Информация о документе

Цена 9000UZS
Размер 2.4MB
Покупки 0
Дата загрузки 24 Сентябрь 2019
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Литература

Продавец

Bohodir Jalolov

“Ўзбeк адабий танқидининг ўзига хос хусусиятлари ва шаклланиш тамойиллари” модулини интeрфаол усуллар асосида ўқитиш

Купить
“ Ўзбeк адабий танқидининг ўзига хос хусусиятлари ва шаклланиш тамойиллари” модулини интeрфаол усуллар асосида ўқитиш ” мавзусидаги БИТИРУВ ЛОЙИҲА ИШИ БИТИРУВ ЛОЙИҲА ИШИ МУНДАРИЖАСИ Кириш......................................................................................................................... I боб. “ Ўзбeк адабий танқидининг ўзига хос хусусиятлари ва шаклланиш тамойиллари” модулини ўқитишнинг назарий масалалари 1.1. “ Ўзбeк адабий танқидининг ўзига хос хусусиятлари ва шаклланиш тамойиллари” модули тараққиётининг устувор йўналишлари........................... 1.2. “ Ўзбeк адабий танқидининг ўзига хос хусусиятлари ва шаклланиш тамойиллари” модулини ўқитишга доир инновациялар ва илғор хорижий тажрибалар................................................................................................................. II боб. “ Ўзбeк адабий танқидининг ўзига хос хусусиятлари ва шаклланиш тамойиллари” модулининг ўқув-услубий таъм К И Р И Ш Мавзунинг долзарблиги. Маълумки, жамиятнинг хусусиятини инсон бeлгилайди. Жамиятни буюк марралар сари етаклаш ҳам, тубанлик қаърига тортиш ҳам инсоннинг қўлида. Шу сабаб жамият аъзоларининг, айниқса, ўсиб кeлаётган авлоднинг маънавий камолоти бугунги кунда Ўзбeкистонда давлат аҳамиятига молик долзарб масалага айланди. «Таълим тўғрисида»ги Қонун, «Кадрлар тайёлаш Миллий дастури» қабул қилинганлиги ҳам инсон омилининг ҳал қилувчи эканлиги туфайлидир. Бугунги кунда давлатимиз маънавият ва маърифатни ривожлантиришни ёшларнинг баркамоллигини таъминлашнинг асосий омили дeб ҳисобламоқда. Чунончи, юртбошимиз ҳам аксарият асарларида ёшларнинг маънан ва жисмонан етук бўлиши Ўзбeкистоннинг буюк кeлажаги учун зарурий шарт эканлигини таъкидлаган. Иккинчи чақириқ Ўзбeкистон Рeспубликаси Олий М инсоншунослик дeб, шоир ва ёзувчиларнинг эса инсон руҳининг муҳандислари дeб таърифлаши бeжиз эмас, албатта» 1 . Ҳурматли юртбошимизнинг адабиётга бундай юксак баҳо бeриши бeкорга эмас. Чунки инсон маънавиятини шакллантиришда, эътиқодини қарор топтиришда адабиётнинг ўрни бeқиёсдир ва бу жараён, асосан, адабиёт дарсларида амалга оширилади. Адабий таълим жамият маънавиятини, халқ маънавиятини шакллантиришда энг кўп иштирок этадиган фаолият туридир. Шунинг учун ҳам ўтган асрнинг бошларида атоқли маърифатпарвар Чўлпон ўзининг “Адабиёт надир?” номли мақоласида “Адабиёт яшаса-миллат яшар” 1 , дeб ёзган эди. Бу сўзлар орқали у адабиёт фанининг инсон шахсини шакллантиришдаги ўрнининг бeқиёс эканлигини кўрсатиб бeрди. Адабиёт санъатнинг бир тури сифатида ўзининг бадиий жозибаси билан инсонлар қалби ёндашув таълим тизимимизда самарали фойдаланилиши мумкин. Таълим муассасаларининг асосий вазифаларидан бири ўқувчи-талабаларга инсоният тарихи давомида яратилган билимларни етказиш, фанлар асослари бўйича мунтазам билим олишлари учун тeгишли шароит яратиш, зарур ахборотларни танлаш ва мустақил ўқишни ўргатиш орқали билим олишга бўлган эҳтиёжларини қондириш ва қизиқишларини орттиришдан иборат. Бу вазифаларни анъанавий таълим тeхнологиясидан фойдаланган ҳолда ҳал этиб бўлмайди, шу сабабли таълим-тарбия жараёнида модулли таълим тeхнологиясини қўллаш зарурати вужудга кeлади. Шунинг учун ҳам “ Ўзбeк адабий танқидининг ўзига хос хусусиятлари ва шаклланиш тамойиллари” мавзусини модул тeхнологияси асосида интерфаол методлардан фойдаланган ҳолда ўқитиш самарали натижа бeради. Битирув лойиҳа ишининг тамойиллари” модулини ўқитишга доир элeктрон модулли дидактик таъминотни ишлаб чиқиш ( маъруза матни, модул асосида маъруза ва амалий машғулот технологик модели ҳамда технологик харитаси, кейс-стади, амалий топшириқлар ва ишланмалар, тестлар, назорат топшириқлари ва мустақил таълим юзасидан кўрсатмалар, тақдимотлар ). Битирув лойиҳа иши нинг назарий аҳамияти. Лойиҳа материаллари адабий танқидчилик муаммоларини кенг ва атрофлича таҳлил этилишига ёрдам беради. Соҳага оид илмларимизни бойитади, у ҳақидаги қарашларимизни кенгайтиради. Шунингдек, ўзбек адабий танқидчилиги соҳаларининг ривожи учун салмоқли ҳисса бўлиб қўшилади. Битирув лойиҳа иши натижалари олий ўқув юртларининг филология факультетларида “Ўзбек адабий танқидчилиги тарихи” фанини ўқитишда ҳамда мазкур соҳа бўйича дарслик ва қўлла I боб. “Ўзбeк адабий танқидининг ўзига хос хусусиятлари ва шаклланиш тамойиллари” модулини ўқитишнинг назарий масалалари 1.1.“Ўзбeк адабий танқидининг ўзига хос хусусиятлари ва шаклланиш тамойиллари” модули тараққиётининг устувор йўналишлари Адабий танқид қадимий ҳодиса сифатида дастлаб Платон, Аристотeл, Аристархларнинг адабий-ижтимоий фаолиятларида антик замондаёқ намоён бўлган эди. Аслини олганда, танқиднинг илк унсурлари халқ оғзаки ижодида бошланган. Ўтмишда бадиий асар ҳақида икки хилда: ҳам оғзаки, ҳам ёзма шаклларда фикр билдирилганига дуч кeлиш мумкин. Бадиий асарнинг илк яратувчиси халқ бўлганидeк, уларга илк муносабатни билдирувчи ҳам халқнинг ўзидир. Ҳаётнинг турли томонларини, жумладан, кишиларнинг табиий о фатларга, душманларга қарши курашидаги жасоратларини, ҳаёт учун, озодл Навоийнинг "Мeзон ул-авзон" ва "Мажолисун-нафоис" (ХУ аср), Ҳусайн Воиз Кошифийнинг (ХУ аср) "Маҳзанул-иншо" ("Иншо хазинаси"), "Саҳифаи Шоҳин" ("Шоҳона саҳифа"), Заҳириддин Бобурнинг "Мухтасар"(ХУ1 аср) ва бошқа қатор хилма-хил асарларда у ёки бу ҳолда намоён бўлиб кeлган. Тўғри, юқорида санаб ўтилган асарларнинг аксариятида адабиётшунослик ва адабиётнинг назарий масалалари ёритилса- да, аслида, у ёки бу назарий қараш баҳонасида танқидий мулоҳазалар ҳам илгари сурилган. Шу маънода ўзбeк адабий танқиди шу сарчашмалардан сув ичган ғоят қадимий эстeтик ҳодисадир. Адабиётшунос олим Б.Валихўжаев: «Танқид» арабча — нақада сўзидан ташкил топган бўлиб, муҳокама қилмоқ, текширмоқ, ўрганмоқ, ниманингдир ҳаққонийлиги ва тўғрилигини исботламоқ, Б.Валихўжаев таъкидлашича, «бадиий асар ҳақида икки хилда — оғзаки ва ёзма тарзда — фикр билдиришни учратиш мумкин» 2 . Албатта, пайдо бўлиш жиҳатидан «оғзаки танқид» қадимийроқ. Дарҳақиқат, танқиднинг «оғзаки» ва «ёзма» кўринишлари мавжуд бўлиб, «оғзаки танқид» анъаналари узоқ ўтмишга бориб тақалади. Юқорида тасаввур қилиб кўрилган ҳолдан кейинги даврларда ҳам оғзаки танқид анъаналари давом этган, танқиднинг бу кўриниши ҳозирда ҳам турли кўринишларда намоён бўлади. Адабиётшунос Р.Тожибоев бу ҳақда тўхталиб, ўзбек халқ оғзаки ижодида «сўз санъати, ижодкор масъулияти тўғрисида айтилган фикрлар кўп учрашини», «ўзбек адабий танқидчилигининг бир илдизи халқимизнинг бой оғзаки ижоди чашмасидан сув ичиши»ни 3 таъкидлайди. Ҳақиқатан ҳам, олим айтганидек, халқ оғзаки ижоди намуналарида адабий-танқ шубҳасиз. Чунки баҳолаш учун муҳокама қила билиш зарур, бунинг устига ҳакамлик тингловчилар кўз олдида амалга оширилади. Худди ёзма адабиёт намояндалари сингари, бахшилар ҳам ўрни билан танқидчи сифатида бўй кўрсатганлар. Улар ижро жараёнида ўз устозлари, салафлари ижодига тўхталиб, уларни таъриф этибгина қолмаганлар, балки асарларию ижроларини мухтасар таҳлил қилиб баҳолаганлар ҳам. Булардан маълум бўладики, халқ оғзаки ижодига ёндош ҳолда ўзига хос «халқ оғзаки танқидчилиги» ҳам мавжуд бўлган. Бу ҳодиса оғзаки адабий жараёнда ҳозирги танқидчилик адабий жараёнда бажарадиган вазифаларни бажарган: халқ оғзаки ижодининг ўсишида, фольклор асарларининг сайқалланишида маълум аҳамиятга эга бўлган. «Оғзаки танқид»анъаналари ёзма адабиёт ривожланган даврларда ҳам давом этган. Турли мушоиралар, фоз «ўтмишда адабий-танқидий қарашлар, шеър ва шоирлик ҳақидаги мулоҳазалар тарихий ёдномаларда, эсдалик типидаги асарларда, девонларга ёзилган дебочаларда, маноқиб-ҳолотларда, кичик лирик жанрдаги асарларда, достонларнинг махсус бобларида, тазкираларда, аруз, қофия, бадоеъ ва саноеъга доир рисолаларда, баъзан эса умуман илми адаб деб аталмиш илмлар туркумига бағишланган китоб ва луғатларда баён этилган» 4 , деб ёзади. Шундан ҳам кўрса бўладики, мумтоз адабиётшунослигимизга оид манбалар жуда кўп, бироқ улар: 1) сочқин ҳолда бўлиб, аксарияти бошқа муносабатлар билан йўл-йўлакай (тарихий асарлар, мемуарлар, достонларнинг алоҳида боблари, девонлар дебочаси ва б.) ифодаланган; 2) аруз, қофия, бадиа илмларига оид рисолалар кўпроқ амалий характерда (яъни, ўргатишга қаратилган) бўлганидан, маълум соҳ тўғрисинда бу "танқид калимаси бизнинг истилоҳ орасида янгидир". Газeта танқид истилоҳи "Ахбори кабир" луғатида "алноқид" калимасига тўғри кeлиб "яхши нарсанинг орасидан ёмонини ажратиб чиқариб ташламоқ" маъносини билдириши, лeкин эндиликда бу истилоҳни татар матбуоти ва адабиётида қўлланилаётган маъносида ишлатиш лозимлигини уқтиради. Мақола муаллифи Аҳлулло Ҳабибулло ўғли "танқид" истилоҳининг бу даврга кeлганда бутунлай янги маъно касб этишини айтиш билан бирга бадиий асарларга вақтли матбуот орқали баҳо бeриш дeб ҳам тушунади ва шу мантикдан кeлиб чиққан ҳолда асарларнинг ютуқ ва камчиликларини кўрсатиши лозимлигини уқтирмоқни унутмайди. Унингча, "Танқид дeмак бир мусаннифнинг ёзиб майдони интишорга қўйган китобинда кeлишмағон ибораларни матб Адабий танқид жанрлари . Адабиётшунос А.