Ўзбек тили амалий санъати лексикаси тадқиқи

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	81.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Лингвистика

Ўзбек тили амалий санъати лексикаси тадқиқи

Купить

M U N D A R I J A ISHNING UMUMIY TAVSIFI Kirish I Bob . AMALIY SAN`AT LEKSIKASINING O`RGANILISH TARIXI 1.1. Gilamchilik leksikasi tarixidan 1.2. Chevarlik leksikasi tarixidan II Bob . GILAMCHILIK VA CHEVARLIK SO`Z – TERMINLARINING LUG`AVIY-MA`NOVIY GURUHLARI 2.1. So`z-terminlarning paydo bo`lishi manbalari va ularning leksik- grammatik tabiati 2.2. Gilamchilik va chevarlik so`z-terminlarning lug`aviy-ma`noviy xususiyatlari XULOSA

ISHNING UMUMIY TAVSIFI Mavzuning dolzarbligi. Milliy istiqlol tufayli ijtimoiy hayotda ro`y berayotgan tub o`zgarishlar ilm – fanning barcha yo`nalishlarida bo`lganidek tilshunoslik sohasida ham o`z ifodasini topmoqda. Chunki “biz ajdodlardan avlodlarga o`tib kelayotgan bebaho boylikning vorislari sifatida ona tilimizni asrab-avaylashimiz, uni boyitish, nufuzini oshirish ustida doimiy ishlashimiz zarur”.* O`zbek tilshunosligida adabiy til, sohaviy terminologik tizimlar, xalq so`zlashuv nutqi va shevalar leksikasini tadqiq etish bo`yicha qator tadqiqotlar amalga oshirilgan. Bu sohada ancha yutuqlarga erishilgan. Xalqimizning milliy madaniy an`analari va tarixini bevosita aks ettiruvchi leksik tarkibini atroflicha o`rganishda moddiy madaniyat yodgorliklari muhim manbadir. Shu jihatdan, xalq

Tadqiqotning metodologik asosi va metodlari. Ishning asosiy metodi tarixiy – qiyosiy, tarixiy – etimologik, tavsifiy tadqiq usullaridan foydalanildi. Ishning ilmiy yangiligi. O`zbek tilining amaliy san`ati tarmog`i hisoblangan gilamchilik va chevarlik leksikasi ilk bor tadqiqot ob`ekti qilib olindi. 1. Amaliy san`at tarmoqlaridan gilamchilik va chevarlik atamalari to`plandi. 2. Gilamchilik va chevarlik leksikasi tarixi yoritildi. 3. Gilamchilik va chevarlik leksikasi mavzuviy va leksik – ma`noviy guruhlarga ajratildi. 4. Gilamchilik va chevarlik atamalarining lug`aviy ma`noviy xususiyatlari izohlandi. Tadqiqotdan o`zbek tili leksikasini o`qitishda amaliy va seminar mashg`ulotlarida foydalanish mumkin. Tadqiqotning tuzilishi va hajmi. Bitiruv malakaviy ish Kirish, II bob, Xulosa va Adabiyo

KIRISH О`zbekiston mustaqilligining dastlabki yillaridanoq ma`naviy-ma`rifiy islohotlar, ma`naviy kamolot tarbiyasi masalalari davlat siyosatining ustuvor yо`nalishlaridan biriga aylandi. Ma`naviyat tushunchasining asosida turuvchi ona tili va uni tomonlama rivojlantirishga bо`lgan doimiy e`tibor benihoya kuchaydi. Prezidentimiz I.A.Karimovning quyidagi sо`zlarida ona tili, xususan, о`zbek tilining takomiliga muntazam e`tibor ehtiyoji va mas`uliyatli yoyedashuv zaruriyati о`zining yorqin ifodasini topgan: “Biz ajdodlardan avlodlarga о`tib kelayotgan bebaho boylikning vorislari sifatida ona tilimizni asrab-avaylashimiz, uni boyitish, nufuzini yanada oshirish ustida domiy ishlashimiz zarur. Ayniqsa, fundamental fanlar, zamonaviy kommunikatsiya va axborot texnologiyalari, bank-moliya tizimi k

