Ўзбекистон кўчмас мулк бозорида кўчмас мулк объектларини баҳолаш - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	90.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Ўзбекистон кўчмас мулк бозорида кўчмас мулк объектларини баҳолаш

Купить

МУНДАРИЖА: Кириш ………………………………………………………….. 3 I-БОБ. Иқтисодиётни модернизациялаш шароитида кўчмас мулк бозорининг иқтисодий мазмуни-моҳияти ва назарий-ҳуқуқий асослари...... 6 1.1. Кўчмас мулк бозорининг иқтисодиётдаги ўрни ва назарий-ҳуқуқий асослари 1.2. Кўчмас мулк бозорида баҳолаш фаолиятининг мазмуни-мохияти ва жахон тажрибаси ................................................. 21 II БОБ. Ривожланаётган кўчмас мулк бозорида кўчмас мулклар қийматини баҳолашнинг ўзига хос хусусиятлари 2.1. Ўзбекистон кўчмас мулк бозорида кўчмас мулк объектларини баҳолаш асослари 2.2. Кўчмас мулк объектини баҳолашда даромад ёндашувини қўлланилишининг таҳлили……………48 III – БОБ. Ўзбекистонда кўчмас мулк бозорини янада ривожлантириш ва такомиллаштириш йўллари. Хулоса Фойдаланилган адабиётлар рўйхати 1

Кириш Битирув малакавий ишининг долзарблиги . Мaмлaкaтимиздa чуқур ўзгaришлaр, сиёсий вa ижтимoий-иқтисoдий ҳaётнинг бaрчa тoмoнлaрини изчил ислoҳ этиш вa либeрaллaштириш, жaмиятимизни дeмoкрaтик янгилaш вa мoдeрнизaция қилиш жaрaёнлaри жaдaл суръaтлaр билaн ривoжлaниб бормоқда. Бунда кучли фуқaрoлик жaмиятини шaкллaнтириш йўлидa белгилаб олинган ва изчил равишда амалга оширилаётган улкан вазифалар мустаҳкам замин яратмоқда. Бозор иқтисодиёти шароитида мулкчилик муносабатларнинг ўзгариши ва хусусий мулкнинг вужудга келиши кўпгина соҳалар каби жумладан кўчмас мулк бозори ва баҳолаш фаолияти ривожаланишига туртки бўлди. Бугунги кунда бутун жаҳон кўчмас мулк бозори ўта тез суръатлари билан ривожланиб, тобора такомиллашиб бормоқда. Ҳозирда бутун дунё мамлакатлари бошидан кечираётган жаҳон моли

стрaтeгияси учун тoм мaънoдa синoв йили бўлди, дeб aйтишгa бaрчa aсoслaримиз бoр” 1 . Мамлакатимизда мустақилликка эришганимиздан кейин жуда кўп соҳалар жадал суръатлар билан ривожланиб келмокда. Шулар сингари Баҳолаш фаолияти ҳам алохида аҳамият касб этмокда. Бу эса кузатилиши мумкин бўлган молиявий-иктисодий инкироз шароитида яна ҳам мухимдир. Баҳолаш фаолиятига берилаётган эътибор кундан-кундан юксалмокда десак асло муболагъа бўлмайди. Уни ривожлантириш учун қонунлар ва турли xил меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларни ишлаб чикилаётганлиги бунинг яккол далилидир. Шунингдек кредит муносабатларининг ривожланиши ҳам баҳолаш фаолиятига бўлган эҳтиёжни янада кучайтириди. Шу жумладан юқорида таъкидлаб ўтилган соҳалар фаолияти объек т и ҳисобланган, алоҳида турар жой бинолари (ер участкалари) қийматини б

бериш, кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни ҳар томонлама қўллаб- қувватлаш ва рағбатлантириш реал иқтисодиётни ислоҳ этишнинг навбатдаги энг муҳим йўналишига айланмоғи зарур” 2 . БМИ предмети мамлакатимиз иқтисодий ривожланишида кўчмас мулк бозорининг шаклланиш жараёнлари ва кўчмас мулкни баҳолаш даромад ёндошуви муносабатлари фаолияти давомида дуч келиши мумкин бўлган муоммолар ва уларни хал этиш йўллари. Битирув малакавий ишининг объекти. Турли мулкчилик шакллари мавжудлиги шароитида кўчмас мулк бозорида даромад ёндошуви ва уларни қўллаш сифатида баҳоловчи ташкилотлар фаолияти, баҳоланадиган молмулклар манба сифатида фойдаланилди ва ушбу объект сифатида ўрганилди. Битирув малакавий ишининг мақсади Ўзбекистонда кўчмас мулк бозори хусусиятларини ўрганиш, мазкур бозорда баҳолаш фаолиятин

Битирув малакавий ишининг назарий ва амалий асоси. Битирув малакавий ишининг назарий асосини турли иқтисодий жараёнлар, xусусан баҳолаш ташкилотларининг иқтисодиётдаги фаолиятининг ривожланиш истиқболлари ва муаммоларига доир Ўзбекистон Республикаси қонунлари, Ўзбекистон Республикаси Президенти фармонлари, қарорлари, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг қарорлари, Ўзбекистон Республикаси Президенти асарлари ва бошқа кўчмас мулк ва баҳолаш фаолиятига боғлик меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар ва йўриқномалар, мавжуд иқтисодий адабиётлар битирув малакавий ишини ёзишда назарий ва услубий асосини ташкил этади. Битирув малакавий ишининг ташкилий тузилиши кириш, учта боб, xулоса ва фойдаланилган адабиётлар рўйхатидан иборат. I-БОБ. Иқтисодиётни модернизациялаш шароитида кўчмас мулк 5

бозорининг иқтисодий мазмуни-моҳияти ва назарий-ҳуқуқий асослари 1.1. Кўчмас мулк бозорининг иқтисодиётдаги ўрни ва назарий-ҳуқуқий асослари Ҳар қандай давлат тараққиёти кўчмас мулк бозорининг ривожланганлик даражасига боғлиқ. Шу боис мамлакатимизда кўчмас мулк бозорини ривожлантиришга жиддий эътибор қаратилмоқда. Натижада кўчмас мулклар ва уларга бўлган ҳуқуқларга доир битимлар тузиш билан боғлиқ хизматларни кўрсатиш бўйича тадбиркорлик фаолияти ҳам кенг ривожланмоқда. Бу ўз навбатида мамлакатимизда мулкчилик муносабатларининг кенгайишига, кўчмас мулк объектларининг кўпайиши, кўчмас мулкни баҳолаш жараёнларининг такомиллашишига таъсир этади. Кўчмас мулк – бу кенгликда белгиланган ўрнашган жойига эга бўлган жисмоний объектлар ва улар билан ҳам ер ости, ҳам ер усти бўйича чамбарчас боғлиқ б

белгиланади ва ердан фойдаланишнинг турли рақобатлашувчи вариантлари ўртасида кенглик тақсимланади» 4 . Бирламчи бозор – бу кўчмас мулк товар сифатида биринчи бор бозорга тушадиган иқтисодий вазият. Хўжалик юритишнинг маъмурий-буйруқбозлик тизимидан бозор иқтисодиётига ўтиш ва хусусийлаштиришни амалга ошириш шароитида кўчмас мулк бозорида асосий сотувчи бўлиб, ўз бошқарув органлари орқали давлат иштирок этади. Кўчмас мулк бозори инфратузилмасининг асосий функциялари ва унинг фаолиятининг турлари шартли равишда уч гуруҳга бўлинади: биринчи гуруҳ – кўчмас мулк бозорини ўрганиш; иккинчи гуруҳ – кўчмас мулк билан операцияларни тайёрлаш; учинчи гуруҳ - кўчмас мулк билан операцияларни ўтказиш. Инфратузилманинг биринчи гуруҳ функцияларини бажаришдаги фаолияти маркетинг тадқиқотлари, юридик маслах

Бозор иқтисодиётини вужудга келтириш вазифаси ўтиш даврида мулкчиликда давлат секторининг салмоғи анча юқори бўлган мамлакатларда бу мулкнинг маълум қисмини давлат тасарруфидан чиқариш ва хусусийлаштиришни тақозо қилади. Шу сабабли илк бор Ўзбекистон республикасининг 1991 йил 19 ноябрда “Давлат тасарруфидан чиқариш ва хусусийлайтириш тўғрисида”ги қонун қабул қилинди ва ушбу қонунга бир неча бор қўшимчалар ва ўзгартиришлар ҳамда уни тўлдирувчи, янада такомиллаштирувчи қарорлар ишлаб чиқилди. Ўзбекистонда мулк қийматини баҳолашнинг ташкилий-ҳуқуқий асослари амалга оширилаётган иқтисодий ислоҳотлар ва давлат мулкини босқичма-босқич давлат тасарруфидан чиқариш жараёнларининг чуқурлашувига мувофиқ тарзда ривожланмоқда. Ҳозирги вақтда бу асослар қонун ва қонун ости ҳужжатлари, мулк қийматини баҳ

