Ўзбекистонда совет хукумати томониданидан динга муносабат масаласида юритилган сиёсат - Основы культурологии - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	84.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	20 Февраль 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Основы культурологии

Ўзбекистонда совет хукумати томониданидан динга муносабат масаласида юритилган сиёсат

Купить

Ўзбекистонда совет хукумати томониданидан динга муносабат масаласида юритилган си ё сат Мундарижа Кириш 1. Шўро ҳукуматининг ислом динига муносабати6 2. Диний маънавий қадрятларга нисбатан юритилган шўро сиѐсати 3. Атеистик қарашларнинг жамиятда кучайтирилиши 4. борилган сиѐсат оқибатлари Хулоса Фойдаланилган адабиѐтлар рўйхати

Кириш. Мавзунинг долзарблиги. Ўзбекистон Республикаси ўз мустақиллигига эришгач, маънавий-марифий ҳаѐтда ижобий туб бурилиш юз берди. Жумладан, ўзбек халқининг бой давлатчилик тарихи унинг моддий ва манавий меросини ўрганишга алоҳида эътибор қаратилди. Республикамиз Президенти И.А. К а римов ўзининг “Тарихий хотирасиз келажак йўқ” номли асарида Ўзбекистон тарихчилари олдига бир қатор илмий назарий ва амалий долзарб муаммоларин тадқиқ этиш вазифасини қўйган эди. 1 Ўзбекисон тарихининг кейинги йилларида илмий тадқиқот абъекти сифатида кенг ўрганилаѐтган тадқиқ этилаѐтган даврларидан бири бу Совет даври тарихидир. Бугунги кунда бу давр тарихини ўрганишда чуқур илмий тахлил ва тарихийликка асосланган объектив илмий тадқиқотни олиб бориш ва илмий хулосалар чиқариш тарихий тадқиқотларнинг энг му

Курс иши мавзусининг ўрганилиш даражаси. Курс ишида ўрганилаѐтган масала бўйича ва умуман совет даври тарихининг тадқиқотлари борасида ўша даврларнинг ўзида ва айниқса мустақиллик йиллрида бугунги кунгача бир қатор илмий асарлар ҳамда мақолалар ѐзилган. Президентимиз И.А. Каримовнинг бир қатор асарлари жумладан, “Тарихий хотирасиз келажак йўқ” 2 , “Юксак маънавият – енгилмас куч” 3 , “Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида” 4 каби асарларида ҳам курс ишида кўтарилган муаммо бўйича бир қатор фикрлар билдирилган. Бу даврда яратилган асарлар ва тадқиқотларнинг барчаси курс ишида қўйилган муаммонинг ечилишга айнан йўналтирилмаган бўлса-да, уларга совет ҳукуматининг дин соҳасида юритган сиѐсатнинг айрим жихатлари ѐритиб берилган. Бундай адабиѐтлар қаторида Н.Мухитдиновнинг “Кремльда ўтган

 Диний - маънавий қадриятларга нисбатан шўролар сиѐсатининг моҳиятини очиб бериш;  Атеистик қарашларнинг жамиятда кучайтирилиши ва унинг оқибатларини кўрсатиб бериш;  Совет рм ҳукумати томонидан динга нисбатан олиб борилган сиѐсат оқибатларини кўрсатиб бериш;  Мавзу юзасидан умумий хулосалар чиқариш. Курс ишининг назарий-методологик асослари. Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А. Каримовнинг “Тарихий хотирасиз келажак йўқ”, “Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида” каби асарлари, Ўзбекистонда тарих фани олдида турган долзарб муаммо ва вазифалар ҳақидаги хулоса ва тавсиялар ҳамда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг “Ўзбекистоннинг янги тарихини яратиш тўғрисида”ги 1996 йил 16-декабрдаги ва Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Тарих институти фаолиятини такомиллаштир

1. Шўро ҳукуматининг ислом динига муносабати. Шўро ҳукумати ва Компартия Туркистонда октабрь ҳарбий тўнтаришини амалга оширган биринчи кунлардан бошлабоқ халқимизнинг миллий, диний, урф-одатларини, қадрятларини камситиб, поймол қилиш йўлини тутди. Бунинг моҳияти бугунги кунда ҳар биримиз тушунамиз албатта. Чунки, қизил мустамлакачилар халқимизни миллий ва диний маънавиятини ўзгартирмасдан туриб, онгини бутунлай ўзгача руҳда тарбияламасдан туриб, бу ўлкада узоқ муддат ҳукмронлик қила олмаслигини яҳши билар эдилар. Ҳар қандай ижтимоий тузум мактаб-маъориф, илм-фан ва шу каби муҳим соха вазифаларни ҳал этмасдан истиқбол сари кўз тиколмаслиги аѐндир. Шу сабабдан совет ҳукмати мутасаддилар ҳам бу масаларга аҳамият берар эканлар, аввало, уларни ўз синфий манфаатлардан келиб чиқиб ҳал этишга инти