Xalqimizning turmush madaniyatini ko`rsatuvchi amaliy san`at buyumlarining nafisligi bezak texnikasini takomili – O`zbekistonning qadimiy joylaridan qazib olingan bezakli topildiqlar, Buxoro va Samarqand arxitektura yodgorliklari, Marg`ilon atlasi, Chust do`ppilari, Shahrisabz va rishton kulolchilik buiyumlari, Xiva gilamlari o`zbek amaliy san`atining asrlar davomida taraqqiy etganligidan dalolat beradi. Amaliy san`at leksikasi kasb-hunar leksikasining tarkibiy qismi bo`lib, buyumlarni bezash, naqsh berish san`ati bilan aloqador bo`lgan me`morchilik, duradgorlik, o`ymakorlik, naqqoshlik, kulolchilik, miskarlik, zargarlik, to`qimachilik, zardo`zlik, do`ppido`zlik, badiiy kashtachilik (chevarchilik), gilamchilik kabi kasb-kor, san`at tarmoqlari leksikasini o`z ichiga oladi. Buxoro, Samarqan

Prof. S.Ibrohimov o`zbek tilining kasb-hunar leksikasiga bag`ishlangan “Farg`ona shevalarining kasb-hunar leksikasi” asarida boshqa ko`pgina kasb-kor tarmoqlari qatori miskarlik, zargarlik, kulollik kabi amaliy san`at tarmoqlari leksikasini ham to`plab, lingvistik tahlil qiladi. Ammo bu yirik tadqiqot ishida tarixiy etnografik ma`lumotlar , kasb-kor tarixi, ishlab chiqish jarayoni bayoni, lug;at, so`z-terminlar ma`nosining izohiga, lingvistik tahlilga nisbatan, biroz kengroq o`rin berilgan. Ta`kidlash lozimki, amaliy san`at leksikasi, umuman kasb-hunar leksikasi ustida ilmiy tadqiqot ishi olib borishning o`ziga xos murakkab tomonlari bor. Masalaning murakkabligi shundaki, birinchidan, leksik guruhning bu qatlami tarix, etnografiya, arxeologiya, san`atshunoslik fanlari bilan juda zich bog`

yo`rmado`zlik, zardo`zlik); gilamchilik (gilam-palos to`qish, o`rmakchilik, kigiz bosish va b.); kandakorlik (miskar-naqqoshlik, miskarlik); chinnisozlik, kulollik, zargarlik, o`ymakorlik (ganchkorlik, yog`och o`ymakorligi, tosh o`ymakorligi, duradgorlik ( yog`och buyumlarni yasash va naqshlash); naqqoshlik – sirkorlik kabilar.Shuningdek, amaliy san`atning charmga gul solish, loydan turli o`yinchoqlar, figuralar yasash kabi sohalari mavjud.

I Bob . AMALIY SAN`AT LEKSIKASINING O`RGANILISH TARIXI 1.1. Gilamchilik leksikasi tarixidan Xalqimizning asrlar davomida ijodiy mehnati zaminida yaratilgan kasb- hunar leksikasini o`rganish, kasb-hunr tarmoqlari – sanoat, qishloq xo`jaligi, san`at va boshqa sohalarga oid xalq atamalarini to`plab, boy leksik material fondi yaratish shu kunning muhim talablaridandir. XX asrning boshlarida kasb-hunar ahllari hayotida yuz bergan o`zgarishlar, ishlab chiqarishning fan-texnika traqqiyoti asosida kun sayin o`sib borishi natijasida, bir tomondan, qtor leksik birliklar eskirib, kasb egalarining iste`molidan chiqib yo`qolib bormoqda.So`z tarkibi qatlamlaridagi bunday to`xtovsiz o`sish- o`zgarishlar xalq tilidagi leksik boyliklarni izchillik bilan o`rganishni talab qilardi. Amaliy san`at leksikasi xa