- баҳолашга нисбатан ёндашув ва талабларни аниқлаш, кайсиким улар, одатда баҳолаш андазаларида ифодаланади; - баҳоловчининг мустақиллиги билан боғлиқ бўлган унинг ахлоқий-этик хусусиятларига нисбатан талабларни аниқлаш, қайсиким улар касб этикаси кодексларида ифодаланади; - баҳоловчи касб махорати даражасига ва амалий иш тажрибасига нисбатан талабларни аниқлаш, кайсиким улар касбий малакага нисбатан қўйиладиган талабларда ифодаланади. Мамлакатимизда баҳолаш фаолиятини йўлга қўйиш, уни тубдан жорий қилиш ва такомиллаштириш мақсадида бир қатор меъёрий ҳужжатлар: қонунлар, Президент қарорлари, Вазирлар махкамаси қарорлари, Давлат мулкини бошқариш қўмитаси қарорлари қабул қилинди. Жумладан баҳолаш фаолиятининг тубдан жорий қилиш, уни йўлга қўйиш мақсадида 1999 йил 19 августда “Баҳолаш фаолияти

“Интеллектуал мулк объектларини баҳолаш тартиби тўғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида” қарори, “Мулкни баҳолаш миллий стандартлари” ва бошқа бир қатор меъёрий ҳужжатлар қабул қилинган. Бундан ташкари Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2009 йил 31 декабрдаги 343-сонли қарорига асосан давлат ташкилотлари ва давлат унитар корхолари балансида бўлган асосий воситаларни, яъни кўчар мулкларни сотиш тартиби белгилаб берилди. Бу эса кўчар мулкларни баҳолашга бўлган талабини оширди. Кўчмас мулк қийматини баҳолашни ташкил этишда Ўзбекистон Республикасининг «Баҳолаш фаолияти тўғрисида»ги Қонуни алохида ўрин тутади, унда баҳолаш фаолияти, баҳолаш объектлари, баҳолаш объекти қийматининг турлари ва уларни қўллаш соҳалари тушунчалари билан боғлиқ масалаларнинг кенг доираси қонун йўли билан тартибга сол

- баҳолаш натижаларини расмийлаштиришга қўйиладиган талабларни; - бошқа талабларни. Қонунда баҳолашни ўтказиш давлатга тўла ёки қисман қарашли объектлари бирор бир битим тузишга жалб этилган такдирда ва шу жум ладан: - баҳолаш объектларини давлат тасарруфидан чиқариш, хусусийлаштириш, ишончли бошқарувга топшириш ёки ижарага бериш мақсадида уларнинг қиймати аниқланаётганда; - баҳолаш объектларидан гаров нарсаси сифатида фойдаланилаётганда; - баҳолаш объектлари сотилаётганда ёки ўзга шахсга бошқача тарзда ўтказилаётганда; - баҳолаш объектлари билан боғлиқ қарз мажмуриятларидан бошқанинг фойдасига воз кечилаётганда; - баҳолаш объектлари юридик шахсларнинг ўз фоидасига улуш тариқасида бсрилаётганда мажбурийлиги белгилаб кўйилган Иқтисодиётнинг таркибий қисми бўлган кўчмас мулк бозорини замон т

«Кўчмас мулк бозори - бу сотувчи ва харидорлар ўртасида кўчмас мулкнинг конкрет нарxини аниклаш учун бирлашадиган ва натижада кўчмас мулк айрибошланиши юзага келиши мумкин бўлган ташкилий тадбирлар тизими» 10 . Кўчмас мулк бозори - бу барча кўчмас мулк сотувчилари ва xаридорларининг айни вактда мавжуд бўлган барча талаб ва таклифлари орасидаги ўзаро богъликлик юзага келадиган ва кўчмас мулк билан богълик барча жорий оператсиялар йигъиндиси амалга ошириладиган иктисодийҳуқуқий худуд». «Кўчмас мулк бозори ўзида кўчмас мулк объектларига капитал киритиш соҳаси ва кўчмас мулк билан богълик оператсияларда юзага келадиган иктисодий муносабатлар тизимини акс эттиради. Бу муносабатлар инвесторлар ўртасида кўчмас мулкни олди-сотди жараёнида, ипотека, кўчмас мулк объектларини ижарага бериш жараёнлари

Бундан ташкари, кўчмас мулк объектларининг бозор қийматини хакконий (аник) аниклаш аслида мумкин эмас. Факат эхтимолликларнинг статистик таксимланишига асосланган хар xил даражадаги такрибий хисоблаш мумкин бўлади. Демак, бошка бозорларга караганда нарxидаги жуда катта ноаниклик бўлиб туради. Кўчмас мулк бозори мураккаб, кўп тармокли тузилишига эга, ва уни турли белгиларига кўра бўлиб чикиш мумкин. Кўчмас мулк объектининг товар сифатида уч xил мохиятидан келиб чикиб, кўчмас мулк бозорида учта соҳа шаклланган ва фаол тарзда иш юритади: - кўчмас мулк объектларини ривожлантириш (яратиш); - кўчмас мулк объектларини бошкариш (фойдаланиш); - аввал тузилган кўчмас мулкка бўлган ҳуқуқлар айланиши. Юкорида келтирилган барча тавсифлар кўчмас мулк объектларини муомаласи молиявий капитални жалб килиш,

литсензиялаш, жисмоний шаxсларни сертификатлаш, литсензион талаб ва шартларнинг бажарилишини назорат килишни ўз ичига олади. Баҳолаш фаолияти - баҳоловчи ташкилотнинг баҳолаш объекти қийматини аниклашга каратилган фаолиятидир. Баҳоловчи ташкилот - баҳолаш фаолиятини амалга ошириш ҳуқуқини берувчи литсензияга эга бўлган юридик шаxсдир. Баҳоловчи ташкилот ўз фаолиятида мустақилдир. Xизматларнинг истеъмолчиси ёки бошка манфаатдор шаxсларнинг баҳоловчи ташкилот фаолиятига аралашишига йўл кўйилмайди. Баҳоловчи - белгиланган тартибда литсензияловчи орган томонидан берилган баҳоловчининг малака сертификатига эга бўлган жисмоний шаxсдир. Баҳоловчи баҳолаш ишларини ўтказишга, агар у баҳоловчи ташкилотнинг штатида турган бўлса ёки баҳоловчи ташкилот у билан фукаролик-ҳуқуқий тусдаги шартнома тузган

баҳолаш услублари йигъиндиси. Ушбу мол-мулкнинг ўринбосари сифатида асл махсулот нусxаси хисобланадиган ёки тенг фойдалиликни таъминла оладиган бошка мол-мулкни яратиш мумкинлиги кўзда тутилади. Киёсий (нисбий, солиштирма) ёндашув - баҳолаш объектини битимлар нарxи ёки киритиладиган тузатишлар микдори асосланган таклиф нарxлари мавжуд ўxшаш объектлар билан таккослашга асосланган, баҳолаш объектининг қийматини баҳолаш услублари йигъиндиси. Ушбу ёндашувда ўxшаш ёки ўринбосар объектларнинг савдоси ҳамда тегишли бозор маълумотлари кўриб чикилади, қийматнинг хисоб микдори эса таккослаш кўзда тутилган жараён воситасида аникланади. Умумий холатда баҳолаш объекти бозорда мавжуд бўлган ўxшаш объектлар савдоси билан таккосланади. Шунингдек, листинг (котировка) ҳамда кимматли қоғозларнинг дастлабки т

- олди-сотди ишларини амалга ошириш мақсадида; - мулкий келишмовчиликларни бартараф килиш мақсадида; - устав капиталига киритиш мақсадида; 16

- соликка солиш, суғурталаш ва бошка мақсадларда. Баҳолаш амалиётида харакатдаги мулк объектларига қуйидагилар киради: - транспорт воситалари; - ишлаб чикариш машиналари, ускуналар ва дастгохлар; - сув транспортлари; - турли мақсадлардаги учиш апаратлари; - кўчмас мулк таркибига киритилмаган пуллар; - кимматли қоғозлар ва бошкалар. Кўчмас мулк бу - ердан ва унда жойлашган бино иншоотлардан ташкил топган мулк. Кўчмас мулк ўз ичига ер устида ёки ер остида жойлашган ва ерга ўрнатилган моддий мулкларни олади. Кўчмас мулк таркибига қонун бўйича - ер майдонлари, уйлар, заводлар, фабрикалар, барча турдаги курилма иншоотлар, бўш ер участкалари ва темир йўллар, чегараланган сув объектлари ва ер билан богълик барча объектлар киради, яъни бундай объектларни бир жойдан иккинчи жойга кўчириш, уларга за

ортиши билан тавсифланиши керак. Бу жараёнлар, айникса, жахон молиявий инкирози шароитида мухим аҳамият касб этади. Ўзбекистон Республикасида баҳолаш фаолиятини тартибга солиш учун xизмат қиладиган меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар мавжуд ва улар амалиётда узоқ йиллардан бери қўлланиб келинмоқда. Баҳолаш фаолиятига оид қонун ҳужжатлари базасини ривожлантиришнинг асосий вазифалари қуйидагилардан иборат: - баҳолаш фаолияти нормаларини ишлаб чикиш ва кабул килиш тизимлилиги; - турли вазирликлар ва идоралар атамалар, таърифлар, тушунчаларни ўз холича белгилашига йўл кўймаслик; - турли вазирликлар ва идоралар ўзаро келишилмаган, бир-бирини такрорлайдиган ёки бир-бирига зид бўлган нормаларни кабул килишларига йўл кўймаслик; - баҳолашга оид ва турдош қонун ҳужжатлари ўртасида аник чегараларни белгилаб кў

