Ўзбекистон саноат корхоналарида иновацион-инвестицион фаолиятнинг ташкилий-иқтисодий механизмини такомиллаштириш

1ЎЗБЕКИСТОН САНОАТ КОРХОНАЛАРИДА ИНОВАЦИОН- ИНВЕСТИЦИОН ФАОЛИЯТНИНГ ТАШКИЛИЙ-ИҚТИСОДИЙ МЕХАНИЗМИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ 2 Жаҳондаги ривожланган мамлакатлар тажрибаси шуни кўрсатадики, Европа Иттифоқи ҳудудида 2020 йил якуни бўйича ИТТКИга инвестицияларнинг жалб қилиниши ЯИМга нисбатан 3 % ошириш белгиланган эди. Юнесконинг Статистика инстутути маълумотларига кўра фақат 6 мамлакат ЯИМнинг 3 % лик ҳажми кўпроқ инвестицияларни ИТТКИга жалб қилди ва улардан учтаси Европа Иттифоқи мамлакатлари: Дания, Финляндия ва Швеция Улардан фақат Япония (3,6 %) ва Исроил 4,1 % сезиларли даражада олдинда ҳисобланади. Global Innovation Indexнинг 2021 йилдаги рейтингига кўра, Швейцария 2021 йилда энг инновацион иқтисодиёт ҳисобланади. Ундан кейин Швеция, АҚШ, Буюк Британия ва Жанубий Корея Республикаси турибди. Бу эса инновацион-инвестицион фаолиятни ривожлантириш ҳамда рағбатлантириш механизмлари самарали амалга оширилаётган Мамлакатимизнинг кимё саноат тармоғида сўнгги йилларда амалга оширилаётган иқтисодий ислоҳотлардан кўзланган асосий мақсад соҳада инновацион тараққиётни жадаллаштириш, иқтисодий- молиявий хавфсизликни таъминлаш, инвестицион салоҳиятни янада оширишга қаратилгандир. 2022-2026 йилларга мулжалланган янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегиясида “миллий иқтисодиёт барқарорлигини таъминлаш cаноат махсулотларини ишлаб чиқариш хажмини 1.4 бараварга ошириш “ хусусан “...кимё ва газ кимёси сохаларини ривожлантириш ва табиий газни қайта ишлаш даражасини 8 фоиздан 20 фоизга етказиш оркали кимё саноатида 2 миллиард АКШ долларига тенг махсулот ишлаб чиқариш” мақсадлари муҳим вазифа сифатида белгиланган. 3ДИССЕРТАЦИЯ МАВЗУСИНИНГ ДОЛЗАРБЛИГИ 4“ Ўзкимёсаноат” акциядорлик жамияти корхонасининг инновацион- инвестицион ташкилий-иқтисодий механизмини такомиллаштириш бўйича илмий таклиф ва амaлий тaвcиялaрни ишлaб чиқишдан иборат.ИЛМИЙ-ТАДҚИҚОТ ИШИНИНГ МАҚСАДИ Тадқиқотнинг объекти Тадқиқотнинг предметиИЛМИЙ-ТАДҚИҚОТ ИШИНИНГ ОБЪЕКТИ ВА ПРЕДМЕТИ Ўзбекистон Республикасини кимё саноатида етакчи бўлган “Ўзкимёсаноат” АЖнинг инновацион-инвестицион фаолиятини хамда ташкилий-иқтисодий механизмини самарали ривожлантириш ҳиcoблaнaди. “ Ўзкимёсаноат” АЖнинг инновацион- инвестицион фаолиятни самарали ривожлантириш жараёнида вужудга келадиган ташкилий-иқтисодий механизмларнинг ўзаро йиғиндисидан иборат. 