сурилди. Шу ўринда савол туғилади, бу қонун қарорлар амалда ҳаѐтга тадбиқ этилганми? Биз тарихдан биламизки, албатта бу қонунлар ўрнида, амалда мутлақо бошқа қонунлар ҳукмронлик қилди. Жумладан, 1925 йил бошила Л.М Каганович имзоси билан жойларда “диний ташкилотлар бирдан бир легал ҳаракат қилаѐтган ва оммага таъсир кўрсатувчи аксилинқилобий кучдир”, 9 деган директива юборилди. Жойлардаги большевистик ташкилотлар учун ушбу ҳужжат дин ва диндорларга муносабат учун бирдан бир асос бўлди. Шўро ҳукумати ва компартия “дин-халқ учун афюндир” деган ғоя амал қилди. Шўролар ислом динига бўлган муносабатида қуйдаги холатларни кўришимиз мумкин: диндорлар таъқиб ва таъзийқ остига олинади, диний маъзмундаги китоблар “реаксион” деб эълон қилинади. Қолаверса, диний китобларни йўқотиш баҳонасида араб алфа

Девонбеги хонасида Бухоро шаҳар музейи бўлими жойлашди. Масжиди Колондан ғалла омбори сифатида фойдаланганлар, қўшмадрасада пахта сақланган экан. Худди ўша 1935 йилги маълумотларида таъкидлашича Мири Араб мадрасаси, Боховуддин Нақшбанд мозори ҳамда масжиди ва бошқалар диний марказлар сифатида қоралаб келинган. 1938 йилда Бешкентга антиқа “тарихий воқеа” рўй берди. Шу куни партия ва ижроия қўмиталарининг қўшма ҳайъати мажлиси бўлади. Унда Маманазаров, Жамак, Отабоев, Жовлиев, Аслонова, Дорошенко, Шохобитдиновлар қатнашган. 11 Қўшма ҳайат “Касби қишлоқ шўросидаги кўхна масжид ҳақида” ги масалани кўриб чиқади: “...Қишлоқдаги майдонда фойдаланмай хароб бўлиб кетган масжид Сталин номли жамоа хўжалиги аъзоларининг зўрлиги билан масжиднинг керакли ғиштларини олиниб, бошқа керали жойга харслансин

қариндошларим бу дамларни менга айтишмаганди. Сабаби шундаки, агар бу гапларни билганимда қаердадир ѐзишим муқаррар эди. Шўро сиѐсати эса “халқ душманларига” алоқадор бўлган одамни кўкартирмаслиги аниқ эди” 13 Бундан кўриниб турибдики, ўша даврда ота-боболаримиз тўғрисида, қариндошларимиз тўғрисида маълумотга эга бўлолмаганмиз. Шўро сиѐсати, қариндошлардан биронтасини “халқ душмани” деб элон қилса, фарзандлари, қариндошлари ўша инсон узоқлашишга мажбур бўлганлар. Натижада хатто фарзандлар бора-бора ўз ота-боболари ким эканлигинии ҳам билмай ўтишлари кузатилди. Ўткир Хошимов шўро сиѐсатини қоралаган холда, унинг халққа ўтказган қаттиқ зулмини таъкидлаган холда яна шундай ѐзади. “...фуқоролар уриши йиллари Бекларбеги олдида одамларни тўплаб, уларнинг дилига вахима солиш учун “намунали қилиб”

12 йўқотмаганлиги сабаби миллий, диний урф-одатларимиз шу кунгача йўқотмасдан яшаб келмоқда. 2. Диний маънавий қадрятларга нисбатан юритилган шўро сиѐсати. Шўро ҳукумати томонидан турли хил сиѐсатларнинг барчаси қайсидир маънода динга, динни сиқишга, мусулмон аҳолига қаратилган эди. Россия империясининг инқилобидан аввалги мусулмон руҳонийлари, нафақат мусулмон халқларининг олий, диний рахбари эди, балки улар уюшган миллий –сиѐсий куч ҳам эдиларки, рус ҳукумати бу билан ҳисоблашар эди. Россия империяси мусулмон руҳонийларининг ўз халқлари тарихи олдидаги буюк ҳизматлари шунда эдики, улар диндошлари онгига тушунчани сингдиришар – ирқи, тили ва ҳудудларига қарамай, барча мусулмон ягона руҳий, тарихий ва ижтимоий бирликдир. Улар иймон ва қисмат ила ўзаро бирлашганлар. Шуниси қизиқки, машҳур с