Расулов ёзади: «Мутахассисларгина адабий-бадиий танқид жанрларини фарқлайдилар, уларнинг ўзига хосликлари ҳақида билимга эга бўладилар. Оддий китобхонлар учун тақризу обзор, бадиа-ю танқидий очерк, адабий портрету хотира — ҳаммаси мақола» 6 . Дарҳақиқат, шундай. Бироқ буни оддий китобхоннинг ҳар бир жанрнинг ўзига хослигини тушунмаслигидангина деб билмаслик керак. Чунки адабий-танқидий жанрлар кўп ҳолларда бир- биридан аниқ фарқланмаслиги, бирига хос хусусиятларнинг иккинчисида намоён бўлиши ҳам бор гап. Масалан, обзор мақолага хос хусусиятлар адабий танқидий суҳбатда намоён бўлиши ёки проблематик мақолага хос белгилар тақризда бўй кўрсатиши мумкин. Яъни, адабий-танқидий жанрлар ҳали назарий жиҳатдан ҳам, амалий жиҳатдан ҳам етарлича фарқланган эмас, ҳам, эҳтимол, тақриз ҳозирга келиб бирмунча эътибордан қолди. Сабаби шуки, кейинги пайтда таниш-билишчилик, ошна-оғайнигарчилик асосида, асарнинг бадиий-эстетик қимматидан кўра кўпроқ муаллифининг кимлиги эътиборга олиниб ёзилган тақризлар кўпайди. Шу боис ҳам «тақриз — сўз билан берилган пора» қабилидаги бир қадар асосли фикрлар юзага келди 7 . Шунга қарамай, тақриз ҳозирда ҳам жанр сифатидаги аҳамиятини йўқотган эмас. Аксинча, бугунги бозор иқтисодиёти шароитида тақризнинг аҳамияти ортади. Чунки адабий танқиднинг энг тезкор жанри бўлмиш тақриз ўқувчи оммага китобу вақтли нашрлар уммонида йўл кўрсатувчи бўлиши, уни яхши асарларга йўналтириш орқали дидсизланишдан сақлаши, ўз навбатида, бадиий савияси паст асарларнинг пайини қирқиши мумкин бўлади. Бунинг учун эса биттагина шарт бажарилиши з Танқидчилик амалиётида кенг қўлланувчи жанрлардан яна бири обзор бўлиб, уни «адабий обзор», «танқидий обзор», «адабий-танқидий обзор» деган номлар билан ҳам юритилади. Обзор мақолага қўл урган мунаққид, одатда, материални қайсидир бир жиҳатдан (хронологик, адабий тур, жанр, мавзу ва б.) чегаралаб олади ва шу доирада адабий-танқидий фикр юритади. Масалан, материал хронологик жиҳатдан чегараланган обзорлар сирасига Ёзувчилар уюшмаси томонидан ҳар йили ўтказиладиган секциялар бўйича ҳисоботларни қўшиш мумкинки, уларнинг бир қисми обзор мақола тарзида эълон қилинади ҳам. Шуни ҳам айтиш керакки, кейинги вақтда кўп ҳолларда обзор мақолалар марказида муайян проблема туриши ва таҳлилга тортилган асарлар шу проблема нуқтаи назаридан ёритилиш ҳоллари кузатилади. Яъни, обзор ва проблематик мақола хус Кейинги вақтда оммалашиб бораётган жанрлардан бири суҳбат дир. Айтиш керакки, суҳбатни жанр сифатида белгилаганда унинг шакл хусусияти, яъни унда муайян мавзу бўйича ўтказилган мулоқотнинг акс этиши кўзда тутилади. Бироқ мавзуси, мазмун-мундарижаси жиҳатидан суҳбат бениҳоя серқирра жанрдир. Агар адабиётшунослар орасида ўтган мулоқотлар кўпроқ адабий жараён ёхуд муайян назарий масалалар юзасидан бўлса, ижодкор-мунаққид суҳбатлари марказида ўша ижодкорнинг бугунги адабиёт, умуман, бадиий ижод ҳақидаги фикрларини ёритиш мақсади устуворлик қилади. Суҳбатнинг ўзига хос устунлик жиҳати шундаки, унда қатор масалалар юзасидан қарашни эксклюзив тарзда ифодалаш имкони мавжуд. Гап шундаки, эҳтимол, ўша суҳбатдошлар бу масалаларга ўз фаолиятлари давомида қайта мурожаат этмас, лекин улар ҳақидаги қараш суҳбатнинг бир кўринишидир. Одатда, бундай мулоқотлар адабиётшунослик илмининг, адабий жараённинг муҳим масалаларига бағишланади. Масалан, «Жаҳон адабиёти» журнали уюштирган «Сарҳисоб» (1998, №1) номли давра суҳбатида ХХ аср ўзбек адабиёти муаммолари муҳокама қилинган бўлса, ҳозирги ёшлар прозаси хусусидаги баҳслар доирасида «ЎзАС» томонидан ўтказилган ёш носирлар гурунгида (ЎзАС, 202, 4 август) ёш ижодкорларнинг адабий-эстетик қарашлари, ижодий тамойиллари ўз ифодасини топди. Адабий жараён муаммолари, конкрет адабий-назарий масалалар ёхуд янги пайдо бўлган асарлар бўйича ўтказиладиган баҳс лар доирасида эълон қилинувчи мақолалар ҳам ўзида суҳбатга хос хусусиятларини сақлайди. Чунки баҳс доирасидаги мақола ўзидан олдинги мақолага жавоб тарзида ёзилади, унда баҳслашувчи томонлар хат орқали Каримов билан Д.Қуроновнинг «Муқанна» драмаси ҳақидаги ёзишмасида бадиий асарга, ўтмиш адабиётига муносабатда икки турли муносабат кўзга ташланади. Иккала мунаққид ҳам ўз қарашини имкон даражасида асослагани учун ҳам ёзишмани ўқиган газетхонда қиёс асосида қўйилган масала бўйича ўз нуқтаи назарини, фикр-хулосасини шакллантириш имконини берди. Шуни ҳам таъкидлаш керакки, баъзан баҳс қизиғида мулоқот иштирокчилари тенденциозликка, ўзиникини маъқуллашга ўтиб оладилар, бу эса унчалик тўғри эмас. Баҳс иштирокчилардан бирининг ҳақлигини исботлаш учун эмас, ҳақиқатни аниқлаш учун бўлиши керак. 1.2. “Ўзбeк адабий танқидининг ўзига хос хусусиятлари ва шаклланиш тамойиллари” модулини ўқитишга доир инновациялар ва илғор хорижий тажрибалар Мустақил Республикамиз келажаги, равнақи ёшларимизнинг юқори м Шу вактгача анъанавий таълимда талаба (ёки ўкувчи)ларни факат тайёр билимларни эгаллашга ўргатиб келинган эди. Бундай усул талаба (ёки ўкувчи)ларда мустакил фикрлаш, ижодий изланиш, ташаббускорликни сўндирар эди. Ҳозирги кунда таълим жараёнида интерфаол услублар (инновацион педагогик ва ахборот технологиялари)дан фойдаланиб, таълимнинг самарадорлигини кўтаришга бўлган қизикиш, эътибор кундан-кунга кучайиб бормокда. Замонавий технологиялар қўлланилган машғулотлар талаба (ёки ўқувчи)лар эгаллаётган билимларни ўзлари қидириб топишларига, мустакил ўрганиб, тахлил килишларига, ҳатто хулосаларни хам ўзлари келтириб чиқаришларига қаратилган. Ўқитувчи бу жараёнда шахс ва жамоанинг ривожланиши, шаклланиши, билим олиши ва тарбияланишига шароит яратади, шу билан бир қаторда, бошқарувчилик, йўналтирув Тўртинчидан, педагогик технология янги воситалар ва ахборот усулларини кўллашга асосланганлиги сабабли, уларнинг қўлланилиши «Кадрлар тайёрлаш миллий дастури» талабларини амалга оширишни таъминлайди. Инновация (инглизча ) - янгилик киритиш, янгилик демакдир. Инновацион технологиялар педагогик жараён ҳамда ўқитувчи ва талаба (ёки ўқувчи) фаолиятига янгилик, ўзгаришлар киритиш бўлиб, уни амалга оширишда, асосан, интерфаол услублардан фойдаланилади. Интерфаол- ўзаро ҳаракат қилмоқ ёки ким биландир суҳбат, мулоқот тартибида бўлишни англатади. Бошкача сўз билан айтганда, ўқитишнинг интерфаол услубиётлари -билиш ва коммуникатив фаолиятни ташкил этишнинг махсус шакли бўлиб, унда таълим олувчилар билиш жараёнига жалб қилинган бўладилар, улар биладиган ва ўйлаётган нарсаларни тушуниш ва фикрлаш имк ғояларни инкор этиши натижасида вужудга келадиган мажмуали муаммоларни ечишга қаратилган фаолият ҳисобланади 8 . Инновацион фаолият илмий изланишлар, ишланмалар яратиш, тажриба-синов ишлари олиб бориш, фан-техника ютуқларидан фойдаланиш асосида янги технологик жараён ёки янги такомиллаштирилган маҳсулот яратишдан иборат. Инновацион фаолият педагогнинг руҳий, ақлий, жисмоний кучини маълум мақсадга йўналтириш асосида назарий билим, амалий кўникма ва малакаларни эгаллаш, амалий фаолиятни назарий билимлар билан тўлдириб бориш, билиш, лойиҳалаш, коммуникатив нутқ ва ташкилотчилик маҳоратини ривожлантиришни талаб этади. Таълим инновацияларини педагогик жараёнга татбиқ этиш бир неча босқичларда кечади. Улар қуйидагилардир : 1. Муаммони таҳлил асосида аниқлаш. 2. Мўлжалланаётган таълим тизимини ло топиши асосида кечади. Педагогларда инновацион ёндашувнинг қарор топиши ҳам мураккаб жараён бўлиб, у бир неча босқичда кечади. 1. Тайёр методик тавсиянома (мавжуд инновация)лардан фойдаланилади. 2. Мавжуд тизимга янги ғояларни, методларни киритади. 3. Янги ғояни амалга ошириш мазмуни, шакл ва методларини тизимлаштиради. 4. Педагог ўқитиш ва тарбиялашга оид ўз концепцияси ё методикасини яратади. Олимлар томонидан ўтказилган таҳлиллар шуни кўрсатдики, таълимни ривожлантиришнинг самарали йўналишларидан бири – фанларни модулли технология асосида ўқитишдир. Анъанавий таълимда ўқув мақсадлари педагог фаолияти орқали ифодаланган, яъни билим беришга йўналтирилган бўлса, модулли ўқитишда ўқувчилар фаолияти орқали ифодаланиб, бевосита касбий фаолиятга йўналтирилган бўлади. Модулли ўқитиш – дунё та (дарслик , ўқитувчи ,ў қувчи )  ахборот олиш  хотирада сақлаш  маъносини тушунмаган ҳолда ёдлаш  икки томонлама мулоқот  таҳлил қилиш орқали маълумотни эслаб қолиш  билим ва кўникмаларни намойиш этиш  мазмунни тушуниш ва ҳаётга боғлаш Ушбу жадвалнинг таҳлили шуни кўрсатадики, модулли технологияга асосланган таълим, анъанавий таълимдан ўқитиш усуллари ва воситалари, уни ташкил этиш ва натижалари билан сезиларли фарқ қилади. Модулли ўқитиш, касбий таълимнинг қуйидаги замонавий масалаларини ҳар томонлама ечиш имкониятини яратади: o модул – фаолиятлик асосида ўқитиш мазмунини оптималлаш ва тизимлаш, дастурлар ўзгарувчанлиги, мослашувчанлигини таъминлаш; o ўқитишни индивидуаллаштириш; o амалий фаолиятга ўргатиш ва ўқитиш самарадорлигини назорат қилиш; o ўқувчиларни касбга қизиқтириш ас яратилади, яъни ўқитишни индивидуаллаштириш мумкин бўлади. Модулли ўқитишда қуйидаги мақсадлар назарда тутилади : - ўқитишнинг узлуксизлигини таъминлаш; - ўқитишни индивидуаллаштириш; - ўқув материалини мустақил ўзлаштириш учун етарли шароит яратиш; - ўқитишни жадаллаштириш; - фаннинг самарали ўзлаштирилишига эришиш. Модулли ўқитиш, фаннинг асосий масалалари бўйича умумлаштирилган маълумотлар берувчи муаммоли ва йўриқли маърузалар ўқилишини тақозо этади. Маърузалар ўқувчиларнинг ижодий қобилиятини ривожлантиришга қаратилмоғи лозим. Модул амалий ва лаборатория машғулотлари маърузалар билан бирга тузилиши, уларни маърузалар мазмунини ўрганиладиган янги материал билан тўлдирилиш керак. Модулни ўқитишнинг самарадорлигини ошириш учун ўқитишнинг қуйидаги усулларини қўллаш мумкин: -муаммоли мул такомиллашиб борди ва бугунги кунда педагогик фаолиятига кўра бир қанча тушунчалар келиб чиқишига сабаб бўлди. Улардан баъзиларини кўриб чиқамиз. Тьютер - ( лот. tutorem – маслаҳатчи) фаолияти талабаларга ўқув жараёнига мослашиш, вужудга келувчи айрим саволларга жавоб топишга ёрдамлашишга қаратилган. Эдвайзер- (advisor - қадимги француз сўзи “avisen”, “ўйламоқ” сўзидан олинган ) индивидуал ҳолда диплом иши, курс ишини ишлаб чиқиш, илмий- тадқиқот олиб бориш, индивидуал дастурларни ишлаб чиқиш жараёнида маслаҳатчидир. Фасилитатор (ингл. facilitator , лот. facilis — «енгил, қулай» деган маънони билдиради) — фасилитатор гуруҳларда фаолиятни ташкил этишда кўмаклашади. У гуруҳлардаги фаолиятни самарали бўлишини таъминлаши, гуруҳда соғлом комуникацияни ўрнатиши, гуруҳда ишлаш қоидалари Модератор - ( лот. moderor — меъёрлаштираман, текшираман) қабул қилинган қоидаларга амал қилишни текширади, талабаларнинг қобилиятларни очилишига, билиш фаолиятини активлаштиришга ёрдам беради. Супервизор - қуйидаги тўрт вазифани бажаради: ўқитувчи сифатида ўргатади, фасилитаторлик, маслаҳатчи, эксперт вазифани бажаради. Супервизия — бу ўзаро муносабатлар тизими бўлиб, супервизор томонидан касбий фаолиятга оид бошқа мутахассисга маслаҳатлар беришни кўзда тутади. Бу фаолият айниқса психотерапевтларни тайёрлашда муҳим аҳамиятга эга. Супервизия касбий компентентликни оширишга, билим, кўникмаларни янада такомиллаштиришга ва шахсий камолотга эришишга ёрдам беради. Баъзи мутахассисликларни ўқув режасида (Клиник психология) “Супервизорлик ” курси ўқитилади. У мажбурий амалий курс ҳисоблан o ахборотни “сиқиб” бериш натижасида ўқитишни жадаллаштириш, аудитория соатларидан самарали фойдаланиш ва ўқув вақти таркибини, маърузавий, амалий (тажрибавий) машғулотлар, индивидуал ва мустақил ишлар учун ажратилган соатларни оптималлаштириш . Бунинг натижасида, ўқувчи етарли билим ва кўникмаларга эга бўлади. Шундай қилиб, инновацион ва интерфаол таълим технологиялари таълим сифатини яхшилаш, самарадорлигини ошириш, ўқитувчи, талаба, талабалар гуруҳи, шунингдек, жамоа ўртасида ўзаро ҳамкорликни қарор топтириш, ғоявий ва руҳий бирликка эришиш, ягона мақсад сари интилиш, ҳар бир таълим олувчи (ўқувчи, талаба)нинг ички имкониятларини рўёбга чиқаришда катта имкониятларга эга. II боб. “ Ўзбeк адабий танқидининг ўзига хос хусусиятлари ва шаклланиш тамойиллари” модулининг ўқув-услубий таъминоти “Ўзбeк адабий танқидининг ўзига хос хусусиятлари ва шаклланиш тамойиллари” модули “Ўзбек адабий танқидчилиги тарихи” фани таркибига киради. Ушбу модул фан таркибига кирувчи бошқа модуллар билан мантиқий алоқадорликда ўқитилади. Шунинг учун ушбу модулнинг дидактик таъминоти бевосита фаннинг ўқув-услубий таъминоти билан алоқадорликда яратилади. Қуйида “Ўзбек адабий танқидчилиги тарихи” фани ўқув дастурининг қисқача тавсифини, яъни силлабус тақдим этилади. Силлабус(Сйллабус) – ўқув фанининг қисқача тавсифи ва асосий жиҳатларини ўзида акс эттирувчи ўқув курси бўйича ўқувчи учун махсус ишлаб чиқилган дастур. Силлабус ўқитувчи ва ўқувчилар ўртасида коммуникация воситаси сифатида хизмат қилади. Силлабус ўқувчи курсни ўзлаштиришнинг биринчи кунидан билиши зарур бўлган ўқув фанининг қисқача аннотац СИЛЛАБУСИ Фаннинг қисқача тавсифи ОТМнинг номи ва жойлашган манзили: Андижон давлат университети Университет кўчаси, 129 Кафедра: Ўзбек тили ва адабиёти Филология ва тилларни ўқитиш факультети таркибида Таълим соҳаси ва йўналиши: 512010 Филология ва тилларни ўқитиш (ўзбек тили) Фанни (курсни) олиб борадиган ўқитувчилар тўғрисида маълумот: Доцент Б.Рахмонов Катта ўқитувчи К.Шаҳобов e - mail : Дарс вақти ва жойи: Асосий бино 409-, 420- аудитория Курснинг давомийлиги: 02.03.2017 - 20.05.2017 Индивидуал график асосида ишлаш вақти: душанба, чоршанба ва жума кунлари 14.0 дан 18.0 гача Фанга ажратилган соатлар Аудитория соатлари Мустақил таълим: 70 Маъруза: 30 Амалиёт ва семинар 20+ 22 Фаннинг бошқа фанлар билан боғлиқлиги (пререквизитлари): “Адабиётшуносликка кириш” , “Адабиёт назарияси”, “Адаби Фаннинг долзарблиги ва қисқача мазмуни: Фанни ўқитишдан мақсад – Адабий танқидчилик тарихидан чуқур билим бериш, уларда танқидчилик тарихи бўйича яхлит тасаввур уйғотиш, адабий танқиднинг ўзи бир алоҳида олам эканини уқтириш бу фаннинг мақсади саналади. Фаннинг вазифаси – - Ўзбек адабий танқидчилиги тарихи юзасидан маълумот бериш; - Ўзбек танқидчилигини жаҳон адабий танқидчилигининг таркибий қисми эканлиги; - Адабий танқиднинг ўзига хос соҳа эканини тушунтириш; - Адабий танқид жанрлари бўйича билим бериш; Мунаққидлар фаолиятини ўрганиш каби бир қатор вазифалардан иборатдир. Талабалар учун талаблар - ўқитувчига ва гуруҳдошларга нисбатан ҳурмат билан муносабатда бўлиш; - университет ички тартиб - интизом қоидаларига риоя қилиш; - уяли телефонни дарс давомида ўчириш; - берилган уй вазифаси ва № Машғулот тури Ажратилган соат 8 - сeмeстр Жами 1 Маъруза 30 30 2 Амалиёт 20 20 3 Лабор а тория - - 4 C eминар 22 22 5 Мустақил иш 70 70 Жами: 142 142 Ўзбeк адабий танқидчилиги тарихи фанидан ўтиладиган мавзулар ва улар бўйича машғулот турларига ажратилган соатларнинг тақсимоти Тр Фаннинг бўлими ва мавзуси, маъруза мазмуни Соатлар ж ами м аъруза А малий л аборатория сeминар 1 Ўзбeк адабий танқидининг ўзига хос хусусиятлари ва шаклланиш тамойиллари 6 2 2 - 2 2 Эст e тик таҳлил сари ташланган илк одимлар 4 2 - - 2 3 Сўзда тарих ихтилофи бор (бадиий адабиётнинг ижтимоий- фун кц ионал вазифаси) 6 2 2 - 2 4 Адабий танқидда биографик услубнинг ўрни ва вазифалари 6 2 2 - 2 5 Адабий танқидчиликнинг жанр ва шакллари 6 2 2 - 2 6 Ўзб e к ж а дид т а нқидчилиги намояндалари 4 2 2 - - 7 Фитрат. Чўлпон 9 Ойбeк. Порсохон Шамсиeв. Иззат Султон. Ҳомил Ёқубов 6 2 2 - 2 10 Азиз Қаюмов. Абдуқодир Ҳайитмeтов. Ҳамид Сулаймонов. Матёқуб Қўшжонов, 8 4 2 - 2 11 Озод Шарафиддинов Умарали Норматов, Н. Худойберганов. А.Расулов, И.Ғафуров 8 4 2 - 2 12 Миллий исти қлол даври ўзб e к танқидчилиги намояндалари. 8 4 2 - 2 Жа ми 72 30 20 - 22 Талабалар билимини баҳолаш тизими: т / р Назорат туридаги топшириқларнинг номланиши Максимал йиғиш мумкин бўлган балл ЖН ва ОН баллар тақсимоти I . Жорий назоратдаги баллар тақсимоти 35 балл 17 18 Маъруза ва амалий машғулотларда Максимал балл 1-ЖН 2-ЖН 1. Талабанинг маъруза ва амалий машғулотлардаги фаоллиги ва ўзлаштириш даражаси, дафтарларнинг юритилиши ва ҳолати 19 0-9 0-10 2. Мустақил таълим топшириқларининг ўз вақтида ва сифатли бажарилиши (кейс-стадилар, эссе, ре қилинади. Топшириқлар 2-3-ҳафталар оралиғида талабаларга бириктирилади. Гуруҳнинг фаоллиги, берилган топшириқни назарий ва амалий жиҳатдан ёритилиши, хулосаларнинг мантиқий боғлиқлиги, креатив мулоҳазаларнинг мавжудлиги, ҳуқуқий- норматив ҳужжатларни билиши ва бошқа талабларга мослиги ҳисобга олинади. Гуруҳдаги ҳар бир талабага 0-10 оралиғида бир хил балл қўйилади. Ҳимоя кафедра мудири томонидан тасдиқланган график асосида дарс машғулотларидан сўнг ташкил этилади ИИИ. Якуний назорат 30 балл Семестрнинг охирги икки ҳафтасида Жами: 100 балл Асосий адабиётлар: 1.Каримов И. Юксак маънавият-енгилмас куч. Т. : “Маънавият”, 208 2. Каримов И. Адабиётга эътибор – маънавиятга, келажакка эътибор. Т. : “Ўзбекистон”, 209 3. Арасту. Поэтика. Ахлоқи кабир. Т. : «Янги аср авлоди», 204 4. Белинский В. Г. Т 10. Ўзбек совет адабий танқиди тарихи. (икки томлик), 1-2- томлар, Т. : «Фан», 1982 . 11. Ўзбек адабий танқиди. Антология. Т. : “Турон-иқбол”. 2011 12. Қўшжонов. М. Сайланма (икки жилдлик), Т. : Ғафур Ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашриёти. 1981-1982 13. Қаҳрамонов Қ. Адабий танқид: янгиланиш жараёнлари. Т. : «Ўзбекистон Миллий кутубхонаси» 2010. 14. Раҳмонов Б. Ўзбек адабий танқидчилиги. Т. : «Янги аср авлоди», 204 15. Ўзбек адабий танқидчилиги тарихи. ЎУМ, ЎзМУ 2011. Ўзбек филологияси факультети кутубхонаси 16. Беҳбудий М. Танланган асарлар. Т. : «Ўзбекистон», 1997. 17. Болтабоев Ҳ. Фитратнинг илмий мероси. Т. : 1996. 18. Каримов Н. Чўлпон. Маърифий роман. Т. : «Шарқ» 203. 19. Каримов Б. ХХ аср ўзбек адабиётшунослигида талқин муаммоси (Қодирийшунослик мисолида) филология фанлари докто 32. Ҳ айитметов А. Навоий лирикаси. - Т. : Фанлар академияси нашриёти, 1961 33. Фитрат. Адабиёт қоидалари. -Т. : “Ўқитувчи”, 1995 35. Ойбек. Мукаммал асарлар тўплами. Х ИВ том. –Т. : “Фан”, 1979 35. Шарафиддинов О. Биринчи мўъжиза. -Т. : Адабиёт ва санъат нашриёти, 1983 36. Норматов У. Етуклик. -Т. : Адабиёт ва санъат нашриёти, 1991 37. Қаюмов А. Алишер Навоий. - Т. : “Ёш гвардия”, 1976 38. www. literatura. uz 39. www. Z iyonet . uz 2.2Модул бўйича маъруза машғулотининг технологик модели ва харитаси Мавзу Ўзбeк адабий танқидининг ўзига хос хусусиятлари ва шаклланиш тамойиллари 2.1. Маъруза машғулотини ўқитиш тeхнологияси Машғулот вақти: 80 дақиқа Талабалар сони: 30-60 нафар Машғулот шакли: Визуал-а хборотли , муаммоли интерфаол маъруза Машғ у лот рeжаси: 1. Ўзбeк адабий танқиди тарихини да омилларини бeлгилаш, аниқлаш, изоҳлаш; - адабий-маданий алоқалар, ташқи таъсир масалалари талқини ҳақида тушунча бeрилади; - Янги ўзбeк адабий танқидчилигининг тараққиёт босқичлари ҳақида талабаларга тушунча бeриш ; билиб олади, тушунади; - адабий-маданий алоқалар, ташқи таъсир масалаларини изоҳлай олади; -янги ўзбeк адабий танқидчилигининг тараққиёт босқичлари ҳақида тўлақонли тасаввурга эга бўлади, мисоллар орқали таҳлил қилади; Таълим бeриш усуллари: кўргазмали баён, интерфаол методлар (БББ, “Ақлий ҳужум”, “Кластер”, “Пинборд”) Талабалар фаолиятини оптимал лойиҳалашга э ришилади Таълим б e риш шакли: тақдимот , оғзаки баён Талабаларда кўриш ҳамда тинглаш кўникмасини шакллантиради Таълим б e риш воситалари: ахборот т e хнологиялари, китоб, инт e рн e т маълумотлари, кўргазмали қуроллар, 2- босқич а с о сий (60 дақиқа) 2. 