Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 9000UZS
Hajmi 53.4KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 22 Mart 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Rustambek

Ro'yxatga olish sanasi 21 Mart 2026

1 Sotish

Oz komplektli maktabda matematika o‘qitish xususiyatlari

Sotib olish
1O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
ABDULLA QODIRIY NOMIDAGI JIZZAX DAVLAT PEDAGOGIKA
UNIVERSITETI
SIRTQI BO’LIM
Tabiiy va aniq fanlarda masofaviy ta’lim kafedrasi
Boshlang’ich ta’lim va sport tarbiyaviy ishi yo’nalishi 4-bosqich
S0506-21 guruhi talabasi  ____________________ ning 
Matematika o’qitish metodikasi fanidan tayyorlagan
KURS ISHI
Mavzu:  Oz komplektli maktabda matematika o‘qitish xususiyatlari
Bajaruvchi: _____________________________
Ilmiy rahbar: ______________________
Jizzax - 202 6 2"Oz komplektli maktabda matematika o‘qitish xususiyatlari"  
MUNDARIJA
1 Kirish 3
2 Asosiy   qism 5
2.1 Oz komplektli maktablar haqida umumiy tushuncha 5
2.2 Oz komplektli maktabda matematika o‘qitish metodikasi 10
2.3 Oz   komplektli   maktabda   matematika   darslarini   samarali
tashkil etish yo‘llari 16
3 Xulosa 25
4 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 27 3KIRISH
Mamlakatimizda   ta ’ lim   sifatini   oshirish ,   har   bir   hududdagi   bolalarga   teng
imkoniyatlar   yaratish   davlat   siyosatining   ustuvor   yo ‘ nalishlaridan   biri
hisoblanadi .  Shu ma’noda, chekka hududlardagi kichik qamrovli (oz komplektli)
maktablar   faoliyatiga   alohida   e’tibor   qaratilmoqda.   Oz   komplektli   maktablar,
odatda, o‘quvchilari soni kam bo‘lgan va bir nechta sinf o‘quvchilari birgalikda
ta’lim   oladigan   ta’lim   muassasalaridir.   Bu   esa   ta’lim   jarayonining   o‘ziga   xos
shakl va usullarda tashkil etilishini taqozo etadi.
O‘zbekiston   Respublikasi   “Ta’lim   to‘g‘risida”gi   Qonuni,   “Umumiy   o‘rta
ta’limning   davlat   ta’lim   standarti”   hamda   Prezidentning   sohaga   oid   qaror   va
farmonlarida   barcha   turdagi   maktablarda,   jumladan   oz   komplektli   maktablarda
ta’lim   sifatini   oshirish   bo‘yicha   muhim   vazifalar   belgilab   berilgan.   Bu
hujjatlarda   har   bir   bolaga   sifatli   ta’lim   berish,   o‘quvchilarning   individual
qobiliyatlarini  hisobga olish, ta’lim-tarbiya jarayonini  zamonaviy yondashuvlar
asosida tashkil etish zarurligi qayd etilgan.
Dunyo   miqyosida   ham   oz   komplektli   maktablar   ta’lim   tizimining   muhim
tarkibiy qismi sifatida o‘rganib kelinmoqda. Masalan, rus olimi V.A. Slastyonin,
amerikalik   pedagog   J.   Goodlad   va   fin   pedagogi   Pasi   Sahlberglar   kichik
maktablarda darslarni samarali tashkil etishda integratsiyalashgan yondashuvlar,
blokli   ta’lim,   mustaqil   va   juftlikdagi   ishlarga   asoslangan   metodikalarni   taklif
qilgan.   O‘zbek   pedagoglaridan   T.   Yo‘ldoshev,   N.   Musurmonova,   Z.
Mamarasulov   singari   olimlar   kichik   sinflarda   matematika   ta’limini
takomillashtirishda   ko‘rgazmali   metodlar,   mantiqiy   o‘yinlar   va   fanlararo
aloqalarning ahamiyatini alohida ta’kidlaganlar.
Mavzuning   dolzarbligi   O‘zbekiston   Respublikasining   ta’lim   siyosatida
barcha hududlardagi   bolalarga  teng va  sifatli  ta’lim  olish  imkoniyatini  yaratish
dolzarb   masala   hisoblanadi.   Ayniqsa,   chekka   va   qishloq   hududlardagi   oz
komplektli   maktablarda   ta’lim   jarayonini   samarali   tashkil   etish   bugungi   kunda
muhim   ahamiyat   kasb   etmoqda.   Oz   komplektli   maktablar   odatda   o‘quvchilari
soni  kam  bo‘lgan,  bir  necha   sinf   o‘quvchilari  birgalikda  ta’lim   oladigan  ta’lim
muassasalari   bo‘lib,   ular   o‘zining   tashkiliy   va   metodik   jihatdan   murakkab
tuzilishiga ega.
Prezident   Sh.M.   Mirziyoyevning   ta’lim   sifatini   oshirish,   pedagog   kadrlar
salohiyatini yuksaltirish va zamonaviy metodikalarga asoslangan darslar tashkil
etish   bo‘yicha   qabul   qilgan   qaror   va   farmonlari   bu   boradagi   ishlarga   yangi
bosqich   baxsh   etdi.   “Ta’lim   to‘g‘risida”gi   Qonun   (2020),   “Umumiy   o‘rta
ta’limning davlat ta’lim standarti” (2022) kabi normativ-huquqiy hujjatlar ta’lim
jarayonining mazmun va sifatini oshirishga qaratilgan. 4Jahon   tajribasida   ham   oz   komplektli   maktablar   faoliyatini   tashkil   etish
bo‘yicha   samarali   metodlar   ishlab   chiqilgan.   Masalan,   J.   Goodlad   (AQSh),   P.
Sahlberg (Finlandiya) kabi olimlar kichik sinf va kam o‘quvchili guruhlarda dars
o‘tishning   psixologik-pedagogik   xususiyatlarini   chuqur   o‘rganib   chiqqanlar.
Mahalliy   olimlarimizdan   T.  Yo‘ldoshev,   N.   Musurmonova,   Z.   Mamarasulovlar
boshlang‘ich   sinflarda,   ayniqsa   oz   komplektli   maktablarda   matematika
o‘qitishning o‘ziga xos tomonlarini metodik jihatdan tadqiq qilganlar.
Mavzuni   o ‘ rganishning   ilmiy - nazariy   asoslari   Mavzuni   o‘rganishda
pedagogika   va   didaktika   fanining   asosiy   tamoyillari,   konstruktiv   yondashuv,
fanlararo   integratsiya,   individual   yondashuv   kabi   ilmiy-nazariy   g‘oyalarga
tayaniladi.   L.S.   Vygotskiy,   A.N.   Leontyev,   J.   Piaget   singari   psixolog   va
pedagoglar   o‘quvchilarning   yosh   xususiyatlari,   bilimni   egallash   bosqichlari
hamda   o‘qitishning   sotsial   jihatlariga   oid   nazariyalar   ishlab   chiqqan.   Ushbu
nazariyalar   oz   komplektli   maktabda   dars   o‘tishda   o‘quvchining   mustaqil
ishlashi,   o‘zlashtirish   sur’atlari   va   yondashuvlar   farqliligini   hisobga   olish
zarurligini ko‘rsatadi.
Metodik   nuqtai   nazardan   qaraganda,   kichik   sinflarda   matematikani
o‘qitishda   ko‘rgazmali   vositalar,   o‘yinli   metodlar,   mustaqil   topshiriqlar   va
guruhli   ishlarga   asoslangan   texnologiyalar   dolzarb   hisoblanadi.   Bu   usullar   oz
komplektli  maktab sharoitida har  bir  o‘quvchining faolligini  oshirish, mantiqiy
fikrlashni rivojlantirishga xizmat qiladi.
Kurs   ishining   maqsadi :   Oz   komplektli   maktablarda   matematika   fanini
o ‘ qitishda   uchraydigan   metodik   xususiyatlarni   aniqlash ,   amaliy   jihatdan
samarali   metodlarni   tavsiya   etish .
Kurs ishining vazifalari:
 Oz komplektli maktablarning tuzilishi va faoliyatini o‘rganish;
 Matematika   fanining   boshlang‘ich   ta’limdagi   o‘rni   va   vazifalarini   tahlil
qilish;
 Oz   komplektli   maktab   sharoitida   matematika   darslarini   rejalashtirish   va
tashkil etish metodikasini aniqlash;
 O‘quvchilarning   mustaqil   ishlash   ko‘nikmalarini   shakllantirish   usullarini
ko‘rsatish.
Kurs   ishining   predmeti:   Oz   komplektli   maktabda   matematika   fanini
o‘qitishning metodik xususiyatlari.
