarni keng dunyoqarashga ega bo‘lishga,
mavzularni real hayot bilan bog‘lashga o‘rgatadi va ta’lim jarayonini yanada
mazmunli qiladi.
Zamonaviy ta’lim jarayonida fanlararo integratsiya — bu bir nechta fanlar
orasidagi bog‘liqlikni o‘rnatgan holda bilimlarni yaxlit holda o‘rgatish
tamoyiliga asoslangan metodik yondashuvdir. Xususan, oz komplektli
maktablarda bu yondashuv yanada dolzarb ahamiyat kasb etadi. Sababi, bunday
maktablarda dars soatlari cheklangan, o‘qituvchi bir nechta fanni o‘qitadi,
sinflar birlashtirilgan va o‘quvchilarning bilim darajalari xilma-xildir.
Fanlararo integratsiya orqali o‘quvchilar bilimlarni amaliy hayot bilan
bog‘laydi, mavzularni yaxlit idrok etadi, tafakkur va tahliliy fikrlash
ko‘nikmalari shakllanadi.
Fanlararo integratsiyaning didaktik va metodik asoslari
Fanlararo integratsiya quyidagi asosiy tamoyillarga tayanadi:
 Yaxlitlik tamoyili: Turli fanlardagi bilimlar bir-birini to‘ldiradi va yagona
mazmunni shakllantiradi.
 Hayotiylik va amaliylik: Integratsiyalashgan darslar o‘quvchilarda
bilimlarni real hayotda qo‘llay olish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
 Mantiqiy bog‘liqlik: Fanlar o‘rtasida mavzular mazmunan va uslubiy
jihatdan mantiqan bog‘liq bo‘lishi kerak.
Masalan, matematika fanida o‘quvchilar uzunlik, massa, vaqt birliklari
bilan ishlashni o‘rganar ekanlar, bu bilimlar tabiiy fanlar, texnologiya, jismoniy
tarbiya kabi boshqa fanlarda amaliy qo‘llanadi. Bu esa integratsiyalashgan
yondashuvning samarali namunasidir.
Oz komplektli maktabda integratsiyaning afzalliklari
1. Ta’lim samaradorligini oshiradi: Bitta dars davomida bir nechta fan
doirasidagi bilimlar o‘zaro bog‘liq holda beriladi.

192. Vaqtni tejaydi: Fanlararo bog‘liqlik orqali dars soatlarining
cheklanganligi muammosi qisman hal qilinadi.
3. O‘quvchilarda keng dunyoqarash shakllanadi: O‘quvchi mavzuni turli
nuqtai nazardan ko‘rib chiqadi va fikrlash doirasi kengayadi.
4. Ijodiy yondashuv rivojlanadi: Fanlarni birlashtirib o‘qitishda
o‘qituvchidan yangicha, innovatsion metodlar talab qilinadi.
Integratsiyalashgan darslardan namunalar
 Matematika + Texnologiya: O‘lchov birliklarini o‘rganishda oddiy
buyumlar yasash (masalan, qog‘ozdan quticha yasab, uning yuzasi va
hajmini hisoblash).
 Matematika + Tabiiy fanlar: Harorat o‘zgarishini grafikda ifodalash,
o‘simliklarning o‘sish sur’atlarini tahlil qilish.
 Matematika + Musiqa: Ritm va musiqiy o‘lchovlar orqali son va vaqt
tushunchalarini mustahkamlash.
 Matematika + Ona tili: Masalalarni hikoya tarzida bayon qilish,
matematik ifodalarni to‘g‘ri yozish va tushuntirish.
Fanlararo integratsiya oz komplektli maktablarda ta’lim jarayonini
boyitish, o‘quvchilarning bilim olishga bo‘lgan qiziqishini oshirish va darsni
hayot bilan bog‘lashda juda muhim metodik yondashuv hisoblanadi. Bu usul
orqali o‘quvchilar olgan bilimlarini turli fanlar doirasida bir-biri bilan bog‘lay
oladi va o‘zlashtirish samaradorligi ortadi. O‘qituvchi esa bunday yondashuv
orqali vaqt va resurslarni tejalgan holda, yuqori natijaga erisha oladi.
O‘quvchilarning mustaqil ishlash ko‘nikmalarini shakllantirish
Oz komplektli maktablarda o‘quvchilarning mustaqil ishlash
ko‘nikmalarini rivojlantirish ta’lim sifatini oshirishda asosiy yo‘nalishlardan
biridir. Mustaqil ishlash o‘quvchining faolligini oshiradi, bilimlarni
mustahkamlashga, muammolarni yechishda o‘z fikrini shakllantirishga yordam
beradi.
Mustaqil ishlash ko‘nikmalarini shakllantirish uchun o‘qituvchi
o‘quvchilarga bosqichma-bosqich murakkablik darajasi oshirilgan topshiriqlar
beradi. Ushbu topshiriqlar o‘quvchilarning bilim darajasiga mos kelishi, erkin
fikrlash va ijodiy yondashuvni rag‘batlantirishi muhim.
Shuningdek, o‘qituvchi o‘quvchilarni o‘z ishlarini rejalashtirishga, vaqtni
samarali taqsimlashga, natijalarni baholashga o‘rgatishi kerak. Bu jarayonda
o‘quvchilar o‘z xatolarini tahlil qilib, mustaqil ravishda to‘g‘rilash
ko‘nikmalarini egallaydilar.