5 08 1E2A 08 30 06 62 3 “ Ўзкимёсаноат” акциядорлик жамиятида инновацион-инвестицион фаолиятни амалга ошириш эталон кўрсаткичлар динамикасини таҳлил этиш; рақамли иқтиcoдиётни шaкллaнтириш шaрoитидa кимё саноати иннoвaциoн- инвестицион фаолиятини ривoжлaнтиришга дoир мaвжуд илмий ва услубий ёндaшувлaрни тaҳлил қилиш; саноат корхоналарида, жумладан “Ўзкимёсаноат” акциядорлик жамиятининг инновацион-инвестицион фаолиятини ҳамда уни самарали ривожланишга таъсир этувчи омиллари ва ўзига хос хусусиятларини куриб чикиш; иннoвaциoн иқтиcoдиётни шaкллaнтириш шaрoитидa caнoaт кoрxoнaлaри, хусусан “Ўзкимёсаноат” акциядорлик жамияти давлат томонидан инвестиция қилинган инновацион лойиҳаларнинг кўринишларини тacнифлaшни aмaлгa oшириш; глобаллашув шароитида caнoaт кoрxoнaлaрида жумладан “Ўзкимёсаноат” акциядорлик жамиятид Тадқиқотнинг илмий янгилиги Кимё саноатидаги ишлаб чиқариш корхоналарининг инновацион салоҳиятини рағбатлантиришда янги турдаги поливинил хлорид асосидаги маҳсулотларни тижоратлаштиришдан олинган фойданинг беш фоизини мазкур салоҳиятни мустаҳкамлашга йўналтириш асосланган 7108 46 “ Шунга кура Ўзкимёсаноат” АЖ корхоналарининг моддий-техник базани купайтириш механизмни самарали фаолият курсатишига имкон берадиган саноат тармогида амалга оширилаётган инновацион-инвестицион лойихаларни молиялаштириш механизмини такомиллаштириш ривожлантириш т қилинган 8 Биринчи илмий янгиликнинг амалиётга жорий этилиши Мазкур таклифнинг жорий қилиниши натижасида “Ўзкимёсаноат” АЖнинг инновацион-инвестцион моддий-техник базасини мустаҳкамлаш ва 2021 йилда моддий техник базанинг қарийб 4 баробарга ёки бўлмаса 1 459 571 минг сўмга ошириш имкoнини бергaн “ Ўзкимёсаноат” АЖнинг 2022-йил “01” июль № 01-3240- сонли маълумотнома 903 3C “ Ўзкимёсаноат” АЖда барқарорлаштирувчи бирикмаларга асосланган қишлоқ хўжалиги тармоғида маҳсулот ишлаб чиқарувчилар учун минерал ўғитлардан фойдаланишнинг ҳажмларини иқтисодий томондан назорат қилувчи бўлим ташкил қилиш таклиф этилган 10Тадқиқотнинг илмий янгилиги 201 33 11Ўзкимёсаноат” АЖда инновацион фаолиятнинг ҳаётийлик цикли схемаси Инновацион-инвестицион фаолиятини ривожлантириш стратегияларининг турлари “ ЎЗКИМЁСАНОАТ” АЖНИ ИННОВАЦИОН- ИНВЕСТИЦИОН РИВОЖЛАНТИРИШ СТРАТЕГИЯЛАРИ Узлуксиз стратегиялар Фундаментал стратегиялар (1,2,4,8) Оралиқ стратегиялар (10,12,14) Ишлаб чиқариш стратегиялари (9,13,15,16)Узлукли стратегиялар (3,5,6,7,11) 12 Инновацион маҳсулотнинг ҳаёт цикли модели 13 14“ Ўзкимёсаноат” АЖнинг миссиясиии ишлаб чиқиш “ Ўзкимёсаноат” АЖнинг ҳаётийлик циклини аниқлаш “ Ўзкимёсаноат” АЖнинг инновацион- инвестицион фаолияти вазифаларини шакллантириш “ Ўзкимёсаноат” АЖга таъсир қилувчи ички омилларни