Kurs ishining obyekti:   Boshlang‘ich ta’lim tizimida faoliyat yuritayotgan
oz komplektli maktablarda olib boriladigan o‘quv jarayoni. 52. Oz komplektli maktablar haqida umumiy tushuncha
Oz   komplektli   maktablar   —   bu   o‘quvchilarning   umumiy   soni   kam
bo‘lgan,   ayrim   sinf   guruhlarining   birlashtirilgan   holda   dars   olishini   nazarda
tutuvchi ta’lim muassasalaridir. Bu maktablar, asosan, chekka, qishloq yoki kam
aholi   istiqomat   qiladigan   hududlarda   faoliyat   yuritadi.   Ular   to‘laqonli   ta’lim
muassasasi   hisoblanib,   boshlang‘ich   sinflar,   ayrim   hollarda   esa   5–9-sinflarni
ham qamrab olishi mumkin.
Oz komplektli maktablar ikki asosiy ko‘rinishda tashkil etiladi:
 Sinflararo   birlashtirish:   Masalan,   1–2-sinf   yoki   3–4-sinf   o‘quvchilari
bitta sinfda o‘qitiladi;
 Fanlararo   birlashtirish:   Ba’zan   ayrim   fanlarda   barcha   sinflar   bitta
guruhda   o‘qitiladi,   ayniqsa   musiqiy   madaniyat,   jismoniy   tarbiya   yoki
texnologiya fanlarida.
Sinflararo birlashtirish haqida ilmiy-metodik tushuncha
Oz komplektli maktablar sharoitida dars jarayonini samarali tashkil etishning
muhim   pedagogik   mexanizmlaridan   biri   bu   —   sinflararo   birlashtirishdir.   Bu
tushuncha ostida o‘quvchilarning soni kam bo‘lgan ikki yoki undan ortiq sinfni
bitta   sinfxonada   birgalikda   o‘qitish,   ularning   har   biri   uchun   alohida   dars
mazmuni va metodikasi asosida ish olib borish jarayoni tushuniladi 1
.
Mazkur   yondashuv   asosan   boshlang‘ich   ta’lim   tizimida,   ayniqsa,   1–4-
sinflarda  qo‘llaniladi. Masalan,  1–2-sinf  yoki   3–4-sinf   o‘quvchilari  bitta  sinfda
dars olib boradilar, lekin ularning har biri uchun o‘quv materiali, topshiriqlar va
faoliyat shakllari alohida bo‘ladi. Bu sharoitda bir o‘qituvchi bir vaqtning o‘zida
ikkita   sinfni   boshqaradi,   ularning   faolligini   ta'minlaydi   va   mustaqil   ishlashini
yo‘lga   qo‘yadi.   Bu   yondashuv   konstruktivizm   pedagogikasi   (J.   Bruner,   L.S.
Vygotskiy)   tamoyillariga   asoslanadi,   ya’ni   o‘quvchi   bilimni   o‘zi   mustaqil
ravishda, faoliyat orqali egallaydi. Shuningdek, L.S. Vygotskiy tomonidan ilgari
surilgan   “yaqin   rivojlanish   zonasi”   nazariyasi   asosida,   o‘quvchilar   o‘zlariga
yaqin yoshdagi bolalar bilan muloqotda o‘zlashtirishda ko‘proq muvaffaqiyatga
erishishlari isbotlangan.
Sinflararo   birlashtirishda   quyidagi   didaktik   tamoyillar   muhim   ahamiyatga
ega:
 Individual yondashuv — har bir sinfga mos dars rejasi, topshiriq, nazorat
usuli ishlab chiqiladi;
1
  O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining *"Ta'lim sohasida sifatni 
yaxshilashga doir chora-tadbirlar to‘g‘risida"*gi farmoni (2017). 6 Mustaqil   o‘qish   va   izlanishga   yo‘naltirish   —   o‘quvchilar   navbatdagi
sinfni kutayotgan paytda mustaqil ishlashga tayyorlanadi;
 Ko‘rgazmalilik va didaktik o‘yinlar — turli yoshdagi bolalarni darsga jalb
qilishda universal metodlar.
Sinflararo   birlashtirishda   o‘qituvchi   darsni   rejalashtirishda   ikki   yoki   undan
ortiq   sinfning   o‘quv   rejasi   va   dasturlarini   uyg‘unlashtirishi   lozim.   Bu   yerda
vaqtni boshqarish, bosqichma-bosqich o‘qitish va blokli yondashuv muhim o‘rin
tutadi.
Masalan, dars quyidagicha tashkil qilinishi mumkin:
 1–2 daqiqa umumiy kirish (har ikkala sinf uchun);
 1-sinfga topshiriq beriladi, ular mustaqil ishlashni boshlaydi;
 2-sinf bilan 10–15 daqiqa yangi mavzuni tushuntirish;
 2-sinf   mustaqil   ishga   o‘tadi,   o‘qituvchi   1-sinf   bilan   ishlashni   davom
ettiradi.
Bu   kabi   yondashuv   o‘qituvchidan   yuqori   darajada   metodik   kompetensiya,
rejalashtirish ko‘nikmasi, o‘zini boshqarish va ijodiy yondashuvni talab etadi.
Afzalliklari:
 Kichik sinf o‘quvchilarida mustaqil ishlash ko‘nikmasi shakllanadi;
 O‘quvchilarning o‘zaro muloqoti va ko‘maklashuvi ortadi;
 O‘quvchilar ko‘p jihatdan o‘z-o‘zini boshqarishni o‘rganadi.
Kamchiliklari:
 O‘qituvchining zo‘riqishi va haddan tashqari yuklanishi;
 Har ikki sinfga yetarli e’tibor berish qiyinligi;
 O‘quvchilarning bilim sifati farqlanishi mumkin.
Sinflararo   birlashtirish   —   bu   oz   komplektli   maktablarda   majburiy   tashkiliy
ehtiyojdan   kelib   chiqadigan,   biroq   to‘g‘ri   metodik   yondashuv   asosida   samarali
ta’lim   berishga   xizmat   qiluvchi   tizimdir.   Ushbu   yondashuvni   samarali   amalga
oshirish   uchun   maxsus   rejalashtirish,   metodik   tavsiyalar,   ko‘rgazmali   vositalar
va o‘qituvchilarning kasbiy tayyorgarligi muhim ahamiyatga ega.
Fanlararo birlashtirish haqida ilmiy-metodik tushuncha
Oz   komplektli   maktablarda   ta’lim   jarayonini   samarali   tashkil   etish   uchun
qo‘llanadigan muhim metodik yondashuvlardan biri — fanlararo birlashtirishdir. 7Bu   metodik   yondashuv   ostida   turli   sinf   o‘quvchilari   bir   vaqtda,   bir   guruh
sifatida ayrim fanlardan o‘qitilishi tushuniladi.
Masalan,   musiqiy   madaniyat,   jismoniy   tarbiya,   texnologiya   kabi   fanlarda
o‘quvchilar   soni   kam   va   o‘quv   dasturi   umumiy   bo‘lgani   uchun,   barcha   sinflar
(masalan,   1–4   sinflar)   bitta   guruhda   birlashtiriladi   va   o‘qituvchi   darsni   shu
guruhga   olib   boradi.   Bu   yondashuv   o‘qituvchiga   ham,   o‘quvchilarga   ham
qulaylik yaratadi, shuningdek ta’lim jarayonining samaradorligini oshiradi.
Fanlararo   birlashtirishning   ilmiy   asoslari   zamonaviy   integratsiya
pedagogikasiga   tayangan.   Integratsiya   ta’lim   jarayonida   fanlararo   bog‘lanishni
kuchaytirish   orqali   o‘quvchilarning   dunyoqarashi   va   bilimlarini   yaxlit
shakllantirishni   ta’minlaydi.   Bu   yondashuvda   o‘quvchilar   turli   yoshlar   bilan
birga   faoliyat   olib   borib,   o‘zaro   ta’sirda   bo‘ladilar,   bu   esa   ularning   ijtimoiy
ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
Shuningdek,   bu   usul   kooperativ   o‘qitish   tamoyillariga   ham   mos   keladi,
chunki o‘quvchilar bir guruhda birgalikda mashg‘ulotlarni amalga oshiradilar.
Fanlararo   birlashtirishda   o‘qituvchi   darsni   rejalashtirishda   bir   nechta
sinflarning   yosh   va   bilim   darajasini   hisobga   olgan   holda   umumiy   o‘quv   rejasi
asosida   ish   olib   boradi.   Dars   davomida   o‘qituvchi   ko‘proq   umumiy   qoidalar,
asosiy ko‘nikmalar va faoliyatlarni shakllantirishga e’tibor qaratadi.