20Mustaqil ishlashda o‘yinlar, interaktiv usullar va texnologiyalar keng
qo‘llanilishi mumkin, bu esa o‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishini
oshiradi.
Zamonaviy ta’lim jarayonining asosiy maqsadlaridan biri – o‘quvchilarda
mustaqil fikrlash, mustaqil bilim olish va uni qo‘llay bilish ko‘nikmalarini
shakllantirishdan iborat. Ayniqsa, oz komplektli maktablarda, ya’ni o‘quvchilar
soni kam bo‘lgan va sinflar birlashtirilgan maktablarda bu yondashuv alohida
ahamiyat kasb etadi. Bunday sharoitda har bir o‘quvchining mustaqil ishlash
qobiliyatini rivojlantirish o‘qituvchi ishining samaradorligini belgilovchi muhim
omillardan biri hisoblanadi 4
.
Mustaqil ishning mazmuni va ahamiyati
Mustaqil ish — bu o‘quvchining o‘qituvchi yordamidan cheklanib, o‘z
bilim, tajriba va faoliyatiga tayanib bajargan o‘quv faoliyatidir. Bu orqali
o‘quvchi:
 Bilimlarni o‘zlashtirish jarayonida faol ishtirok etadi;
 Muammoni mustaqil hal qilishga o‘rganadi;
 O‘z bilim darajasini baholash va nazorat qilishni o‘rganadi;
 Javobgarlik hissi va irodaviy sifatlari shakllanadi.
Oz komplektli maktablarda mustaqil ishlarni tashkil etishning xususiyatlari
Oz komplektli maktablarda o‘qituvchi bir vaqtning o‘zida turli sinf
o‘quvchilari bilan ishlashi kerak bo‘lganligi sababli, o‘quvchilarning mustaqil
ishlay olish ko‘nikmasi ayniqsa muhim ahamiyat kasb etadi. Quyidagi jihatlar
e’tiborga olinadi:
1. Bosqichma-bosqich shakllantirish: Boshlang‘ich sinflarda mustaqil ishlar
ko‘proq o‘qituvchi ko‘magida bajariladi, yuqori sinflarga o‘tgani sayin
o‘quvchi mustaqillikka odatlanadi.
2. Moslashtirilgan topshiriqlar: O‘quvchilarning yoshiga, bilim darajasiga va
individual qobiliyatlariga mos topshiriqlar tanlanadi.
3. Ko‘rgazmali vositalar bilan qo‘llab-quvvatlash: Didaktik materiallar va
vizual ko‘maklar yordamida o‘quvchilarning mustaqil faoliyati
yengillashtiriladi.
4. Nazorat va baholash: Mustaqil ish natijalari muntazam baholab boriladi
va o‘quvchining o‘zini baholashga ham o‘rgatiladi.
4
Umumiy o‘rta ta’limning davlat ta’lim standarti (2022).