monografik asarlari va “O`zbek tilining kasb-hunar leksikasi” nomli doktorlik ishi kasb-hunar leksikasini lingvistik o`rganishning yaxshi namunasi sifatida maydonga keldi. O`zbek tilshunosligida xalq xo`jaligi va kasb-hunar tarmoqlari terminologiyasi hamda xalqimizning yashash tarzi, urf-odatlari bilan bog`liq bo`lgan xalq atamalariga oid ko`pgina ilmiy tadqiqot ishlari yaratilganki, buni haqli ravishda prof. S.Ibrohimov boshlagan xayrli ishning davomi va rivoji deb atash mumkin. O`zbek kasb-hunar leksikasi va uning uzviy qismi bo`lgan amaliy san`at leksikasining hali o`rganilmagan sohasi juda ko`p. Amaliy san`at shunday tuganmas xazinadir. Biz ushbu ishda Qashqadaryo vohasi amaliy san`atining ikki tarmog`i - gilamchilik va chevarlik leksikasini to`plash hamda lingvistik tahlil qilishni va

shundayligicha emas, ijodiy qayta ishlangan, takomillashgan, yangi-yangi traditsiyalar bilan boyigan shaklda davom etib kelmoqda. Haqiqatan ham, gilamchilik san`ati xalqimizning nozik didi, estetik zavqi, ichki dunyosi, ijoddagi badiiy traditsiyalarining uzoq-uzoqlarga borib taqaladigan qaqdimiy ko`rinishlarini o`zida mujassamlantiradigan kollektiv ijod mahsulidir. O`rta Osiyo xalqlari san`atini birinchi bo`lib tadqiq etgan olimlardan N. Burdukov – Sharq gilamchiligi badiiy ijodining eng qadimiy shakllaridan bo`lib, u bilan faqat ayollar shug`ullanadilar, deb yozadi. Rostdan ham, bu traditsiya gilam to`qish qo`l mehnatiga asoslangan joylarda hozirgacha ham, asosan davom etib kelmoqda. Sharq gilamchilik san`ati bilan Yevropa olimlari ko`pdan qiziqa boshlgan bo`lsalar ham, amaliy san`atning

qaratiladi. Xullas, tarixchi-etnograf, san`atshunos olimlarning bu xilda masalaga qiziqishlari bir tomondan O`rta Osiyoda bu san`at tarmog`ining kamolotidan darak bersa , ikkinchi tomonidan gilamchilik mahsulotlarining O`rta Osiyo xalqlari hayotida naqadar muhim rol o`ynaganidan dalolatdir. O`rta Osiyo gilamlari, xususan, gilamchilik san`atiga oid buyimlar haqida qiziqarli ma`lumotlar bergan italyan sayyohi Marko Pola, gilam mahsulotlari ko`chmanchilar o`tovining asosiy jihozi, ro,zg`or buyumlarining zaruriy tarkibi ekanligini, hatto o`tovning har bir qismi uchun alohida shaklli gilam to`qilgani yoxud gilamchilik mahsulotlarining har biri o`ziga xos vazifa bajarishini yozadi. Ma`lumki, Orta Osiyo territoriyasida yashovchi xalqlar o`tmish davrda ko`chmanchi hayot kechirganlar. Ko`chmanchila

beradi: “Turkman gilamlari Sharqdagina emas, butun jahonda eng nozik va chiroyli gilamdir”. O`zbek madaniyatining ildizlari juda qadim zamonlarga , barcha O`rta Osiyo xalqlari uchun mushtarak bo`lgan madaniyat yodgorliklariga borib taqaladi. Dunyoda eng chiroyli gilam to`qigan turkmanlarning qo`shnisi, qarindoshi bo`lgan o`zbeklarning ham madaniyat , san`at olamida , shuningdek gilam to`qish san`ati bobida o`ziga xos qadimiy an`analari bo`lgan. Manbalarning ko`rsatishicha, O`rta Osiyoda gilam , sholcha – palos to`qish turli xildagi naqshli kigiz ishlab chiqarish san`ati chorvachilik bilan shug`ullanuvchi xalqlar faoliyati bilan bog`liq bo`lib , juda uzoq tarixga ega. O`rta Osiyo xalqlari orasida gilam – palos buyumlaridan keng foydalanish – ularning o`ziga xos yashash sharoiti , hayot tarz