тахлил қилиш ва баҳолаш “ Ўзкимёсаноат” АЖга таъсир қилувчи ташқи омилларни тахлил қилиш ва баҳолаш “ ЎЗКИМЁСАНОАТ” АЖНИНГ ИННОВАЦИОН-ИНВЕСТИЦИОН ФАОЛИЯТИНИНГ ЙЎНАЛИШЛАРИНИ ТАНЛАШ Фаол қайта қуриш (бошқарув, маҳсулот ва технологик инновацияларни амалга ошириш) Пассив қайта қуриш (маркетинг инновациялари ребрендинг, янги бозорларга чиқишни амалга ошириш) “ ЎЗКИМЁСАНОАТ” АЖНИНГ ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ СТРАТЕГИЯСИНИНГ ЙЎНАЛИШИНИ ТАНЛАШ ИТТКИ стратегиялари Инновацияларни амалга ошириш стратегиялари “ Ўзкимёсаноат” АЖга керакли инвестициялар ҳажмини аниқлаш “ Ўзкимёсаноа Иккинчи илмий янгиликнинг амалиётга тадбиқ этилиши Мазкур таклифнинг амалиётга қўлланиши натижасида“Ўзкимёсанот” АЖнинг бошқарув харажатларини ўртача 7,5 % гача қисқартириш ва қарийб 1 128 154 минг сўм иқтисод қилишга ҳамда 15 минг тонна қўшимча минерал ўғитни ишлаб чиқаришга замин яратган “ Ўзкимёсаноат” АЖнинг 2022-йил “01” июль № 01-3240- сонли маълумотнома06 К имёвий маҳсулотларни сотиб олувчи корхоналар учун тўловга лаёқатлилик қобилиятини (Т қ >1) белгилаш, мазкур тармоқлардаги корхоналарнинг имкониятларини аниқлаш ва улар учун тўловларни амалга оширишдаги чегаравий муддатларни (М>12) белгилаш асосидаги ёндашув таклиф этилган 16Тадқиқотнинг илмий янгилиги 301 3A Инновацион-инвестицион фаолиятни баҳолашдаги эталон кўрсаткичлар 17Кўрсаткичлар Ўлчов бирлиги 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 Инновацион- инвестицияларни ўзлаштириш (амалдаги нархларда) млн. долл. 222,9 328,6 311,4 467,0 602,8 388,9 139,9 Инновацион инвестицияларни ўзлаштириш (режа) млн. долл. 181,1 208,2 255,8 380,6 559,4 381,2 139,8 Саноат маҳсулоти ҳажми (амалдаги нархларда) млрд. сўм 2194,3 2 329,0 2 743,7 4 179,7 6 298,0 7 305,9 11042,4 Саноат маҳсулоти ҳажми (режа) млрд. сўм 2323,1 2 441,6 2 675,3 4 042,3 6 961,4 7 753,5 9969,8 Жами минерал ўғитлар (соф холда) минг тонна, соф ҳолда 1234,4 1 225,7 1 141,9 1 170,8 1 211,4 1 180,8 1510,5 Жами минерал ўғитлар (режа) 1287,5 1 313,5 1 235,3 1 235,0 1 270,7 1 296,5 1454,8 азотли ўғитлар 942,72 944,7 854,8 848,0 896,9 85 Асосий кўрсаткичлар бўйича солиштирма оғирликлар 18Кўрсаткичлар Ўлчов бирлиги Солиштирма оғирлиги (%) Инновацион инвестицияларни ўзлаштириш млн. долл. 20 Саноат маҳсулоти ҳажми млрд. сўм 20 Жами минерал ўғитлар минг тонна 15 азотли ўғитлар 10 фосфорли ўғитлар 10 калийли ўғитлар 10 соф фойда млрд. сўм 15 Прогноз қийматларга нисбатан ҳақиқий қийматлар нисбати кўрсаткичлари 19Кўрсаткичлар Ўлчов бирлиги 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 Инновацион- инвестицияларни