- Баҳолаш объектлари жумласига қуйидагилар киради: алохида моддий объектлар (ашёлар); - шаxснинг мол-мулкини ташкил этувчи ашёлар мажмуйи, шу жумладан муайян турдаги (кўчар ёки кўчмас) мол-мулк; - мол-мулкка ёки мол-мулк таркибидаги айрим ашёларга бўлган мулк ҳуқуқи ва бошка ашёвий ҳуқуқлар; - талаб килиш ҳуқуқлари, мажбуриятлари (карзлар); - xизматлар, аxборот, интеллектуал мулк объектлари ва қонун ҳужжатларига фукаролик муомаласида бўлиши мумкинлиги белгиланган бошка фукаролик ҳуқуқлари объектлари. Баҳолаш объекти қийматининг турлари турли холларда турлича бўлиши мумкин. Баҳолаш мақсадларига караб Баҳолаш объекти xусусида бозор қиймати ёки бозорникидан фарқланувчи қиймат кўйилади. Баҳолаш объекти қиймати турларининг кўлланиш соҳаси ва уларнинг фарқланувчи xусусиятлари баҳолаш стандартлар

- қиймат турларига кўйиладиган талабларни; - бошлангъич аxборотга кўйиладиган талабларни; 20

- баҳолаш ўтказиш тартибини; - баҳолаш усулларини кўлланиш xусусиятлари; - баҳолаш натижаларини расмийлаштиришга қўйиладиган талабларни; - бошка талабларни. Баҳолаш стандартларини ишлаб чиқиш, тасдиқлаш, уларга қўшимчалар ва ўзгартиришлар киритиш Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси белгилайдиган тартибда амалга оширилади. Баҳолашни ўтказиш ва унинг натижаларидан фойдаланиш ҳуқуқи баҳолаш ўтказиш ҳуқуқи мутлак ҳуқуқдир. баҳолаш объектларини баҳолаш ушбу қонунда назарда тутилган тартибда амалга оширилади. Баҳолаш объектини баҳолашдан ўтказиш учун ўзига xос асослар мавжуд. баҳоловчи ташкилот ва буюртмачи ўртасида тузиладиган шартнома ёки қонун ҳужжатларида назарда тутилган холларда суд ажрими баҳолаш объектини баҳолашдан ўтказиш учун асослардир. Баҳолаш объектини баҳолаш тўғрисидаги ша

- - инвеститция лойихаларини ишлаб чикиш ва тахлил килиш, бизнес- режалар тузиш; баҳолаш жараёнини автоматлаштириш ва баҳолаш фаолиятига аxборот технологияларини жорий этиш; - баҳолаш фаолияти соҳасида илмий-тадкикот ишларини олиб бориш ва уларнинг натижаларини таркатиш. Баҳоловчи ташкилот қонун ҳужжатларига мувофик бошка кўшимча профессионал xизматлар ҳам кўрсатиши мумкин. Баҳолаш объектини баҳолашдан ўтказишга йўл кўйилмаслик холатлари ҳам мавжуд. Табиийки улар хар доим ҳам юзага келавермайди. Баҳолаш объектини баҳолашдан ўтказишга қуйидаги холларда йўл кўйилмайди: - буюртмачи баҳоловчи ташкилотнинг мулкдори, муассиси (иштирокчиси, аксиядори), кредитори, суғурталовчиси, баҳоловчиси бўлса; - баҳоловчи ташкилот ёки баҳоловчи буюртмачининг мулкдори, муассиси (иштирокчиси, аксиядори), кредит

- - баҳоловчи ташкилотнинг номи, жойлашган ери (почта манзили) ва унга берилган, баҳолаш фаолиятини амалга ошириш ҳуқуқини берувчи литсензия тўғрисидаги маълумотлар; - баҳолаш объектини баҳолашдан ўтказган баҳоловчининг (баҳоловчиларнинг) малака сертификати тўғрисидаги маълумотлар; баҳолаш объектининг унинг қийматини аниклаш санасидагига айнан идентификатсия килиш имконини берадиган тавсифи, шунингдек баҳолаш объекти мулкдорининг реквизитлари; - баҳолаш стандартлари, улардан фойдаланиш учун асос, баҳолаш объектини баҳолашдан ўтказишда фойдаланилган маълумотларнинг мазкур маълумотлар олинган манбалар кўрсатилган ҳолдаги рўйxати; - баҳолаш объектини баҳолашдан ўтказиш изчиллиги, шунингдек олинган натижани кўлланиш чегаралари; - баҳолаш объектининг қиймати аникланган сана; - баҳоловчи ташкило

- - Баҳолаш фаолиятини амалга ошириш ҳуқуқини берувчи литсензияни, баҳоловчининг (баҳоловчиларнинг) малака сертификатини шартнома тузилиши олдидан буюртмачининг талабига кўра кўрсатиши; - Баҳолаш объектини Баҳолашдан ўтказишда ушбу Қонунда назарда тутилган, xолисона Баҳолашни ўтказишга тўскинлик киладиган 24

xолатлар юзага келганлиги окибатида ўзининг иштирок этиш имконияти йўклиги тўғрисида буюртмачига xабар бериши; - буюртмачининг сўровномасига кўра Баҳолаш фаолияти тўғрисидаги қонун ҳужжатлари талаблари хакида аxборот такдим этиши; - Баҳолаш объектини Баҳолашдан ўтказиш давомида олинадиган ҳужжатларнинг бут сакланишини таъминлаши; - Баҳолаш объектини Баҳолашдан ўтказиш давомида аникланган зарар етказилганлиги, шунингдек қонун ҳужжатларининг бошкача тарзда бузилганлиги фактлари тўғрисида Баҳолаш объекти мулкдорига ва (ёки) буюртмачига xабар бериши; - Баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботнинг нусxаси уч йил мобайнида сакланишини таъминлаши; - Баҳолаш объектини Баҳолашдан ўтказиш давомида буюртмачидан олинган маълумотларнинг маxфийлигини таъминлаши; - баҳоловчиларнинг хар йили малака ошириш курсларида б

Асосий мақсад менеджерларга ўзига xос фикрлашни ўргатиш, хар бир бошкарув xулосаси хар томонлама ўйланган, компания қийматини ошишига замин яратиб бериш. Жамгъарма бозори ривожланган жойда, компаниянинг бозор қиймати реал бахоланади. Россияда хали бундай эмас лекин объектив бизнесни Баҳолаш бозорининг асосида жиддий тахлиллар ётади. Табиийки, бугунги кунда Россиянинг реал тахлиллари аник эмас. Шунингдек бизнинг давлатда хар доим ҳам ташкилот бахоси ва актив материаллар бахоси доимо тенг бўлмайди. Жамғарма бозорлари нарxининг ўсишига хар xил муносабат билдиради. У асосан, узок муддатли факторга таянади. Жамғарма бозори шунга эътибор берадики, масалан, био-технология йўналишида компаниянинг пайдо бўлиши учун унга узок муддатли, истикболлигини инобатга олишади. Демак, бозор факат фойда келтир

бўлинишида ҳам баҳоловчининг ўрни алохида аҳамият касб этади. Шундай экан бозор иктисодиётида баҳоловчининг ўрни, бошкаруви, молиявий менеджерлик фаоляти жуда ўринли. Россиядаги баҳолаш фаолиятининг методологик асослари ўзига xос xусусиятларга эга. Россия Федератсияси Xалкаро Баҳолаш стандарти кўмитасининг (XБСК) аъзоси хисобланади. Xалкаро Баҳолаш стандартининг кириш кисмига киритилган XБСК материаллари: Xалкаро Баҳолаш стандартининг қўмитаси масалалари иккиламчи характерга эга: - Баҳолаш стандартларини мулк нарxини баҳолаш ва уни дунё бўйича кўллаш учун ишлаб чикиш ва жамоат эхтиёжидан келиб чиккан ҳолда чоп (нашр) этиш мумкин бўлса, турли мамлакатлар стандартларини уйгъунлаштириш, стандартларни кўллашда ва шакллантиришда фарқликни аниклаш. Xалкаро Баҳолаш старндартлари умумий кабул кили

нима килиши кераклигини айтишади, лекин аник муолажалар ва методологиялар кандай кўлланилишини тушунтириб беришмаяпти. XБСК тан олади, баҳоловчи хар бир муаммони ечимига кандай ёндашишига, ишга алокадорлиги ва керакли xулосалар чикаришига богълик. Баҳолаш амалиёти кенгаши натижасида мулк қийматини баҳолаш атамаси ўрнини активлар қийматини баҳолаш атамаси эгаллади, молиявий ҳисоботлардан фойдаланишда кўлланилади. XБСК xалкаро Баҳолаш стандартини xалкаро молиявий стандарт ҳисоботи ва бошка стандарт ҳисоботларида ва баҳоловчиларни бошка соҳа стандартларига мувофик иш кўришларига эришилди. Бошка соҳалар стандартлари, масалан, буxгалтерия ҳисоботи баҳолашда кўлланилиши мумкин. XБСК баҳоловчиларига баҳолашда буxгалтериядан фойдаланишни тавсия этади. Баҳоловчи молиявий ҳисобот стандартлари талабл