Marhuma etnograf olima V.G. Moshkova materiallari asosida tarix fanlari nomzodi A.S.Morozova tomonidan nashrga tayyorlangan “O`rta O`siyo xalqlari gilamlari “ kitobida masala ikki manba , ya`ni arxeologik qazilma materiallari va tarixiy adabiyotlar asosida oydinlashishi mumkin, deb ko`rsatiladi. Bularga yana uchinchi manbani qo`shish zarurkim, bu lingvistik dalillardir . Gilamchilik uchun zaruriy xom ashyo mahsulotlari , ishlab chiqarish qurollari nomlarining tilimizda qo`llanish tarixini yozma yodgorliklar tili asosida o`rganish , dialectal variantlarni chog`ishtirish turli davrlardagi lug`atlarning materiallari bilan qiziqish – maslani ma`lum darajada oydinlashtirishga yordam beradi . Arxeologik qazilma materiallaridan ma`lum bo`lishicha, yangi eragacha bo`lgan bir minginchi yillar o`rt

arxeologiya materiallariga asoslangan bu xildagi ma`lumotlar O`zbekistonning Ma`lumki, O`rta Osiyoda gilam , sholcha to`qish va turli tipdagi igizlar ishlab chiqarish san`ati ko`chmanchi xalqlar faoliyati bilan bogliq bo`lib , ko`chmanchilar yung , teri kabi xom ashyolardan juda qadim zamonlardan boshlab foydalana boshlaganlar. Yuqorida qayd etilgan arxeologik qazilma yodgorliklari orasida mahalliy xarakterga ega bo`lgan buyumlarning mavjudligi, yoxud ularning naqsh kompozitsiyalari bilan hozirgi kunda to`qilayotgan gilamchilik mahsulotlari o`rtasidagi umumiylik xususiyatlari O`rta Osiyoning chorvador aholisi o`rtasida gilamchilik san`ati ancha qadimiy ekanidan darak beradi. Tarixiy asarlarda bayon etilgan nayob fikrlar ham bu mulohazani bir qadar tasdiqlaydi. Chunonchi, VIII asrga oid Xit

0119); yung so`zi uyg`ur, chig`atoy, oltoy va boshqa tillarda шерсть, пух, перья; chopon – шерстяной, chuloq yungchi so`zi esa usmonlik turk tilida fabrikant, yung bilan savdo qiluvchi [ Radlov, III, 597-598]. Gilam - palos to`qish va kigiz bosishda jun tolalarini ota - bobolarimiz turli o`simliklar ildizidan olinadigan tabiiy ranglar bilan bo`yaganlar. Shunisi xarakterliki, O`rta Osiyo, shuningdek, o`zbek hunarmandchiligida gilam – palos kabi jundan to`qiladigan buyumlar juda yuqori san`at va mahorat talab qiladigan mashaqqatli qo`l mehnatiga asoslangan sohadir.Asrlar davomida nasldan-naslga o`tib kelayotgan bu kasb egalarining asosiy ish qiroli primitiv yog`och stanok va uning yordamchi qismlari-charx, duk, urchuq kabi asboblardir. Joylarda stanok, o`rmak, do`kon kabi nomlanadigan bu sta