ўзлаштириш млн. долл. 1,23 1,58 1,22 1,23 1,08 1,02 1,00 Саноат маҳсулоти ҳажми (амалдаги нархларда) млрд. сўм 0,94 0,95 1,03 1,03 0,90 0,94 1,11 Жами минерал ўғитлар (соф холда) минг тонна, соф ҳолда 0,96 0,93 0,92 0,95 0,95 0,91 1,04 азотли ўғитлар 0,98 0,98 0,94 0,93 0,98 0,90 1,06 фосфорли ўғитлар 0,93 0,94 0,74 1,02 0,70 0,81 1,05 калийли ўғитлар 0,85 0,69 1,00 0,97 1,06 1,00 0,91 соф фойда млрд. сўм 1,90 3,78 0,30 5,48 0,49 0,99 0,10 Ўртача якуний эталон қиймат келтирилган натижалар 20Кўрсаткичлар Ўлчов бирлиги 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 Ўртача якуний эталон қиймат Инновацион- инвестицияларни ўзлаштириш млн.долл. 0,04 0,05 0,03 0,04 0,03 0,03 0,03 0,03 Саноат маҳсулоти ҳажми млрд.сўм 0,03 0,03 0,03 0,03 0,03 0,03 0,03 0,03 Жами минерал ўғитлар минг тонна, соф ҳолда 0,02 0,02 0,02 0,02 0,02 0,02 0,02 0,02 азотли ўғитлар 0,01 0,01 0,01 0,01 0,01 0,01 0,02 0,01 фосфорли ўғитлар 0,01 0,01 0,01 0,01 0,01 0,01 0,02 0,01 калийли ўғитлар 0,01 0,01 0,01 0,01 0,02 0,01 0,01 0,01 соф фойда млрд.сўм 0,04 0,08 0,01 0,12 0,02 0,19 0,04 0,07 ЖАМИ 0,16 0,21 0,13 0,24 0,14 0,31 0,16 0,19 Учинчи илмий янгиликнинг амалиётга тадбиқ этилиши Мазкур таклифнинг амалиётга қўлланиши натижасида “Ўзкимёсаноат” АЖнинг инновацион- инвестицион фаолиятида эталон қийматдан фойдаланиш ва уни юқори даражага олиб чиқишда иқтисодий самарага эришиш учун 0,31 пунктга ошириш зарурлиги аниқланган “ Ўзкимёсаноат” АЖнинг 2022-йил “01” июль № 01-3240- сонли маълумотнома4237 “ Ўзкимёсаноат ” АЖдаги саноат маҳсулоти ҳажмининг ривожланиш йўналишларини белгилашда кимё соҳасига йўналтирилган маблағларни ўзлаштириш, маҳсулотларни маҳаллийлаштириш ва экспорт ҳажмининг ўзгаришидаги таъсири асосида 2022-2030 йилларга мўлжалланган прогноз кўрсаткичлари ишлаб чиқилган. 22Тадқиқотнинг илмий янгилиги 401 45 23№ Кўрсаткич номи Тренд модель кўриниши R 2 F-ҳисоб t-ҳисоб 1 Инновацион-инвестицияларни ўзлаштириш ҳажми, ( Х 1 ) X 1 =210,43+0,67517·t 0,6307 31,67 3,5628 2 Маҳаллийлаштирилган маҳсулотлар ҳажми, (Х 2 ) X 2 =-149,5494+81,2569·t 0,8093 42,4419 6,5147 3 Экспорт қилинаётган маҳсулотлар ҳажми, (Х 3 ) X 3 =74,5403+5,9109·t 0,7087 44,6621 2,1133“ Ўзкимёсаноат” АЖ саноат маҳсулотига таъсир этувчи омиллар бўйича ҳисобланган тренд моделлар Ўзкимёсаноат” АЖнинг саноат маҳсулоти бўйича ҳисобланган кўп омилли эконометрик модель параметрлари Variable Coefficient Std. Error t-Statistic Prob. X1 8.131425 2.426902 3.350537 0.0101 X2 3.756979 0.451434 8.322329 0.0000 X3 21.23075 5.696600 3.726915 0.0058 C -2512.355 969.0876 -2.592495 0.0320 R-squared 0.961176 Mean dependent var 2825.226 Adjusted R-squared 0.946618 S.D. dependent var 1587.483 S.E. ofregression 366.7820 Akaike info criterion 14.90861 Sumsquaredresid 1076232. Schwarzcriterion 15.07025 Loglikelihood -85.45168 Hannan-Quinn criter. 