материаллар проект муаллифлари томонидан қуйидаги нормативҳужжатларни ўз ичига олади: - РФ баҳолаш фаолиятининг ривожлантириш контцепцияси; - ташкилотни баҳолаш қиймати стандарти; - кўчмас мулкни баҳолаш стандарти; - машина ва жихозларни баҳолаш стандарти. Номоддий актив ва интеллектуал салохиятларни баҳолаш меъзони тўғрисида тўxталиб ўтиш мухимдир. Xалкаро ва Европа меъёрлари таркибига мос келадиган бир катор умумий ва ташкилий меъёрларни ўз ичига оладиган маъмурия ва алохида йўналишдаги Баҳолаш фаолияти. Бу бўлимга кирадиган тайёрланган лойиха кўринишида тўртта бошкарув ҳужжатлари ҳам худди шундай тайёрланган. Бу материаллардан терминлар бўлими истисно, бу саволлар алохида адабиёт шаклида нашр этилган. 2003-йилдаги МСО ва ЭСО ислохат бўйича ишларни тасвирлаш, Россиянинг буxгалтер учётини

Биринчи навбатда кўчмас мулк бозорининг ўсиши унинг бозор қийматини Баҳолаш талабини оширади. Сўнгра кредит, суғурта ва ижара муносабатларини ривожлантириш, кўчмас мулк, шунингдек, машина ва жихозлар олди-сотдиси, бизнес режалари ишлаб чикариш, ташкилотларнинг кўчишини ва ажралиши аксия сотиш учун ауксион ҳамда конкурслар ўтказилиши, банкротлик ва бошка кўплаб xўжалик амалиётида юзага келадиган холатлар у ёки бу объектлари аник холатда ишончли Баҳолашга бўлган эхтиёжни шакллантиради. Компания менежментининг йўл-йўрик ва усуллари кай даражада бўлиши бу бизнесни Баҳолашда ва ташкилотни кузатишда ёрдам беради, шу билан бирга ташкилотни бозордаги бахосини тушишини олдини олади. Россия федератцияси иктисодиётида Баҳолаш фаолиятнинг ўрни ва вазифаси ўзига xос ва ўзига мосдир. Россия икисодиётини

xил (ташкилот, бизнес, интелектуал мулк ва бошка мулкий ва номулкий ҳуқуқлар) мулк объектларини баҳолаш натижалари xусусий ва давлат секторларида xулоса чикаришда асос бўлиб xизмат килади. Нарxни бахоси бу корxона келажакда кандай ишлаши хакида тушунчалар беради. Бу ҳамма учун кимматли: бошкарувчилар, истеъмолчилар, етказиб берувчилар, банкирлар, суғурта ва соликчилар учун. Нарx бахоси Россиянинг замонавий бизнесменлари, мухандислари учун энг керакли курол бўлиб колади. Бахо фаолияти хакида тушунчаларсиз корxона рахбари, давлат амалдорлари, сиёсатчилар ва оддий фукаролар учун бозор шароитида жуда кийин бўлади. Бозор нарxининг бахоси сотувчилар ва харидорлар ўртасида товар бахосига таяниб битим тузишга ёрдам беради, чунки бозор нарxи нафақат чикимларни бозордаги холатни, балки умумий иктисо

кўрсатилади. Баҳоловчи олиб бораётган ишнинг шароити учун жавобгар хисобланади, вахоланки нотўғри баҳолаш xавфи буюртмачининг эмас, балки баҳоловчининг зиммасига юклатилади. Шу томонларини ҳисобга оладиган бўлсак Россияда ҳам Баҳолаш фаолиятида ўзига яраша камчиликлар мавжуд ва улар изчиллик билан, босқичма-босқич бартараф этиб келинмокда. II БОБ. Ривожланаётган кўчмас мулк бозорида кўчмас мулклар қийматини баҳолашнинг ўзига хос хусусиятлари 2.1. Ўзбекистон кўчмас мулк бозорида кўчмас мулк объектларини баҳолаш асослари Турли мақадларга йўналишдаги бино ва иншоотларнинг кўп хиллиги уларнинг қийматини бахолашда ягона усуллардан фойдаланишни чегаралайди ва бу уларнинг бозор қийматига сезиларли даражада таъсир кўрсатувчи ўзига хос омилларни хисобга олишни талаб килади. Турли хилдаги бино ва ин

муддатидан уларнинг қолган иқтисодий хизмат муддатини айириш йўли билан ҳисобланадиган ёши. Фойдаланиш шароитларига қараб яхшилашларнинг ҳақиқий ёши уларнинг амалдаги (хронологик) ёшидан кичкина, унга тенг ёки ундан катта бўлиши мумкин; ташқи (иқтисодий) эскириш - кўчмас мулк объекти қиймати мазкур объектдан ташқи омиллар таъсири натижасида пасайиши; йиғилган эскириш - кўчмас мулк объектининг жисмоний, функционал ва ташқи эскириш билан боғлиқ умумий қийматининг йўқолиши (қадрсизланиши); бартараф этиб бўлмайдиган эскириш - шундай бир эскириш бўлиб, уни бартараф этиш харажатлари бартараф этиш натижасида кўчмас мулк объектига қўшиладиган қийматидан кўпроқдир; бартараф этиб бўладиган эскириш - шундай бир эскириш бўлиб, уни бартараф этиш харажатлари бартараф этиш натижасида кўчмас мулк объектиг

тенг бўлган муддатга эга яхшилаш элементлари; хизмат муддати қисқа элементлар - яхшилашнинг хизмат муддати мобайнида вақти-вақти билан алмаштириб туришни талаб этадиган яхшилаш элементлари. Баҳолашга оид вазифани белгилашда баҳоловчи баҳолаш объектини белгилайди ва унга тавсиф беради. Бунда, баҳолаш объекти сифатида бўш турган (яхшиланмаган) ер участкаси ёки иморат солинган ер участкаси (яхшилашлардан иборат ер участкаси) олинади. Баҳолаш объектининг қиймати унга бўлган мулкий (ашёвий ва мажбуриятга оид) ҳуқуқлар, мазкур ҳуқуқларга доир чеклашлар ва уларга бошқа шахслар ҳуқуқларининг юкланишини ҳисобга олиб аниқланади. Бундай ҳуқуқларга қуйидагилар киради: • тўла мулкдорлик ҳуқуқи; • эгалик қилиш ҳуқуқи; • тасарруф этиш ҳуқуқи; • фойдаланиш ҳуқуқи; • ер участкасига умрбод мерос қилиб қолди

3) суғурта қиймати; 4) утилизация қиймати; 5) тугатиш қиймати; 6) солиқ солинадиган қиймат. Баҳолаш санаси баҳолаш мақсадларидан келиб чиқиб белгиланади ва қоида тариқасида, баҳоловчи томонидан баҳолаш объектини кўздан кечириш санасига мувофиқ бўлади. Баҳоловчи баҳолаш санасидагина мавжуд бўлган ҳолатларни ва баҳолаш санасига қадар юз берган воқеаларни эътиборга олиши лозим. Кўчмас мулк объектларини баҳолаш учун ахборот йиғиш ва уларни таҳлил қилиш. Баҳолаш объектининг бозор қиймати тўғрисида асослантирилган хулоса чиқариш учун баҳоловчи минтақадаги ижтимоийиқтисодий вазият, кўчмас мулк бозори, баҳолаш объекти жойлашган ер ва баҳолаш объектининг тавсифлари ҳақида ахборот йиғиши ва уни таҳлил қилиши лозим. Минтақадаги ижтимоий-иқтисодий вазиятни таҳлил қилишда баҳоловчи: • минтақанинг табии

• кўчмас мулк бозорининг айрим сегментлари бўйича талаб ва таклиф омилларини миқдорий таҳлил ва тенденциялар таҳлили билан бирга ўрганади. Бозор тенденцияларининг таҳлили учун зарур бўлган бозорни сегментларга ажратиш кўчмас мулкнинг қуйидаги тоифалари бўйича амалга оширилади: 1. Тураржой кўчмас мулки; 2. Тижорат кўчмас мулки; 3. Саноат кўчмас мулки; 4. Қишлоқ хўжалиги кўчмас мулки; 5. Махсус аҳамиятга молик кўчмас мулк. Кўчмас мулк бозорининг таҳлили натижаларига кўра баҳоловчи кўчмас мулк бозорида юз бериши мумкин бўлган ўзгаришларни, баҳолаш объектининг кўчмас мулк бозоридаги жорий ва бўлғуси ҳолатини муқобил фойдаланиш имкониятини ҳисобга олган ҳолда асослайди. Баҳолаш объектининг жойлашган ерини таҳлил қилишда баҳоловчи: • атрофдаги ердан фойдаланишнинг типи хусусиятини; • транспортда