qiziqqanlar. Ammo bu soha leksikasiga bag`ishlangan maxsus lingvistik tatqiqot ishlari hali jud kam. Tarixiy ma`lumotiar,til faktlari taxlili shuni ko`rsatadiki, amaliy san`atning bu tarmog`i o`ta qadimiy. Insonlarda paydo bo`lgan hayotiy zaruriyat, manaviy ehtiyoj, estetik talab va mavjud xom ashyo gilamchilik sn`atihing rivoji, badiy kamolotini ta`millovchi asosiy faktor funksiyasini o`tgan Shu sababli, amaliy san`atning bu tarmog`i qadim-qadim zamonlardan tartib hozirgi tehnika asriga o`zining ajoyib tradisiyalarini saqlab, takomillashtirib yitib kelgan. Gilamchilik leksikasi tarixi ham shu san`at tarixi kabi qadim-qadim zamonlarga borib taqaladi. U ijtimoiy hodisa bo`lgan til leksik sostavining tarkibiy qismi sifatida xalq tarixi bilan chambarchas bog`liq ravishda o`sib rivojlangan, da

1.2. Chevarlik leksikasi tarixidan Chevarlik amaliy san`atning badiiy kashtachilik – zardo`zlik, popopchilik, do`ppido`zlik kabi tarmoqlaini o`z ichiga oladigan muhim sohasidir. Xalq san`atining bu tarmoqlari ham gilamchilik kabi asosan ayollar ijodiy mehnati mahsulidir. Mavjud materiallar chevarlik san`atining, amaliy san`atning boshqa ko`p tarmoqlari kabi, ko`p asrli tarixga ega ekanligidan darak beradi. Jahon muzeylarda saqlanayotgan kashta buyumlari kolleksiyalarining eng qadimgi namunalari prof. B. V. Veymarning yozishicha, XIX asr boshlariga; B. P. Denike fikricha, XVIII asrlarga taalluqlidir. Lekin tarix va san`at muzeyi kolleksiyalari ichida salmoqli o`rinni XIX asr oxiri va XX asr boshlariga tikilgn dekorativ kashtalar egallaydi. XIX asr oxiri va XX asr boshlariga kelib kashta bu

Muzeylarda saqlanayotgan va hozirda shahar va tumanlarda to`plangan kashta namunalarining forma, hajm, badiiy naqsh kompozitsiyalarining xilma – xilligi naqsh nusxalarining boyligi, tegishli qurollar va mehnat protsesslarining turliligi, nihoyat ularning maxsus so`z-terminlar bilan yuritilishi kashta san`atining rivojini ko`satuvchi faktlardandir. Bular, bir tomondan respublikamizda kashtachilik san`atining tarixiy taraqqiyotini yoritishga yordam bersa, ikkinchi tomondan chevarlik so`z – terminlarning ma`lum qismi, shubhasiz, uzoq davrlardan beri qo`llanib kelayotganini ko`rsatadi. Bulardan tashqari, tarixiy manbalar va olimlarning so`nggi yillardagi arxeologik tekshirishlari O`rta Osiyoda , shuningdek, O`zbekiston xalqlarida kiyim –kechak va turar joylarni bezashga, naqshli buyumlarga ha

yodgorliklaridan qadimgi O`rta Osiyoning gul solingan buyumlari haqida ma`lum darajada tasavvurga ega bo`lamiz. Tadqiqotchilar tomonidan topilgan ganchkorlik, o`ymakorlik kabi naqish san`ati yodgorliklari O`rta Osiyoda naqqoshlik san`atining paydo bo`lish tarixini eramizdan oldingi davrlarga bog`laydi. Yodgorliklar, xususan III – VII asr ganchkorlik naqsh elementlari bilan XIX – XX asr so`zana naqishlari orasida qandaydir umumiylik borki, bu xalq ijodining ma`lum qismi bo`lgan kashtachilik san`atining paydo bo`lishi va rivojlanishi tarixini belgilashda muhim ahamyatga ega. Ma`lumki, O`rta Osiyoda gilam, palos to`qish va turli tipdagi naqshli kigiz ishlab chiqarish san`ati ko`chmanchi xalqlar faoliyati bilan, badiiy kashtachilik esa o`troq xalqlar faoliyati bilan bog`lanadi. Bundan, ko`chma