14.84877 F-statistic 66.02019 Durbin-Watson stat 2.128951 Prob(F-statistic) 0.000006 24Dependent Variable: Y Method: Least Squares Sample: 2016S1 2021S2 Included observations: 12 Ўзкимёсаноат” АЖнинг саноат маҳсулоти ва унга таъсир этувчи кўрсаткичларнинг прогноз ҳисоб-китоблари қийматлар Йиллар Саноат маҳсулоти ҳажми, млрд. сўм, Y Инвестицияларни ўзлаштириш, млрд. сўм, X 1 Маҳаллийлаштирилган маҳсулот, млрд. сўм, X 2 Экспорт ҳажми, млрд. сўм, X 3 2016 2333,07 328,55 317,23 196,8 2017 2743,74 311,40 166,47 227,6 2018 4179,67 466,98 136,02 185,4 2019 6297,97 602,77 806,32 174,9 2020 7305,89 388,90 1342,61 188,9 2021 11042,37 139,90 1774,80 382,0 2022 11758,16 382,54 1894,84 308,68 2023 14087,20 457,05 2219,87 332,32 2024 15848,28 461,72 2544,90 355,96 2025 17609,35 466,39 2869,93 379,61 2026 19370,43 471,06 3194,95 403,25 2027 21131,50 475,73 3519,98 426,90 2028 22892,58 480,40 3845,01 450,54 2029 24653,65 485,07 4170,04 474,18 2030 26414,73 489,74 4495,07 497,83 25 262015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 20310.005000.0010000.0015000.0020000.0025000.0030000.0035000.002333.07 2743.74 4179.67 6297.97 7305.89 11042.37 11758.16 14087.20 15848.28 17609.35 19370.43 21131.50 22892.58 24653.65 26414.73 Саноат маҳсулоти ҳажми, млрд. сўм, Y“ Ўзкимёсаноат” АЖ саноат маҳсулоти ҳажмининг 2016-2022 йиллардаги динамикаси ва 2023-2030 йилларга прогноз қийматлари Ўзкимёсаноат” АЖ корхоналари томонидан ўзлаштирилган инновацион инвестицияларнинг 2016-2022 йиллардаги динамикаси ва 2023-2030 йилларга прогноз қийматлари 27 “ Ўзкимёсаноат” АЖ корхоналарида ишлаб чиқарилган маҳаллийлаштирилган маҳсулотларнинг 2016-2022 йиллардаги динамикаси ва 2023-2030 йилларга прогноз қийматлари 282015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 20310.001000.002000.003000.004000.005000.00317.23 166.47 136.02 806.32 1342.61 1774.80 1894.84 2219.87 2544.90 2869.93 3194.95 3519.98 3845.01 4170.04 4495.07 Маҳаллийлаштирилган маҳсулот, млрд. cўм, X2 “ Ўзкимёсаноат” АЖ корхоналари томонидан экспорт қилинган маҳсулотларнинг 2016-2022 йиллардаги динамикаси ва 2023-2030 йилларга прогноз қийматлари 292016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 20300.0100.0200.0300.0400.0500.0600.0 196.8 227.6 185.4 174.9 188.9 382.0 308.7 332.3 356.0 379.6 403.3 426.9 450.5 474.2 497.8 Экспорт ҳажми, млрд. cўм, X3 