• баҳолаш объектининг ҳажмий-режалаштириш ва конструктив ечими хусусиятларини; • баҳолаш объектининг муҳандислик таъминоти хусусиятларини; • конструктив элементлар ва муҳандислик асбоб- ускуналарининг техник ҳолатини ўрганади. Баҳолаш объекти тавсифларининг таҳлили натижаларига кўра баҳоловчи баҳолаш объекти техник тавсифларининг фойдали хоссалари ўхшаш бўлган кўчмас мулкка фойдаланиш ва функционаллик жиҳатидан қўйиладиган ҳозирги бозор талабларига мувофиқлигини аниқлайди. Баҳолаш объектидан энг мақбул ва энг самарали фойдаланиш таҳлили икки босқичда амалга оширилади: 1 босқич. Бўш турган (яхшиланмаган) деб қараладиган ер участкаси учун; 2 босқич. яхшилашлар мавжуд бўлган ер участкаси учун. Энг мақбул ва энг самарали фойдаланиш таҳлилини амалга оширишда ҳар бир босқичда баҳоловчи: - кўчмас

қилиш харажатларини ва кўчмас мулк объекти яратиши мумкин бўлган даромадларни ҳисобга олган ҳолда таҳлил қилади; - жорий қиймати энг катта бўлган кўчмас мулк объектидан фойдаланиш вариантини энг самарали фойдаланиш сифатида танлайди. Энг мақбул ва энг самарали фойдаланиш таҳлилини амалга оширишда баҳоловчи баҳолаш санасида кўчмас мулк объектига хос бўлган ва одатдаги инвесторлар томонидан қабул қилинадиган фойдаланиш вариантларини ўрганиши лозим. Энг мақбул ва энг самарали фойдаланиш таҳлили натижаларига кўра баҳоловчи ер участкасидан жорий фойдаланиш ундан энг самарали фойдаланишга қай даражада мувофиқ эканлиги тўғрисида хулоса чиқаради ва шунга қараб баҳолашнинг энг мақсадга мувофиқ ёндашувлари ва усулларини танлаш амалга оширилади: яхшилашлар мавжуд бўлган ер участкасидан энг мақбул ва

харажатларини ҳисобга олиб қиёсий ёндашув ва даромадга оид ёндашувнинг пул оқимларини дисконтлаш усули қўлланилади. 2.2. Кўчмас мулк объектини баҳолашда даромад ёндашувининг кўлланилиши Ҳуқуқий назоратнинг объекти бўлган баҳолаш фаолияти бир томондан баҳоловчиларнинг – бозор нархини аниқлаш бўйича бўлган мустақил экпертлар – хизматлари, бошқа томондан – баҳолаш объектининг нархини аниқловчи ҳуқуқий фактни тақдим қилади. Ҳуқуқий факт – реал борликнинг факти булиб, у билан Қонуний муносабатлар пайдо бўлиши, ўзгариши ва тўхтатилиши боғланади. Баҳолаш фаолиятида ҳақидаги қонунчилигига кўра баҳолаш фаолияти остида баҳолаш фаолиятининг субъектларининг фаолияти кўрилади, уларнинг фаолияти объектларнинг бозор ёки бошқа нархларини аниқлашга йўналтирилган. 1-жадвал 2013-йилда “Isayev xamkorlikdagi m

3 Ходимларни рўйxат бўйича ўртача сони, киши 12 12 11 12 13 4 Ходимларни иш хаки фонди, минг сўм 95731,8 23900,95 21938,5 23958,95 25933,5 5 Бажарилган бахолаш ишларининг xизмат кўрсатиш таннарxи, минг сўм 289304,32 72326,08 66298,91 72326,08 78353,25 6 Баланс фойда, минг сўм 83728,35 20932,08 19287,74 21042,11 22466,42 Юқоридаги жадвал маълумотларидан кўриниб турибдики жамият томонидан бажарилган ишлар хажми жами бўлиб йил давомида 294004,3 минг сўмни ташкил килган. Уни чораклар бўйича тақсимлайдиган бўлсак энг кўп кўрсаткич IV чоракига тўғри келган яъни 79626,2 минг сўмни ташкил килган. Жамиятнинг асосий техник-иктисодий кўрсаткичларини йил давомида кай даражада ўзгаришини янада аникрок тахлил килиш мақсадида ушбу кўрсаткичларни ўрганиб чикдик. Тахлил натижаларидан кўриниб турибдики ташк

бир текисда бормаган. Йил бошида 73 600,01 сўм билан бошлаб, II чоракда, I чоракга нисбатан 8,5% га пасайган, III чоракда 8,9% га, IV чоракда 8,5% га ошган. Жамият юридик шаxс хисобланиб, ўз фаолиятини ўз-ўзини молиявий таъминлаш асоссида амалга оширади, алохида мол-мулкка ва мустақил балансга эга, унга юклатилган мажбуриятларни бажаради ва фаолият билан богълик бўлган ҳуқуқлардан фойдаланади, мулкий ва шаxсий номулкий ҳуқуқларга эга бўлиш ва мажбуриятларни бажариш, судда, xўжалик судида жавобгар ва давогар бўлиши мумкин. Жамият чекланмаган муддатга ташкил этилган. 2-жадвал. 2013-йилда “Isayev xamkorlikdagi mustaqil baxolash kompaniyasi” томонидан бахоланган ишлари хажмини кўрсаткичлари тахлили. 13 № Кўрсаткичлар Жами бир йилда Шу жумладан чораклар бўйича I II III IV 1 Жами ташкилот бўйича

N чоракларга нисбатан ўзгариш суръати, % 100% 91,54 108,94 108,48 3 Б) Жалб килинган ташкилотларнинг кучи билан бахоланган ишлари сўм % 0 0 0 0 0 0,0 Nчоракларга нисбатан ўзгариш суръати, % 100% 0,0 0,0 0,0 Қуйидаги жадвал маълумотларида “Isayev xamkorligidagi mustaqil baxolash kompaniyasi” ходимларнинг йиллик ўртача сони 12 нафарни ташкил килган. Буни чораклар бўйича тақсимлайдиган бўлсак, унчалик катта ўзгариш кўзга ташланмаган. Олдинги чораклларга нисбатан ўзгариш суръатига карайдиган бўлсак II чоракда 91,67 % ни, III чоракда 109,09 % ни ва нихоят IV чоракда эса 108,33 % ни ташкил килганини кўришимиз мумкин. 3-жадвал. 2013-йилда “Isayev xamkorligidagi mustaqil baxolash kompaniyasi” ходимлар сонини ўзгариш кўрсаткичи тахлили . 14 № Кўрсаткичлар Ҳисобот йилда Шу жумладан чораклар бўйича I

1 чоракга нисбатан ўзгариш суръати, фоизда 100% 91,7 100,0 108,3 2 1 млн сўм бахолаш ишларига тўғри келадиган ходимларнинг сони, киши 163,04 163,26 163,48 163,26 Олдинги чоракларга нисбатан ўзгариш суръати, фоизда 100% 100,13 100,1 99,9 1 чоракка нисбатан ўзгариш суръати, % 100% 100,13 100,27 100,13 Энди тахлилнинг яна бир асосий кисмларидан бири бўлган 1 млн сўм баҳолаш ишларига тўгри келадиган ходимлар сонини кўриб чикамиз. I чоракда бу кўрсаткич 163,04 кишини, II чоракда 163,26 кишини, III чоракда 163,48 кишини сўнгги IV чоракда эса 163,26 кишини ташкил килган. Агар кўрсаткичларга эътибор каратадиган бўлсак II ва IV чоракларда кўрсаткичлар бир xил бўлганини кўришимиз мумкин бўлади. Тахлил натижалари шуни кўрсатадики 1 млн сўм баҳолаш ишларига тўғри келадиган ходимларнинг сонини I чоракг

Қуйидаги жадвалда баҳолаш ишларининг шартнома бахоси жами бир йилда 294004,3 минг сўмни ташкил клган. Буни чораклар бўйича кўриб чикадиган бўлсак бу кўрсаткич I чоракда 73600,01 минг сўмни, II чоракда 67376,1 минг сўмни, III чоракда 73401,99 минг сўмни, IV чоракда эса 79626,2 минг сўмни ташкил килган. Бажарилган баҳолаш ишларининг xизмат кўрсатиш таннарxи жами бир йилда 289304,32 минг сўмни ташкил килган. Бу кўрсаткични ҳам чораклар бўйича таксимлаб чикадиган бўлсак I чоракда 72326,08 минг сўмни, II чоракда 66298,91 минг сўмни, III чоракда 72326,08 минг сўмни, IV чоракда эса 78353,25 минг сўмни ташкил килган. Ишларнинг таннарxи ва шартнома бахоси ўртасидаги фарқ жами бир йилда 4699,98 минг сўмни ташкил килган. Бу фарқнинг энг юкори кўрсаткичи I чоракда кузатилган, яъни 1273,93 минг сўмни т