1 . “Ақлий ҳужум” саволига берилган жавобларни умумлаштириб, дафтарга “БББ”жадвалини чизиб тўлдиришни айтади. 2.2. “БББ” дан келиб чиқиб, дарсга муаммо қўйилади: Муаммо: Ўзбек адабий танқидчилиги тарихи қайси даврдан бошланган, қандай омиллар таъсирида шаклланган ва қандай босқичлардан ўтган? 2. 3. Муаммодан кeлиб чиққан ҳолда мавзуни кетма- кeтликда, узвий ҳолда ёритилишини ташкил этади, тақдимот ўқув-визуал матeриаллардан фойдаланади. Мавзуни тушунтириш жараёнида ўзбeк адабий танқиди тарихи, шаклланиш омиллари ва тараққиёт босқичларига оид маълумотларни етказади. 2. 3. Тақдимотдан сўнг рефлексия ўтказади. Бунинг учун талабаларга янги эгалланган билимлар асосида кичик гуруҳларда қуйидаги мавзуларда кластер тузиш топширилади: -Ўзбек адабий танқидчилигинин Ўзбек адабий тан қидчилигининг юзага келишини таъминлаган бир қатор омиллар мавжуд бўлиб , уларнинг асосийлари сифатида қуйидагиларни кўрсатиш мумкин : 1. Бой адабий мерос , оғзаки ва ёзма адабий тан қид анъаналарнинг мавжудлиги . 2. ХХ аср бошида юзага келган ижтимоий -тарихий шароит . 3. Жадидчилик ғоялари таъсирида адабиётнинг янгиланиши , жадид матбуотининг пайдо бўлиши . 4. Адабий -маданий ало қалар, таш қи таъсир .2-илова Матбуотнинг ривожланиши адабий -танқидий ижоднинг фаоллашуви , унинг публицистикага хо с хусусиятларни ўзига сингдиришига олиб келди «Турон » ; «Тараққий» «Шуҳрат» «Садои Фарғона» «Садои Туркистон » «Самарқанд» «Хуршид «Тужжор » «Ал - Ислоҳ» «Ойина » 3-илова 38 капиталистик ижтимоий муносабатларнинг қарор топа бошлагани Туркистоннинг мустамлака ўлка бўлганлиги Адабиётшунос Д. Қуронов ХХ аср бошидаги ижтимоий -тарихий шароитнинг ўзига хослиги икки асосий омил билан бо ғли қ эканлигини айтади Демак , юртимизда янгича ижтимоий муносабатларнинг қарор топа бошлаши ижтимоий -тарихий тара ққ иётнинг табиий ҳосиласи эмас , кўпро қ таш қи омиллар таъсири билан бо ғли қэди . 4-илова Жадидлар фаолияти туфайли адабиёт янгиланди унинг ижтимоий вазифалари кўлами кенгайди мавзу эътибори билан реал ҳаётга яқинлашди , тасвир ва талқинда реалистик тамойиллар кучайди Янгиланган адабиёт янгича бадиий дидни тарбиялаш вазифасини келтириб чиқаради Буўзгаришлар эса адабий танқиднинг фаоллашувини шарт қилиб қўяди . 5-илова 39 Аҳлулло Ҳайбулло ўғлининг «Танқид » номли мақоласида танқиднинг адабий жараёндаги ўрни ва вазифалари тўғри ёритиб берилди «Бир кишининг ёзғон асарига иккинчи бир киши ўзининг назарин танқидан ёзуб , матбуот ила нашр қилса , муни ўқуғач , бошқа аҳли қаламларнинг ҳам ўйлаброқ ва шошулмайроқ қаламларин юргузмакларига сабаб бўлур » Бундан ташқари , ушбу мақолада муаллиф «танқид » сўзининг маъносига тўхталиб , унинг «эски маъносини бир тараф қилуб , татар қариндошларимизнинг матбуот ва адабиётларида истеъмол бўлинадурғон маъно »да фойдаланиш керак , деган фикрни олға сурди .Интерфаол маъруза жараёнида қўлланадиган интерфаол методлар учун услубий кўрсатмалар 40 1919 Б /БХ /Б ЖАДВАЛИ Б/БХ /Б ЖАДВАЛИ - Биламан / Билишни ҳоҳлайман / Билиб олдим . Мавзу , матн , бўлим бўйича изланувчиликни олиб бориш имконини беради . Тизимли фикрлаш , тузилмага келтириш , таҳлил қилиш кўникмаларини ривожлантиради . Жадвални тузиш қоидаси билан танишадилар . Алоҳида /кичик гуруҳларда жадвални расмийлаштирадилар . Жадвални тузиш қоидаси билан танишадилар . Алоҳида /кичик гуруҳларда жадвални расмийлаштирадилар . “Мавзу бўйича нималарни биласиз ” ва “Нимани билишни хоҳлайсиз ” деган саволларга жавоб берадилар (олдиндаги иш учун йўналтирувчи асос яратилади ). Жадвалнинг 1 ва 2 бўлимларини тўлдирадилар . “Мавзу бўйича нималарни биласиз ” ва “Нимани билишни хоҳлайсиз ” деган саволларга жавоб берадилар (олдиндаги иш учун йўналтирувчи асос яратилади ). Жадвалнинг 1 ва 2 бўли 1313 КластерКЛАСТЕР ( Кластер - тутам , боғлам ) - ахборот харитасини тузиш йўли - барча тузилманинг моҳиятини марказлаштириш ва аниқлаш учун қандайдир бирор асосий омил атрофида ғояларни йиғиш . Билимларни фаоллаштиришни тезлаштиради , фикрлаш жараёнига мавзу бўйича янги ўзаро боғланишли тасаввурларни эркин ва очиқ жалб қилишга ёрдам беради . Кластерни тузиш қоидаси билан танишадилар . Ёзув тахтаси ёки катта қоғоз варағининг ўртасига асосий сўз ёки 1-2 сўздан иборат бўлган мавзу номи ёзилади Кластерни тузиш қоидаси билан танишадилар . Ёзув тахтаси ёки катта қоғоз варағининг ўртасига асосий сўз ёки 1-2 сўздан иборат бўлган мавзу номи ёзилади Бирикма бўйича асосий сўз билан унинг ёнида мавзу билан боғлиқ сўз ва таклифлар кичик доирачалар “йўлдошлар ”ёзиб қўшилади . Уларни “асосий ” сўз била Пинборд техникаси (инглизчадан: П ин – ма ҳ камлаш, боард – доска) муаммони ҳ ал қ илишга оид фикрларни тизимлаштириш ва гуру ҳ лашни амалга оширишга, коллектив тарзда я гона ё ки аксинча қ арама- қ арши п ози тс и я ни шакллантиришга имкон б еради Ўқ итувчи такли ф e тил г ан муаммо б ў й ича ў з ну қ таи на з а р ла р ини баён қ или ш ни с ў р а йд и. Т ў ғр и д ан-т ў ғр и ё ки о ммави й а қ ли й ху ж умнин г бо ш лани ш ини та ш кил қ ила д и ( р а ғ батланти р а д и). Фикрларни таклиф қ иладилар, му ҳ о кама қиладилар, ба ҳ о лайдилар ва энг о п тимал ( с амарали) фикрни танлайдилар. Уларни та я н ч х ул о с авий фикр (2 та сўздан к ўп б ў лмаган) с ифатида ал о ҳ ида қ о ғ о з ларга ёз адилар ва д о с кага ма ҳ камлайдилар. Гуру ҳ нам о ёндалари д о скага чи қ адилар ва масла ҳ атлаш Ўзбeк адабий танқидининг ўзига хос хусусиятлари ва шаклланиш тамойиллари (маъруза матни) Режа: 1.Ўзбeк адабий танқиди тарихини даврлаштириш масаласи. 2.Ўзбек адабий танқидчилигининг шаклланиш омиллари. 3.ХХ аср бошида юзага келган ижтимоий-тарихий шароитнинг адабий танқид ривожига таъсири 4.Ўзбeк адабий танқидининг шаклланишида жадид матбуотининг ўрни. 5.Адабий-маданий алоқалар, ташқи таъсирнинг ўзбек адабий танқидчилиги ривожида тутган ўрни. Янги эстeтик тушунчаларни устувор этиб, китобхонда чинакам инсоний фазилатларни тарбияловчи танқид Ўзбeкистонда ХХ аср бошларида юзага кeла бошлади. Албатта, унинг юзага кeлишида мумтоз адабиёт адабиётшунослиги, жаҳон илмий-эстетик тафаккури мустаҳкам замин бўлганини ҳамиша назарда тутиш лозим. Ўзбeк адабий танқидчилигининг махсус ҳодиса сифатида туғи ўтказиб, уларга барҳам бeришда, адабий танқиднинг ёзувчилар ва ўқувчилар оммасига тасири доирасини кeнгайтириш зарур. "Биз бугун янги асрга қадам қўйдик. Хўш, янги асрга ўзбeк адабиётшунослиги қандай йўлланма билан киради? У ўзининг қайси жиҳатларидан воз кeчади ва ҳатто қайси гуноҳларидан тавба қилиб, қайси фазилатлари билан янги даврга юз тутади?. . . . . . Лeкин шунга қарамай, бутун умидсизликни йиғиштирмоқ кeрак ва аҳиллик билан ишга киришиб, янги адабиётнинг ривожига фаол кўмаклашмоқ кeрак" 10 . Мазкур сўзларни адабий танқидга нисбатан бeмалол қўллаш мумкин, чунки адабиёт билан адабий танқид доимо бирга ҳаракат қилиши ҳаммага аён. Зeро, ҳар қандай ижтимоий, ҳатто иқтисодий ҳодисалар муайян даврларга ажратиб ўрганилмаса, мақсадга олиб борадиган тўғри йўлни топиш қийин. Шунга кў равишда ифода этади. Бу ҳолда санъат ва адабиёт танқид билан қўлга-қўл бeришиб борадилар ва бир-бирларига ўзаро таъсир этадилар" 11 . Буюк мунаққид қайта-қайта таъкидлаган бу ҳодиса адабий танқид тарихи ўрганилмагунча бадиий адабиёт тарихининг ҳаққоний ва тўлиқ манзараси яратилиши мумкин эмаслигидан гувоҳлик бeради. Бу ҳол адабий танқид тарихини адабиёт тарихининг ажралмас бир қисми қилиб қўяди. Шу мантиқдан кeлиб чиқилгани туфайли "Ўзбeк совeт адабий танқиди тарихи" (1987) икки жилдлиги муаллифлари ўзбeк адабий танқиди босиб ўтган йўлни ўша давр мафкураси асосида даврларга бўлиб таҳлил этадилар: 1. Ўзбeк совeт адабий танқидининг вужудга кeлиши ва илк қадамлари (1917-1932). 2. Ўзбeк совeт адабий танқиди социалистик рeализм эстетикаси билан қуролланиш йўлида (1932-1941). 3. Улуғ унинг мафкуравийлаштирилишидан иборат бўлиб, партиянинг 1925 йил 18 июнда қабул қилган "Партиянинг адабиёт соҳасидаги сиёсати тўғрисида"ги қароридан ўз сарчашмасини олган ва то жамиятда шахсга сиғиниш оқибатларининг фош этилишигача шиддат билан давом этган жараёндир. Дeмакки, иккинчи жаҳон уруши ва ундан кeйинги 60-йиллар арафасигача бўлган даврни қамраб олувчи уч давр эса аслида ўзбeк адабий танқидчилигининг шиддат билан ривожланиши адабий-танқидий тафаккурнинг парвози, ҳаётийлиги, янгидан-янги шаклларни забт эта бориши ва том маънодаги рeализм учун кураш йиллари бўлди. Албатта, бу жараён ҳам шўро ва партиявий мафкурага тўйинган ҳолда кeчган эса-да, шахсга сиғиниш оқибатларининг тугатила борилиши туфайли ҳар қалай адабий танқидда ҳур фикрнинг уйғонаётганлигига омухта ҳолда воқeлик 1. Бой адабий мерос, оғзаки ва ёзма адабий танқид анъаналарнинг мавжудлиги. 2. ХХ аср бошида юзага келган ижтимоий-тарихий шароит. 3. Жадидчилик ғоялари таъсирида адабиётнинг янгиланиши, жадид матбуотининг пайдо бўлиши. 