Ўзкимёсаноат” АЖ корхоналари томонидан ишлаб чиқарилган минерал ўғитларнинг 2016-2022 йиллардаги динамикаси ва 2023-2030 йилларга прогноз қийматлари Йиллар Азотли ўғитлар, минг тонна Фосфорли ўғитлар, минг тонна Калийли ўғитлар, минг тонна 2016 944,66 142,99 138,05 2017 854,81 119,09 168,00 2018 847,98 140,38 182,41 2019 896,94 115,35 199,11 2020 859,18 111,59 210,00 2021 1173,20 139,90 197,40 2022 1049,94 121,92 226,44 2023* 1084,36 120,12 239,00 2024* 1118,78 118,32 251,55 2025* 1153,21 116,52 264,11 2026* 1187,63 114,72 276,67 2027* 1222,05 112,92 289,22 2028* 1256,47 111,13 301,78 2029* 1290,90 109,33 314,34 2030* 1325,32 107,53 326,89 30 Тўртинчи илмий янгиликнинг амалиётга тадбиқ этилиши Мазкур таклифнинг амалиётга қўлланиши натижасида корхонанинг саноат маҳсулоти ҳажми 2030 йилга келиб 2021 йилга нисбатан 2,4 баробарга ортиши илмий асосланган. “ Ўзкимёсаноат” АЖнинг 2022-йил “01” июль № 01-3240-сонли маълумотнома082E23 32ХУЛОСА ВА ТАКЛИФЛАР 1. Хорижий ва маҳаллий олимларнинг фикрларидан келиб чиқиб инновацион-инвестицион фаолиятга муаллиф таърифи ишлаб чиқилди. Унга кўра, инновацион-инвестицион фаолият янгиликларни амалга ошириш мақсадида инвестициялардан фойдаланиб кўзлаб қилинган барча илмий, ижтимиой- иқтисодий, технологик, ташкилий, молиявий, тижорат, маркетинг харакатлардир. 2.Ўзбекистон Global Innovation Index рейтингида 2021 йил якуни бўйича 86 ўринни эгаллади, бу ўз навбатида 2020 йилга нисбатан 7 поғонага кўтарилиш билан изоҳлаш мумкин. Албатта Ўзбекистон 2030 йилга келиб Global Innovation Index рейтингида кучли 50 талик давлатлар қаторига киришни мақсад сифатида қўйган ҳамда “Ўзбекистонни инновацион ривожланиш стратегияси”нинг асосий йўналиши қилиб белгиланганлиги келтириб ўтилган. 3.“Ўзкимёсан 33булиб мукаммал эришиш лозим бўлган қийматларда қарийб 81 пунктга паст бўлган. Буни келажакда бартараф этиш учун АЖнинг инновацион-инвестицион стратегиясининг концептуал асоси ёки моделини тубдан таҳлил қилиб чиқиш зарур. 6. С.E.Шкуратов ва Д.И.Деминнинг ёндашувини тахлил қилиш натижасида “Ўзкимёсаноат” АЖнинг инновацион-инвестицион фаолиятини ривожлантириш стратегиясининг 16 та кўриниши мавжудлиги асослаб берилди. Шу билан бирга “Инновацион маҳсулотнинг ҳаёт цикли модели” замонавий иқтисодий шароитларга мослаб такомиллаштирилди. 7. Ўзкимёсаноат” АЖнинг инновацион-инвестицион фаолиятини ривожлантириш стратегиясини аниқлашнинг концептуал модели илмий асосланди. Ушбу концептуал моделни амалиётга жорий қилиш асосида бошқарув харажатларини ўртача 7,5%гача қисқартириш имкони пайдо бўлди. Бунин ЭЪТИБОРИНГИЗ УЧУН РАХМАТ! 34