Misol uchun, jismoniy tarbiya darsida barcha sinflar birga bo‘lishi mumkin,
chunki   bu   fan   asosan   harakat,   o‘yin   va   jismoniy   mashqlar   orqali   o‘tiladi.
Musiqiy   madaniyatda   ham   oddiy   qo‘shiq   va   ritm   mashqlari   barcha   yoshdagi
bolalar uchun umumiy bo‘ladi.
Afzalliklari:
 Resurslarni samarali taqsimlash va foydalanish imkoniyati;
 O‘qituvchilar yukining kamayishi;
 Turli   yoshdagi   o‘quvchilarning   birgalikda   faoliyat   olib   borishi   orqali
ijtimoiy ko‘nikmalar rivojlanishi;
 Ta’lim jarayonining ko‘proq interfaol va qiziqarli bo‘lishi.
Kamchiliklari:
 O‘quvchilar bilim darajasidagi farqlarni hisobga olish qiyinligi;
 O‘qituvchining   darsni   turli   yosh   guruhlariga   moslashishi   uchun
qo‘shimcha tayyorgarlik talab qilinadi;
 Har bir o‘quvchining individual ehtiyojlariga to‘liq javob berish qiyin. 8Fanlararo   birlashtirish   —   oz   komplektli   maktablarda   ta’lim   jarayonini
optimallashtirishga   xizmat   qiluvchi   samarali   usuldir.   U   o‘qituvchilarga   va
o‘quvchilarga   qulaylik   yaratib,   kam   resursli   sharoitda   sifatli   ta’limni
ta’minlashga   yordam   beradi.   Biroq,   uni   muvaffaqiyatli   amalga   oshirish   uchun
o‘qituvchilarning   yuqori   malakasi,   metodik   tayyorgarligi   va   individual
yondashuv zarur.
Bu maktablarda sinflar sonining kamligi sababli o‘qituvchilar bir vaqtning
o‘zida   bir   necha   sinf   o‘quvchilari   bilan   ishlashga   majbur   bo‘ladilar.   Tashkiliy
tuzilma   jihatidan,   har   bir   o‘qituvchi   ko‘p   fanli,   universal   pedagog   bo‘lib,
o‘quvchilarning   yoshi   va   bilim   darajasiga   mos   yondashuvni   tanlashi   zarur
bo‘ladi.
Oz komplektli maktablarda ta’lim jarayonining xususiyatlari
Oz   komplektli   maktablardagi   ta’lim   jarayonining   asosiy   xususiyati   –   bu
bir  vaqtning o‘zida bir  nechta sinf o‘quvchilari  bilan dars o‘tkazish zarurati  va
bu   bilan   bog‘liq   metodik,   tashkiliy,   psixologik   murakkabliklardir.   Bu   holat
o‘qituvchidan   darsni   samarali   tashkil   etish,   rejalashtirish,   vaqtni   oqilona
taqsimlash va individual yondashuvni talab qiladi.
Ta’lim jarayonining muhim xususiyatlari:
 Darslar   parallel   ravishda   tashkil   etiladi:   Bitta   sinf   xonasi   ichida   turli
sinflar uchun dars mazmuni alohida rejalashtiriladi;
 Mustaqil   ishlarga   e’tibor   katta:   O‘quvchilar   mustaqil   topshiriqlar   ustida
ishlashga ko‘proq o‘rgatiladi;
 O‘yinli   va   ko‘rgazmali   metodlar   keng   qo‘llaniladi:   Chunki   har   xil
yoshdagi bolalarni bir vaqtda faollashtirish kerak bo‘ladi;
 Yakuniy nazorat differensial yondashuv asosida olib boriladi.
Bundan   tashqari,   darsda   o‘qituvchi   ko‘proq   koordinatsion   rolni   bajaradi.   U
bir   vaqtning   o‘zida   bir   sinf   bilan   ishlayotganda   boshqa   sinflarga   mustaqil
topshiriq   berishi   kerak.   Shuningdek,   bu   maktablarda   ota-onalar   bilan   ishlash,
mahalla bilan hamkorlik qilish kabi tashkiliy ishlar ham katta ahamiyatga ega.
Bunday maktablarda o‘qituvchining kasbiy vazifalari va roli
Oz   komplektli   maktablarda   faoliyat   yurituvchi   o‘qituvchilar   ko‘p
funksiyali   kasbiy   rolga   ega   bo‘ladilar.   Ular   nafaqat   fan   o‘qituvchisi,   balki
tarbiyachi,   psixolog,   tashkilotchi   va   hatto   maktab   rahbari   vazifasini   ham
bajaradilar.   Shuning   uchun   bunday   o‘qituvchilardan   yuqori   darajadagi
tayyorgarlik, universal bilim va ko‘nikmalar, tashabbuskorlik va ijodkorlik talab
etiladi. 9O‘qituvchining asosiy kasbiy vazifalari quyidagilardan iborat:
 Har xil sinf guruhlari uchun dars mazmunini oldindan puxta tayyorlash;
 O‘quvchilarning individual imkoniyatlarini hisobga olish;
 Mustaqil ishlashga o‘rgatish metodikasini qo‘llash;
 O‘quv materiallarini soddalashtirish, guruhlash va moslashtirish;
 Mahalliy sharoitlarga mos ko‘rgazmali vositalardan foydalanish;
 Ta’lim sifati monitoringini olib borish, oraliq va yakuniy nazoratni tashkil
etish.
Bu   vazifalarni   bajarishda   o‘qituvchining   innovatsion   yondashuvi,   o‘z   ustida
ishlashi   va   doimiy   ravishda   kasbiy   kompetensiyalarini   rivojlantirib   borishi
muhim ahamiyatga ega. 102.2. Oz komplektli maktabda matematika o‘qitish metodikasi
Matematika fanining boshlang‘ich ta’limdagi o‘rni va vazifalari
Matematika   boshlang‘ich   ta’limda   ta’lim-tarbiya   jarayonining   asosiy
fanlaridan   biri   hisoblanadi.   U   o‘quvchilarning   mantiqiy   fikrlash,   hisoblash
ko‘nikmalarini   shakllantirish,   amaliy   hayotda   foydalanish   uchun   zarur   bo‘lgan
bilim   va   ko‘nikmalarni   berishda   muhim   rol   o‘ynaydi.   Boshlang‘ich   sinflarda
matematika fanining asosiy vazifalari — o‘quvchilarda son tushunchasini, oddiy
arifmetik   amallarni   (qo‘shish,   ayirish,   ko‘paytirish,   bo‘lish)   o‘zlashtirish,
shakllarni   tanish,   o‘lchash   va   muammolarni   yechish   ko‘nikmalarini
rivojlantirishdir.
Oz   komplektli   maktablarda   esa,   bu   vazifalar   o‘quvchilarning   individual
imkoniyatlari va sinf tarkibining kam sonliligidan kelib chiqib, o‘zgartirilgan va
moslashtirilgan   shaklda   amalga   oshiriladi.   Bu   maktablarda   o‘quvchilar
ko‘pincha   turli   yosh   va   bilim   darajasida   bo‘lishi   sababli,   matematika   darslari
yanada individual va moslashuvchan bo‘lishi talab etiladi.
Boshlang‘ich   ta’lim   —   bu   shaxsning   ta’lim   olishdagi   birinchi   va   eng
muhim bosqichidir. Bu bosqichda o‘quvchilarda mustahkam bilim, ko‘nikma va
odatlar   shakllanadi,   ularning   kelajakdagi   ta’lim   jarayoni   uchun   poydevor
yaratiladi. Shu nuqtai  nazardan, boshlang‘ich ta’limda matematika fani alohida
ahamiyatga ega bo‘lib, nafaqat intellektual rivojlanish, balki amaliy hayot uchun
zarur bo‘lgan ko‘nikmalarni shakllantiradi.
Matematika   fani   inson   tafakkurining   mantiqiy,   abstrakt   va   tahliliy
qirralarini rivojlantirishda markaziy o‘rin tutadi. Olimlar, xususan, J. Piyaget va
L.S. Vygotskiy, matematikaning bolalar rivojlanishidagi o‘rnini chuqur o‘rganib,
uning   shaxsning   kognitiv   rivojlanishiga   ta’sirini   ta’kidlaganlar.   Piyagetning
kognitiv   rivojlanish   nazariyasida,   ayniqsa,   matematik   tushunchalar   bolalarda
konkret   amaliy   faoliyat   orqali   shakllanadi,   bu   esa   boshlang‘ich   ta’limda   uning
o‘qitilishi muhimligini ko‘rsatadi.