21Mustaqil ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirish usullari
O‘quvchilarda mustaqil ishlash ko‘nikmalarini shakllantirishda quyidagi
metodik yondashuvlardan foydalanish samarali hisoblanadi:
 Bosqichli topshiriqlar – har bir bosqichda murakkabligi ortib boradigan
mashqlar.
 Kichik tadqiqot ishlari – masalani tahlil qilish, yechimini topish va xulosa
chiqarish.
 Loyihaviy metod – o‘quvchi kichik loyiha ustida mustaqil ishlaydi va
natijasini taqdim etadi.
 Darslik bilan mustaqil ishlash – darslikdagi misollar, qoidalar ustida
mustaqil ishlashga o‘rgatish.
 O‘z-o‘zini baholash varaqalari – o‘quvchiga o‘z ishini tahlil qilish
imkonini beruvchi vositalar.
Amaliy misol
Masalan, 2–3-sinf o‘quvchilari birlashtirilgan darsda, o‘qituvchi 2-sinfga
yangi mavzuni tushuntirar ekan, 3-sinf o‘quvchilariga o‘zlashtirilgan mavzu
asosida mustaqil mashqlar beriladi. Mashqlar kartochkalar, testlar yoki grafik
ishlanmalar ko‘rinishida bo‘lishi mumkin. O‘quvchilar ularni mustaqil bajarib,
keyin natijani tekshiradi va muhokama qiladi.
O‘quvchilarning mustaqil ishlash ko‘nikmalarini shakllantirish – bu faqat
bilim olish emas, balki shaxs sifatida shakllanishning ham muhim bosqichidir.
Ayniqsa, oz komplektli maktablarda bu ko‘nikmalarni rivojlantirish o‘qituvchiga
vaqtni samarali taqsimlash, turli sinfdagi o‘quvchilarning darsdagi ishtirokini
ta’minlash va ularning o‘zlashtirish darajasini oshirish imkonini beradi.
Mustaqil ishlar orqali o‘quvchi nafaqat bilim oladi, balki uni amaliyotda qo‘llay
olishni ham o‘rganadi 5
.
Amaliyotdan misollar (namunaviy dars ishlanmasi yoki tahlil)
Amaliyotda oz komplektli maktablarda matematika darslarini tashkil
etishda quyidagi namunaviy dars ishlanmasi samarali natija beradi:
5
Umumiy o‘rta ta’limning davlat ta’lim standarti (2022).

22Dars mavzusi: “Ko‘paytirish amali bilan tanishish (1 xonali sonlarga
ko‘paytirish)”
Dars maqsadi:
 O‘quvchilarga ko‘paytirish amali mohiyatini tushuntirish;
 1 xonali sonlar bilan ko‘paytirishni o‘rgatish;
 Hisoblash ko‘nikmalarini mustahkamlash.
Darsning asosiy usullari: vizual materiallar (kartochkalar, o‘yinchoqlar),
interfaol savol-javob, guruhli ishlash, mustaqil topshiriqlar.
Dars jarayoni:
1. Tashkiliy qism: o‘quvchilar bilan salomlashish, mavzuni e’lon qilish.
2. Yangi mavzuni tushuntirish: ko‘paytirish amalining mazmuni modellar
yordamida ko‘rsatiladi (masalan, mevalar yoki bloklar guruhi).
3. Amaliy mashqlar: o‘quvchilar kartochkalardagi sonlarni ko‘paytiradilar,
o‘qituvchi yordam beradi.
4. Mustaqil ish: o‘quvchilar uchun alohida topshiriqlar beriladi.
5. Yakuniy nazorat: savollar, muammolar yechish.
6. Darsni yakunlash: o‘quvchilarning faoliyatini baholash, uyga vazifa
berish.
Bunday dars ishlanmasi oz komplektli maktablarda o‘quvchilarning turli
bilim darajalarini hisobga olgan holda, faol va interfaol o‘quv jarayonini
ta’minlaydi.
Dars ishlanmasi
Fan: Matematika
Sinflar: 2–3-sinf (birlashtirilgan)
Mavzu (2-sinf): Ikki xonali sonni bir xonali songa bo‘lish
Mavzu (3-sinf): Ko‘p xonali sonlarni bir xonali songa bo‘lish
Dars turi: Yangi bilim beruvchi dars
Dars shakli: Aralash (tushuntirish, mustaqil ish, jamoaviy faoliyat)
Darsning maqsadi:
 O‘quvchilarni bo‘lish amali bilan tanishtirish (2-sinf);
 Ko‘p xonali sonni bir xonali songa bo‘lishni o‘rgatish (3-sinf);
 Mustaqil ishlash, diqqat va hisoblash ko‘nikmalarini rivojlantirish.