4. Адабий-маданий алоқалар, ташқи таъсир. Албатта, саналган омилларнинг ҳаммаси ҳам ўзбек адабий танқидчилигининг шаклланишида муҳим. Улардан бирининг аҳамиятини орттириб, иккинчисини камайтиришга уриниш беҳуда. Уларнинг бари, ҳудди палов пишириш учун масаллиқларнинг бари (гўшт-ёғ, гуруч, сабзи, пиёз, туз, сув ва ҳ.) зарур бўлганидек, муҳимлигини эътироф этган тўғрироқ. Шундай бўлса-да, ўзбек танқидчилигининг шаклланишида ХХ аср бошларида юзага келган ижтимоий-тарихий шароит ҳал қилувчи омил саналмоғи керак. Чунки бошқа омилларнинг рўёбга чиқиши ҳам айни шу шароит билан боғ жадидчилик ҳаракати бевосита давр шароитидан, даврнинг ижтимоий эҳтиёжидан ўсиб чиқади. Жадидчилик — ислоҳотчилик ҳаракати. Гарчи жадидларни, аввало, маърифатчилар деб танисак ҳам, аслида маърифат улар учун мақсад эмас, балки мақсадга етиш воситаси эди. Чунки улар ўша давр шароитида ислоҳотларни амалга ошириш, жамиятни қайта қуриш ва миллатни тараққий қилган миллатларга тенглаштириш учун аввал халқни уйғотиш, унга ўзлигини танитиш, жамиятнинг жорий ҳолати ҳақида ўйлашга ва унинг тақдири ҳақида қайғуришга ўргатиш зарурлигини яхши билганлар. Яъни, жадидлар ислоҳни аввало инсондан бошлаш зарур, ўзгарган инсон эса жамиятни ўзгартиради деб тушунганлар. Жадидларнинг янги инсонни тарбиялаш мақсади уларнинг фаолиятидаги устувор йўналишларни белгилаган, десак тўғри бўлади. Жадидчиликнинг мактаб-мао гўзал бўлур эди!» 14 . Жадид адабиёти ҳаётдаги иллатларни, халқимизнинг оғир аҳволи сабабларини кўрсатиб бериш орқали миллатни тарбиялашга хизмат қилдирилди. Бунинг натижасида адабиётимиз ҳам янгиланди: унинг ижтимоий вазифалари кўлами кенгайди, мавзу эътибори билан реал ҳаётга яқинлашди, тасвир ва талқинда реалистик тамойиллар кучайди. Янгиланган адабиёт янгича бадиий дидни тарбиялаш вазифасини келтириб чиқаради, бу эса танқиднинг фаоллашувини шарт қилиб қўяди. Матбуот орқали кенг оммага таъсир ўтказиш имкониятларининг кенглиги учун жадид маърифатчилари бу соҳани ривожлантиришга алоҳида эътибор билан қараганлар. ХХ асрнинг бошларида миллий матбуотни ривожлантириш учун қулай шароит юзага келди. 1905 йил воқеалари чоризмни чинакам ташвишга солди, ҳукумат ён беришга мажбур бўлди ва натижада замонавий танқидга хос энг муҳим хусусиятларни ўзида жам этган янги ўзбек адабий танқидчилиги шакллана бошлади. Таъкидлаш керакки, ўзбек адабий танқидчилигининг шаклланишида яна бир омил — адабий алоқалар ҳам муҳим ўрин тутади. Аср бошидаги Туркистон зиёлилари рус, татар, озарбайжон, шуниндек, турк матбуотини мунтазам кузатиб борганлар. Бу халқлар ижтимоий-маданий тараққий даражаси жиҳатидан, замонавий адабиёти ва адабий-танқидий қарашларнинг такомил даражаси жиҳатидан анча олдинда эдилар. Табиийки, уларнинг тажрибаси бизда жуда қўл келган. Маърифатчилар тил ўрганишга, хусусан, рус тилини ўрганишга жиддий ёндашганлар. Бунинг сабаби шуки, улар рус тили орқали жаҳон маданиятини ўзлаштириш, дунёда кечайтган жараёнлардан бохабар бўлиш имкони кенглигини жуда яхши билганлар. Жадид нашрларида Овр ўзи нима?», «унинг ижтимоий вазифалари нималардан иборат?», «адабиёт қандай бўлиши керак?» тарзидаги масалаларнинг марказий бўлиб туриши табиий эди. Шунга кўра, жадид нашрларида адабиёт ва адабий танқиднинг ижтимоий табиатини тушуниш ва тушунтиришга бағишланган қатор мақолалар босилди. Албатта, бугунги кун даражасидан қарасак, бу мақолаларда ўртага қўйилган масалалар, уларнинг ҳал қилиниш даражаси жуда жўн бўлиб кўриниши мумкиндир. Лекин шуни ёдда тутиш лозимки, аввало, жадид мунаққидлар ўзларининг мақсадини аниқ тасаввур қилганлар, кенг оммага мурожаат қилаётганлари ва омманинг савиясини яхши билганлар; иккинчидан, агар улар ўша «жўн» масалаларни ўз даврида қўйиб ҳал қилмаганларида, адабиётимиз ҳам, танқидчилигимиз ҳам ҳозирги даражасидан қуйироқда бўлур эди. Ашурали Зоҳирийнинг «Она тили ўртага ташланади. Жумладан, Чўлпон «Муҳтарам ёзғучиларимизга» номли хат-мақоласида қалам аҳлини реал ҳаётдаги камчиликларни ҳаққоний кўрсатиб берадиган асарлар ёзишга даъват қилади. Масаланинг ўз даври учун муҳимлигини шундан ҳам билса бўладики, жадид ижодкорлар унга адабий- танқидий асарлардагина эмас, адабий асарларида ҳам ўрни билан тўхталадилар. Масалан, Ҳамза «Гапур» радифли шеърида «доғи ватан»дан (яна «илм ила фанлардан», «журнолу катаб, яхши рўмонлардан») гапириш лозимлигини уқтиради. Абдулла Авлоний эса шоирларга мурожаат қилиб, ишқий шеърларда «қаламқош, зулфи сунбул, сарвиқоматлар»ни мадҳ этиш етар, «Келинг эмди ёзайлик, сўйлашайлик камчиликлардан» дея ҳитоб қилади. Чўлпон бўлса «Доктор Муҳаммадиёр» ҳикоясида қаҳрамонининг мадраса шогирдлари ҳаётидан роман ёзганлигини айтиб, сат «ҳануз танқид даврига етушганимиз йўқ», шу боис «рисола, таҳрир ва маслакимизни бир киши танқид этдими, чидай олмаймиз, диққат ила мунаққид сўзини тингламаймиз» деб ёзади. Муаллиф танқидга тўғри муносабат ишга фойдали бўлишини айтаркан, албатта, холис танқидни кўзда тутади. Чин маънодаги холис танқид эса ҳар қандай андишадан юқори туриши лозим: «Агарда «хотир қолмасун» қоидаси маслак тутилса, матбуотдан қалам тортмоқ керак. Чунки ҳақиқий матбуот ҳеч кимни хотириға қарамас. «Хотир қолмасун» касали биз мусулмонларни барбод этди». Гарчи умуман танқид ва танқид атрофидаги масалалардан баҳс этса- да, Беҳбудийнинг ушбу мақоласи танқиднинг асосий принципларини белгилаб бериши билан ўз даври учун катта аҳамиятга молик эди. Беҳбудий мақоласидан кейинроқ эълон қилинган Аҳлулло Ҳайбулло ўғлининг «Тан Албатта, ҳар қандай янгиликнинг пайдо бўлиши муайян қаршиликларга дуч келади. Адабиётдаги, адабий-танқидий қарашлардаги янгиликлар анъаналар дахлсизлиги тарафдорлари томонидан қаршиликка учраши, уларда муайян эътирозлар уйғотиши табиий эди. Мумтоз шеъриятимиздаги қатъий ва укаммал шеърий шаклларга, унинг тасвир ҳамда ифода йўсинига кўниккан кишиларнинг шаклан ва мазмунан соддалашиб, халқчиллашиб бораётган, янги йўллар излаётган адабиёт намуналарини сўз санъатидан ташқари ҳодиса ҳисоблашлари эҳтимолини тасаввур қилиш унча қийин эмас. ХХ аср бошидаги адабий жараёнда адабий-эстетик қарашлар зиддияти юзага келдики, бу нарса адабий-танқидий баҳсларда ўз аксини топди. Ўтган аср бошларидан кўплаб нашр этилган баёзларнинг аксарияти мазмун эътибори билан саёзлашиб кетгани, уларда мазмун кўпинча шак тус олган баҳсга «Садои Туркистон» орқали аввалига Аҳлулло Ҳайбулло ўғли (1914, 7 октябрь), кейин Ашурали Зоҳирийлар (1914, 26 ноябрь) ҳам қўшилишди. Эътибор беринг, бир ярим ой мобайнида баҳсда учта нашр иштирок этган, олтита мақола эълон қилинганки, бу унинг нечоғли ўткир кечганидан дарак беради. Кейинги икки мунаққид баҳсда М.Шермуҳаммедов томонида турдилар, А.Зоҳирий эса Васлий чиқишларидаги баҳс маданияти, баҳс одобига риоя қилмаслик ҳолларини таъкидлаб кўрсатди. Шу тариқа, сал илгарироқ Беҳбудий ўртага қўйган танқидга муносабат масаласидаги камчиликлар яна бир карра ўзини намоён этди. Аслида, юқоридаги баҳс адабий-эстетик қарашлар турличалиги асосида юзага келган бўлиб, унга табиий ҳодиса сифатида қараш, баҳс масаласини вазмин фикр-мулоҳаза асосида ҳал қилиш жоиз эди. Адабий-эстетик нашрларининг тўхтаб қолгани бу хил баҳсларга чек қўйди, танқидчиликда қариийб икки йиллик ихтиёрсиз тўхташ бўлди. Жадидчилик мавқеидаги мунаққидларнинг адабий-танқидий мулоҳазалари энди, асосан, шўро матбуотида эълон қилиндики, улар 20-йилларнинг ўрталарига қадар адабий- танқидий жараёнда етакчилик қилдилар. Хулоса қилиб айтсак, ХХ аср бошларида юзага келган ижтимоий- тарихий шароит ва унинг ҳосиласи бўлган жадидчилик ғоялари таъсирида, бой адабий ҳамда адабий-танқидий анъаналар заминида замонавий ўзбек адабий-танқидчилиги шаклланиб, мустаҳкам оёққа турди ва ривожланиш йўлига дадил қадам қўйди. 2.3.« ЎЗБEК АДАБИЙ ТАНҚИДЧИЛИГИ ТАРИХИ» ФАНИДАН “ ЎЗБЕК АДАБИЙ ТАНҚИДИНИНГ ЎЗИГА ХОС ХУСУСИЯТЛАРИ ВА ШАКЛЛАНИШ ТАМОЙИЛЛАРИ ” модули бўйича мавжуд билимларни кенгайтириш ва чуқурлаштиришга қаратилган “АДАБИЙ ТАНҚИДНИНГ АДАБИЙ-ТАРИХИЙ ЖАРАЁНДАГИ ЎРНИ” мавзусидаги КЕЙС - CТАДИ I. Кейс: “Адабий танқиднинг адабий-тарихий жараёндаги ўрни” Ўқув предмети : “ Ўзбeк адабий танқидчилиги тарихи ” Ўқув модули: “ Ўзбек адабий танқидининг ўзига хос хусусиятлари ва шаклланиш тамойиллари ” Кейснинг асосий мақсади: Адабий танқид адабиётшунослик илмининг адабиёт тарихи, адабиёт назарияси соҳалари қаторидаги муҳим таркибий қисми эканлигини кўрсатиб бериш ҳамда таҳлил қилиш, танқиднинг жорий адабий жараёндаги ўрни ва 58 ижтимоий ҳаётдаги ролини белгилаш, бу соҳадаги муаммоларни бартараф этиш йўлларини ишлаб чиқиш. Ўқув фаолиятидан кутиладиган натижалар:  кейс мазмуни билан олдиндан танишиб чиқиб, тайёргарлик кўриш;  адабий танқиднинг адабиётшунослик илми олдида турган вазифаларини кўрсатиб бериш;  танқиднинг жорий адабий жараёндаги ўрни ва ижтимоий ҳаётдаги ролини белгилаш;  адабий танқиднинг адабий таълим жараёнига татбиқ этишнинг афзалликларини ёритиб бериш;  муаммоли вазифаларни ечишда назарий билимларини қўлла ш;  муаммони аниқлаб, уни ҳал қилишда ечим топ иш. Ушбу кейсни муваффақиятли амалга ошириш учун олдиндан талабалар қуйидаги билим ва кўникмаларга эга бўлмоқлари зарур: Талаба билиши керак: Адабиётшунослик, танқид, эстетик тафаккур, бадиий дид, адабиёт тарихи, адабиёт назарияси, бадиийлик, - маълумотларни таққослайди, таҳлил қилади ва умумлаштиради; Талаба эга бўлмоғи керак: - коммуникатив кўникмаларга; - тақдимот кўникмаларига; - ҳамкорликдаги ишлар кўникмаларига; - муаммоли ҳолатларни таҳлил қилиш кўникмаларига. Манбалардан фойдаланиш учун тавсия этиладиган адабиётлар рўйхати: 1.Каримов И. Адабиётга эътибор – маънавиятга, келажакка эътибор. Т. : “Ўзбекистон”, 209. 2. Валихўжаев Б. Ўзбек адабиётшунослиги тарихи (Х-Х1Х асрлар). Т. : “ Ўзбекистон ” , 1993 . 3.Расулов А. Танқид, таҳлил, баҳолаш. Т. : “Фан”, 206. 4. Назаров Б. Ўзбек адабий танқидчилиги. Т. : “ Фан ” , 1979 . 5. Норматов У. Қодирий мўъжизаси . Т. : « Ўқитувчи », 2010. 6. Расулов А. Бадиийлик –безавол янгилик. Т. : 207. 7.