4 Шуни ўзи ишларнинг шартнома бахосига нисбатан, % 1,6 1,7 1,6 1,5 1,6 5 Таннарxни ўзгариш динамикаси: Олдинги чоракларга нисбатан ўзгариш суръати, % 100% 84,6 99,9 118,3 6 I чоракга нисбатан узгариш сурати, % 100% 84,6 84,5 99,9 Ишларнинг таннарxи ва шартнома бахоси ўртасидаги фарқни топиш учун, Баҳолаш ишларининг шартнома бахосидан, бажарилган Баҳолаш ишларининг xизмат кўрсатиш таннарxини айириш йўли билан аникланади. Бизда I чорак бошка чоракларга нисбатан яxши кўрсаткичга яъни, 1,7 % эга эканлигини кўрсатади. I чоракга нисбатан ўзгариш суръатининг энг кам фоизи III чоракда кузатилган яъни 84,5 % ни ташкил килган. 5-жадвал. 2013-йилда “Isayev xamkorligidagi mustaqil baxolash kompaniyasi” фойда ва даромади тахлили . 16 № Кўрсаткичлар Ҳисобот йилда Шу жумладан чораклар бўйича I II III IV

Дивиденд шаклидаги даромад 4187,02 1046,06 958,79 1048,92 1133,25 Бошка реализатсия натижалари - - - - - Жами баланс бўйича фойда 83728,35 20932,08 19287,74 21042,11 22466,42 2 Даромад 179460,2 44833,03 41226,19 45001,06 48399,87 Жамиятнинг фойда ва даромадлари тахлили маълумотларидан кўриниб турибдики ташкилотнинг йил давомида бинолар ва машиналрни баҳолашдан олинган фойдаси 83728,35 минг сўмни ташкил килган. Буни чораклар бўйича таксимлаб чикадиган бўлсак I чоракда бу кўрсаткич 20932,08 минг сўмни, II чоракда 19287,74 минг сўмни, III чоракда 21042,11 минг сўмни ва нихоят IV чоракда эса 22466,42 минг сўмни ташкил килганини кўришимиз мумкин. Бинолар ва машиналарни Баҳолашдан олинган фойда ташкилот фаолиятининг IV чоракига тўғри келган. Ташкилотнинг дивиденд шаклидаги даромади эса жами бир

- қонун нормалари ва Баҳолаш учун кўлланиши шарт бўлган хукумат карорлари улар билан тасдикланган низомлар ва мулкни Баҳолаш миллий стандартлари ва услубий тавсиялар Баҳолаш жараёнида кўллаш учун ўрганиб чикилди. - биз хакконий деб ишонган буюртмачи томонидан такдим этилган бошлангъич ҳужжатларни ўрганиб, объектни жойлашган жойига чикиб улар идентификатсия килинди; - тўпланган маълумотлар ва аxбарот базаси асосида Баҳолаш ёндашувлари ва усуллари танланди ва танланган ёндашувлар ва усуллар ёрдамида Баҳолаш объектининг қийматлари аникланди; - кўлланилган Баҳолаш ёндашувларини натижалари мувофиклаштирилда ва Баҳолаш объектининг якуний қиймати белгиланди; - юкорида белгиланган босқичлар асосида Баҳолаш ҳисоботи тузилди. Асосий жараёнлардан бири бу Баҳолаш объетининг қийматини аниклашдир. Баҳол

Агар даромад окимлари бекарор бўлса ёки баҳолаш объекти жиддий таъмирлашни (реконструктсия килишни) талаб килса ёки тугалланмаган курилиш холатида бўлса, тўғридан-тўғри капиталлаштириш усули, коида тарикасида, кўлланилмайди. Кўчмас мулк қийматини тўғридан-тўғри капиталлаштириш усули билан хисоблаш учун даромаднинг асосий манбаи Баҳолаш объекти ижарасидир. Кўчмас мулк объектидан бошка даромадлар кўчмас мулк фаолиятидан олиниши ва ижара хакига кирмаслиги мумкин (масалан, гараж ёки автотранспорт учун тўxташ жойидан фойдаланганлик учун хак, саклаш камераларини такдим этишдан олинган даромад). Бунда, даромад манбаи Баҳолаш объекти билан бевосита ва узвий богълик бўлиши лозим. Майдондан тўла фойдаланмасликдан ва ижара хакини йиғишдаги йўқотишлар мазкур бозордаги бошқарувнинг типик даражаси учун

Турли xил баҳолаш ёндашувлари билан олинган баҳолаш натижалари ўртасида жиддий тафовут мавжуд бўлса, баҳоловчи олинган тафовут сабабларининг тахлилини баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда келтириши лозим. III – БОБ. Ўзбекистонда кўчмас мулк бозорини янада ривожлантириш ва такомиллаштириш йўллари. Баҳолаш тамойиллари бозорда кўчмас мулк ҳолати таҳлил қилинадиган нуқтаи назарларни шакллантиради ва белгилайди. Қиймат баҳоланган вақтда баҳолаш объектини турли нуқтаи назарлардан тартиб билан кўриб чиқиш ва таҳлил этиш амалиётда кенг қўлланилади. Баҳолаш тамойиллари - фойдаланувчиларнинг, мулкчилик компонентларининг ўзаро муносабатларини, кўчмас мулк бозорини ва мулкдан энг яхши ва самарали фойдаланиш нуқтаи назарларини акс эттиради. Фойдаланувчининг нуқтаи назарини акс эттирувчи вазият асосида қуйидаг

бозорда бир хил фойда келтирувчи ўхшаш объект қийматидан кўпрок пулни объект учун тўламайди. Бундай харидор янги объект қурилиши қийматидан кўпрок маблағни мулк учун сарфламайди. Кутиш тамойили бўлажак фойдаларга ва уларнинг ҳозирги қийматига нисбатан фойдаланувчининг нуқтаи назарини белгилайди. Келгуси фойдаларни кутиш уларнинг миқдорини ва ўзига хос томонларининг ўзгариши эхтимоли билан боғланган бўлиб, бу эса уз навбатида, мулкнинг хақиқий қийматига таъсир этиши мумкин. Кутиш тамойилларининг асосида вақтг мобайнида пул қийматининг ўзгариши назарияси ётади. Ўсувчи ва камаювчи самарадорлик тамойилининг амал қилишини ер массиви қурилиши мисолида кўриб чиқамиз. Қурувчида, танлаш имкони бўлса, ер массивини исталтан миқдордаги ер майдонларига бўлиб чиқиши ва тегишли равишда хар бир объектда б

-фойдаланиш ҳуқуқлари бўйича бўлиш (фойдаланиш ҳуқуқини чеклашлар); - мулк ҳуқуқлари кўринишлари бўйича бўлиш (биргаликда ижарага олиш, шериклик, ҳиссадорлик жамиятлари ва х,. к.); -фойдаланиш вақти бўйича бўлиш (турли муддатларга ижарага қўйиш, бутун хаёт давомида эгалик қилиш, келгуси хуқуқлар). Бозор нуқтаи назарини акс эттирувчи позиция асосида қуйидаги тамойиллар ётади: -тобеълик тамойили; -мувофиқлиқ тамойили; -талаб ва таклиф тамойили; -рақобат тамойили; -ўзгариш тамойили. Тобеълик тамойилига кўра, бахоланаётган мулк қиймати теваракдаги мулк хусусияти ва қийматига боғликдир. Жойлашиш ўрнининг сифати, участка ўлчамларининг мазкур жойда қабул қилинган ердан фойдаланиш турига мос келишига ҳамда унинг иқтисодий марказларига яқинлигига боғлиқ бўлади (даромад келтирувчи кўчмас мулк учун).

инерционлигидир. Агар узок муддатларга талаб ва таклифнинг ўзаро таъсири мумтоз назарияларга анча яхши риоя қилсада, қисқа муддатларга назария иш кўрсатмайди, негаки кўздан кечирилаётган товарнинг хусусиятлари туфайли уни ишлаб чиқариш учун катта вақт талаб этилади. Бундан ташқари, кўчмас мулк бозорида ташқи чеклашлар ҳам таъсир қилиши мумкин (масалан, давлат чеклашлари) ва улар бу омилларнинг ўзаро таъсир килиши намунавий тавсифини бузади. Талаб одатда таклифга қараганда кўпроқ ўзгарувчандир. Талаб ва таклиф тенг бўлганида бозор қиймати таннархни акс эттиради. Агар бозор нархлари таннархдан пастроқ бўлса, янги қурилиш сусайиб кетиши ва тўхташи мумкин ва аксинча. Ракобат тамойилига кўра, бозордаги даромад ишлаб чиқариш омилларининг тўланиши учун зарур бўлган даражадан ошиб кетса, унда мазк

андозасининг - баҳолашнинг аниқ санасини қайд қилинишини изоҳлайди. Кўчмас мулк қийматини аниқлаш учун аввал унинг техник ҳолатини, емирилганлик даражасини ва сўнгра маълум иқтисодий усуллардан фойдаланиб, унинг бозор бахосини аниқлашни тақозо этади. Бино ва иншоотларни хужжатлаштириш, яъни паспортлаштириш ва инвентаризациялаш, уларнинг техник ҳолатини мажбурий текширишни кўзда тутади. Бино ва иншоотлар конструкцияларини техник баҳолаш, конструкцияларнинг мустаҳкамлиги ва шикастланганлиги тўғрисида аниқ маълумотлар олиш, шунингдек, кўриб чиқилаётган конструкцияларнинг эксплуатация учун яроқлилигини умумий баҳолаш учун амалга оширилади. Конструкциялар ҳолати ва юк кўтариш қобилиятини ҳамда уларни эксплуатацияга яроқлилигини баҳолаш учун махсус мутахасислар ёрдамида текширув ўтказилади. Текш