L.S.   Vygotskiy   esa   o‘zining   “yaqin   rivojlanish   zonasi”   nazariyasi   bilan,
o‘quvchining   bilim   olish   jarayonida   o‘qituvchi   va   boshqalar   yordamining
ahamiyatini ta’kidladi. Bu esa boshlang‘ich matematika ta’limida o‘qituvchining
yondashuvi va metodikasining asosiy omil ekanligini bildiradi 2
.
Boshlang‘ich ta’limdagi matematik fanining o‘rni
1. Mantiqiy   fikrlashni   rivojlantirish:   Matematika   o‘quvchilarga
muammolarni yechishda tizimli fikrlash, mantiqiy tahlil qilish qobiliyatini
2
  Karimov, N.  "Yozma ishlar va ularni baholash tizimi: metodik 
tavsiyalar" ,  Boshlang‘ich ta'limda o‘qitish va baholash , Toshkent, 2019. 11o‘rgatadi. Bu shaxsning har qanday fan sohasida va hayotda muvaffaqiyat
qozonishi uchun zarur.
2. Hisoblash   ko‘nikmalarini   shakllantirish:  Matematika  fanining  eng  asosiy
vazifalaridan   biri   –   amaliy   hisoblash   ko‘nikmalarini   berishdir.
O‘quvchilar   qo‘shish,   ayirish,   ko‘paytirish   va   bo‘lish   kabi   arifmetik
amallarni o‘zlashtiradilar, bu esa kundalik hayotda yuzaga keladigan turli
hisob-kitoblarni bajarishga yordam beradi.
3. Amaliy   dunyoqarashni   rivojlantirish:   Matematika   fani   orqali   o‘quvchilar
atrof-muhitni   raqamlar,   shakllar,   o‘lchovlar   orqali   idrok   etishni
o‘rganadilar.   Bu   o‘z  navbatida,   tabiiy   fanlar,   texnika   va  texnologiyalarni
o‘zlashtirishga tayyorgarlik bo‘ladi.
4. Ijodiy   va   mustaqil   fikrlashni   shakllantirish:   Matematik   masalalarni
yechish   jarayonida   o‘quvchilar   turli   strategiyalarni   qo‘llashni
o‘rganadilar,   bu   esa   ularning   ijodiy   yondashuvi   va   mustaqil   fikrlash
qobiliyatlarini rivojlantiradi.
5. Ta’limning   boshqa   fanlari   bilan   bog‘liqlik:   Matematika   boshlang‘ich
ta’limda   boshqa   fanlar   —   tabiatshunoslik,   texnologiya,   hatto   ona   tili   —
bilan   uzviy   bog‘liqdir.   Masalan,   o‘lchash   va   taqqoslash   tushunchalari
fizikaga kirishish uchun poydevor hisoblanadi.
Boshlang‘ich ta’limda matematika fanining asosiy vazifalari
 Raqam   tushunchasini   shakllantirish:   O‘quvchilarda   raqamlar   tizimini,
ularning o‘zaro munosabatlarini va tartiblarini tushuntirish.
 Arifmetik   amallarni   o‘rgatish:   Qo‘shish,   ayirish,   ko‘paytirish   va   bo‘lish
amallarini bosqichma-bosqich o‘zlashtirish.
 Muammolarni yechish ko‘nikmalarini rivojlantirish: O‘quvchilarga oddiy
amaliy   va   matematik   masalalarni   yechish   yo‘llarini   o‘rgatish,   mantiqiy
fikrlashni oshirish.
 Geometrik tushunchalar bilan tanishtirish: Shakllar, ularning xususiyatlari
va o‘lchovlari bo‘yicha boshlang‘ich bilimlarni berish.
 Matematik   til   va   ifodani   o‘rgatish:   Matematik   tushunchalarni   aniq   va
to‘g‘ri ifodalashga o‘rgatish.
 Mustaqil   faoliyatni   tashkil   etish:   O‘quvchilarda   o‘z   bilimlarini   mustaqil
ravishda mustahkamlash va yangi bilimlarni o‘zlashtirishga tayyorlash.
Boshlang‘ich   ta’limda   matematika   fani   nafaqat   bilim   berish,   balki
o‘quvchilarning   mantiqiy,   ijodiy   va   amaliy   ko‘nikmalarini   rivojlantirishda
markaziy   ahamiyatga   ega.   U   bolalarning   shaxsiyati   va   tafakkurini 12shakllantirishda, ularning keyingi ta’lim bosqichlarida muvaffaqiyat qozonishida
poydevor vazifasini bajaradi. Shu bois, matematika fanini boshlang‘ich ta’limda
samarali   o‘qitish   uchun   innovatsion   metodlar,   individual   yondashuv   va  doimiy
takomillashtirish talab etiladi.
 Oz komplektli maktablarda matematika darslarini rejalashtirish
Oz   komplektli   maktablarda   matematika   darslarini   rejalashtirishda   bir
nechta xususiyatlar hisobga olinadi. Avvalo, sinflararo birlashtirish, o‘quvchilar
sonining   kamligi,   shuningdek   o‘quvchilarning   individual   qobiliyatlari   va
ehtiyojlari asosida o‘quv jarayonini tashkil etish lozi 3
m.
Dars   rejasi   an’anaviy   maktablardagi   rejalardan   farq   qiladi,   chunki   unda
sinflararo   integratsiya   va   individuallashtirishga   katta   e’tibor   beriladi.
Rejalashtirishda   o‘quvchilarning   bilim   darajasi   va   rivojlanish   tezligiga   mos
ravishda   o‘quv   materiallarini   tanlash,   mustaqil   ishlash   uchun   topshiriqlarni
shakllantirish   muhim   hisoblanadi.   Shuningdek,   vaqtni   samarali   taqsimlash   va
metodik vositalardan foydalanish zarur.
Oz komplektli maktablarda matematika darslarini rejalashtirish o‘ziga xos
xususiyatlarga   ega   bo‘lib,   ularni   tashkil   etishda   o‘quvchilarning   yosh,
qobiliyatlari,   sinflarning   birlashtirilganligi   hamda   mavjud   sharoitlar   hisobga
olinadi. Rejalashtirish jarayoni o‘qituvchiga darsni samarali o‘tishiga yo‘l ochib
beradi va o‘quvchilarning individual imkoniyatlarini inobatga olgan holda ta’lim
sifatini oshiradi.
1. Rejalashtirishning maqsadi va ahamiyati
Matematika darslarini rejalashtirishning asosiy maqsadi – ta’lim jarayonini
samarali,   tizimli   va   maqsadga   yo‘naltirilgan   tarzda   tashkil   etishdir.   Reja
o‘qituvchiga o‘quv materiallarini bosqichma-bosqich va tizimli ravishda taqdim
etish   imkonini   beradi,   shu   bilan   birga   o‘quvchilarning   faol   ishtirokini
ta’minlaydi.
Oz   komplektli   maktablarda   rejalashtirish   o‘quvchilarning   turli   yosh   va
bilim   darajasidagi   sinflar   birlashtirilganligi   sababli   yanada   murakkab   va
mas’uliyatli   hisoblanadi.   Bu   esa   o‘qituvchidan   individual   yondashuvni,
moslashtirilgan metodlarni qo‘llashni talab etadi.
2. Rejalashtirishning asosiy komponentlari
a) O‘quv maqsadlari va vazifalarini aniqlash
Dars   rejasining   boshi   sifatida   o‘quvchilarning   erishishi   kerak   bo‘lgan
maqsad   va   vazifalarni   aniq   belgilash   lozim.   Bu   maqsadlar   bosqichma-bosqich
3
  Umumiy o‘rta ta’limning davlat ta’lim standarti  (2022) . 13rivojlanadigan   bilim   va   ko‘nikmalarni   o‘z   ichiga   oladi.   Oz   komplektli
maktablarda   o‘quvchilarning   individual   imkoniyatlari   hisobga   olinib,
moslashtirilgan maqsadlar qo‘yiladi.
b) Mavzularni tanlash va tartibga solish
Dars   mavzularini   tanlashda   O‘zbekiston   Respublikasi   Davlat   ta’lim
standartlari  va  o‘quv  dasturlari  asos  qilib olinadi. Shuningdek,  o‘quvchilarning
bilim   darajasi,   qobiliyatlari   va   sinflarning   birlashtirilganligi   hisobga   olinadi.