Чўлпон ва танқид (нашрга тайёрловчи Каримов Б. ), Т. : «Адабиёт жамғармаси», 204 8. Худойбер жараёнга йўналтирилгандир. Бу ташкилий институционал кейс бўлиб, маълумотлар вазиятлар ва саволлар асосида тузилган. Ҳажми ўртача, тизимлаштирилган бўлиб, тренингга мўлжалланган ўқув мавзу бўйича билим ва кўникмалар ҳосил қилишга қаратилган. Дидактик мақсадларга кўра кейс муаммоларни тақдим этишга, уларни ҳал этишга, таҳлил қилиш ва баҳолашга қаратилган. Ушбу кейсдан “Ўзбек адабий танқидчилиги тарихи ” ва “Адабиётшуносликка кириш” фанларида фойдаланиш мумкин. К И Р И Ш “Адабий танқиднинг адабий-тарихий жараёндаги ўрни” мавзуси “Ўзбек адабий танқидчилиги тарихи” фанидан мавжуд билимларни кенгайтириш ва чуқурлаштиришга қаратилган амалий машғулот учун Кейс - стадига асосланган ўқитиш технологияси асосида ишлаб чиқилган. “Ўзбек адабий танқидчилиги тарихи” фанининг биринчи мавзуси “ Ўзбек адаби бадиий ижоднинг бир кўриниши деб ҳисобласалар, бошқа бирлари кўпроқ публицистикага мансуб этадилар. Адабий танқид — ижодкор билан ўқувчи омма орасидаги кўприк. Шунга кўра, бошқа фан соҳаларидан фарқли ўлароқ, адабий танқидий асар тор мутахассислар доирасига эмас, кенг ўқувчилар оммасига мўлжалланади. Танқидчи профессионал адабиётшунос, бадиий асарни ўқиш ва уқиш борасида тажрибалироқ киши сифатида асарнинг энг муҳим нуқталарига диққат қилади, бунга ўқувчи омманинг эътиборини жалб қилади. Танқид бадиий матн бағрига сингдирилган маъноларни кашф этади, асарни талқин қилади, бу билан ўқувчи оммада ўша асар ҳақидаги муайян фикрни шакллантиради. Демак, адабий танқид шу тариқа ўқувчининг бадиий-маънавий оламини бойитади. Мазкур кейс бўлажак адабиёт муаллимларини адабий танқиднинг бу хусусиятидан Мазкур кейс ахборотлар изчил, мантиқий кетма-кетликда баён этилган матнли кейс турига кириб, муаммоли вазият учта кичик матн кўринишида баён қилинган. 1. «Танқид» атамаси. Тилимизда анча фаол қўлланувчи «танқид» сўзига «Ўзбек тилининг изоҳли луғати»да «Иш-ҳаракат, фаолият, асар, таълимот, назария ва ш.к.нинг салбий ва ижобий томонларини, ютуқ ва камчиликларини бирор нуқтаи назардан қараб текшириш, таҳлил қилиш, баҳолаш» дея изоҳ берилади. Шундай бўлса-да, тил амалиётида, айниқса, сўзлашув тилида мазкур сўз бирмунча тор маънода қўлланилиб, кўпроқ «бирор нарсанинг камчиликларини очиб бериш, фош этиш» маъносида тушунилади. Сўз маъносининг бу каби торайиши шўро давридаги ижтимоий ҳаёт хусусиятлари билан изоҳланиши мумкин. У даврда, айниқса, 20-30- йиллардан бошлаб «танқид ва ўз-ўзини танқид» т камчиликларни кўрсатиш» деб берилади. Кўрамизки, русча луғатда ҳам ҳосила маъно кўпроқ сўзлашув нутқига хослиги таъкидланади, бу эса луғатда сўз маъносининг силжиш жараёни акс этганидан далолатдир. Хуллас, кенг омма учун ҳозирда иккинчи — ҳосила маъно етакчи аҳамият касб этиб қолган. Шу сабабдан ҳам, «адабий танқид», «адабий танқидчи», «танқидий мақола» сингари сўз ёки бирикмалар тилга олинганида кўпчилик уларни «камчиликларни кўрсатиш» маъноси асосида тушунадики, бу нотўғри тасаввурдир. Чунки, агар адабий танқиднинг вазифаси асарнинг камчиликларини кўрсатишдангина иборат деб тушунилса, атаманинг (табиийки, у англатаётган нарсанинг ҳам) моҳияти торайтирилган, бузилган бўлиб чиқади. Шунинг учун ҳам «танқид» сўзининг истилохий маъносини «асарнинг мазмун-моҳиятини очиш, ғоявий-бадиий қимматин шундаки, адабий танқид адабиётшунослик илми, адабий-бадиий ижод ва публицистикага хос хусусиятларни ўзида мужассам этади. Шунга қарамасдан, адабий танқидни адабиётшуносликнинг таркибий қисми сифатида тушунилгани тўғрироқ бўлади ва қуйида биз шу хил қарашни асослашга ҳаракат қиламиз. Аввало, адабий танқид жорий адабий жараён муаммолари ёхуд муайян бадиий асарни ўрганар экан, бунда адабиётшунослик илмининг ютуқларига таянади. Зеро, танқидчи ўз мақсадига эришиш, айтайлик, янги пайдо бўлган асарнинг ғоявий-бадиий хусусиятларини очиб бериш, уни бугунги ижтимоий-эстетик тафаккур нуқтаи назаридан баҳолаш учун муайян адабий- назарий тайёргарликка эга бўлиши тақозо этилади. Тўғри, баъзи адабий- танқидий асарлар билан танишганимизда, сиртдан қаралса, улар илмийликдан йироқдек туюлиши, уларнинг ифода муайян хулосаларни чиқаради. Адабий танқид юритган мулоҳазалар, чиқарган хулосаларни эса адабиёт назарияси умумлаштиради, шу асосда бадиий адабиётга оид мавжуд умумий қонуниятларга таҳрирлар киритади, ривожлантиради. Шунга ўхшаш, бугунги адабий танқиднинг фаолияти вақти келиб адабиёт тарихининг ўрганиш объектига айланиб қолиши ҳам тайин. Чунки муайян давр адабий жараёнини ўша даврда эълон қилинган адабий- танқидий материалларсиз тўла тасаввур қилиш, холис илмий ўрганиш мумкин эмас. Масалан, 20-30-йиллар адабиётини тадқиқ этаётган адабиёт тарихчиси ўша давр адабий жараёни хусусиятлари, ундаги турли ғоявий- адабий оқимлар орасидаги кураш, давр ижтимоий ва бадиий-эстетик тафаккурида юз берган силжишлар ҳақида адабий танқидий чиқишларни ўрганиш орқали тасаввур ҳосил қила олади. Яъни, ўша давр битта асарни таҳлилу талқин қилган икки мунаққиднинг айни бир хил ҳукм- хулосаларга келиши қийин. Бу табиий ҳам. Чунки биттагина бадиий асарнинг турли кишилар томонидан турлича тушунилиши ҳам, турли даврларда турлича тушунилиши мумкинлиги ҳам аллақачон илмий ва амалий исботини топган ҳақиқатдир. Иккинчи томондан, ўрганиш объекти бадиий асар бўлгани учун танқидчининг бошқа илм соҳаларидаги сингари тушунчалар воситасидагина фикрлаши камлик қилади. У айрим ўринларда бадиий ижодга хос образли фикр юритиши, ақлий мушоҳада билан бир қаторда ҳиссий мушоҳадага ҳам таяниши табиийдир. Адабий танқид — ижодкор билан ўқувчи омма орасидаги кўприк. Шунга кўра, бошқа фан соҳаларидан фарқли ўлароқ, адабий танқидий асар тор мутахассислар доирасига эмас, кенг ўқувчилар оммасига мўлжалланади. Бу ҳам унинг бир «эскиради» дегани буткул аҳамиятини йўқотади дегани эмас. Чунки «эртага эскирадиган» адабий-танқидий асарлар бугунги адабиётнинг факти сифатида яшайверади, адабиётшунослик учун манба сифатида янги қийматга эга бўлиб қолаверади. 3. Танқиднинг жорий адабий жараёндаги ўрни Танқиднинг жорий адабий жараёндаги ўрни ни тасаввур қилиш учун у бажараётган вазифаларни бир карра кўздан кечириш кифоя. Юқорида адабий танқид ижодкор билан ўқувчи ўртасида кўприк бўлиб хизмат қилишини айтдик. Маълумки, ижодкор билан ўқувчи орасидаги мулоқотнинг асосий воситаси бадиий асарнинг ўзидир 23 . Хўш, у ҳолда яна битта воситачининг нима зарурати бор? Албатта, бадиий асар танқиднинг воситачилигисиз ҳам тушунилавериши мумкин ва бу табиий ҳам. Бироқ танқидчи профессионал адабиётшунос, бадиий асарни ўқиш ва уқиш бораси ҳар бир адабий авлод ўзига хос ижтимоий-эстетик қарашлар билан майдонга чиқиши; бадиий сўзнинг ифода ва тасвир имкониятлари доимий ўсиш- ўзгаришда эканлиги, бадиий тафаккур тарзида турфа бурилиш-эврилишлар кузатилиши... — буларнинг бари табиий ва қонуний ҳодисалар саналади. Адабий танқид ўқувчи омманинг шу янгиликлар билан қадам-бақадам боришига хизмат қилади. Яъни, ўқувчи омма дидини шу ўзгаришларга мос тарбиялаш, янгича адабий-маҳсулотни ҳазм қилишга тайёрлаш ҳам адабий танқиднинг муҳим вазифаларидандир. Агар бу масалада танқид оқсаса, табиийки, бундан ўқувчи омма ҳам, адабиёт ҳам зарар кўради — иккаласида ҳам оқсаш кузатилади. Масалан, 10-15 йиллардан бери адабиётимизда янгича бадиий-эстетик тамойиллар юзага келгани маълум. Бироқ адабий танқидчилик бу хил янгича асарлар мазмун-моҳиятини ижодкорга фойда бериши тайин. Яъни, аслида тўғри йўлга қўйилган ижодкор — танқидчи муносабати том маънодаги ҳамкорлик, сўз санъатини юксалтириш мақсадида амалга оширилувчи ҳамкорликдаги фаолиятдир. Танқиднинг ижтимоий ҳаётдаги роли адабий жараённи ташкил қилиш, бадиий дидни тарбиялаш ёхуд бадиий тафаккурни ривожлантириш каби соф бадиий-эстетик вазифалар билангина чекланмайди. Танқид шулар билан бир қаторда ижтимоий тафаккурнинг ўсишига ҳам хизмат қилади. Зеро, бадиий асарни таҳлил қилмоқ айни пайтда билвосита жамиятнинг жорий ҳолатини таҳлил қилмоқ, баҳоламоқ ҳамдир. Мунаққид асарни таҳлил қиларкан, унинг ичидагина қолиб кетолмайди: истаса-истамаса асарнинг бадиий воқелиги билан реал воқеликни қиёслайди, асарнинг бадиий ҳақиқати ҳаёт ҳақиқатига нечоғли мувофиқлигини аниқлашга, асарда қўйил 2. Берилган вазият билан танишиш Маълумотларни яна бир маротаба диққат билан ўқиб чиқинг. Сиз учун муҳим бўлган сатрларни белгиланг. Бир сатрбошидан иккинчи сатрбошига ўтишдан олдин, уни икки уч маротаба ўқиб мазмунига кириб борамиз. Кейсдаги муҳим фикрларни қалам ёрдамида остини чизиб қўйинг. Вазият тавсифида берилган асосий тушунча ва ҳаётий мисолларга диққатингизни жалб қилинг. Танқид атамасининг мазмуни ёритилган ўринларга диққатингизни қаратинг ва келтирилган фикрларнинг адабий танқидга қай даражада алоқадор эканлиги ҳақида ўйлаб кўринг. 3. Муаммоли вазиятни таҳлил қилиш Муаммоли вазиятни ҳал қилиш жараёнида асосий муаммо ва кичик муаммоларга диққатингизни жалб қилинг. Асосий муаммо: Адабий танқиднинг адабий-тарихий жараёндаги ўрни 1-муаммо . Танқид атамаси ҳақида. 1. Танқид сўзининг адабий танқид бугунги кунда ўз вазифаларини қай даражада бажаряпти? 4. Муаммоли вазиятни ечиш усул ва воситаларини танлаш ҳамда асослаш Қуйида тақдим этилган “Муаммоли вазият” жадвалини тўлдиришга киришинг. Ахборот матнидаги маълумотларни жорий адабий жараёнга солиштириб муаммоли вазиятларни топинг. “Балиқ скелети” органайзери ёрдамида фикрларни тизимлаштиринг. Муаммони ечиш учун барча вазиятларни кўриб чиқинг, муқобил вазиятни яратинг. Муаммонинг ечимини аниқ вариантлардан танлаб олинг, муаммонинг аниқ ечимини топинг. Жадвални тўлдиринг. Кейс билан ишлаш натижаларини ёзма шаклда илова этинг. 2.2. “ПМҚ” технологиясини қўллаш1111 “ ПМҚ ” технологияси “ПМҚ ”жадвали Мустақил ўқиш вақтида олган маълумотларни , эшитган маърузаларни тизимлаштиришнитаъминлайди ; олинган маълумотни тасдиқлаш , ани келиб чиқиш сабаблари кетиш ҳаракатлари 1-муаммо . Танқид атамаси ҳақида. 1. Танқид сўзининг луғатлардаги изоҳи. 2. Собиқ совет даврида танқид сўзига ёндашув. 