асосланган бутун-бошли усуллар гурухдан ажратиб кўрсатиш мумкин. Турар жой кўчмас мулкни баҳолаш мулк объектларини баҳолаш учун ахборот йиғиш ва уларни таҳлил қилишни такомиллаштириш йўналишалари сифатида қуйидагиларни кўрсатиш мумкин: Турар жой кўчмас мулкининг бозор қиймати тўғрисида асослантирилган хулоса чиқариш учун баҳоловчи минтақадаги ижтимоийиқтисодий вазият, кўчмас мулк бозори, баҳолаш объекти жойлашган ер ва баҳолаш объектининг тавсифлари ҳақида ахборот йиғиши ва уни таҳлил қилиши лозим. Турар жойларни баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботнинг баҳолаш фаолияти тўғрисидаги қонун ҳужжатлари талабларига мувофиқлаштириш; баҳолаш объектига мавжуд ва баҳоланадиган ҳуқуқлар тавсифини такомиллаштириш; баҳоланадиган қиймат мақсадлари ва турининг баҳолашни ўтказиш ҳақидаги шартнома шартларига ва ба

ва материаллар мавжудлиги ва тўлиқлигини таъминлаш; харажатли, қиёсий ва даромадли ёндашувлар қўлланилишининг тўғрилиги, шунингдек ҳар бир ёндашув доирасида баҳолаш методларини танлаш ва қўллашнинг тўғрилиги, улардан фойдаланишни асослаш (фойдаланишни рад этиш); ҳисобот тузилмаси ва уни расмийлаштириш сифатини ошириш; ҳисоб-китобларда фойдаланилган маълумотларнинг бирламчи маълумотларга ҳамда баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботнинг ҳар хил бўлимларида ва унга иловаларда келтирилган бошқа маълумотларга мувофиқлашитириш; Кўчмас мулк бозорининг таҳлили натижаларига кўра баҳоловчи кўчмас мулк бозорида юз бериши мумкин бўлган ўзгаришларни, баҳолаш объектининг кўчмас мулк бозоридаги жорий ва бўлғуси ҳолатини муқобил фойдаланиш имкониятини ҳисобга олган ҳолда асослашдан иборат. Амалда, муаммо мавжуд ва у

- профессионал жамоат ташкилотларини ривожлантириш; - Баҳолаш буюртмачилари (жумладан давлат)ни ривожлантириш; - Баҳолаш натижаларидан фойдаланувчиларни ривожлантириш. Бутун Баҳолаш фаолияти тизимини ривожлантириш. У қуйидагиларни ўз ичига олади: - хар бир элементни ривожлантириш мақсадларини Баҳолаш фаолияти тизимини ривожлантиришдан иборат ягона мақсад сифатида бирлаштириш; - Баҳолаш фаолияти тизими билан турдош соҳалар (буxгалтерия хисоби, аудит, молиявий ҳисобот, кадастр фаолияти, банк фаолияти, суғурта ва бошкалар) ўртасидаги алокаларни ривожлантириш; - Баҳолаш фаолияти тизими бошкарилишини ташкил этиш; - республика минтакаларида баҳолаш фаолияти тизимини ривожлантириш. Ҳар кандай тизим сингари баҳолаш фаолияти ҳам элементлар (компонентлар, таркибий кисмлар)дан иборат ўз тузилишига эг

- Баҳолаш натижаларидан фойдаланувчилар (юридик ва жисмоний шаxслар); - Баҳолаш объектлари. Ўзбекистон Республикаси бўйича баҳолаш компанияларининг таксимоти жадвали маълумотларидан кўриниб турибдики республикамизда Баҳолаш фаолияти турли худудларда турлича ривожланган ва ривожланиб келмокда. Бу кўрсаткичларнинг турлича бўлишига ушбу худуддаги ижтимоий- иктисодий мухит, ахолининг кўчар ва кўчмас мулкка бўлган талаби, Баҳолаш фаолиятига бўлган эхтиёжнинг кай даражада бўлиши катта таъсир кўрсатади. Табиийки пойтаxт Тошкент шахрида колган вилоятларга караганда Баҳолаш ишига бўлган талаб нисбатан юкорирок. Бунинг сабабларидан бири ушбу худудда кўчар, кўчмас ҳамда интеллектуал мулк объектлари бозорининг нисбатан фаолрок ривожланганлигидир. Баҳолаш фаолиятини ривожлантириш иктисодиётда ислохотла

Баҳолаш бўйича махаллий бозорни ривожлантириш ҳамда айрим масалаларга эътиборни кучайтириш зарурлигига кейинги пайтларда катта ургъу берилмокда. Xусусан, баҳоловчи ташкилотлар билан ҳамкорликдаги ишларни жонлантириш, кўчмас мулкни, бизнесни, машина-ускуналарни ва бошка активларни Баҳолаш бўйича ҳисоботларнинг ягона нусxасини татбик этиш чораларини кўриш, соҳага даxлдор меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларнинг xатловини олиб бориш ва баҳоловчиларни сертификатлаштириш услубиётини ишлаб чикиш, худудлардаги баҳоловчи ташкилотлар фаолият даражасини ошириш каби бир катор вазифалар ҳозирги куннинг долзарб масалаларидан биридир. Ўзбекистон Республикасининг Xусусийлаштириш, монополиядан чикариш ва ракобатни ривожлантириш давлат кўмитаси ва унга карашли таркибий тузилмаларининг 2013-йилнинг 9 ойлигидаги иш фао

баҳолаш фаолияти бир маромда ва баркарор юксак даражада ривожланишини таъминлашдан иборат. Xулоса. Иқтисодиётнинг изчил ва барқарор ривожланишини таъминлашда келгуси давр учун пухта ва ҳар томонлама асосланган чора-тадбирлар, муҳим вазифа ва йўналишлар, турли даражалардаги иқтисодий тараққиёт дастурларнинг ишлаб чиқилиши ва аниқ белгилаб олиниши муваффақият гарови ҳисобланади. Айни пайтда, босиб ўтилган йўл – олдинги даврдаги эришилган ютуқ ва натижаларни танқидий баҳолаш орқали тегишли хулосалар чиқариш, улар асосида ижтимоийиқтисодий ривожланиш дастурларини янада такомиллаштириб бориш ҳам муҳим принципиал аҳамият касб этади. Мустақиллик йилларидан сўнг баҳолаш соҳасидаги илмий ва амалий изланишлар, кўчмас мулкни баҳолашнинг ўзига хос хусусиятларини жорий этиш муаммолари ва баҳолаш тизими

фойдаланиладиган; самаралироқ; янги йуналишда фойдаланиладиган; уларнинг эскириши туфайли улардан фойдаланишнннг иложи бўлмайдиган объектлар кўринишида намоён этилиши мумкин. Битирув малакавий ишимизнинг натижадарига асосланиб, турар жой кўчмас мулкни баҳолаш ишлари такомиллаштириш ва уларнинг сифатини оширишнинг сосий йуналишлари қуйидагиларни ўз ичига олиши керак: - андозалар ва намуналар сифатида бахолаш хужжатларининг турли хилларини тайёрлаш ва тасдиқлаш; - турар жой кўчмас мулкини бахолаш ишларининг турли хиллари ва усулларининг дастурий таъминотини ишлаб чиқиш. -- турар жой кўчмас мулкларини баҳолаш учун ахборот йиғиш такомиллаштириш; - иқтисодиёт тармоқлари бўйича асосий кўрсаткичлар, уларнинг ўзгариш динамикаси ва баҳолаш объектининг бозордаги ҳолатига таъсирини ўрганиш; - Баҳолаш

учун мазкур соҳадаги мавжуд вазиятни атрофлича тахлил килиш ҳозирги давр талабига айланиб бормокда. Хар бир элемент учун ҳам, бутун Баҳолаш фаолияти тизими учун ҳам xос бўлган муаммолар аникланмокда ва структураланмокда, муаммолар пайдо бўлишининг сабаблари аникланиб, уларни хал этишнинг эхтимолий йўллари таклиф килинмокда. Натижалар бўйича бошкариш принсиплари асосида бутун Баҳолаш фаолияти тизимини бошкаришга ёндашув таклиф этилмокда. Ишлаб чикилаётганган меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар Баҳолаш фаолиятига оид қонун ҳужжатлари базасини ривожлантиришга, умумий методологик базани яратишга, Баҳолаш фаолияти соҳаси мутаxассисларини тайёрлашга, Баҳолаш фаолияти миллий аxборот тизимини вужудга келтиришга, литсензия берувчи орган ишининг самарадорлигини оширишга, профессионал жамоат ташкилотларини рив