Mavzularni   tartibga   solishda   ularning   o‘zaro   bog‘liqligi   va   mantiqiy   ketma-
ketligi muhim ahamiyatga ega.
c) O‘quv materiallari va didaktik vositalarni tayyorlash
Darsda   foydalaniladigan   o‘quv   materiallari   (matnlar,   misollar,   masalalar)
va   didaktik   vositalar   (vizual   materiallar,   interfaol   o‘yinlar)   oldindan
tayyorlanadi.   Oz   komplektli   maktablarda   materiallar   o‘quvchilarning   yoshi   va
bilim darajasiga mos ravishda tayyorlanishi kerak.
d) Metodik yondashuvlarni tanlash
Rejalashtirish   jarayonida   o‘qituvchi   turli   metod   va   usullarni   qo‘llashni
oldindan   belgilaydi.   Oz   komplektli   maktablarda   individual   va   kichik   guruh
ishlari,   interfaol   metodlar,   vizual   vositalar   keng   qo‘llaniladi.   Shuningdek,
o‘quvchilarning   mustaqil   ishlash   ko‘nikmalarini   rivojlantirishga   yo‘naltirilgan
vazifalar ham rejalashtiriladi.
e) Vaqtni taqsimlash va nazorat shakllarini belgilash
Dars rejasi vaqt jihatidan aniq tuziladi. Har bir bosqich uchun zarur bo‘lgan
vaqt  ajratiladi.  Bundan  tashqari, o‘quvchilarning bilimini  baholash  shakllari  va
metodlari ham rejalashtiriladi — bu so‘rovnomalar, testlar, og‘zaki savollar yoki
amaliy ishlar bo‘lishi mumkin.
3. Oz komplektli maktablarda rejalashtirishning xususiyatlari
 Sinflarning   birlashtirilganligi:   O‘qituvchi   bir   vaqtda   bir   nechta   sinf
o‘quvchilari   bilan   ishlaydi,   shu   bois   rejalashtirishda   mavzularni   va
metodlarni hamma uchun moslashtirish zarur.
 Individual   yondashuv:   Har   bir   o‘quvchining   imkoniyatlari   va
ehtiyojlariga qarab alohida topshiriqlar tayyorlanadi.
 Resurslarning cheklanganligi:  Ko‘p hollarda oz komplektli maktablarda
didaktik   materiallar   va   texnika   vositalari   cheklangan   bo‘ladi,   shuning
uchun o‘qituvchi yaratqichlik va alternativ usullardan foydalanadi. 14 Ko‘p   funksiyali   metodlar:   Rejalashtirishda   interfaol,   ko‘rgazmali   va
o‘yin   usullari   birgalikda   qo‘llaniladi,   bu   o‘quvchilarning   darsga   bo‘lgan
qiziqishini oshiradi.
Oz   komplektli   maktablarda   matematika   darslarini   rejalashtirish   ta’lim
jarayonining   samaradorligini   ta’minlashda   muhim   omil   hisoblanadi.
Rejalashtirish   o‘qituvchiga   o‘quvchilarning   individual   xususiyatlarini   hisobga
olgan holda darsni tizimli va maqsadli o‘tishga yordam beradi. Shu bilan birga,
reja   o‘quvchilarning   o‘zlashtirish   darajasini   oshirish   va   matematik
ko‘nikmalarni mukammallashtirish uchun asos bo‘ladi.
Sinflarni birlashtirib dars o‘tishda foydalaniladigan metodlar
Sinflarni   birlashtirib   dars   o‘tish   oz   komplektli   maktablarda   keng
qo‘llaniladigan   metod   hisoblanadi.   Bu   metodda   o‘qituvchi   bir   vaqtning   o‘zida
ikki   yoki   undan   ortiq   sinfni   boshqaradi.   Bunda   quyidagi   metodlardan
foydalaniladi:
 Mustaqil   ishlash   metodlari   —   o‘quvchilar   uchun   mustaqil   topshiriqlar
beriladi, o‘qituvchi esa sinflar o‘rtasida navbat bilan ishlaydi.
 Guruhlash   va   individual   yondashuv   —   o‘quvchilar   bilim   darajasi   va
qobiliyatiga qarab kichik guruhlarga ajratiladi.
 Differensial   yondashuv   —   har   bir   o‘quvchi   uchun   moslashtirilgan
topshiriqlar beriladi.
 Didaktik   o‘yinlar   va   interfaol   metodlar   —   o‘quvchilarning   qiziqishini
oshirish va faoliyatga jalb qilish uchun qo‘llaniladi.
Bu metodlar o‘qituvchiga darsni samarali tashkil qilish, o‘quvchilarni faol
ishtirok etishga rag‘batlantirish imkonini beradi.
Matematik bilimlarni tushuntirishda o‘qituvchining yondashuvi
Oz   komplektli   maktabda   o‘qituvchi   matematik   bilimlarni   tushuntirishda
individual   yondashuvni   ustuvor   qiladi.   O‘qituvchi   har   bir   o‘quvchining   bilim,
qobiliyat   va   ehtiyojlarini   hisobga   olib,   mavzuni   sodda   va   tushunarli   tarzda
yetkazishi   kerak.   Bunda   ko‘rgazmali   vositalar,   misollar,   didaktik   o‘yinlar   va
kundalik hayotdan olingan vaziyatlardan foydalanish muhim ahamiyatga ega.
Shuningdek,   o‘qituvchi   o‘quvchilarni   mustaqil   fikrlashga,   mantiqiy
muammolarni   yechishga   va   yangi   bilimlarni   amaliyotga   tatbiq   etishga
yo‘naltiradi.   O‘qituvchining   samimiy,   mehribon,   sabrli   bo‘lishi,   o‘quvchilarni
rag‘batlantirish   qobiliyati   ham   ta’lim   jarayonining   muvaffaqiyatiga   katta   ta’sir
ko‘rsatadi. 152.3.   Oz   komplektli   maktabda   matematika   darslarini   samarali   tashkil
etish yo‘llari
Didaktik materiallar va vizual vositalardan foydalanish 16Oz   komplektli   maktablarda   darslarni   samarali   tashkil   etishda   didaktik
materiallar  va vizual  vositalarning roli  beqiyosdir. Kam  sonli  o‘quvchilar  bilan
ishlash   sharoitida   o‘qituvchi   har   bir   o‘quvchining   diqqatini   jalb   qilish   uchun
turli ko‘rgazmali vositalardan foydalanishi zarur.
Didaktik materiallarga rangli grafikalar, diagrammalar, plakatlar, modellar,
interfaol  doskalar  va kompyuter  dasturlari kiradi. Bunday vositalar  matematika
mavzularini   tushuntirishni   osonlashtiradi,   murakkab   tushunchalarni
soddalashtiradi va o‘quvchilarning qiziqishini oshiradi.
Masalan,   geometrik   shakllarni   o‘rgatishda   real   predmetlar   (kubiklar,
silindrlar)   va   ularning   modellaridan   foydalanish   o‘quvchilarda   tushunishni
mustahkamlaydi.   Shuningdek,   arifmetik   amallarni   o‘rgatishda   manipulyativ
o‘yinchoqlar (miskalar, hisoblash tayoqchalari) samarali hisoblanadi.
Vizual vositalar, ayniqsa, turli yosh va bilim darajasidagi o‘quvchilar bilan
ishlashda,   matematik   tushunchalarni   yodda   saqlash   va   qo‘llash   uchun   muhim
yordam   beradi.   Shu   bilan   birga,   ular   o‘quvchilarning   mustaqil   faoliyatini
rag‘batlantiradi va dars jarayonini interfaol qiladi.
Didaktik   materiallar   va   vizual   vositalar   o‘quv   jarayonini   samarali   tashkil
etishda   muhim   ahamiyatga   ega   bo‘lib,   ayniqsa   oz   komplektli   maktablarda
matematika   darslarini   o‘tishda   alohida   o‘rin   tutadi.   Bunday   maktablarda
o‘quvchilar   soni   kam   bo‘lishi,   ularning   individual   o‘ziga   xosliklari   va   bilim
darajasining   farqliligi   o‘qituvchidan   ko‘proq   kreativ   yondashuvni   talab   qiladi.
Didaktik materiallar  esa dars jarayonini yanada interfaol va tushunarli qiluvchi
vositalar sifatida xizmat qiladi.
Didaktik materiallarning turlari va ahamiyati
Didaktik materiallar – bu o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalarini
shakllantirish,   mustahkamlash   va   nazorat   qilish   uchun   mo‘ljallangan   ta’lim
vositalari bo‘lib, quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
 Matematik   modellar   va   o‘yinchoqlar:   geometrik   shakllar,   hisoblash
bloklari, o‘lchov asboblari.
 Vizual grafikalar:  diagrammalar, jadval va sxemalar.
 Matnli   va   rasmli   materiallar:   masalalar,   ko‘rsatmalar,   didaktik
kartochkalar.
 Interfaol   vositalar:   multimediyali   taqdimotlar,   kompyuter   dasturlari,
interfaol doskalar.