podshoh ovqatlanadigan katta shiypon yonida yana ikkita atrofi o`ralgan katta kapa… kapaning atrofi esa iplar bilan juda chiroyli naqsh-tikilgan qipqizil gilam bilan to`shalgan ”… “shiyponning ichi va tashqarisi jimjimador gullar bilan kashta tikilgan turli rangdagi matolar bilan bezatilgan edi.” Ispan elchisi hikoyasidan keltirilgan parchalardan XIV-XV asr saroy hayotida keng o`rin tutgan dekarativ buyumlar orasida turli gilamlar, gullik matolar, zar bilan tikilgan bezaklar bilan birga, guli turli materyal parchalaridan tikilgan buyumlar haqida ham so`zlaganki, bular qozoq, qirg`z, qoraqalpoq xalqlarida turli usul bilan ishlanadigan gullik kigizlarni eslatadi. Shuningdek, turli tipdagi gullik palos ishlab chiqarish kashtachilik san`ati bilan zich bog`langanini ko`rsatadi. Amaliy san`at ta

mahsulotlari – paxta, ip, ipak bilan aloqador bo`lgan kashtachilik, to`qimachilik kabi kasb – kor, sah`at tarmoqlari qadimdan mavjud bo`lgan. 1 Tarixiy manbalar O`rta Osiyo davlatlari ichida o`zining ko`hna ratta shaharlari, qadimiy o`troq madaniyati, boy va nafis amaliy san`at asarlari bilan mashhur bo`lgan O`zbekistonning qadimiy shaharlarida eramizdan avvalgi davrlardayoq to`qimachilik kabi turli hunar tarmoqlari rivojlanganidan xabar beradi. Xitoy solnomlarida Farg`ona VI – VIII asrlarda tabiiy qazilmalarga boy, ip gazlama to`qish va tirli kiyim – kechaklar tayyorlash kabi hunarmandchilik sohalari rivojlangan mamlakat sifatida eslatiladi. 726 – yillarda O`rta Osiyoda bo`lgan Xitoy sayyohi Xoy Chao hunar mahsulotlaridan ip gazlamani alohida ta`kidlaydi va ko`ylak uchun teri va ip gazlam

(chuvash tilida), kivez (uyg`ur tilidada), kebez (qirg`iz tilida) shakllarida hozirgacha ham saqlangan. XIII – XIV asr turkiy tillariga oid “Arab filolog...” asarida iplik – ip ma`nosida; iplikchi – yigiruvchi; ipakin – gunafsha rang; fors tilida qo`llanadigan “ipakin” turkiy tillardagi “ipak” so`zidan yasalgan; pambuq – paxta, pambuqchi – paxta ishlovchi, paxta bilan ish qiluvchi; momug` - paxta tarzida izohlangan. Bunday so`zlarni V.V. Radlov lug`atida ham uchratamiz: ip – jindjip – usmonli turk, ozarbayjon tili va chig`atoy adabiy tilida shunday qo`llangan. Demak, ip, paxta, ip gazlama kabi mahsulotlar haqida tarixiy manbalarda berilgan ma`lumotlar til faktlari bilan tasdiqlanadi. Chevarlikda foydalaniladigan mahsulotlardan yana biri ipakdir. Eradan oldingi II asrlarda Farg`onada bo`lga

ancha rivojlangan. Prof. B. A. Shishkin O`zbekiston arxeologik ekspeditsiyasi dabrida Surxondaryo viloyatining Bolaliktepa degan joyidan topilgan ajoyib shohi qoldiqlari eramizning V – VI asrlariga taalluqli deb yozadi. Arablar istilosigacha O`rta Osiyoda mahalliy shohi, ipakchilikning bo`lganligi haqidagi fikr boshqa ilmiy tadqiqot ishlrida ham aytib o`tilgan. O`rta Osiyoda ipak mahsulotlari ishlashning uzoq tarixga ega ekanligini til faktlari orqali ham ko`rishimiz mumkin. Masalan, rus tilidagi “parcha” (o`rishi ipak, arqog`i oltin yoki kumush tolasidan to`qilgan material) so`zini olib ko`raylik. Akademik V.V. Bartoldning yozishicha, X asrda Buxorodan tashqari, Samarqand ham o`zining “kumush matosi” – parchasi, shohilari bilan mashhur edi. Ko`pchilik adabiyotlarda “parcha” ishlab chiqari