23Darsning borishi:
1. Tashkiliy qism (5 daqiqa)
 Salomlashish, davomatni aniqlash.
 Darsga tayyorgarlikni tekshirish.
2. O‘tilgan mavzuni takrorlash (5 daqiqa)
 Har ikki sinf o‘quvchilariga umumiy savollar:
– Qo‘shish va ko‘paytirish amallari nima uchun kerak?
– Bo‘lish amali qanday holatlarda ishlatiladi?
3. Yangi mavzuni tushuntirish (15 daqiqa)
2-sinf bilan ishlash (o‘qituvchi rahbarligida):
 Doskada quyidagi misol ishlanadi:
12 : 3 = ?
– Bu misol qanday hal qilinadi?
– Bo‘lishda nechta guruhga ajratamiz?
3-sinf o‘quvchilari uchun mustaqil ish:
 Berilgan masalalarni bajaring (individual ish):
– 120 : 4 = ?
– 360 : 3 = ?
– 240 : 2 = ?
O‘qituvchi 3-sinf o‘quvchilarining ishini tekshirib chiqadi va kerakli
ko‘rsatmalar beradi.
4. Amaliy mashq (10 daqiqa)
Juftlab ishlash (aralash sinf):
O‘quvchilar 2 va 3-sinfdan juftliklarda quyidagi topshiriqlarni bajarishadi:
 2-sinf:
– 18 : 6 = ?
– 20 : 5 = ?
 3-sinf:
– 300 : 3 = ?
– 210 : 7 = ?
Juftlikda biri ikkinchisiga misolni tushuntiradi va yechimini aytadi. So‘ng
navbat almashiladi.
5. Mustahkamlash va yakuniy baholash (5 daqiqa)

24 O‘qituvchi har ikki sinf o‘quvchilaridan savollar asosida darsni
mustahkamlab oladi.
 Faol qatnashgan o‘quvchilar rag‘batlantiriladi (yulduzcha, qo‘yilgan baho
va h.k).
Tahlil
Bu dars namunasi orqali ko‘rinib turibdiki:
 Differensial yondashuv – har bir sinfga mos mavzu va metod tanlangan;
 Mustaqil ishlash – yuqori sinf o‘quvchilari dars davomida mustaqil
ishlash orqali vaqt tejaladi;
 O‘zaro o‘rgatish usuli – juftlikda ishlash orqali o‘quvchilar bir-biriga
ko‘maklashadi;
 Fanlararo yondashuvga imkoniyat – topshiriqlar hayotiy misollar
asosida tanlangan.
Xulosa
O‘rganilgan mavzu bo‘yicha xulosalar Mazkur kurs ishida oz komplektli
maktablarda matematika fanini o‘qitishning o‘ziga xos jihatlari, tashkil etish
shakllari va metodik yondashuvlari keng yoritildi. O‘tkazilgan tahlil va nazariy-
amaliy izlanishlar asosida quyidagi asosiy xulosalarga kelindi:

25 Oz komplektli maktablar kichik miqdordagi o‘quvchilar soniga ega
bo‘lib, ular uchun maxsus yondashuv va metodlar zarur. Sinflararo
birlashtirish holatlari bu muassasalarda keng qo‘llaniladi va bu, o‘z
navbatida, darslarni rejalashtirishda o‘qituvchidan yuqori darajada
tayyorgarlikni talab etadi.
 Matematika fanini o‘qitishda differensial yondashuv, fanlararo
integratsiya, vizual va didaktik vositalardan foydalanish muhim o‘rin
tutadi. O‘quvchilarning yoshiga, tayyorgarlik darajasiga moslashgan
topshiriqlar, dars ishlanmalari ularning fan bo‘yicha bilimlarini puxta
egallashga yordam beradi.
 Oz komplektli maktablarda o‘qituvchi bir necha sinf o‘quvchilari bilan bir
vaqtda ishlashi sababli, darslarda vaqtni to‘g‘ri taqsimlash, mustaqil ishni
tashkil etish va o‘quvchilarni o‘zaro hamkorlikka undash katta ahamiyat
kasb etadi.
 O‘qituvchining kasbiy mahorati, rejalashtirish ko‘nikmalari va individual
yondashuvi dars samaradorligini bevosita belgilaydi. Metodik tavsiyalar
asosida tashkil etilgan darslar o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, mantiqiy
tahlil qilish va matematik nutqni rivojlantirishga xizmat qiladi.
Amaliy tavsiyalar O‘rganilgan mavzu asosida oz komplektli maktablarda
matematika fanini samarali o‘qitish uchun quyidagi amaliy tavsiyalar beriladi:
1. Darslarni sinflararo birlashtirish asosida rejalashtirishda dars
mavzularining o‘xshashligi, umumiy didaktik maqsadga yo‘naltirilgan
bo‘lishi va har bir sinf uchun mos topshiriqlar tayyorlash lozim.
2. Matematika fanini boshqa fanlar bilan integratsiyalash (masalan,
texnologiya, hayotiy ko‘nikmalar) o‘quvchilarning bilimlarini amaliyotga
tadbiq etish imkonini beradi.
3. O‘quvchilarning mustaqil ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun
ular bilan muntazam ravishda kichik masalalar, o‘yinga asoslangan
topshiriqlar va guruhli mashqlar o‘tkazilishi zarur.
4. Didaktik materiallar, ko‘rgazmali vositalar, axborot
texnologiyalaridan foydalanish orqali darslar ko‘proq qiziqarli va
interaktiv bo‘ladi, bu esa o‘quvchilarning faolligini oshiradi.
5. O‘qituvchi uchun metodik qo‘llanmalar tayyorlash va tajriba
almashish imkoniyatlarini yaratish oz komplektli maktablarda ta’lim
sifatini oshirishda muhim ahamiyatga ega.
6. Har bir darsdan so‘ng tahlil va baholash ishlarini olib borish ,
o‘qituvchiga o‘z faoliyatini doimiy takomillashtirish imkonini beradi.

26Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Normativ-huquqiy hujjatlar va metodologik nashrlar:

27 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining *"Ta'lim sohasida sifatni
yaxshilashga doir chora-tadbirlar to‘g‘risida"*gi farmoni (2017).
 Umumiy o‘rta ta’limning davlat ta’lim standarti (2022).
2. Monografiyalar, ilmiy maqolalar, to‘plamlar:
 Xojaniyozov, M. & Tashpulatov, S. "Boshlang‘ich ta'limda yozma
ishlarni o‘qitish metodikasi" , Monografiya, Toshkent, 2016.
 Karimov, N. "Yozma ishlar va ularni baholash tizimi: metodik tavsiyalar" ,
Boshlang‘ich ta'limda o‘qitish va baholash , Toshkent, 2019.
3. Gazeta, jurnal, xorijiy adabiyotlar va internet manbalari:
 The Role of Writing in Mathematics Learning , www.edutopia.org , 2023.
4. Internet manbalari:
 Ta'lim sohasida innovatsiyalar va metodik yangiliklar , www.talim.uz ,
2022.
 Boshlang‘ich ta'limda matematika darslarini tashkil etish: metodik
yondoshuvlar , www.matematika.uz , 2021.
 O‘quvchilarning matematik yozma ishlarini baholash: usullar va
tavsiyalar , www.uzedu.uz , 2020.

Bu kurs ishi mutaxassislar tomonida tayyorlangan.
Namuna uchun:
https://docs.google.com/document/d/1_J0iSM2cE8Dn4MQXdWJ5cR_Ipda7i8Rn/edit?usp=sharing&ouid=110430956170488575107&rtpof=true&sd=true
agar kurs ishi tayyorlash kerak bo'lsa: https://t.me/MR_Tomoshabin_admin murojaat qiliverasizlar

Sotib olish