Didaktik   materiallardan   foydalanish   o‘quvchilarga   murakkab   matematik
tushunchalarni   soddalashtirish,   qiyinchiliklarni   bosqichma-bosqich   yengib 17o‘tishga   yordam   beradi.   Shuningdek,   bu   vositalar   o‘quvchilarning   mustaqil
fikrlash va faoliyatini rag‘batlantiradi.
Vizual vositalarning roli
Vizual   vositalar   o‘quvchilarning   ko‘rish   orqali   bilim   olish   qobiliyatini
faollashtiradi   va   ma’lumotlarni   yaxshi   qabul   qilishlariga   imkon   yaratadi.
Matematika   darslarida,   ayniqsa,   raqamlar,   shakllar,   o‘lchovlar   va   amallarni
tushuntirishda vizual materiallardan keng foydalanish zarur.
Masalan,   geometrik   shakllarni   o‘rganishda   plastmassa   yoki   kartondan
yasalgan   modellar,   sonlarni   o‘rgatishda   hisoblash   tayoqchalari   yoki   miskalar
o‘quvchilarning mavzuni yanada yaxshi tushunishlariga xizmat qiladi.
Oz   komplektli   maktablarda   didaktik   materiallardan   foydalanish
xususiyatlari
Oz   komplektli   maktablarda   didaktik   materiallardan   foydalanish   quyidagi
jihatlarni hisobga olgan holda amalga oshiriladi:
 Individual   yondashuv:   Kam   sonli   o‘quvchilar   bilan   ishlash   imkoniyati
borligi   sababli,   har   bir   o‘quvchining   qiziqishi   va   bilim   darajasiga   mos
material tanlanadi.
 Resurslar   yetishmasligi:   Bunday   maktablarda   ko‘pincha   materiallar
yetarli   emas,   shuning   uchun   o‘qituvchilar   o‘zlari   yaratgan   yoki   oddiy,
arzon vositalardan samarali foydalanadilar.
 Faollik va interaktivlik:  Didaktik materiallar o‘quvchilarning darsga faol
jalb etilishiga, amaliy topshiriqlarni bajarishida yordam beradi.
Didaktik   materiallar   va   vizual   vositalardan   foydalanish   matematika
darslarini samarali o‘tishining asosiy omillaridan biridir. Ayniqsa, oz komplektli
maktablarda   bunday   vositalar   dars   jarayonini   qiziqarli,   tushunarli   va   interfaol
qiladi. O‘qituvchi tomonidan didaktik materiallarning to‘g‘ri tanlanishi va o‘quv
jarayoniga joriy etilishi o‘quvchilarning matematik bilimlarini mustahkamlashga
va ularning faolligini oshirishga xizmat qiladi.
Fanlararo integratsiya imkoniyatlari
Oz   komplektli   maktablarda   fanlararo   integratsiya   –   bu   ta’lim   jarayonini
yanada   samarali,   qiziqarli   va   mazmunli   qilish   uchun   muhim   vositadir.
Matematika   fanini   boshqa   fanlar   bilan   bog‘lash   orqali   o‘quvchilarda
bilimlarning uzviyligi va amaliy ahamiyati haqida tushuncha shakllanadi. 18Masalan,   tabiiy   fanlar   (fizika,   biologiya)   bilan   integratsiyada   o‘lchovlar,
o‘lchash   birliklari   va   statistik   ma’lumotlardan   foydalanish   mumkin.   Ona   tili
fanida   esa   matematik   terminologiya   va   matnli   masalalarni   tushunishga   e’tibor
qaratiladi.
Shuningdek, san’at va texnologiya fanlari bilan bog‘lanish o‘quvchilarning
ijodiy   fikrlashini   rag‘batlantiradi.   Jismoniy   tarbiya   bilan   integratsiyada   esa
matematik   mashqlarni   amaliylashtirish   (masalan,   masofa   o‘lchash,   vaqtni
hisoblash) mumkin.
Fanlararo   integratsiya   o‘quvchilarni   keng   dunyoqarashga   ega   bo‘lishga,
mavzularni   real   hayot   bilan   bog‘lashga   o‘rgatadi   va   ta’lim   jarayonini   yanada
mazmunli qiladi.
Zamonaviy ta’lim jarayonida fanlararo integratsiya — bu bir nechta fanlar
orasidagi   bog‘liqlikni   o‘rnatgan   holda   bilimlarni   yaxlit   holda   o‘rgatish
tamoyiliga   asoslangan   metodik   yondashuvdir.   Xususan,   oz   komplektli
maktablarda bu yondashuv yanada dolzarb ahamiyat kasb etadi. Sababi, bunday
maktablarda   dars   soatlari   cheklangan,   o‘qituvchi   bir   nechta   fanni   o‘qitadi,
sinflar birlashtirilgan va o‘quvchilarning bilim darajalari xilma-xildir.
Fanlararo   integratsiya   orqali   o‘quvchilar   bilimlarni   amaliy   hayot   bilan
bog‘laydi,   mavzularni   yaxlit   idrok   etadi,   tafakkur   va   tahliliy   fikrlash
ko‘nikmalari shakllanadi.
Fanlararo integratsiyaning didaktik va metodik asoslari
Fanlararo integratsiya quyidagi asosiy tamoyillarga tayanadi:
 Yaxlitlik tamoyili: Turli fanlardagi bilimlar bir-birini to‘ldiradi va yagona
mazmunni shakllantiradi.
 Hayotiylik   va   amaliylik:   Integratsiyalashgan   darslar   o‘quvchilarda
bilimlarni real hayotda qo‘llay olish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
 Mantiqiy   bog‘liqlik:   Fanlar   o‘rtasida   mavzular   mazmunan   va   uslubiy
jihatdan mantiqan bog‘liq bo‘lishi kerak.
Masalan,   matematika   fanida   o‘quvchilar   uzunlik,   massa,   vaqt   birliklari
bilan ishlashni o‘rganar ekanlar, bu bilimlar tabiiy fanlar, texnologiya, jismoniy
tarbiya   kabi   boshqa   fanlarda   amaliy   qo‘llanadi.   Bu   esa   integratsiyalashgan
yondashuvning samarali namunasidir.
Oz komplektli maktabda integratsiyaning afzalliklari
1. Ta’lim   samaradorligini   oshiradi:   Bitta   dars   davomida   bir   nechta   fan
doirasidagi bilimlar o‘zaro bog‘liq holda beriladi. 192. Vaqtni   tejaydi:   Fanlararo   bog‘liqlik   orqali   dars   soatlarining
cheklanganligi muammosi qisman hal qilinadi.
3. O‘quvchilarda keng dunyoqarash shakllanadi:  O‘quvchi mavzuni turli
nuqtai nazardan ko‘rib chiqadi va fikrlash doirasi kengayadi.
4. Ijodiy   yondashuv   rivojlanadi:   Fanlarni   birlashtirib   o‘qitishda
o‘qituvchidan yangicha, innovatsion metodlar talab qilinadi.
Integratsiyalashgan darslardan namunalar
 Matematika   +   Texnologiya:   O‘lchov   birliklarini   o‘rganishda   oddiy
buyumlar   yasash   (masalan,   qog‘ozdan   quticha   yasab,   uning   yuzasi   va
hajmini hisoblash).
 Matematika   +   Tabiiy   fanlar:   Harorat   o‘zgarishini   grafikda   ifodalash,
o‘simliklarning o‘sish sur’atlarini tahlil qilish.
 Matematika   +   Musiqa:   Ritm   va   musiqiy   o‘lchovlar   orqali   son   va   vaqt
tushunchalarini mustahkamlash.
 Matematika   +   Ona   tili:   Masalalarni   hikoya   tarzida   bayon   qilish,
matematik ifodalarni to‘g‘ri yozish va tushuntirish.
Fanlararo   integratsiya   oz   komplektli   maktablarda   ta’lim   jarayonini
boyitish,   o‘quvchilarning   bilim   olishga   bo‘lgan   qiziqishini   oshirish   va   darsni
hayot   bilan   bog‘lashda   juda   muhim   metodik   yondashuv   hisoblanadi.   Bu   usul
orqali   o‘quvchilar   olgan   bilimlarini   turli   fanlar   doirasida   bir-biri   bilan   bog‘lay
oladi   va   o‘zlashtirish   samaradorligi   ortadi.   O‘qituvchi   esa   bunday   yondashuv
orqali vaqt va resurslarni tejalgan holda, yuqori natijaga erisha oladi.
O‘quvchilarning mustaqil ishlash ko‘nikmalarini shakllantirish
Oz   komplektli   maktablarda   o‘quvchilarning   mustaqil   ishlash
ko‘nikmalarini   rivojlantirish   ta’lim   sifatini   oshirishda   asosiy   yo‘nalishlardan
biridir.   Mustaqil   ishlash   o‘quvchining   faolligini   oshiradi,   bilimlarni
mustahkamlashga,   muammolarni   yechishda   o‘z   fikrini   shakllantirishga   yordam
beradi.