O`zbek tilida Barchin, Oybarchin, Gulbarchin degan ayollarning ismlari mavjud: Oy Barchinim yor-yor, Gul Barchinim yor-yor, Ultontozga tekkuncha O`l Barchinim yor-yor. (“Alpomish” dostonidan) Lug`atlarda keltirilgan yuqoridagi izohlardan Sunday xulosaga kelish mumkinki, rus tilidagi “parcha” kelib chiqishi jihatidan forscha “kusok, chast” ma`nosini bildiradigan parcha so`ziga qaraganda, turkiy tillardagi barchin , barchun barcha (ipak) so`zi bilan ko`proq aloqadordir. O`zbek tilidagi xotin – qizlar ismi Oyparcha ham Oy Barchinning fonetik varianti bo`lmog`i kerak. Chunki lug`atlarda, barchin , barchun, barcha so`zlarining ipak ma`nosidagina emas, “ipakli material” ma`nosida ham qo`llanilishi ko`rsatiladi, shuningdek barchun fors – tojikcha “poracha” – qism so`zining emas, abrishim – ipak

gil – oy (oy va quyosh tasviri), qush va qo`chqorshoxi kabi ramziy ma`noli arxaik motivlar ham uchraydi. Qo`chqorshoxi yoki qo`chqorak turkiy xalqlar ornament san`atiga doir naqsh bo`lib, kashta turlarida ( do`ppi, jiyak, qiyiqcha, so`zana va boshqalarda), gilam naqshlarida , kulolchilikda, o`ymakorlikda va tasviriy san`atning boshqa ko`p sohalarida uchraydi.* Qo`chqorshoxi o`zbek naqsh sah`atidagina emas, O`rta Osiyo xalqlari ornament san`atida keng yoyilgan motivdir. O`zbekistonda kashtachilik va u bilan bog`langan so`z-terminlarning qo`llanilish tarixini yoritishda yordam beradigan faktlardan yana biri uzoq asrlardan beri keng qo`llaniladigan ilma va bosma kabi choklarning o`zbek kashtachiligida qadimdan mavjudligi va bu atamalarning turkiy tillarga t . aalluqligidir. G. L. Chepelevetsk

Ilma – chokidan kashta buyumlarining hammasini tikishda foydalanadilar. Samarqand , Buxoro, Shahrisabzda yo`rma nomlanadigan bu chok, bosma kabi, O`rta Osiyoda keng tarqalgan va ancha qadimiy chokdir. Qozoq va qirg`iz kashtachiligida eng ko`p tarqalgan tikish turi ilmadir. Sahkt- Peterburg etnografiya muzeyining kolleksiyalari orasida qozoqlarning ilma bigizda naqsh tikilgan sochig`idan tortib tuya yopig`igacha Uchratish mumkin. Ilmani qrim tatarlarda, Ozarbayjon turklarida, buryat mo`g`illarida, oyrotlarda, chuvashlarda, ostyak, vogul kabi shimol xalqlarida, ruslarda, ayniqsa yaroslavliklarda, qashqarlarda, Oltoy turklari va boshqalarda ma`lum darajada uchratish mumkin. Tikish turlari haqidagi yuqoridagi mulohazalarning xulosasi sifatida shuni aytish mumkinki, bosma, ilma choklarining er