1 1 ислом учун Узун Хожи “Шимолий Кавказ амирлиги” номи билан бу давлатни эълон қилди. 15 1917 йил ноябрь –декабрида Туркистон халқларининг биринчи фавқулодда қурултойи Туркистонда шариат асосида муҳторият талаб қилди ва Қўқон мухторияти барпо этилишини эълон қилди. 18 Бўлғуси “ислом армияси” (бошчилик) ўзаги сифатида мусулмон қўшинлари тузила бошланди. Бироқ мусулмон халқлар ўзларининг тўла миллий мустақиликларини ва Россия таркибидан чиқишларини ҳокимятни большевиклар босиб олгач эълон қилдилар. Большевиклар ҳокимият илинжида юрганда ва уни қўлга киритган дастлабки ишларида мусулмонлар масаласида ўта эхтиѐткорлик ва ошкоралик билан иш кўрдилар. Масаланинг буткул мураккаблиги ва уни ечиш учун қайишқоқ усуллар зарурлигини ҳисобга олиб, мусулмонлар масаласини большевиклар икки қисмга бўлдил

12 ҳукуматининг обрўйини қайтарди. Большевикларнинг айѐрона усулини мусулмонлар ҳали англамас эди, бу усул мева берди. Бунинг устига большевиклар мусулмон минтақаларида комунизм ва шариат қарама-қарши эма, бир-бирига мосдир, деб ташвиқот қила бошладилар. Шунинг учун ўша пайтда мусулмон руҳонийларининг бир қисми: “шариат совет ҳукумати учун!” деган шиорни олға сурди. Сталин 1921 йилда Доғистон ва Тверь вилоятлари халқларининг қурултойларига “совет шариатчилари” шиорини ошкора қувватлаганда айнан ана шу “совет шариатчилари” харакатини назарда тутган эди. (Туркистонда Бобохон, Татаристонда Расулов, Доғистонда Трко Хожи, Чеченияда Али Минтоев ва Суғойиб мулло ана шу ҳаракатнинг машҳур мафкурачилари эдилар. 17 18 ) мусулмон халқларининг сиѐсий ва диний ишларига оммавий рахбарлик қилиш учун милл

1 1 Қолаверса, Шерали Лапин 1917 йил 18 ноябрда советларнинг 3-ўлка съездида мусулмонлар кенгашини резолюциясини эълон қилади. 21 Шунда Шерали Лапин айтадики, “мусулмон совет ҳукумати томонидан эълон қилинган миллатларнинг ўз тақдирини ўзи белгилаш тамойилига асосланиб, ўзларига бутун ҳокимятни топширишларини талаб қилишлари ҳам мумкин эди, лекин улар “келгинди элементлар”, вакилларининг ҳокимятга қатнашишига йўл қўйиб, уларга ѐн бермоқдалар” 22 Провардида Шерали Лапин бундай дейди: “Мусулмонларнинг тутган йўли мустақил йўлдир, бу йўлни уларга Қуръон ва шариат қоидалари кўрсатиб берган. Шунинг учун улар рус сиѐсий партияларидан бирортасига ҳам қўшила олмайдилар, лекин барча халқ ташкилотларига таяниб, Таъсис мажлисига олиб келадиган ҳокимятни қўллаб қуватлайдилар, мусулмонлар рус инқилобин

12 муллаларига тамоман ишонадилар”. 23 24 Ленин ислом қўрғонини олисдан ва зимдан йиқитишни маслаҳат беради. Большевиклар томонидан олиб борилган айѐрона тадбирлар, большевикларга қарши бош кўтарган исѐнчиларнинг ичидан анча мусулмон руҳони йўлларни ва кўпчилик халқни советлар томонига оғдирди. Руҳонийларнинг исѐнини бас қилган кисмини большевиклар 1923 йилнинг 23 декабрида ўзларига ҳизмат қилдирдилар. 25 Улар барча муллалар иштирокида “Совет ҳокимяти исломга қарши эмас” деган шиор остида “умумлақайлар мажлиси”ни ўтказдилар, кейин бундай йиғинлар Ўрта Осиѐнинг бошқа жойларида ҳам ўтказилди. Исломнинг “Комм унизм балан оғалашуви” 20йилларнинг охирида тугади. Ислом динини ашаддий ва изчил йўқотиш, мусулмон руҳонийлари ва зиѐлиларини жисмонан ўлдириш ҳатто миллий комунистларни ҳам “Партияга о