3. Санъатда танқид атамасининг ўрни ва моҳияти. 2-муаммо. Адабий танқид ҳақида . 1. Адабий танқид -адабиётшунослик илмининг муҳим таркибий қисми. 2. Бадиий асар - адабий танқиднинг ўрганиш объекти сифатида. 3. Адабий танқид — ижодкор билан ўқувчи омма орасидаги кўприк сифатида. 3-муаммо. Танқиднинг жорий адабий жараёндаги ўрни. 1.Адабий танқид ва китобхон. 2.Адабий танқид ва ижодкор. 3. Ижтимоий тафаккур ривожида адабий танқиднинг ўрни. 2.4. “Балиқ скелети” техникаси қоидаси 73Ушбу технология катта муаммоларнинг ечимини топишга қаратилган. Юқори қисмида муаммолар тури ёзилса, пастки қисмида эса муаммоларни тасдиқловчи далиллар ёзилад 2.5. Кейс билан ишлаш натижалари ёзма шаклда илова этилади 2.6. Кейс билан ишлаш жараёнини баҳолаш мезонлари ва кўрсаткичлари ( мустақил аудиторияда ва аудиториядан ташқари бажарилган иш учун) Аудиториядан ташқари бажарилган иш учун баҳолаш мезонлари ва кўрсаткичлари Талаба - лар Рўйхати М уаммонинг асосий мазмуни ажратиб оли ниб, тадқиқот объекти аниқла нган мак. 6 б Муаммоли вазиятни таҳлил қилиш объекти аниқ кўрсатилган мак. 4 б М уаммонин г аниқ ечимини топ ган мак. 10 б Жами мак. 20 б 2.7. Аудиторияда бажарилган иш учун баҳолаш мезонлари ва кўрсаткичлари Гуруҳлар Гуруҳ фаол Маълумотлар Жавоблар Жами 74Кейс учун ёзма иш талаблари 1. Иш А4 стандартдаги вароғнинг бир томонида (2-варақдан ошмаган ҳолда) тезис шаклида ёзилиши керак. 2. Ёзма ишни жиҳозлаш тартиби: - биринчи бетда, ўнг томон Рўйхати мак. 1 б кўргазмали тақдим этилди мак. 4 б тўлиқ ва аниқ берилди мак. 5 б мак. 10 б 1 2 3 8-10 балл – аъло 6- 8 балл – яхши 4- 6 балл – қониқарли 0 -4 балл – қониқарсиз Кичик гуруҳларда ишлаш қоидаси III . Ў қитувчининг назорат варианти (талабага кўрсатилмайди, кейси муҳокамасидан сўнг ўқитувчининг резюмеси сифатида тақдим этилади) Кейсдаги асосий муаммо: 75Талабалар ишини бажариш учун зарур билим ва масалаларга эга бўлмо ғ и лозим. Гуруҳларга аниқ топшириқлар берилмоғи лозим. Кичик гуруҳ олдига қўйилган топшириқни бажариш учун етарли вақт ажратилади. Гуруҳлардаги фикрлар чегараланмаганлиги ва тазйиққа учрамаслиги ҳақида огоҳлантирилиши зарур. Гуруҳ иш натижаларини қандай тақдим этишини аниқ билишлари, ўқитувчи уларга йўриқнома бериши лозим. Нима бўлганда ҳам мулоқотда бўлинг, ўз ф Адабий танқиднинг адабий-тарихий жараёндаги ўрнини белгилаш ва тавсифлаш 1-вазият. «Танқид» атамаси. Концептуал жадвал: “Танқид ” атамасига оид қарашлар Кенг маънода қўлланиши Тор маънода қўлланиши Хорижий манбаларда изоҳланиши Муаллиф нуқтаи назари «Ўзбек тилининг изоҳли луғати»да «Иш-ҳаракат, фаолият, асар, таълимот, назария ва ш.к.нинг салбий ва ижобий томонларини, ютуқ ва камчиликларини бирор нуқтаи назардан қараб текшириш, таҳлил қилиш, баҳолаш» дея изоҳ берилади Тил амалиётида, айниқса, сўзлашув тилида мазкур сўз бирмунча тор маънода қўлланилиб, кўпроқ «бирор нарсанинг камчиликларини очиб бериш, фош этиш» маъносида тушунилади. Сўз маъносининг бу каби торайиши шўро давридаги ижтимоий ҳаёт хусусиятлари билан изоҳланиши мумкин. С.Ожегов тузган изоҳли луғатда бу сўзнинг биринчи маъноси « 77Адабий танқиднинг ўзига хослиги А дабий танқид жорий адабий жараён муаммолари ёхуд муайян бадиий асарни ўрганар экан, бунда адабиётшунослик илмининг ютуқларига таянади. Адабий танқид — ижодкор билан ўқувчи омма орасидаги кўприк. Шунга кўра, бошқа фан соҳаларидан фарқли ўлароқ, адабий танқидий асар тор мутахассислар доирасига эмас, кенг ўқувчилар оммасига мўлжалланади.Адабий танқиднинг ўрганиш объекти адабий-бадиий асар бўлгани учун ҳам у бошқа илм соҳаларидаги сингари аниқлик, тугал исботланганлик даъвосини қилолмайди.А дабий танқид жорий адабий жараён муаммоларини тадқиқ этади, янги пайдо бўлган асарларнинг ғоявий-бадиий жиҳатларини таҳлил қилади. Бу жараёнда у давр адабиётига хос хусусиятларни, бадиий тафаккурдаги силжишларни, поэтик тил, усул ва воситалардаги тадрижий ўзгаришларни қай 3-вазият. Танқиднинг жорий адабий жараёндаги ўрни 78Т анқидчи профессионал адабиётшунос, бадиий асарни ўқиш ва уқиш борасида тажрибалироқ киши сифатида асарнинг энг муҳим нуқталарига диққат қилади, бунга ўқувчи омманинг эътиборини жалб қилади. Танқид бадиий матн бағрига сингдирилган маъноларни кашф этади, асарни талқин қилади, бу билан ўқувчи оммада ўша асар ҳақидаги муайян фикрни шакллантиради. Адабий танқид ўқувчи омма билан бир қаторда ижодкорларга ҳам муайян таъсир кўрсатади. Аввало, танқид асарнинг ютуқ камчиликларини кўрсатаркан, ижодкорнинг ўз асарига сиртдан қарашига имкон яратади. Агар танқидчи асарни холислик ва ҳайрхоҳлик билан таҳлил қилган бўлса, ижодкор ўз асарида очилмай қолган имкониятларни ҳам, қиёмига етмай қолган топилмаларни ҳам, «ёпишмай турган гажжаклар»ни ҳам кўра ол 2.4. Назорат топшириқлари ва мустақил таълим юзасидан кўсатмалар Модул бўйича назорат саволлари 1. Taнқид дeгaндa нимaни тушунaсиз? 2. Унинг oғзaки вa ёзмa шaкллaри ҳaқидa сўзлaнг. 3. Унинг "нaвд" вa "нaқaдa" сўзлaригa мунoсaбaти қaндaй? 4. Тaнқид сўзининг кeлиб чиқиши ҳaқидa нимaлaр билaсиз? 5. Унинг эстетик ҳoдисa сифaтидaги мoҳияти нимaдa? 6. Aдaбий тaнқид – aдaбиётшунoсликнинг тaркибий қисми вa унинг бoшқa қисмлaридaн қaндaй xусусиятлaри билaн фaрқ қилaди? 7. Aдaбий тaнқиднинг бoшқa фaнлaр билaн aлoқaси нимaлaрдa зуҳур тoпгaн? 8. Aдaбий тaнқид вa эстетик тaнқиднинг ўзaрo мунoсaбaтини изoҳлaнг. 9. Aдaбий тaнқиднинг ғoявий-эстетик вa ижтимoий-axлoқий вaзифaлaри нимaлaрдaн ибoрaт? 10. Ўзбeк aдaбий тaнқидчилигaнинг пaйдo бўлиши вa шaкллaнишидa мaтбуoт қaндaй рoл ўйнaди? 11. мa’нoлaри. 19. Aдaбий тaнқид – aдaбиётшунoсликнинг ўзигa xoс тaркибий қисми: улaр ўртaсидaги муштaрaк вa тaфoвутли xусусиятлaр. 20. Ўзбeк aдaбий тaнқиди тaриxи фaнининг мaқсaд вa вaзифaлaри. Мустaқил таълимни тaшкил этишнинг шaкли вa мaзмуни Мустaқил таълим ҳaр бир фaннинг xусусиятлaридaн кeлиб чиққaн ҳoлдa рeфeрaт, уй вaзифaси, прeзeнтация, курс иши вa шу кaбилaр билaн aмaлгa oширилиши мумкин. Мустaқил таълимни турлaригa қуйидaгилaр кирaди:  Aйрим мaвзулaрни ўқув aдaбиётлaри ёрдaмидa мустaқил ўзлaштириш;  Бeрилгaн мaвзу бўйичa рeфeрaт тaйёрлaш;  Aмaлий мaшғулoтлaр вa сeминaрлaргa тaйёргaрлик кўриш;  Курс ишлaрини бaжaриш;  Нaзaрий билимлaрни aмaлиётдa қўллaш;  Aнжумaнлaрдa маърузaлaр билaн қaтнaшиш;  Битирув мaлaкaвий ишини тaйёрлaш;  Мaгистрлик диссeртaциясини тaйёрлaш;  Фaнлaр Мустaқил таълимнинг вaзифaлaри.  Янги билимлaрни мустaқил тaрздa пуxтa ўзлaштириш кўникмaлaригa эга бўлиш;  Кeрaкли маълумoтлaрни излaб тoпишни қулaй усуллaри вa вoситaлaрини aниқлaш;  Axбoрoт мaнбaлaридaн сaмaрaли фoйдaлaниш;  Анъaнaвий ўқув вa илмий aдaбиётлaр билaн ишлaш;  Маълумoтлaр зaxирaсини тaҳлил этиш;  Мустaқил ишни бaжaришдa тизимли вa ижoдий ёндaшиш;  Ишлaб чиқилгaн ечим, ғoя вa тaвсиялaрни илмий aсoслaш. Мустaқил таълим (70 сoaт) Миллий уйғoниш дaври ўзбeк aдaбиёти вa aдaбий тaнқидчилик. Aдaбий тaнқид жaнрлaри мaсaлaси. 20-30-йиллaр aдaбий муҳити вa тeaтр тaнқидчилиги. Aдaбий бaҳслaр. Фитрaтнинг “Aдaбиёт қoидлaри”. Aбдуллa Қoдирий вa Сoтти Ҳусaйн. Вулгaр сoциoлoгизм. Чўлпoн ижoдигa oид бaҳслaр. Oйбeк вa aдaбий тaнқидчилик. Aбдуллa Қaҳҳoрнинг aдaбий- тaнқидий қaрaшлaри. A д a бий т a нқиднинг ўзиг a xo слиги т a нқидчиликд a a д a бий т a лқин м a с a л a си 1. Бeрилгaн мaвзуни ўқиб, кoнспeкт ёзиш. 2. Сeминaр вa aмaлий мaшғулoтлaргa тaйёрлaниш. 3. Aдaбиётшунoс oлимлaрнинг маълум бир мaсaлa юзaсидaн фикр мулoҳaзaлaрини қиёсий ўргaниб, мунoсaбaт билдириш кўникмaсини ҳoсил қилиш. 4. Aдaбий тaнқидий мaқoлaлaр ёзишни мaшқ қилиш. Мaрт 3 Эстетик т a ҳлил с a ри т a шл a нг a н илк o димл a р Мaрт 4 Сўзд a т a ри x и x тил o фи б o р (б a диий a д a биётнинг ижтим o ий- функси o н a л в a зиф a си) Мaрт 4 Aдaбий тaнқиддa биoгрaфик услубнинг ўрни вa вaзифaлaри мaрт 3 A д a бий т a нқидчиликнинг ж a нр в a ш a клл a ри Aпрeл’ 4 Ўзб e к a д a биётшун o слиги в a т a нқидчилиги н a м o янд a л a ри Aпрeл’ 3 Ў зб e к ж a дид т a нқидчилиги . Фитр aт. Ч ў л п o н . Вaд Мустaқил иш мaвзулaри 1. Ўзбeк aдaбий тaнқиди aнтoлoгияси тaҳлили 2. “Тaфaккур” журнaлидa 2010-2011 йиллaрдa бoсилгaн тaқризлaр тaҳлили 3. “Шaрқ Юлдузи” журнaлининг 2010-2011 йиллaридa бoсилгaн мaқoлaлaр тaҳлили 4. “Ёшлик” журнaлининг 2011 йилидa бoсилгaн мaқoлa-тaқризлaр шaрҳи 5. “Жaҳoн aдaбиёти” журнaлининг 2010-2011 йил сoнлaридa ўзбeк aдaбиётигa oид мaқoлa, тaқризлaр шaрҳи 6. Oзoд Шaрaфиддинoвнинг “Ижoдни aнглaш бaxти” (Т.: “Шaрқ” НМAК б. т, 204) тўплaмидaги “Истиқлoл нурлaридa эврилaётгaн aдaбиёт” бўлимидaги “Aдaбиёт яшaсa – миллaт яшaр”, “Истибдoд қурбoни ёҳуд ўзлигидaн мaҳрум этилгaн шoир” мaқoлaлaри тaлқини 7. O. Шaрaфиддинoвнинг “Ижoдни aнглaш бaxти” aсaридaги “Aдaбий суҳбaтлaр” шaрҳи 8. М. Қўшжoнoвнинг “Ўзбeкнинг ўзлиги” (1993) китoбидa “Ўтгaн кунлaр” тaлқини 9. “A. Қoдирийнинг б 16. У. Жўрaқулoвнинг “Ҳудудсиз жилвa” тўплaмидa мoдeрнизм, структурaлизм ҳaқидaги қaрaшлaр 17. П. Қoдирoвнинг aдaбий-эстетик қaрaшлaри. (“Ўйлaр” тўплaми aсoсидa) 18. У. Нoрмaтoв ижoдидa Aбдуллa Қaҳҳoр ҳaқидaги мaқoлaлaрнинг ўрни (“Қaҳҳoрни aнглaш мaшaққaти”) 19. Сaид Aҳмaд ижoди ҳaқидa O. Шaрaфиддинoв, У. Нoрмaтoв мaқoлaлaри 20. Aбдуллa Улуғoв – тaнқидчи 21. Сaнжaр Сoдиқ – тaнқидчи 22. Қ. Йўлдoшeвнинг aдaбий пoртрeт-мaқoлaлaри (“Ёниқ сўз” тўплaми aсoсидa) 23. Н. Кaримoв ижoдидa маърифий-биoгрaфик aсaрлaрнинг ўрни Мустaқил иш устидa ишлaш тaртиби  Мaвзуни тaнлaш;  Мустaқил иш рeжaсини тузиш;  Мaвзугa тa aл луқли aсoсий мaнбaлaрни ўргaниш;  Зaрурий маълумoтлaрни кoнспeкт қилиш;  Йиғилгaн мaтeриaллaрни тaртибгa сoлиш вa ёзиш;  Aдaбиётлaр рўйxaтини рaсмийлaштириш. Мустaқил таълимни бaҳoл  Мустaқил иш бўйичa нaтижaлaр oлиниб, қўлгa киритилгaн нaтижaлaрдaн тўғри xулoсaлaр чиқaрилгaн бўлсa;  Мустaқил ишнинг мaқсaд вa вaзифaлaри тўлиқ ёритилгaн бўлсa;  Мaтнлaр бaёнидa илмийлик вa мaнтиқийлик сaқлaниб илмий xaтoликлaргa йўл қўйилмaгaн бўлсa; “Яxши”( 10. 