II Bob . GILAMCHILIK VA CHEVARLIK SO`Z – TERMINLARINING LUG`AVIY-MA`NOVIY GURUHLARI 2.1. So`z-terminlarning paydo bo`lishi manbalari va ularning leksik- grammatik tabiati Kasb – hunar so`z terminlari semantik belgilariga ko`ra, turli leksik – semantik guruhlarni tashkil qiladilar. Gilamchilik va chevarlik so`z- terminlarini ma`no xususiyatlariga ko`ra quyidagi guruhlarga ajratishimiz mumkin: 1) Kasb bilan shug`ullanuvchilar, aurim lavozim egalari nomlari: kizuv boylagich, o`rmak to`qig`ich, bichiqchi, bo`yoqchi, tarhkash, zehdo`z; 2) kasb- kor nomlari: bo`yoqchilik, yo`rmado`zlik, chizmakashlik, gilamchilik; 3) qurol asbob nomlari: urchuq, urchuqbosh, yig, qilich, qaychi, taroq, ahgishvona, odarg`i, bigiz, gardish, do`konkaltak, jiyak do`kon; 4) ishlab chiqarish protsessi nomlari: aylana q

shogird, shogird pesha; 13) etnik tarkibga ko`ra paydo bo`lgan nomlar: qashqar gilam, turkman gilam, arabi gilam, g`ojari gilam va boshqalar. Terminologik leksika mavjud so`zlarni umumxalq tilidagi ma`nolaridan tashqari, o`zgacha ma`noda qo`llash, ularga maxsus ma`no berish, umumxalq tilining so`z yasash vositalari yordmida yangi terminlar yasash asosida maydonga keladi. Terminologik leksika, shuningdek kasb – hunar leksikasi ikki manba asosida maydonga keladi: A. Ichki manbalar, B. Tashqi manbalar. A. Ichki manbalar. Kasb-hunar leksikasini boyitish - yangi so`z-terminlar hosil qilishda xizmat qiluvchi, tilning butun leksik va grammatik vositalari ichki manbalar hisoblanadi. Ichki manbalar asosida so`z-terminlarning paydo bo`lishi leksik- semantik va grammatik usullar bilan so`z yasashga a

O`zbek adabiy tilida suv - ichiladigan suv; suyuqlik, chevarlik leksikasida suv – kashta buyumlarining hamma turida qo`llaniladigan to`g`ri yoki ilon izi yo`lga yoki (kunguraga) o`xshaydigan naqsh nomi. Bundan , to`g`ri suv, egri suv kabi birikmali atamalar ham hosil qilingan. Mavj – ar. to`lqin, suvning to`lqini. Zardo`zlikda zarning ustiga ip uoki ipakdan baxya tashlab paydo qilingan ko`rinish (tikish) mavj deyiladi. Mavj so`zidan zardo`zlikka xos mavj berish, mavji gardon, mavji duro`ya, mavji ocha bacha, mavji pushti mahi, mavji soda, mavji to`g`ri, mavji yak ro`ya kabi qator birikmali atamalar vujudga kelgan. Tahrir arabcha xat, yozuv, chiziq ma`nosidagi so`z. Zardo`zlikda tikilgan har qanday naqshning chetini pishitilgan zar ip yoki sim bilan aylantirib tikish, raxtini olish ishi. D

$Demak, umumiste`moldagi so`zlarda paydo bo`lgan yangi ma`no va paydo bo`lgan har bir yangi termin inson bilimining chuqurlashuvi, mehnat usullarining takomillashuvi natijasida vujudga kelgan predmet, buyum, harakat haqidagi yangi tasavvur va tushunchalarni ifodalaydi. Shunday qilib tilning so`z tarkibi bir tomondan maxsus ma`no tashiydigan so`z-terminlar hisobiga to`la borsa, ikkinchi tomondan , maxsus leksika han\\m umumxalq tilidagi so`zlarning ma`nosini maxsuslashtirish, umumxalq tili bazasida yangi so`z - terminlar yasash hisobiga boyib boradi. Bu holat umumxalq tili leksik tarkibining taraqqiyoti bilan maxsus leksik qatlamlar taraqqiyotining o`zaro uzviy bog`liq ekanligini ko`rsatadi. Professional leksikada,jumladan, chevarlik leksikasida so`z-termin hosil qilishning o`ziga xos prinsi$