1 1 ҳудудининг ўзида 14000 масжид ва мадрасалар ѐптирилиб юборилган ѐки буздирилган. Шайхлар, имомлар ва бошқа дин арбоблари шу мадраса, масжиддаги энг оддий ишчисидан тортиб юқори малакали шайхларгача барчасини қатағон қилинган. 27 Демак, шўро ҳукумати диндорларга нисбатан ҳар томонлама тақиб ва таъзиқни кучайтирди, уларни сайлов ҳуқуқларидан маҳрум этди. Масалан, - “1926йил ѐзида ўтказилган шўро сайловларида 27.453 киши, 1926-27йиллар қишидаги сайловга эса, 33204 киши сайлаш ҳуқуқидан маҳрум этилди. Уларнинг кўпчилиги диндорларнинг вакиллари эди”. 28 1929йили 18-мартда Фарғона вилоятининг Шохимардон қишлоғида ўлдирилган Хамза Хакимзода Ниѐзий иши шўроларнинг ислом дини ва руҳоний уламоларга қарши оммавий қаътий ҳаракат учун бир бахона бўлганди. 124-сонли Хамза Хакимзода Ниѐзий иши бўйича

12 Қ Бахрвники – Т. Чўлпон -бет

2 3 3. Атеистик қарашларнинг жамиятда кучайтирилиши. Маданий сохаларни мафкурамизга солиш дин масалаларини ҳам четда қолдирмади. Максизмга асосланган совет мафкуралари исломнинг юксак илмий-маданий қимматини инкор этиш учун унга нисбатан “Сотциалистик турмуш тарзига мос келмайдиган” эски, қулоқ, реакцион қарашлар деган устқурмани танлаб олдилар. Бу устқурмаси Ўрта Осиѐ тарихи билан шуғулланган машҳур шарқшунос олим В.В.Бартолднинг исломни жаҳон тарихини бир кўриниши бўлган мусулмон маданияти сифатида таърифи эътиборга олинмади. Ўша пайтларда илғор руҳонийларнинг берган маслахатлари, уларнинг тинчлик-тотувлик билан таълим ислохотларини амалга ошириш тўғрисидаги таклифлари рад этилди. Чунки расмий ҳукумат улардан хавфсираб, бу янги шароитга мослашиб олиш учун уринаѐтган руҳонийларнинг айѐр с

2 4 бу чиқишлар тузумга қарши уюштирилган тарғибот деб бахоланди. “Курашчан худосизлар” иттифоқи хисоботига кўра 1931йилда беш йиллик режа бажарилган бўлиб, унинг сафига Ўзбекистонда 90000 киши аъзо бўлган, улардан 60000 нафари ѐшлар эди. 32 Лекин шунга қарамасдан ўзбекистон халқлари диний этиқодидан, диний қадрятларидан мутлақо воз кесмади. Большевикларнинг динга қарши зоравонлик ва таъқиблари остида бўлсада, бу эътиқодни имкон даражасида сақлаб қолишга ҳаракат қилди. Бироқ болшевистик сиѐсий доиралар ўзгача динни, ўзгача эътиқодни халқ онгига сингдиришга ҳаракат қилди. Бу дин – партиянинг дини, яъни Марксизм ғояси эди. Бу ғояни оммалаштириш учун барча имкониятлар, воситалар ишга солинди. Жамиятда асосий мафкура сифатида Марксизмнинг киритилиши натижасида бошқа дунѐ қарашлар батамом инкор

2 3 кучайишига кенг қулоч ѐйишига, Партия оргонлари айниқса ѐшлар орасида динга қарши кенг миқиѐсида ташвақот-тарғибот ишлари олиб борилгани сабаб бўлди десак ҳам адашмаймиз. Атеизмга доир махсус газета ва журналлар, хар –хил оммавий адабиѐтлар нашр қилинди, динга қарши мавзудаги турли хил спектакллар қўйилди. Юқорида такидланганидек, “Худосизлар уюшмаси” тузилди, унинг жойлардаги кўпдан –кўп ташкилотлари зор бериб атеистик иш олиб борди. 34 Б фуқороларнинг дин эркинлигига, ҳуқуқига қилинган ошкора тажовуз эди ва шу сабабдан руҳонийлар орасидагина эмас, халқ орасида ҳам норозиликлар туғдириб, одамларни эсанкиратиб қўйди. Мусулмон руҳонийларининг роли камситилиб, йўққа чиқариб қўйилди, бироқ махаллий халқни анъанавий турмушида ислом дини сақланиб қолди. Қолаверса, шу даврларда унверситетлар