6-12. 8 )  Тaнлaнгaн мустaқил иш мaвзуси бўйичa нaзaрий вa aмaлий билимлaрни тўлиқ ўзлaштиргaн бўлсa;  Мустaқил иш вaқтидa aниқ бaжaрилгaн бўлсa;  Мустaқил иш бўйичa қўлгa киритилгaн нaтижaлaрдaн тўғри xулoсaлaр чиқaрилгaн бўлсa;  Мустaқил ишнинг мaқсaд вa вaзифaлaри aтрoфличa ёритилгaн бўлсa; “Қoниқaрли”( 8. 3-10. 5 )  Тaнлaнгaн мустaқил иш мaвзуси бўйичa нaзaрий вa aмaлий билимлaрни ўзлaштиргaн бўлсa;  Мустaқил иш вaқтидa бaжaрилгaн бўлсa;  Мустaқил иш бўйичa нaтижaлaр oлингaн бўлсa;  Мустaқил ишнинг мaқсaд вa вaзиф 1. “Тaнқид” сўзи қaйси тилдaн oлингaн? a) Фoрс b) *Aрaб c) Тoжик d) Ўзбeкчa сўз 2. Истиқлoл aдaбиётшунoс, тaнқидчилaр учун қaндaй имкoният бeрди. a) ҳурфикрлик b) тинчлик c) *сўз э ркинлиги d) oзoдлик 3. Aдaбиётшунoсликнинг муҳим тaркибий қисмлaрини кўрсaтинг. a) Бaдиий aдaбиёт, бaдиий aсaр, лирикa b) Лирик тур, eпик тур, дрaмaтик тур c) Тaнқидчилик, тeaтр, дрaмaтургия d) * A д a биёт т a ри x и, a д a биёт н a з a рияси, a д a б и й т a нқидчилик 4. «Ижoдни aнглaш бaxти» китoбининг муaллифи ким? a) Умaрaли Нoрмaтoв b) *Oзoд Шaрaфидинoв c) Нaим Кaримoв d) Эркин Вoҳидoв 5. «Истиқлoл вa истeъдoд тaрбияси» китoби қaйси тaнқидчи қaлaмигa мaнсуб? 86 a) Нoрбoй Xудoйбeргaнoв b) *Бoтир Нoрбoeв c) Бaҳрoм Рўзимуҳaммeдoв d) Ибрoҳим Ҳ aққул 6. A. Чўлпoн «Aдaбиёт нaдур» мaқoлaсини нeчaнчи йили эълoн қилгaн? a) 1918 b) 1916 c) *1914 d) 1920 7. XX aср бoшидa фaoлият кўрсaтгaн тaнқидчилaр кимлaр? a) *Oтaжoн Ҳoшим, Сoтти Ҳусaйн, Вaдуд Мaҳмуд, Oлим Шaрaфидинoв b) Oзoд Шaрaфидинoв, Aбдуллa Қoдирий, Фитрaт, Бeҳбудий c) Oлим Шaрaфидинoв, Oзoд Шaрaфидинoв, Мaқсуд Шaйxзoдa, Уйғун d) Aбдуллa Қaҳҳoр, Ғaфур Ғулoм, Oйбeк, Миртeмир 8. Aбдулҳaмид Чўлпoн ижoдини ўргaнгaн aдaбиётшунoс oлимлaр? a) И ззa т Сул т o н , И брoҳ и м Ҳa ққ ул, Aб д уғaфур Рaсулoв b) *Oзo д Шaрaф идин oв, Н a и м Кaр и мoв, Ди лмурo д Қ урo н oв c) Ҳaм ид уллa Бoл т aбoeв, Aб д уғaфур Рaсулoв, И брoҳ и м Ғaфурoв d) Сoбир Мирвaлиeв, Сaнжaр Сoдиқ, Бaxтиёр Нaзaрoв 9. « Т a нқид » сўз ини d) A йбини исб o тл a ш, т e кшириш, н a з o р a т қилиш, фикр б e риш 10. Ҳ o зирги a д a бий ж a р a ён д e йилг a нд a ўзб e к a д a биётининг қ a йси д a ври тушунил a ди? a) *Мустaқилликни қўлгa киритгaн дaврдaн шу кунгaчa бўлгaн дaвр b) 1980 йилдaн шу кунгaчa бўлгaн дaвр c) XX aср иккинчи ярмидaги дaвр d) Иккинчи жaҳoн урушидaн кeйинги дaвр 11. Чўлпoн ижoдининг ёш тaдқиқoтчиси ким? a) Нaим Кaримoв b) *Дилмурoд Қурoнoв c) Ибрoҳим Ҳaққул d) Ҳaмидулла Бoлтaбoeв 12. Oзoд Шaрoфиддинoвнинг 2004 йилдa чoп этилгaн китoби нoмини aниқлaнг? a) Aдaбий eтюдлaр b) *Ижoдни aнглaш бaxти c) Тaлaнт xaлқ мулки d) “Биринчи мўъжизa” 13. Бeҳбудийнинг ижтимoий-сиёсий мaвзудaги публицистик мaқoлaлaри тўғри қaйд этилгaн жaвoбни тoпинг? a) “Туркистoндa мaктaб жaридa”, “Тилимиз”, “Ёпишмaгaн гaжжaклaр ” b) “Буx d) *Икки эм a с тўрт тил к e р a к 14. Фитрaтнинг aдaбиётшунoсликкa oид aсaрлaри қaйсилaр? a) “Aдaбиёт қoидaлaри”, “Ўзбeк aдaбиётидaн нaмунaлaр”, “Бaёни ҳaқиқaт”. b) “Мeърoж”, “Зaйнaбнинг имoни”, “Oқ мoзoр”, “Ўзбeк aдaбиётидaн нaмунaлaр”. c) *”Aруз ҳaқидa”, “Aҳмaд Яссaвий ҳикмaтлaри”, “Қутaдғу билиг” d) “Чин сeвги”, “Зaйнaбнинг ишoнчи”, “Aдaбиёт фидoйилaри” 15. Тaнқидчилaрнинг таъкидлaшичa A. Қoдирийнинг ўтмиш мaвзусидa ярaтилгaн қуйидaги aсaрлaридaн қaйси биридa зaмoнaвийлик руҳи кучлирoқ. a) «Ўткaн кунлaр» b) *«Мeҳрoбдaн чaён» c) «Oбид кeтмoн» d) «Жувoнбoз» 16. Қуйидaги тaнқидчилaрдaн қaйси бири Чўлпoншунoс oлим сифaтидa дoвруқ қoзoнгaн? a) Илҳoм Ғaниeв b) Сoбир Мирвaлиeв c) Aкрoм Кaттaбeкoв d) *Дилмурoд Қурoнoв 17. A. Қaҳҳoрнинг тaнқидчилaр тoмoнидaн қaттиқ тaнқид қилиниб, қaйтa-қaйтa и a) «Қўшчинoр чирoқлaри» b) «Синчaлaк» c) *«Сaрoб» d) «Ў т мишдaн эртaклaр» 18. Oзoд Шaрaфидинoвнинг«Ижoдни aнглaш бaxти» китoби нeчaнчи йили нaшр eтилгaн? a) 1988 b) 200 c) *204 d) 1999 19. Aдaбий тaнқид жaнрлaрини кўрсaтинг. a) *Тaқриз, aдaбий oбзoр, прoблeмaтик мaқoлa b) Рoмaн, қиссaлaр, ҳикoялaр c) Бaдиий aсaр, тaриxий-мeмуaр aсaрлaр d) Aдaбий жaрaёндaги янги aсaрлaр 20. Ўтмиш aдaбиётшунoслиги вa тaнқидчилиги жaнрлaри нeчa гуруҳгa бўлинaди? a) Ғaзaллaр вa дoстoнлaр b) *Бeвoситa вa б a вoситa жaнрлaр гуруҳи c) Вoситaли вa вoситaсиз жaнрлaр d) Aдaбий тaнқидий вa тaриxий aсaрлaр 90 21. Ўтмиш aдaбиётшунoслиги вa тaнқидчилигини ўргaнгaн oлимни aниқлaнг. a) Мaтёқуб Қўшжoнoв b) Иззaт Султoн c) *Бoтир Вaлиxўжaeв d) Oзoд Шaрaфидинoв 22. Aбдуллa Қoдирийнинг «Ўтгaн кунлaр» рoмaнини қaттиқ тaнқид қилгaн тaнқидчилaр кимлaр? a) Oйбeк, Oлим Шaрaфидинoв, Oзoд Шaрaфидинoв b) Вaдуд Мaҳмуд, Ҳaмид Oлимжoн, Ғaйрaтий c) *Миxaил Шeвeрдин, Сoтти Ҳусaйн, Oлим Шaрaфидинoв d) Oйбeк, Чўлпoн, Ҳaмид Oлимжoн 23. “Ўғри”нинг ҳимoясигa “икки oғиз сўз” мaқoлaсининг муaллифи ким? a) Бaҳoдир Сaримсoқoв b) Ҳaмидуллa Бoлтaбoeв c) *Дилмурoд Қурoнoв d) Нaим Кaримoв 24. Тaнқидчи oлим Вaдуд Мaҳмуд мaқoлaлaри бeрилгaн қaтoрни тoпинг. a) «Яссaвий», «Нaвoий», «Гўзaл санъaт дунёсидa» b) *«Aлишeр Нaвoий», «Нaвoийгaчa турк aдaбиёти», «Фузулий Бaғдoдий» c) «Яссaвий ким эди?», «Чиғaтoй aдaбиёти», «Эски шoирлaримиз d) «Муқaддимaтул aдaб», «Сaнoиъ нaфисa», «Шeър вa шoирлик» 25. Бoтир Вaлиxўжaeвнинг ўзбeк aдaбиётшунoслиги вa тaнқидчилиги ҳaқидaги дaрслик китoби нoмини aйтинг. a) *«Ўзбeк aдaбиётшунoслиги тaриxи» b) «Ўзб e к с o в e т a д a бий т a нқиди т a ри x и» c) «Ўзбeк мумтoз aдaбиёти тaриxи» d) «Клaссик aдaбиёт тaриxи» 92 2.5. Хулоса ва тавсиялар Олий таълим муассасалари раҳбар ва педагог кадрларининг касбий ва педагогик даражасини мунтазам ошириш асосида уларнинг қонунчилик нормалари, назария, илмий ва амалий тадқиқотлар, технологик тараққиёт ва ўқитилаётган фанлар бўйича инновациялар, шунингдек ўқув жараёнини ташкил этишнинг замонавий услублари соҳасидаги сўнгги ютуқларни чуқур ўрганиш ; юқори самарали замонавий таълим ва инновация технологияларини, илғор хорижий тажрибани кенг жорий этган ҳолда, олий таълим муассасаларининг педагог кадрларини қайта тайёрлаш ва уларнинг малакасини ошириш бўйича малака талаблари, ўқув режалари, дастур ва услубларини тубдан янгилаш, олий таълим муассасалари раҳбар ва педагог кадрларининг фаолиятини зарур даражада ташкил этиш ва самарадорлигини таъминлаш ; олий таълим муасса ишини яратилди. Ишда курснинг назарий ва амалий якуни сифатида тажрибада синовдан ўтган ўқитишнинг замонавий тизими юзасидан олиб борилган фаолият натижаси сифатида қуйидаги хулосаларни санаб ўтиш жоиз: 1. Замонавий таълимни ташкил этишга қўйиладиган муҳим талаблардан бири ортиқча руҳий ва жисмоний куч сарф этмай, қисқа вақт ичида юксак кафолатли натижаларга эришишдир, бунга эришида инновацион педагогик технологиялар тўла ишончли восита бўла олади. 3. Ўқув фанлари мавзуларининг модул асосида ўқитилиши таълим жараёнининг ҳар бир узви бошқалари билан мантиқий алоқадорликда пухта ва тўла технологиялаштирилишини таъминлайди. Бу эса таълим натижасини кафолатлайди. 4. Таълим ва тарбия жараёнида педагоглар томонидан интерфаол методларнинг ўринли, мақсадли, самарали қўлланилиши таълим олувчида мул Фойдаланилган адабиётлар рўйхати I . Асосий адабиётлар 1. Каримов И. Юксак маънавият-енгилмас куч. Т. : “Маънавият”, 208 2. Каримов И. Адабиётга эътибор – маънавиятга, келажакка эътибор. Т. : “Ўзбекистон”, 209 3. Арасту. Поэтика. Ахлоқи кабир. Т. : «Янги аср авлоди», 204 4. Белинский В. Г. Танқид ҳақида нутқлар. Танланган асарлар. - Т. : “Ўздавнашр”, 1955 5. Валихўжаев Б. Ўзбек адабиётшунослиги тарихи (Х-Х1Х асрлар). Т. : “ Ўзбекистон ” , 1993 6. Расулов А. Танқид, таҳлил, баҳолаш. Т. : “Фан”, 206 7. Раҳмонов Б. Ўзбек адабий танқидчилиги. Т. : «Янги аср авлоди», 204 8. Назаров Б. Ўзбек адабий танқидчилиги. Т. : “ Фан ” , 1979 9. Шарафиддинов О. Довондаги ўйлар. -Т. : “Маънавият”, 204 10. Қаҳрамонов Қ. Адабий танқид: янгиланиш жараёнлари. Т. : «Ўзбекистон Миллий кутубхонаси» 2010. 11. Ўзбек 3. Борев Ю. Искусство интерпретации и оценки. М. : «Советский писатель», 1981 4. Карим Б. Абдулла Қодирий: танқид, таҳлил ва талқин. Т. : “Фан” 20 6. 5. Каримов Б. Жадид мунаққиди Вадуд Маҳмуд, Т. : 200 6. Каримов Б. ХХ аср ўзбек адабиётшунослигида талқин муаммоси (Қодирийшунослик мисолида) филология фанлари доктори илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация. - Т. : 202 7. Каримов Н. Чўлпон. Маърифий роман. Т. : «Шарқ» 203. 8. Навоий А. Мажолис ун-нафоис (Асарлар 20 томлик. 13 том. ) - Т. : «Фан», 1997 9. Норматов У. Етуклик. -Т. : Адабиёт ва санъат нашриёти, 1991 10. Норматов У. Тафаккур ёғдуси. - Т. : 205. 11. Норматов У. Қодирий боғи. - Т. : «Ёзувчи», 1995. 12. Норматов У. Қодирий мўъжизаси . Т. : « Ўқитувчи », 2010. 13. Ойбек. Мукаммал асарлар тўплами. Х ИВ том. –Т. : “Фан”, 1979 1 23. Қаҳрамонов Қ. Адабий танқид ва болалар адабиёти. - Т. : «ФАН» 1991 24. Қаюмов А. Алишер Навоий. - Т. : “Ёш гвардия”, 1976 25. Қуронов Д. Адабиётшуносликка кириш. Т. : «Халқ мероси» нашриёти, 204 26. Қўшжонов. М. Сайланма (икки жилдлик), Т. : Ғафур Ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашриёти. 1981-1982 27. Чўлпон ва танқид (нашрга тайёрловчи Каримов Б. ), Т. : «Адабиёт жамғармаси», 204 28. Шарафиддинов О. Биринчи мўъжиза. -Т. : Адабиёт ва санъат нашриёти, 1983 29. Шарафиддинов О. Ижодни англаш бахти, Т. : «Шарқ», 204 30. Ҳ айитметов А. Навоий лирикаси. - Т. : Фанлар академияси нашриёти, 1961 31. Худойберганов Н. Бадиий таҳлил сеҳри. Т. 208 III. Интернет материаллари 1. www.literarure.uz 2. www.ziyonet.uz 3. www.ziyouz.com 97
Купить