Mustaqil   ishlash   ko‘nikmalarini   shakllantirish   uchun   o‘qituvchi
o‘quvchilarga   bosqichma-bosqich   murakkablik   darajasi   oshirilgan   topshiriqlar
beradi.   Ushbu   topshiriqlar   o‘quvchilarning   bilim   darajasiga   mos   kelishi,   erkin
fikrlash va ijodiy yondashuvni rag‘batlantirishi muhim.
Shuningdek,   o‘qituvchi   o‘quvchilarni   o‘z   ishlarini   rejalashtirishga,   vaqtni
samarali   taqsimlashga,   natijalarni   baholashga   o‘rgatishi   kerak.   Bu   jarayonda
o‘quvchilar   o‘z   xatolarini   tahlil   qilib,   mustaqil   ravishda   to‘g‘rilash
ko‘nikmalarini egallaydilar. 20Mustaqil   ishlashda   o‘yinlar,   interaktiv   usullar   va   texnologiyalar   keng
qo‘llanilishi   mumkin,   bu   esa   o‘quvchilarning   darsga   bo‘lgan   qiziqishini
oshiradi.
Zamonaviy   ta’lim   jarayonining   asosiy   maqsadlaridan   biri   –   o‘quvchilarda
mustaqil   fikrlash,   mustaqil   bilim   olish   va   uni   qo‘llay   bilish   ko‘nikmalarini
shakllantirishdan iborat. Ayniqsa, oz komplektli maktablarda, ya’ni o‘quvchilar
soni   kam   bo‘lgan   va   sinflar   birlashtirilgan   maktablarda   bu   yondashuv   alohida
ahamiyat   kasb   etadi.   Bunday   sharoitda   har   bir   o‘quvchining   mustaqil   ishlash
qobiliyatini rivojlantirish o‘qituvchi ishining samaradorligini belgilovchi muhim
omillardan biri hisoblanadi 4
.
Mustaqil ishning mazmuni va ahamiyati
Mustaqil   ish   —   bu   o‘quvchining   o‘qituvchi   yordamidan   cheklanib,   o‘z
bilim,   tajriba   va   faoliyatiga   tayanib   bajargan   o‘quv   faoliyatidir.   Bu   orqali
o‘quvchi:
 Bilimlarni o‘zlashtirish jarayonida faol ishtirok etadi;
 Muammoni mustaqil hal qilishga o‘rganadi;
 O‘z bilim darajasini baholash va nazorat qilishni o‘rganadi;
 Javobgarlik hissi va irodaviy sifatlari shakllanadi.
Oz komplektli maktablarda mustaqil ishlarni tashkil etishning xususiyatlari
Oz   komplektli   maktablarda   o‘qituvchi   bir   vaqtning   o‘zida   turli   sinf
o‘quvchilari   bilan   ishlashi   kerak   bo‘lganligi   sababli,   o‘quvchilarning   mustaqil
ishlay   olish   ko‘nikmasi   ayniqsa   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Quyidagi   jihatlar
e’tiborga olinadi:
1. Bosqichma-bosqich shakllantirish: Boshlang‘ich sinflarda mustaqil ishlar
ko‘proq   o‘qituvchi   ko‘magida   bajariladi,   yuqori   sinflarga   o‘tgani   sayin
o‘quvchi mustaqillikka odatlanadi.
2. Moslashtirilgan topshiriqlar: O‘quvchilarning yoshiga, bilim darajasiga va
individual qobiliyatlariga mos topshiriqlar tanlanadi.
3. Ko‘rgazmali   vositalar   bilan   qo‘llab-quvvatlash:   Didaktik   materiallar   va
vizual   ko‘maklar   yordamida   o‘quvchilarning   mustaqil   faoliyati
yengillashtiriladi.
4. Nazorat   va   baholash:   Mustaqil   ish   natijalari   muntazam   baholab   boriladi
va o‘quvchining o‘zini baholashga ham o‘rgatiladi.
4
  Umumiy o‘rta ta’limning davlat ta’lim standarti  (2022). 21Mustaqil ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirish usullari
O‘quvchilarda   mustaqil   ishlash   ko‘nikmalarini   shakllantirishda   quyidagi
metodik yondashuvlardan foydalanish samarali hisoblanadi:
 Bosqichli   topshiriqlar   –   har   bir   bosqichda   murakkabligi   ortib   boradigan
mashqlar.
 Kichik tadqiqot ishlari – masalani tahlil qilish, yechimini topish va xulosa
chiqarish.
 Loyihaviy   metod   –   o‘quvchi   kichik   loyiha   ustida   mustaqil   ishlaydi   va
natijasini taqdim etadi.
 Darslik   bilan   mustaqil   ishlash   –   darslikdagi   misollar,   qoidalar   ustida
mustaqil ishlashga o‘rgatish.
 O‘z-o‘zini   baholash   varaqalari   –   o‘quvchiga   o‘z   ishini   tahlil   qilish
imkonini beruvchi vositalar.
Amaliy misol
Masalan,   2–3-sinf   o‘quvchilari   birlashtirilgan   darsda,   o‘qituvchi   2-sinfga
yangi   mavzuni   tushuntirar   ekan,   3-sinf   o‘quvchilariga   o‘zlashtirilgan   mavzu
asosida   mustaqil   mashqlar   beriladi.   Mashqlar   kartochkalar,   testlar   yoki   grafik
ishlanmalar   ko‘rinishida   bo‘lishi   mumkin.   O‘quvchilar   ularni   mustaqil   bajarib,
keyin natijani tekshiradi va muhokama qiladi.
O‘quvchilarning   mustaqil   ishlash   ko‘nikmalarini   shakllantirish   –   bu   faqat
bilim   olish   emas,   balki   shaxs   sifatida   shakllanishning   ham   muhim   bosqichidir.
Ayniqsa, oz komplektli maktablarda bu ko‘nikmalarni rivojlantirish o‘qituvchiga
vaqtni   samarali   taqsimlash,   turli   sinfdagi   o‘quvchilarning   darsdagi   ishtirokini
ta’minlash   va   ularning   o‘zlashtirish   darajasini   oshirish   imkonini   beradi.
Mustaqil ishlar orqali o‘quvchi nafaqat bilim oladi, balki uni amaliyotda qo‘llay
olishni ham o‘rganadi 5
.
 Amaliyotdan misollar (namunaviy dars ishlanmasi yoki tahlil)
Amaliyotda   oz   komplektli   maktablarda   matematika   darslarini   tashkil
etishda quyidagi namunaviy dars ishlanmasi samarali natija beradi:
5
  Umumiy o‘rta ta’limning davlat ta’lim standarti  (2022). 22Dars   mavzusi:   “Ko‘paytirish   amali   bilan   tanishish   (1   xonali   sonlarga
ko‘paytirish)”
Dars maqsadi:
 O‘quvchilarga ko‘paytirish amali mohiyatini tushuntirish;
 1 xonali sonlar bilan ko‘paytirishni o‘rgatish;
 Hisoblash ko‘nikmalarini mustahkamlash.
Darsning   asosiy   usullari:   vizual   materiallar   (kartochkalar,   o‘yinchoqlar),
interfaol savol-javob, guruhli ishlash, mustaqil topshiriqlar.
Dars jarayoni:
1. Tashkiliy qism:  o‘quvchilar bilan salomlashish, mavzuni e’lon qilish.
2. Yangi mavzuni tushuntirish:   ko‘paytirish amalining mazmuni modellar
yordamida ko‘rsatiladi (masalan, mevalar yoki bloklar guruhi).
3. Amaliy mashqlar:   o‘quvchilar kartochkalardagi sonlarni ko‘paytiradilar,
o‘qituvchi yordam beradi.
4. Mustaqil ish:  o‘quvchilar uchun alohida topshiriqlar beriladi.
5. Yakuniy nazorat:  savollar, muammolar yechish.
6. Darsni   yakunlash:   o‘quvchilarning   faoliyatini   baholash,   uyga   vazifa
berish.
Bunday   dars   ishlanmasi   oz   komplektli   maktablarda   o‘quvchilarning   turli
bilim   darajalarini   hisobga   olgan   holda,   faol   va   interfaol   o‘quv   jarayonini
ta’minlaydi.