2 4 фаолларидан бири мен атеитман, аммо мусулмонман деган эди, бу билан у ўз миллати ва маданиятини назарда тутади. Шўро ҳукумати даврида, болалар боғчаларидан тортиб олий ўқув юртларига қадар босқичларда ѐшларни дахрийлик, атеизм руҳида тарбиялаш дастурлари, дарслик ва қўлланмалар ишлаб чиқилганди. Муқаддас Қурони Карим китобини ўқиш ман этилганди. Ислом таълимотига хурофот ва битиат сифатида қаралди. 36 Қурон китоби насронийлар учун рус тилига таржима қилинди, аммо ўзбек тилига –мусулмонлар учун таржима қилинмади. Демак, юқоридаги фикрлардан кўришимиз мумкинки, шўроларнинг душмани бўлган ислом динини йўқотиш, турли таъзийқлардан ташқари, турли ғоялардан ҳам бор кучи билан фойдаланишди. Ислом дини мусулион халқларига тўғри ва аниқ мавкурани, маънавиятни, ўзини англашни белгилаб берарди. М

2 3 Бринчидан, Шўро ҳукуматининг ислом динига муносабатининг мохиятини очиб бериш; шўро ҳукумати ва большевиклар томонидан динга нисбатан олиб борилган таъзийқ ва тақиблар натижасида динни чеклашга, ҳар бир мусулмонни иймонидан, этиқодидан вос кечтиришга уринишиди. Улар исломни, ислом урф-одатларини менсимаган холда эскилик сарқити сифатида қарашди ва шавқатсизларча муносабатда бўлишди. Иккинчидан, Совет ҳукумати томонидан диний маънавий қадрятларга нисбатан юритилган сиѐсати моҳиятини очиб бериш; Шўро ҳукумати шундай шавқатсиз сиѐсат юргиздики, натижада мусулмонлар мачитларга боришдан, номозлар ўқишдан, рўза тутишдан, ислом дини байрамларини нишонлашдан, ҳаж сафарига боришдан барча-барчасидан маҳрум бўлгандилар. Дин уламоларини эса, қуруқ туҳмат ва бўхтонлар орқали жисмонан йўқ қилишга қа

2 4 олдмади, улар ўз урф-одатлари ва миллийликка содиқ қолишди дея оламиз. Тўртинчидан, Совет ҳукумати томонидан динга нисбатан олиб борилган сиѐсат оқибатларини кўрсатиб бериш; Большевикларнинг мусулмон сиѐсат тузумининг барча босқичларида ўзаро боғлиқ лик ва исчиллик кўриниб турсада, улар ҳукумронлик йилларида турли ҳил қирралари ва йўналишларидан фойдаланишганди. Жумладан, шу даврда ҳукумат ғазнаси бўшаб қолганди, шу сабабдан ҳам улар масжид ва мадрасаларга тегишли бўлган тарихий асори антиқалар ва вақф ерларини тортиб олишганини кўришимиз мумкин. Бундан кўзланган мақсад эса, ғазнани тўлдириш ва ўз навбатида тортиб олинган вақф ерларини ҳам пахта майдонларига айлантириш эди. Ха, шўро ҳукумати қанча кўп, қандай йўллар билан ўлкамизда ислом динини йўқ қилишга урунмасин буни уддалай олмади

2 3 Фойдаланилган адабиѐтлар рўйхати 1. Жўраев Н, Каримов Ш. “Ўзбекистон тарихи” Т-“Шарқ” 2011йил. 2. “Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида”, “Ўзбекистоннинг янги тарихи” Т- “Шарқ” 2000йил. 3. “Ўзбекистон тарихи” Қ. Усмонов, М.Содиқов Т-2011йил. 4. Мухаммаджонов Ахад ва Неъматов Талъат “Бухоро ва Хиванинг Россия билан муносабатлари тарихига оид баъзи манбалар 5. Аъзамходжаев С. “Туркистон мухторияти” Т-“Ўзбекистон” 1996йил. 6. Алимова Д, Голованов А, “Ўзбекистон совет мустабит тузуми даврида сиѐсат ва мафкуравий таъзийиқ” 7. Шамсиддинов Р. ва бошқалар “Ўзбекистон тарихидан материаллар” (3- китоб) “Андижон” 2004йил. 8. Эшонов О. “Бухоро халқ совет республикасининг ташкил топиши” (1920- 1924йил) 9. Ражабов Г. Хайдаров Н. “Туркистон тарихи” (1917-1924йил) 10. Абдурахимова Н А, Эргашов Ф

Купить