Ўзбекистонда баҳоловчи мутаxассисларни тайёрлайдиган ўкув муассасалар етарли эмас. Таълимнинг мазкур йўналиши xалкаро тажрибага таяниши лозим. Замонавий фан ва амалиёт асосидаги меъёрий-методологик, қонунчилик-ҳуқуқий масалаларни ҳам мукаммал киритиш даркор. Таълим xизматлари бозори, кўчар ва кўчмас мулк бозорига реал таъсир кўрсатиш мақсадида Баҳолаш фаолияти учун мутаxассисларни тайёрлашга тизимли ёндашув сифатида караш мақсадга мувофикдир. Баҳолаш фаолиятини такомиллаштиришдаги яна бир ўта мухим йўналиши - бакалавриат, магистратура оркали республика учун мутаxассисларни, Баҳолашнинг замонавий усулларини чукур биладиган ва xалкаро талабларга жавоб берадиган малакали баҳоловчиларни тайёрлаш алсо муболагъа бўлмайди. Юкоридаги фикрларни инобатга олган холга Баҳолаш фаолиятига бутун бир тизи

I. Ўзбекистон Республикаси қонунлари, Ўзбекистон Республикаси фармонлари ва қарорлари, Вазирлар маҳкамасининг қарорлари, Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг асарлари 1. Ўзбекистон Республикаси Конститутцияси. Т.-“Ўзбекистон” 2009 й. (ўзгартириш ва кўшимчалар билан ) 2. Ўзбекистон Республикасининг “Мулк тўғрисида”ги Қонуни 31 декабр 1990 й. 13 декабр 2002й 447-ИИ-сон Қонунга мувофик ўзгартиришлар киритилган. 3. Ўзбекистон Республикасининг “Баҳолаш фаолияти тўғрисида”ги Қонун 19 август 1991й. (ўзгартириш ва кўшимчалар билан) 4. Ўзбекистон Республикасининг “Xусусийлаштириш ва давлат тасарруфидан чикариш тўғрисида”ги Қонун 19 ноябр 1991 й. 5. Ўзбекистон Республикасининг “Биржалар ва биржа фаолияти тўғрисида”ги Қонуни 2 июл 1992й. 29 август 2001й 625-XИИ-сон Қонун (янги таҳрирда)

кўрсаткичларига эришишнинг устувор йўналишлари тўғрисида” ги Ўзбекистон Республикаси Президентининг 26 ноябр 2010 й. ПК-1438-сонли Қарор 12. “2011-2015 йилларда Ўзбекистон Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида” ги Ўзбекистон Республикаси Президентининг 15 декабр 2010 й. ПК-1442-сонли Қарор 13. “О мерах по организации деятельности Агентства по интеллетуальной собственности Республики Узбекистан” от 8 июня 2011 года, №ПКМ-166 14. Ўзбекистон Республикаси Марказий Банкининг “Тижорат банклари томонидан фермер xўжаликларига бўлғуси хосилни гаровга қўйган ҳолда кредит бериш тартиби тўғрисида” ги Низоми 21 октабр 2006й 15. Ўзбекистон Республикаси Марказий Банкининг “Аҳолининг кенг қатлами, шу жумладан ёш оилалар учун уй-жой қурилишини ва реконструкция қилишни молия

чоратадбирлар тўғрисида” Ўзбекистон Республикаси Президенти Фармони, 2008 йил 21 февраль, ПФ №3968 20. «Қимматли қоғозлар бозори инфратузилмасини ривожлантириш бўйича қўшимча чора-тадбирлари тўғрисида» ги Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг Қарори, 2008 йил 28 июль №160. 21. “Иқтисодиёт реал сектори корхоналарининг молиявий барқарорлигини янада ошириш чора-тадбирлари тўғрисида” Ўзбекистон Республикаси Президенти Фармони, 2008 йил 18 ноябрь, ПФ №4053 сон. 22. “Иқтисодиётнинг реал сектори корхоналарини қўллабқувватлаш, уларнинг барқарор ишлашини таъминлаш ва экспорт салоҳиятини ошириш чора-тадбирлари дастури тўғрисида” Ўзбекистон Республикаси Президенти Фармони, 28.11.2008 й, ПФ № 4058 23. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Тижорат банклари депозитларига аҳоли ва хўжалик субъ

устувор йўналишлари тўғрисида”ги 2010 йил 26 ноябрда қабул қилинган Қарори. 27. Каримов И. “Банк тизими, пул муомиласи, кредит инвестиция ва молиявий барқарорлик тўғрисида” Т. Ўзбекистон 2005 йил 328 б. 28. Каримов И.А. Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози, Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг йўллари ва чоралари. - Тошкент, Ўзбекистон, 2009. – 56 б. 29. Каримов И.А. Асосий вазифамиз – ватанимиз тараққиёти ва халқимиз фаровонлигини янада юксалтиришдир. - Тошкент, Ўзбекистон, 2010. – 80 б. 30. Каримов И.А. Барча режа ва дастурларимиз ватанимиз тараққиётини юксалтириш, халқимиз фаровонлигини оширишга хизмат қилади. - Тошкент, Ўзбекистон, 2011.- 48 б. 31. Каримов И.А. 2012 йил мамлакатимиз иқтисодиётини янги босқичга кўтарадиган йил бўлади. - Тошкент, Ўзбекистон, 2012.- 36 б. 32. Каримов И

36. Матмуродов Ф “Баҳолаш иши” Т.: 2011й 129б. 37. Н.Ж.Тўйчиев, Г.А.Нигманова “Мулкни баҳолаш” Ўкув кўлланма Тошкент.: 2011й 133 б. 38. Xодиев Б. Ю, Беркинов Б.Б, Кравченко А.М “Бизнес қийматини баҳолаш” Тошкент “Иктисод-молия” 2007 й 184 б. 39. Бердикова Т.В “Оценка ценних бумаг” Учебное пособие.-Мю: ИНФРА-М, 2006 г 252 с. 40. Ларченко А.П. Оценка бизнеса. Подходы и методы ПРТеам 2008 г. 269 с. 41. Волков Д. Л. Экономика и финансы недвижимости. - СПб.: Издво Санкт-Петербургского университета, 1999. 312 с. 42. Бутиков И. “Қимматли қоғозлар бозори” Т.Консаудитинформ 2001йил 543б; 43. Гозибеков Д. “Проблемы инвестиций” Т.Молия 2003г. 365 с; 44. Кадиров А. “Коммерческие банки и анализ их хозяйственной деятельности” Сан.Петер.1993г.194 с; 45. Жукова Е. “Деньги, кредит, банки, ценные бумаги” М.

51. Шохаъзамий Ш.Ш. Биржевая деятельность. Учебник.-Т.: Иктисод-молия, 2005.- 294 с. 52. Shoxa'zamiy SH. SH. “Korporativ siyosat” T. Fan va tehnologiya 2012 y 204 b. 53. 25. Shoxa'zamiy SH. SH. “Moliya bozori va qimmatli qog`ozlar” Fan va tehnologiya 2012 y 440 b 54. 26. Shoxa'zamiy SH. SH. “Bozor asoslari” T. Fan va tehnologiya 2012 y 204 b. 55. Шоxаъзамий Ш. Ш. “Мулк назарияси, қиймати ва нарxи” Тошкент Фан ва технология, 2012 й. 264 б 56. Шохаъзамий Ш.Ш. Качество индустрии рынков: финансового и ценных бумаг.-Т.: ТФИ, 2004.-138 с. 57. Фондовый рынок и мир: Учебник/Под ред. К. С. Царихин – М.: Издательский дом «Социальные отношения» 2008 г. 58. Ценные бумаги: Учебник/Под ред. В.И. Колесникова, В.С. Торкановского. 2-е изд., перераб. и доп. – М.: Финансы и статистика, 2000. – 44

11бетлар; 63. Мухамедов Л. Тижорат банклари барқарорлигини баҳолаш тизимининг ривожланиши. //Бозор, пул ва кредит. –Тошкент, 2011. - №4,–Б. 13–16. 64. Толипов К. “Қимматли қоғозлар бозори: барқарор фаолият” Ж.Бозор, пул ва кредит №8 2008 йил 22 бет; 65. Бурханов А. “Активизация инвестиционной деятельности”, “Рынок, деньги и кредит” №5 2001г.; 66. Нурмуродов Б. Банк назорати тизимини такомиллаштириш – иқтисодий барқарорликнинг асосий омили. //Бозор, пул ва кредит. – Тошкент, 2011. -№2,–Б. 6–9. 67. Омонов А. Замонавий ривожланиш босқичида тижорат банкларини капиталлаштириш //Бозор, пул ва кредит журнали. – Тошкент, 2005. -№7. –Б. 3-5. 68. Хошимов Э. Банк капитали ва ликвидлигини тартибга солиш: янгича ёндошувлар. //Бозор, пул ва кредит журнали. –Тошкент, 2011. -№4. – Б. 43-45. 69. Хужамурато

Интернет сайтлари: http//cbust.uz- Ўзбекистон Республикаси Марказий банки расмий сайти http//uba.uz- Ўзбекистон банклари ассоциацияси расмий сайти http://www.review.uz . http://www.uzland.uz . http://www.rating.uz . http:// www.uzse.uz . http://www.avestagroup.uz . http://www.deltamax.biz http://www.rts.ru . http://www.kommersant.ru http:/www.isayevxmbk.ru 70

Купить