Dars ishlanmasi
Fan:  Matematika
Sinflar:  2–3-sinf (birlashtirilgan)
Mavzu (2-sinf):  Ikki xonali sonni bir xonali songa bo‘lish
Mavzu (3-sinf):  Ko‘p xonali sonlarni bir xonali songa bo‘lish
Dars turi:  Yangi bilim beruvchi dars
Dars shakli:  Aralash (tushuntirish, mustaqil ish, jamoaviy faoliyat)
Darsning maqsadi:
 O‘quvchilarni bo‘lish amali bilan tanishtirish (2-sinf);
 Ko‘p xonali sonni bir xonali songa bo‘lishni o‘rgatish (3-sinf);
 Mustaqil ishlash, diqqat va hisoblash ko‘nikmalarini rivojlantirish. 23Darsning borishi:
1. Tashkiliy qism (5 daqiqa)
 Salomlashish, davomatni aniqlash.
 Darsga tayyorgarlikni tekshirish.
2. O‘tilgan mavzuni takrorlash (5 daqiqa)
 Har ikki sinf o‘quvchilariga umumiy savollar:
– Qo‘shish va ko‘paytirish amallari nima uchun kerak?
– Bo‘lish amali qanday holatlarda ishlatiladi?
3. Yangi mavzuni tushuntirish (15 daqiqa)
2-sinf bilan ishlash (o‘qituvchi rahbarligida):
 Doskada quyidagi misol ishlanadi:
12 : 3 = ?
– Bu misol qanday hal qilinadi?
– Bo‘lishda nechta guruhga ajratamiz?
3-sinf o‘quvchilari uchun mustaqil ish:
 Berilgan masalalarni bajaring (individual ish):
– 120 : 4 = ?
– 360 : 3 = ?
– 240 : 2 = ?
O‘qituvchi 3-sinf o‘quvchilarining ishini tekshirib chiqadi va kerakli 
ko‘rsatmalar beradi.
4. Amaliy mashq (10 daqiqa)
Juftlab ishlash (aralash sinf):
O‘quvchilar 2 va 3-sinfdan juftliklarda quyidagi topshiriqlarni bajarishadi:
 2-sinf:
– 18 : 6 = ?
– 20 : 5 = ?
 3-sinf:
– 300 : 3 = ?
– 210 : 7 = ?
Juftlikda biri ikkinchisiga misolni tushuntiradi va yechimini aytadi.  So‘ng 
navbat almashiladi.
5. Mustahkamlash va yakuniy baholash (5 daqiqa) 24 O‘qituvchi har ikki sinf o‘quvchilaridan savollar asosida darsni 
mustahkamlab oladi.
 Faol qatnashgan o‘quvchilar rag‘batlantiriladi (yulduzcha, qo‘yilgan baho
va h.k).
Tahlil
Bu dars namunasi orqali ko‘rinib turibdiki:
 Differensial yondashuv  – har bir sinfga mos mavzu va metod tanlangan;
 Mustaqil ishlash  – yuqori sinf o‘quvchilari dars davomida mustaqil 
ishlash orqali vaqt tejaladi;
 O‘zaro o‘rgatish usuli  – juftlikda ishlash orqali o‘quvchilar bir-biriga 
ko‘maklashadi;
 Fanlararo yondashuvga imkoniyat  – topshiriqlar hayotiy misollar 
asosida tanlangan.
 Xulosa
O‘rganilgan mavzu bo‘yicha xulosalar  Mazkur kurs ishida oz komplektli
maktablarda matematika fanini o‘qitishning o‘ziga xos jihatlari, tashkil etish 
shakllari va metodik yondashuvlari keng yoritildi. O‘tkazilgan tahlil va nazariy-
amaliy izlanishlar asosida quyidagi asosiy xulosalarga kelindi: 25 Oz komplektli maktablar kichik miqdordagi o‘quvchilar soniga ega 
bo‘lib, ular uchun maxsus yondashuv va metodlar zarur. Sinflararo 
birlashtirish holatlari bu muassasalarda keng qo‘llaniladi va bu, o‘z 
navbatida, darslarni rejalashtirishda o‘qituvchidan yuqori darajada 
tayyorgarlikni talab etadi.
 Matematika fanini o‘qitishda differensial yondashuv, fanlararo 
integratsiya, vizual va didaktik vositalardan foydalanish muhim o‘rin 
tutadi. O‘quvchilarning yoshiga, tayyorgarlik darajasiga moslashgan 
topshiriqlar, dars ishlanmalari ularning fan bo‘yicha bilimlarini puxta 
egallashga yordam beradi.
 Oz komplektli maktablarda o‘qituvchi bir necha sinf o‘quvchilari bilan bir
vaqtda ishlashi sababli, darslarda vaqtni to‘g‘ri taqsimlash, mustaqil ishni 
tashkil etish va o‘quvchilarni o‘zaro hamkorlikka undash katta ahamiyat 
kasb etadi.
 O‘qituvchining kasbiy mahorati, rejalashtirish ko‘nikmalari va individual 
yondashuvi dars samaradorligini bevosita belgilaydi. Metodik tavsiyalar 
asosida tashkil etilgan darslar o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, mantiqiy 
tahlil qilish va matematik nutqni rivojlantirishga xizmat qiladi.
Amaliy tavsiyalar  O‘rganilgan mavzu asosida oz komplektli maktablarda 
matematika fanini samarali o‘qitish uchun quyidagi amaliy tavsiyalar beriladi:
1. Darslarni sinflararo birlashtirish asosida rejalashtirishda  dars 
mavzularining o‘xshashligi, umumiy didaktik maqsadga yo‘naltirilgan 
bo‘lishi va har bir sinf uchun mos topshiriqlar tayyorlash lozim.
2. Matematika fanini boshqa fanlar bilan integratsiyalash  (masalan, 
texnologiya, hayotiy ko‘nikmalar) o‘quvchilarning bilimlarini amaliyotga 
tadbiq etish imkonini beradi.
3. O‘quvchilarning mustaqil ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirish  uchun
ular bilan muntazam ravishda kichik masalalar, o‘yinga asoslangan 
topshiriqlar va guruhli mashqlar o‘tkazilishi zarur.
4. Didaktik materiallar, ko‘rgazmali vositalar, axborot 
texnologiyalaridan foydalanish  orqali darslar ko‘proq qiziqarli va 
interaktiv bo‘ladi, bu esa o‘quvchilarning faolligini oshiradi.
5. O‘qituvchi uchun metodik qo‘llanmalar tayyorlash va tajriba 
almashish imkoniyatlarini yaratish  oz komplektli maktablarda ta’lim 
sifatini oshirishda muhim ahamiyatga ega.
6. Har bir darsdan so‘ng tahlil va baholash ishlarini olib borish , 
o‘qituvchiga o‘z faoliyatini doimiy takomillashtirish imkonini beradi. 26Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Normativ-huquqiy hujjatlar va metodologik nashrlar: 27 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining *"Ta'lim sohasida sifatni 
yaxshilashga doir chora-tadbirlar to‘g‘risida"*gi farmoni (2017).
 Umumiy o‘rta ta’limning davlat ta’lim standarti  (2022).
2. Monografiyalar, ilmiy maqolalar, to‘plamlar:
 Xojaniyozov, M. & Tashpulatov, S.  "Boshlang‘ich ta'limda yozma 
ishlarni o‘qitish metodikasi" , Monografiya, Toshkent, 2016.
 Karimov, N.  "Yozma ishlar va ularni baholash tizimi: metodik tavsiyalar" ,
Boshlang‘ich ta'limda o‘qitish va baholash , Toshkent, 2019.
3. Gazeta, jurnal, xorijiy adabiyotlar va internet manbalari:
 The Role of Writing in Mathematics Learning ,  www.edutopia.org , 2023.
4. Internet manbalari:
 Ta'lim sohasida innovatsiyalar va metodik yangiliklar ,  www.talim.uz , 
2022.
 Boshlang‘ich ta'limda matematika darslarini tashkil etish: metodik 
yondoshuvlar ,  www.matematika.uz , 2021.
 O‘quvchilarning matematik yozma ishlarini baholash: usullar va 
tavsiyalar ,  www.uzedu.uz , 2020.

Bu kurs ishi mutaxassislar tomonida tayyorlangan.
Namuna uchun:
https://docs.google.com/document/d/1_J0iSM2cE8Dn4MQXdWJ5cR_Ipda7i8Rn/edit?usp=sharing&ouid=110430956170488575107&rtpof=true&sd=true
agar kurs ishi tayyorlash kerak bo'lsa: https://t.me/MR_Tomoshabin_admin murojaat  qiliverasizlar
 

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • 3-sinfda miqdorlarni o’qitish metodikasi
  • Boshlangich sinflarda induksiya, deduksiya va analogiya
  • Matematika fanidan yozma ishlarni tashkil etish metodikasi
  • O'zgaruvchilari ajralgan va ajraladigan differensial tenglamalarni
  • Tekislikdagi harakat uning eng sodda turlari analitik ifodasi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский