Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 65.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

P.Qodirov ijodida Bobur mavzusi

Купить
P.Qodirov ijodida Bobur mavzusi Mundarija Kirish………………………………………………………………………………3 I bob. P. Qodirov hayoti va ijodidagi o’ziga xoslik……………………………..5 1.1. P. Qodirov hayoti va ijodi…………………………………………………..…5 1.2. Adibning tarixiy asarlari……………………………………………………..11 II.bob. “Yulduzli tunlar” romanida Bobur obrazi va uning o’ziga xosligi….16 2.1. “Yulduzli tunlar” romanida Bobur obrazi……………………………………16 2.2. P.Qodirov ijodida Bobur mavzusining o’ziga xosligi………………………..25 Xulosa…………………………………………………………………………….33 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati…………………………………………….35 Kirish Pirimqul Qodirov — tarixshunos, yozuvchi, fan arbobi. U O‘zbekistonning badiiy tarixiy o‘tmishining qayta yaratilishiga ko‘p kuch va vaqt sarflagan. 1981 yil “Yulduzli tunlar” romani uchun P. Qodirovga Hamza nomidagi respublika davlat mukofoti taqdim etilgan. Keyinroq, “O‘zbekiston xalq yozuvchisi” sharafli unvoni bilan taqdirlanadi. Pirimqul Qodirov 1928 yil 25 oktabr kuni Turkiston tog‘ tizmasi etagidagi Tojik SSRi O‘ra Tubin tumanining Kengko‘l qishlog‘ida tug‘ilgan. Uning otasi umrining katta qismini tog‘larda cho‘ponlik qilib o‘tkazgan va bo‘lajak yozuvchining xotiralarida archa o‘rmonlari, daryo qoyalari va keskin qiyaliklardagi cho‘ponning og‘ir mehnati o‘rnashib qoladi — bularning bari keyinroq uning “Qora ko‘zlar” romanida ifodalanadi. P. Qodirovning o‘smirlik yillari shafqatsiz urush yillariga to‘g‘ri keladi. O‘qishi sakkizinchi sinfdan to‘xtatiladi va frontga ketgan kattalar o‘rniga P. Qodirov ona qishlog‘idagi kolxozda haydovchi, o‘roqchi, podachi bo‘lib ishlaydi. Urush tugaganidan so‘nggina u o‘qishini Toshkentdagi tayyorlov bo‘limida davom ettira oladi, keyin esa ToshDUning sharqshunoslik fakultetida tahsil oladi. P. Qodirovning birinchi kitobi “Talabalar” 1950 yil talabalik kezlari chop etilgan. Yosh nasrnafisning iqtidori ziyrak yozuvchi Abdulla Qodiriy e’tiborini tortadi. U Qodirovning ustoziga aylanadi va Moskvaga o‘qishga borishni taklif qiladi. 1 O‘zbekiston yozuvchilar uyushmasi tavsiyanomasi bilan, 1951 yil P. Qodirov Gorkiy nomidagi Adabiyot institutining aspiranturasiga o‘qishga topshiradi va dissertatsiyasini muvaffaqiyatli himoya qiladi. So‘ngra, to‘qqiz yil davomida u SSSR Yozuvchilar uyushmasida o‘zbek adabiyoti maslahatchisi bo‘lib ishlaydi. Moskvada o‘tgan o‘n ikki yillik umri uni ma’nan boyitdi. Bu yerda u XX asr Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasining chaqiriqlari bilan bog‘liq katta o‘zgarishlari sabab, faol fuqarolik faoliyatiga shaylangan yosh ziyolilarning yangi avlodi haqidagi o‘zining “Uch tulpor” nomli birinchi romanini yozadi. 1 H.Ne’mаtоv. R.Rаsulоv. О‘zbek tili sistem leksikоlоgiyаsi аsоslаri. Tоshkent. О‘qituvchi. 2022. 32-36, 84-105- betlаr. Kurs ishi maqsadi : P . Qodirov ijodida Bobur mavzusi haqida ilmiy - metodik tavsiyalar ishlab chiqish . Kurs ishi ob’ekti : P.Qodirov ijodida Bobur mavzusi bilan tanishtirish jarayoni Kurs ishi predmeti : P.Qodirov ijodida Bobur mavzusi bilan tanishtirish ko’nikmalari Kurs ishining amaliy ahamiyati . Kurs ishi jarayonida ilgari surilgan fikrlardan, yondashuvlardan hamda samaradorligini ta’minlovchi Kurs ishi natijalaridan pedagogik fanlar bo‘yicha ma’ruzalar tayyorlash, qo‘llanmalar yaratish, shuningdek metodik tavsiyanomalar yaratishda, ish tajribalarini ommalashtirishda samarali foydalanishga xizmat qiladi. Kurs ishi ishining tarkibiy tuzilishi va hajmi : ish kirish, 2 bob, 4 bo‘lim, umumiy xulosalar va tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhatidan iborat. I bob. P. Qodirov hayoti va ijodidagi o’ziga xoslik 1.1. P. Qodirov hayoti va ijodi Pirimqul Qodirov (1928.25.10. Tojikiston Respublikasi Shahriston tumani Kengko‘l qishlog‘i — 2010) — yozuvchi, adabiyotshunos olim. O‘zbekiston xalq yozuvchisi (1988). O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan madaniyat xodimi (1978). O‘rta Osiyo universitetining sharqshunoslik fakultetini (1951) tugatgan. SSSR Yozuvchilar uyushmasida o‘zbek adabiyoti bo‘yicha maslahatchi (1954— 63), O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida katta ilmiy xodim (1963—83), O‘zbekiston Respublikasi Adabiyot, san’at va me’morlik sohasidagi Davlat mukofotlari qo‘mitasi raisi (1989—94), O‘zbekiston Oliy Kengashi (Madaniyat va madaniy meros qo‘mitasi raisi; 1991—95), O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi (Fan, ta’lim, madaniyat va sport masalalari qo‘mitasi raisi o‘rinbosari; 1997— 2000) deputati bo‘lib ishlagan. Dastlabki hikoyasi — «Studentlar» (1951). Shundan keyin Pirimqul Qodirov yoshlar hayoti haqidagi «Uch ildiz» (1958, roman), mustabid tuzum sharoitida ichki erkini yo‘qotgan, mutelik dardiga giriftor bo‘lgan qahramonlar hayoti aks etgan «Qadrim» (1961) va «Erk» (1968) qissalarini yozgan. Zamonaviy mavzularga bag‘ishlangan bu va boshqa asarlarida Pirimqul Qodirov 2-jahon urushi yillarida kechgan mashaqqatli hayoti faktlari hamda shu davr haqidagi taassurot va mushohadalaridan samarali foydalangan. Zamonaviy mavzularga bag‘ishlangan «Qora ko‘zlar» (1966) va «Olmos kamar» (1976) romanlarida Pirimqul Qodirov ma’naviy-axloqiy masalalar bilan birga voqelikda, xususan, qishloq hayotida mavjud bo‘lgan jiddiy muammolarga jamoatchilik e’tiborini qaratgan. Sho‘ro mafkurasi 70-yillarda tarixiy mavzuning yoritilishiga qattiq qarshilik ko‘rsatganiga qaramay, Pirimqul Qodirov Abdulla Qodiriy, Oybek, Shayxzoda, Mirkarim Osim an’analarini davom ettirib, «Yulduzli tunlar» (1979) romanini yozdi. Yozuvchi bu asarida o‘zbek xalqi tarixining muhim sahifalarilan biri – buyuk shoir va davlat arbobi Zahiriddin Muhammad Bobur siymosiga murojaat etib, uning murakkab va mashaqqatli hayot yo‘lini tarixan haqqoniy gavdalantirib berdi. Keyinchalik ushbu asarning davomi — «Avlodlar dovoni» (1989) romanini nashr etdi. Pirimqul Qodirov «Yulduzli tunlar» («Bobur») va «Avlodlar dovoni» romanlarida Bobur, Humoyun va Akbarning hayot yo‘lini kuzatish orqali Boburiylar saltanatining vujudga kelishi va ravnaq topishini yorqin tasvirlashga erishgan. U uzoq o‘tmishda va o‘zga mamlakatda ro‘y bergan voqealarni tasvirlashda o‘z fantaziyasiga emas, balki o‘zi e’tirof etganidek, «tarix fantaziyasi»ga, ya’ni chindan sodir bo‘lgan voqealarga ko‘proq asoslangan har ikkala asar ham keng kitobxonlar tarafidan samimiy kutib olinganiga qaramasdan, sho‘ro mafkurasi tomonidan keskin tanqid qilinib, muallif o‘tmishni ideallashtirishda ayblandi. Paxta yakkahokimligi davrida o‘zbek xalqi boshiga tushgan jabru jafolar o‘zbek adabiyotida ilk bor «Meros» (1974) qissasida o‘z ifodasini topdi. Pirimqul Qodirov shu davrda qissa janrida samarali ijod qilib, bolalar va yoshlar hayotidan olingan «Akramning sarguzashtlari» (1974), «Yayra institutga kirmoqchi» (1979), shuningdek, ma’naviy-axloqiy masalalarga bag‘ishlangan «Najot» («Baxillar va botirlar», 1980) qissalarini ham e’lon qildi. «Ona lochin nidosi» (2000) romanida 15-asrdagi Movarounnahrning ijtimoiy-madaniy va ma’naviy hayoti keng aks ettirilgan. Yozuvchi so‘nggi yillarda «Qalb ko‘zlari (badialar, o‘ylar, esdaliklar)» (2001) kitobini chop etib, shu yo‘nalishdagi yangi badia(esse)lar ustida ish olib bormoqda. Pirimqul Qodirov adabiyotshunos olim sifatida o‘zbek tili va adabiyotining ilmiy-nazariy masalalari bilan shug‘ullanib, «Til va dil» (1972), «Xalq tili va realistik proza» (1973), «Til va el» (2005) risolalarini hamda 2 jildli «Adabiyot nazariyasi» uchun «Adabiy asarning tili» va «Adabiy jarayon» boblarini yozdi. Pirimqul Qodirovning «Qadrim» qissasi asosida «Sening izlaring» (rejissyor R.Botirov) badiiy filmi, «Yulduzli tunlar» romani va «Jon shirin» hikoyasi asosida ko‘p seriyali videofilmlar (rejissyor M.Yusupov) suratga olingan. Uning «Bobur» pesasi (rejissyor B. Yo‘ldoshev) uzoq yillar mobaynida hozirgi O‘zbek milliy akademik drama teatrida, «Insof» pesasi esa viloyat teatrlari sahnalarida qo‘yilgan. Asarlari rus, ukrain, hind, urdu, turk, uyg‘ur, qozoq, qirg‘iz va turkman tillarida nashr etilgan. Hamza nomidagi O‘zbekiston davlat mukofoti laureati (1981), «Shuhrat» medali (1994) va «El-yurt hurmati» (1998) ordeni bilan mukofotlangan. Betakror asarlari bilan millionlab adabiyot ixlosmandlari qalbini zabt etgan atoqli adib, O’zbekiston xalq yozuvchisi Pirimqul Qodirovdan katta ma’naviy meros qoldi. Adibning “Studentlar” degan birinchi kitobi 1950 yilda nashr etilganidayoq Abdulla Qahhor, Oybek, Zulfiya kabi ustozlari e’tiborini qozongandi. 1958 yilda ilk bora chop etilgan “Uch ildiz” romani adabiyot ixlosmandlari qalbidan o’rin olgandi. Shundan so’ng, “Qora ko’zlar” (1966), “Olmos kamar” (1977),“Yulduzli tunlar” (1979), “Avlodlar dovoni” (1988), “Ona lochin vidosi” (2000), “Shohruh va Gavharshod” (2009) romanlari ham kitobxonlarning ma’naviy mulkiga aylangan. Adibning “Qadrim”, “Erk”, “Meros”, “Botirlar va baxillar”, “Yayra institutga kirmoqchi”, “Akromning sarguzashtlari” kabi qissalari ham katta qiziqish bilan kutib olingan. Bu asarlar turli davrlarda bir necha bor nashr qilinib, o’z muxlislarining e’tiborini qozongan. Yurtimiz mustaqilligi millatparvar adibga tuganmas ilhom baxsh etganini uning so’nggi yillarda yaratilgan asarlari, istiqlolni dildan tarannum etuvchi o’nlab maqolalari misolida ko’rish mumkin. 2001 yilda “Ma’naviyat” nashriyotida chop etilgan “Qalb ko’zlari” to’plamidan o’rin olgan badialar, o’ylar va maqolalarida yurt istiqloli qanchalik bebaho ne’mat ekanligi, uni ko’z qorachig’idek asrash har birimizning muqaddas burchimiz bo’lmog’i lozimligi haqida kuyunchaklik bilan so’z yuritilgan. Olim va adibning “Til va el” (2005) va “Amir Temur siymosi” (2006) deb nomlangan salmoqli ilmiy badialari ayniqsa ziyolilarda juda katta qiziqish uyg’otdi. O’zbek adabiyoti xazinasiga barakali hissa qo’shgan ustoz adib Pirimqul Qodirovning xizmatlari yuksak baholanib, 1994 yilda “Shuhrat” medali, 1998 yilda “El-yurt hurmati”, 2006 yilda “Buyuk xizmatlari uchun” ordenlari bilan mukofotlangan. Ustoz bilan 2010 yil 21 dekabr` kuni vidolashgandik… Ustozning ma’naviy merosini batafsilroq o’rganish maqsadida nabiralari Xurshid Qodirov bilan xonadonlariga bordik. Ustozning qizlari Yaxshigul opa rahmatli ota-onalarining chiroqlarini yoqib o’tiribdi… Uzoq yillar ulug’ adibning zahmatli mehnatlariga shohid bo’lgan ish stoli, mo»jazgina kutubxonasiga razm solib ko’nglim allanechuk bo’lib ketdi. Xonaning bir burchidagi shkafda buyuk yozuvchining taxlam-taxlam qo’lyozmalari, katta sumkada son-sanoqsiz “Yon daftar”lari qalashib yotibdi. Qo’lyozmalarni varaqlab ko’rdim. Aksariyati adib hayotligi chog’ida gazeta- jurnallarda, kitoblarida yoritilgan. (Ularni ham e’tibor bilan o’rganamiz). “Yon daftar”larga razm soldim. E’tibor bilan o’rganilsa, ancha-muncha quyma fikrlar bitilgan ekan. Albatta, ularning ko’pchiligi mashhur asarlarga jo bo’lib ketgan. Polizdan olingan qovun ta’mi o’zgacha bo’lgani kabi adibning quyma fikrlarini “Yon daftar”idagi qo’lyozmalaridan o’qishning ham gashti bo’lar ekan. Rahmatli ustozimizdan meros qolgan qo’lyozmalarni taqdim etgani uchun qizlari Yaxshigul opaga va nabiralari Xurshidjonga samimiy minnatdorchilik bildiramiz. Pirimqul Qodirovning “Yon daftar”larida qolgan bitiklarini saralab, oqqa ko’chirib adabiyot muxlislariga taqdim etib borishga harakat qilamiz. Bu ma’naviy durdonani hozircha “Pirimqul Qodirov saboqlari” degan umumiy sarlavha ostida yoritib borishga jazm qildik. 1.2. P. Qodirov ijodidagi o’ziga xoslik Har bir so’z — hayotdagi muayyan bir narsa yoki tushunchani ifodalaydi. Demak, kishida so’z boyligi qanchalik ko’p bo’lsa, odam tilni qanchalik chuqur bilsa, uning ichki dunyosi shunchalik boy bo’ladi. Har bir xalq o’zi obod qilgan vodiylar, o’zi yaratgan til boyliklari bilan ham shunchalik iftixor qiladi. Chunki har bir til shaharu qishloqlar kabi shu xalqning butun tarixi davomida yaratiladi, obod vodiylar kabi asrlar davomida sayqal oladi. «Tilni xalq yaratadi, — deydi shoir N. Rilenkov,— ammo unga sayqal berib badiiylashtiruvchilar — so’z san’atkorlaridir. Adabiy til og’zaki xalq tili hisobiga uzluksiz boyib boradi. Busiz adabiy til o’lik tilga aylanadi. Yozuvchining tilga oid didi va iqtidorini uning kitobiy nutq bilan jonli nutq unsurlarini qanchalik yaxshi uyg’unlashtira olishi belgilaydi». Shu nuqtai nazardan A. Qodiriy, S. Ayniy, Oybek, G’. G’ulom, A. Qahhor kabi adiblarimizning asarlariga yondashsak, ularning hammasi ham jonli xalq tilini adabiy tilga san’atkorona payvand qilib ishlatilganlarini ko’ramiz. Ammo xuddi shu ikki daryoni — jonli xalq tili bilan adabiy tilni bir-biriga qanday qilib qo’shish, ularni qanday uyg’unlashtirish masalasini har bir yozuvchi o’z oldiga qo’ygan g’oyaviy-badiiy vazifadan kelib chiqib, o’ziga xos did, iqtidor, hayotiy tajriba ishtirokida mustaqil hal qiladi. Ularning badiiy tillaridagi rang-baranglik shundan kelib chiqadi. «Mehrobdan chayon» romanida Anvar bilan Ra’noning hovlida yolg’iz qolib, bo’lajak to’y haqida so’zlashgan paytlari: «Ra’no Anvarning qarshisiga o’tirdi. O’tirishi bilan kuchli shamol yurib, boshidagi ro’molni uchirdi va olib borib Anvarning betiga yopdi. — Ha-ha-ha, shamol sizdan o’chimni oldi. Qani gapiring. Anvar ro’molni qisimiga oldi: — Hozir gapiraman. Lekin shartim bor. …Anvar Ra’noning olachalpoq ko’lanka ichida xayoliy bo’lib ko’ringan yuziga qaradi. Uning hayo ichida oliylik kasb etgan jodu ko’zi Anvarning hozirgi maqsadiga tushunganlikni ifoda qilar edi». Biz alohida ta’kidlagan so’z va iboralar A. Qodiriyga xos badiiy tilning xarakterini ko’rsatadi. Boshqa yozuvchi bo’lsa, ehtimol «kuchli shamol esdi» yoki «shamol qo’zg’aldi», «shamol ko’tarildi» degan bo’lardi. A. Qodiriy “shamol yurdi” deydi. Bu ibora ham xalq tilida bor. Yozuvchi shamolning qanday yurganini Ra’noning boshidan uchib borib Anvarning betini yopgan ro’mol orqali ko’rsatadi. Yozuvchi ko’rib, his qilib turgan hayotiy hodisani qog’ozda istaganiday ifoda etishi uchun shamolning qo’zg’alishi yoki ko’tarilishi emas, mana shu tarzda yurishigina kerak. Anvar betini yopgan ro’molni «qo’liga oldi» yoki «betidan olib bir chetga qo’ydi» deyish mumkin edi. Ammo yozuvchi Anvardagi hisni bermoqchi. Anvarning betini qandaydir bir ro’mol emas, sevgilisining ro’moli yopadi. Boshqa bir holatda, ehtimol, Anvar bu ro’molni nafis bir gul kabi avaylab olgan bo’lardi. Ammo hozir Anvar hayajonlanib turgan payt. Mana shuni yozuvchi juda aniq, juda kuchli bir so’z bilan «qisimiga oldi» deb ifodalaydi. Bu «qo’liga olib qisdi, g’ijimladi» degan ma’noni bildirmaydi. «Kaftiga oldi» deyilsa ham bo’lmas edi. Chunki ro’mol kaftda turadigan narsa emas. Nafis bir hayajon bu yerda faqat «qisimiga oldi» iborasi bilan lo’nda va ravshan ifodalanishi mumkin edi. Tarixiy romanning qahramoni bo’lmish Ra’noning yuzi umuman «xayoliy bo’lib ko’rinadi» deyilsa kitobiy bir bayon kelib chiqar edi. Ammo shamol yurib turgan paytda, olachalpoq ko’lanka ichida sevimli yigiti Anvarga oliylik kasb etib, xayoliy bo’lib ko’ringan yuz va ko’z yorqin bir realistik tasvirning namunasidir. Bu yerda jonli xalq tili unsurlari bilan kitobiy til unsurlari A. Qodiriyning talantiga, didiga, hayotiy tajribasiga, xullas, uning uslubiga moc tushadigan bir tarzda uzviy birlashadi. Endi G’afur G’ulomning «Yodgor» qissasini eslang. Mehrixon ismli juvon eski turmush illatlariga yon berib, emizik bolasini chapani yigit Jo’raga aldamchilik bilan topshirib ketadi. Bolaga Yodgor ismini qo’ygan ham, uni yuz o’limlardan olib qolib, odam qilgan ham — Jo’raning onasi. Hali uylanmagan o’g’li yosh go’dakni ko’tarib kelganda kampir avval uni yaqin qarindoshlaridan birining bolasi deb o’ylaydi. «Ninni-ninnigina, nevaraginamdan o’rgilay, yig’lamasin, yig’lamasin, mana hozir buvingiz qo’lini artadi, do’ndiqqinamni o’zim bag’rimga bosaman». Bolaning onasi kelavermagach, kampir Jo’raga «tinib-tinchimaysanda, o’g’lim,— deydi.— Sening bolajonliging mening ham tinkamni quritdi… Tusingni yel yemasin, o’g’lim, hay sen qanaqa bola chiqling?» Jo’ra bolani «o’zimniki, onasi tug’ib o’ldi» deb e’lon qiladi. Shunda kampir yig’lashga tushadi. «Yetti nomusimni yerga bukding, juvonmarg. Men seni kim ko’rganga maqtab, orqangdan ko’rpacha soldirib yurgan bo’lsam! Qarigan chog’imda kenjaginamning xotini menga pushti panoh, qo’l-oyoq bo’larmikan degan edim». Bu yerda odtsiy bir onaning ichki dunyosi, dili uning ajoyib tili orqali ochiladi. O’g’li Jo’rani «bolajon» deb atagan kampirning o’zi bolajonliqtsa tengsiz. O’g’lining qo’lida yig’layotgan chaqaloqni yupatmoqchi bo’lib aytgan gaplariga quloq soling: «Ninnigina, nevaraginamdan o’rgilay, yig’lamasin, yig’lamasin». Hali tili chiqmagan bola bu so’zlarning mehrga to’la ma’nosini ularning go’zal ohangidan sezib olishi mumkin. Bu so’zlarni aytayotgan paytda onaning yuzida, ko’zlarida go’dakni o’ziga rom qiladigan qanchalik iliq tuyg’ular barq urib ko’ringan ekan! Yozuvchi buni tasvirlab bergan bo’lmasa ham, kampirning diliga munosib so’zlari orqali biz uning kulib turgan yuzini ham, mehribon onalik qiyofasini ham ko’z oldimizga keltira olamiz. Keyinchalik yomon bir hodisa yuz bergani Jo’raning vajohatidan sezila boshlaydi. Shunda ona avval s al jiddiylashadi, so’ng ranjib gapirayotgani uning «tinib-tinchimaysan-da», «tusingni yel yemasin!» deganidan seziladi. Har bir so’z onaning tilida gavharday tovlanib jilvalanishiga e’tibor bering. «Tusingni yel yesin» degan qarg’ish bor. Bu yerda «yel» so’zi shamolning bir turini emas, kasallikning bir turini bildiradi. Yuzini yel yegan odam juda badbashara bo’ladi. Shamol ma’nosidagi yel matoning rangini o’ngitib, tusini olib, xunuk qilib qo’yadi. Ehtimol, «tusingni yel yesin» degan qarg’ishning mana shunday ma’nosi ham bordir. Nima bo’lganda ham, Jo’ra¬ning onasi o’z o’g’liga bunday yomon yellarni ravo ko’rmaydi. Uo’g’liga «tinmaysan», yoki «tinchimaysan» deyishi mumkin edi. Biroq bu so’zlar alohida-alohida aytilganda ona istagan nozik ma’noni bera olmas edi. «Tinib-tinchimaysan-da» degan ibrada esa onalarga erkalatib urishish ohangi bor. Bu ikki so’z mana shu tarzda bir-biriga qo’shilganda bir-biriga zarblanib, ta’sir kuchi go’yo to’rt barobar oshganday tuyuladi. Ko’ngilsiz bir hodisa yuz berganligi, hali uylanmagan yigit birdan onasiz go’dakka ota bo’lib qolganligi kampirni juda ezadi. Badjahlroq ayol bo’lsa, Jo’rani notanish go’dak bilan birga quvib yuborishi yoki o’zi arazlab boshqa o’g’linikiga ketib qolishi mumkin edi. Biroq bu yerda tasvirlanayotgan ayol mehribon bir ona. Ro’y bergan ko’ngilsizlik uni ham qiynaydi. «Yetgi nomusimni yerga bukding-ku» degan so’zlar aytilganda biz onaning qanchalik qattiq og’rinayotganini sezamiz. «Nomusga qoldirding» degan iboraga nisbatan «yetti nomu¬simni yerga bukding» degan ibora qanchalik sermazmun bo’lsa, mehribon onadagi iztirob ham ba’zi bir lo’liroq ayollarning or-nomus haqidagi dod-voylariga nisbatan shunchalik kuchli. Ona o’g’lini hamma joyda maqtab yurgan. Buni endi o’ziga xos qilib, «men seni kim ko’rganga maqtab yursam!» deydi. «Kim ko’rganga» degan qisqa ibora «qaerda kimni ko’rsam o’shanga» degan ma’noni bildiradi. «Orqangdan ko’rpacha soldirib yurgan bo’lsam» degani «soyasiga ko’rpacha soldiradi» degan maqolga yaqin. Bu maqolda laganbardorlarga qarshi qaratilgan istehzo bor. Kampirning so’zlari ham istehzodan xoli emas. Faqat buning maqoldan farqlanadigan ma’nosi shuki, kampir hammaga o’g’lini maqtab, uning yaxshiligiga odamlarni ishontirgan, shuning uchun ba’zilar orqavoratdan Jo’rami hurmat qilib, unga «ko’rpacha to’shab» yurgan, ya’ni qarindoshlaridan biri unga qizini beradigan bo’lgan. Kampir esa bo’lajak kelinga umid bog’lab, «qariganimda pushti panoh, qo’l-oyoq bo’larmikan» deb o’ylagan. Mana endi bu hammasi puchga chiqdi. Jo’raning ammasi qizini bermaydigan bo’ladi: «Bo, xudo ko’tarsin unaqa yigitni, kim ko’rgan bilan yurib, bola ko’tarib keladigan beboshboqqa beradigan qizim yo’q. Mening qizim hali ochilmagan gul, mohpora». Bu yerda onalarning boshqa bir toifasi gapiryapti. «Bo, xudo ko’tarsin» degan jumlaning o’ziyoq dimog’dor bir ayolni ko’zimizga ko’rsatadi. Yozuvchi bu ayolga kinoya ko’zi bilan qarayotgani, «mening qizim ochilmagan gul, mohpora» degan so’zlarda seziladi. So’nggi so’zlarni Jo’raning ammasi aytgan. Ammo Jo’ra bu so’zlarni maqtanchoq, chiranchiq bir ayol aytganini sezib turadi va o’z hikoyasida buni kitobxonga ham sezdiradi. Xususan, «mohpora» so’zining urg’u bilan aytilishi kulgili. Ehtimol, Jo’raning ammasi bu so’zga «ochilmagan gul»dan ham zo’rroq bir ma’no berayotgandir-u, «mohpora»ning asl ma’nosi nimaligini bilmas. Fors-tojik tillarida oyni «moh» deydilar. «Pora» degani «bir burda», «bir bo’lak» degan ma’noni bildiradi. Demak, «mohpora» degani «oyning bir parchasi», «oyning bir burdasi» degani bo’ladi. Oy o’zi go’zal bo’lganda ham, uning bir parchasi, bir burdasi ortiq darajadagi maqtovga sazovor emas. Shuning uchun o’zbekchada to’g’ridan-to’g’ri «oyday qiz» deyiladi. Agar maqtovni yana bir darajada oshirish kerak bo’lsa «oy desa oy, kun desa kun» deb ta’riflanadi. Bu bilan biz «mohpora» so’zini kamsitmoqchi emasmiz. Tilimizda bu so’zning ham o’ziga munosib o’rni bor, xizmati bor. Faqat Jo’raning ammasi bu so’zni ma’nosiga tushunmasdan ishlatayotganini, «mohpora»ning ma’nosini yaxshi biladigan yozuvchi esa uning maqtanchoqligini kulgi qilayotganini aytmoqchimiz, xolos. Yozma adabiyotimiz asrlar davomida iste’molga kiritgan so’z boyliklari realistik xarakterlar orqali yangi adabiy tilimizga kirib, xilma-xil vazifalarni bajaradi. Masalan, biz ba’zan bosh barmoqdan keyingisini ruscha «ukazatel`niy palets»ga o’xshatib «ko’rsatkich barmoq» deymiz. Holbuki, yozma adabiyot orqali kirgan «shahodat barmoq» iborasi yangi adabiy tilimizda ham ishlatilib keladi. G’. G’ulom yozgan «Shum bola» qissasining bosh qahramoni qalandarlarga qo’shilgandan keyin eshon uchrab qoladi: «Shahodat barmoqlari» bilan o’z oldilariga imladilar. Tavoze bilan oldilariga bordim. «Muborak qo’llari bilan peshonamdan silab: — Boy, boy bo’tam, juda «xudo nazar qilgan bachcha ekansan, osmonga qara o’g’lim! — dedilar. Shunda besh panjalarining orasidan yetmish bitta jannat ko’ribman»1. Bu yerda yozuvchi hast eshonning «mo»jiza»larini hajviy kulgi bilan ko’rsatyapti. Eski diniy kitoblarda ilohiy odamlar besh panjalarining orasidan yetmish bitta jannatni ko’rsata olishlari jiddiy ohangda hikoya qilinadi. G’. G’ulom esa bu yerda o’sha ohangni masxara qiladi. Eshonning hajviy xarakterini ochishga xizmat qilgan «tavoze», «muborak qo’llar», «xudo nazar qilgan bachcha» kabi so’z va iboralar adabiy tilga kirib, yangi mazmunni ochishga bilvosita xizmat qiladi. S. Ayniyning «Qullar» romanidagi qul savdosi sahnasida sodda bir xaridor qulbachchaga xushtor bo’lib: «Umed bilan keldim, bozordan quruq qaytmay deyman, bunga 50 tillo beray, keling, hay deng endi», deydi. Romanning 1935 yilgi bu nashrini S. Ayniyning o’zi o’zbekcha yozgan. «Umid» so’zining tojikchaga yaqin qilib «Umed» shaklida aytilishi, «xo’p deng» o’rniga «hay deng» iborasi ishlatilishi buxorolik kishining o’ziga xos so’zlash uslubi borligini ko’rsatadi. Qul bozorida yurgan Abdurahmon boy yetti yoshlik ma’sum qulga qiziqib qaraydi. Boyning ketidan qolmay yurgan dallol: «— Keling, boy aka, shu bolani oling, deb jiddiyroq dalolat qila boshladi». Bu yerdagi «dalolat qila boshladi» iborasi mumtoz adabiy til an’analaridan foydalanishning xarakterli misoli bo’la oladi. Biz «dallol» va «dalil» (isbot) so’zlarini yaxshi bilamiz. Jonli tilda «dalolat qildi» emas, «dallollik qildi» deyiladi. Ammo «dallollik qilish» butun bir kasbni umumiy tarzda ifoda qiladi. S.Ayniy tasviridagi «dalolat qilish» esa sotilayotgan qulning foydasiga dalil ko’rsatish, uni xaridorga tanitish, reklama qilish kabi konkret ma’nolarni bildiradi. Arab tilini yaxshi biladigan keksa ziyolilar bu tilda mavjud bo’lgan imkoniyatlardan ham juda yaxshi foydalanganlarki, bu — klassik adabiy tilimizda g’oyat taraqqiy etgan bir an’ana edi. «Sarob» romanida Saidiy Abbosxon degan adabiyotshunosni o’zicha shunday baholaydi: «Ijod» tilsimining sirlari shu Abbosxongagina ma’lum… U qobiliyat to’g’risida «zarshunos» bo’lib, har kimga o’z iqtidoriga qarab shu sirlardan ozroq aytadi. Mumtoz shoirlarning mumtozlik sirlarini ham shu odam orqali bilish mumkin». «Iqtidor», «mumtoz shoir» kabi so’z va iboralar hozirgi adabiy tilimizda kam uchraydi. Ammo bularni eskirgan kitobiy so’zlar deb atash ham to’g’ri emas. Chunki A. Qahhor yigirmanchi yillardagi ijodiy ziyolilar muhitini shu so’zlarning ishtirokisiz tasvirlay olmas edi. Ayrim nozik fikrlar yoki tuyg’ularni alohida tovlanishlarigacha aniq ochib berish uchun bunday so’z va iboralardan hozir ham foydalanish mumkin. Hamma gap bunday so’z va iboralarni o’z o’rnida mahorat bilan ishlatishda. Oybek o’zining «Navoiy» romanini Hirot tasviridan boshlaydi: «Bahor quyoshi ko’kning tiniq feruzasida, «Gavharshod» madrasasining haybatli gumbazi ustida porlar, azamat peshtoqlarning naqshlari shu’lalarda jonli, havoiy bir chamanzor kabi turli-tuman olov ranglar chaqnatar, kabutarlar dam uchib, dam sirpanib qo’nib, gumbaz tevaragida quvonch bilan inoq o’ynashar edi». Yorqin bir manzarani ko’z oldimizda gavdalantiruvchi bu go’zal tasvir o’zbek tilining eng yaxshi klassik va zamonaviy an’analarini bir-biriga san’atkorona payvand qilish natijasida maydonga keladi. «Bahor quyoshi», «azamat peshtoq», «olov ranglar», kaptarlarning sirpanib o’ynashi — hammasi zamonaviy tilimizga xos iboralar. Shu bilan birga osmonni «ko’kning tiniq feruzasi» deyilishi, gumbaz naqshlarining havoiy bir chamanzorga qiyos qilinishi jumlaga tarixiy rang beradi, ayni choqda, klassik poeziyamizning ruhini ham romaniga olib kiradi. «Feruza», «havoiy» degan qadimiy so’zlar boshqa bir joyda uchrasa ko’p ishlatilib, siyqasi siqqan so’zlar bo’lib tuyulishi mumkin edi. Ammo san’atkor yozuvchi o’zining qalb harorati bilan bu so’zlarni go’yo yangilab, yoshartirib yuboradi, ular go’zal badiiy tasvir tarkibiga kirgandan keyin kitobxonga yangicha zavq beradi, uning dilini boyitadi. Keltirilgan barcha misollardan ko’rinib turibdiki, ajoyib o’zbek adiblari ma’lum bir davrni, ma’lum bir insoniy, milliy, ijtimoiy muhitni, ma’lum qahramonlarni haqqoniy tasvirlash yo’li bilan adabiy tilimizga juda ko’p so’z boyliklarini olib kirdilar, bu til boyiklari bilan kitobxonlarning dillarini boyitdi. II.bob. “Yulduzli tunlar” romanida Bobur obrazi va uning o’ziga xosligi….16 2.1. “Yulduzli tunlar” romanida Bobur obrazi "Bobur mirzoning hayoti va faoliyatiga oid mavzular ummonday cheksiz. Bu ummonda o‘nlab, yuzlab adabiy kemalar suzishi mumkin. «Yulduzli tunlar» ana shu majoziy kemalardan biri tarzida yuzaga keldi. Uni 1972-yilda ilk bor yozib nashrga topshirganimda tog‘day bir yuk yelkamdan tushganday bo‘lgan edi. Lekin mustabid tuzum tazyiqi ostida roman olti yil chop etilmay yotdi. Bu yillar davomida o‘sha zalvarli yukni yana yelkamda ko‘tarib yurganday bo‘ldim. Bobur mirzo temuriylar sulolasini halokatdan qutqarib, asrdan-asrga, mamlakatdan- mamlakatga olib o‘tganligi, bu ulug‘ sulola Hind zaminida yana uch yuz yildan ortiq davr surganligi o‘sha yillardayoq dilimda hayrat va iftixor tuyg‘usini uyg‘otgan edi", deb yozadi adib roman so'zboshisida. Bu asar Movarounnahrdek ulkan saltanatning parchalanib ketishi, Temuriylar sulolasining inqirozi, hokimiyatga erishish ilinjida taxt talashib, bir-birlariga qilich ko'targan og'a-ini, tog‘a-jiyanlarning fojiaviy qismati aks ettirilgan. Roman voqealari orqali o‘quvchi tarixda Temuriylar o‘rtasidagi nizolar, fitna, fisq-u fasod tufayli yuzaga kelgan qonli urushlar, ayovsiz xunrezliklar oqibatida behad qonxo'r beklar zulmidan sillasi butkul qurigan xalqning g‘oyat nochor ahvoli va uyushqoqlikdan bexabar Temuriylarni Shayboniyxon qanchalar oson mahv etgani bilan tanishadi. Roman ikki qismdan iboratligi, birinchi qismda Movarounnahr voqealari, ikkinchi qismda Afg’oniston, Xuroson va Hindistonda bo’lgan hodisalar aks etishini Bobur shaxsiyati birlashtiradi. Syujet, kompozitsiya va qahramon hayotining bunday dedektiv xususiyati qiziqarli va nishob ekanligi uning o’ziga xos, ziddiyatli dialoglar, nafis, halokatli tasvirlar va psixologik monologlarni kashf qiladi. Avvalgi muvaffaqiyatsizlik va keyingi muvaffaqiyatlarning sabablari yorqin ko’rsatiladi. 2 Adib 80-yillarda „Yulduzli tunlar“ romanining mantiqiy davomi sanalmish, Boburning farzandi Humoyun va nabirasi Akbar Jaloliddin Muhammad hayoti 2 Sultonova O'g'ilshod (2020) "Ilm sarchashmalari", Urganch davlat universitetining ilmiy-metodik jurnali - Urganch, 2020-yil 8-son 190-193 betlar haqida hikoya qiluvchi „Avlodlar dovoni“romanini yozgan.„Yulduzli tunlar“ dunyoning bir necha tiliga, jumladan, rus,qoraqalpoq, qirg iz, qozoq, urdu,ʻ turkman, hind hamda bengal tillariga tarjima qilingan. Zahiriddin Muhammad Bobur 14 fevral 1483-yilda Andijonda tug ilgan va Amir Temurning beshinchi ʻ avlodi, Farg ona hukmdori Umarshayxning eng katta o’g’il farzandi edi. ʻ Boburning onasi Qutlug‘ Nigorxonim o‘qimishli va oqila ayol bo‘lib, Boburga hokimiyatni boshqarish ishlarida faol ko‘mak bergan, harbiy yurishlarida unga hamrohlik qilgan. Bobur otasi Umarshayxning erta o’limi tufayli 12 yoshda taxtga chiqdi. Boburning birgina maqsadi bobosi Amir Temur barpo etgan davlatni qayta tiklash va u bu yo’lda avvalo ko’hna shahar Samarqandni bosib olishga harakat qila boshladi. Samarqandni qo’lga kiritish yo’lida olib borilgan bir nechta janglardan so’ngina Bobur Samarqandni qo’lga kiritishga muvaffaq bo’ldi. “Bobur o‘z diniy e’tiqodini e’zozlab, mashoyix va dindorlarni izzat-u ehtirom qilsa-da, ularni o‘z siyosiy muammolariga doxil bo‘lishlariga imkon bermas va firqaparastlik xususidagi maslahatlarni qabul etmasdi. U, shuningdek, mazhab, tabaqa va boshqa ixtilofli masalalarning saroyda tarqalishiga izn bermasdi. Garchi Bobur taqvoli musulmon bo‘lsa ham, mazhabiy «junun»ga moyil emas edi. Ha, hukmdor hind va afg‘on amir - lari salohiyatiga u qadar e’timodi bo‘lmasa-da, ularga doim munosib muomala qilib, do‘stona munosabatda bo‘lardi... Bobur nainki mamlakatda siyosiy ahvolni o‘zgartirdi, balki saltanatni g‘arbiy viloyatlar bilan birlashtirdi. Kushon rojaliklaridan keyin Afg‘oniston va Hindistonning o‘zaro aloqalari uzilgan va sobiq «Turk sultonlari» hukmronligida chegaralar qarovsiz holga tushgan edi. Bobur esa Afg‘oniston va Hindiston o‘rtasida o‘z saltanatini barpo qilib, so‘ng o‘rtadagi shimoliy va janubiy chegaralarini mustahkamladi. Qachonlardir jang-u jadal maydoni bu sarzamin savdo-tijorat hamda madaniy-ma’rifiy markazga aylandi» 3 Asar faqatgina Bobur hayotiga bag’ishlanmay balki oddiy qora xalqning kechmishlarini ham tasvirlab bera olgan, shuni hisobga olib asar quvalik oddiy dehqon farzandi bo’lgan Tohir va Robiyaning sevgi qissasi bilan boshlanadi. Quvaga yov bostirib kelayotgani xabari 3 Ko‘chirma N. G‘. Nizomiddinovning «Boburiylar davri Hindiston turkiy tili va adabiyoti» kitobidan olindi. – Toshkent, 2010, 46–48-betlar berilganda xalq sarosimaga tushadi ammo jangchilar dushmanlarga hech narsa qila olishmasliklarini anglab Tohir hamda do’stlari kelishib tunda hech kim yo’qligidan foydalanib Quvaga kirish yo’lidagi Quvasoy ko’prigini arralab, qanotlarining ancha joyini sindirib tashlashadi. Tongga yaqin dushman askarlarining ba’zilari ko’prikdan siyrak saf bilan o’tib ketishadi ammo ulardan keyin kelayotgan saflari juda qalin bo’lganligi tufayli ko’prik sinib ketib ko’p sonli jangchilar va tuyalar soyda oqib ketadi. Ko’prik hodisasi sabab dushman tomon ko’p talafot ko’radi va sulh taklif qilishga majbur bo’ladi. Ne- ne beklarning qo’lidan kelmagan xaloskorlik qalblari vatanparvarlik ruhi bilan yo’g’rilgan tavakkalchi yigitlarning qo’lidan kelgani hammani hayratga soladi va haqiqiy qahramonlik nimaligini, yurtga, tug’ilib o’sgan makonga bo’lgan muhabbat qanday bo’lishini oddiy tuyulgani bilan katta jasorat talab qiladigan fidoiylik bilan ko’rsatib berishadi. Umarshayx vafotidan keyingi toj-u taxt tashvishlari Boburni tinimsiz fikrlashga va izlanishga majbur qildi. Mana shunday og’ir sharoitda ham u zo’ravon beklardam biri Ahmad Tanbalning Xonzoda begim bilan turmush qurmoq istagiga qarshi chiqdi, chunki Tanbal yomon beklardan bo’lib Boburga qarshi tomonda ot surar, ichki nizolarni keltirib chiqarar edi lekin Bobur Tanbalga rad javobini bersa ichki kurashlarni avj olishi va ba’zi beklarning unga qarshi bo’lib qolishini bilib turib ham o’z opasi Xonzoda begimning istagiga qarshi borolmadi va opasini bekning tajovuzidan qutqarib qoldi, chunki Begimning ko’ngli boshqa birovda edi. Bu yerda biz Boburning nafaqat jismonan balki ma’nan ham yetuk inson ekanligiga amin bo’lamiz. U opasi bo’mish Xonzoda begimning xohishiga qarshi borolmaydi chunki bu yerda ko’ngil ishi turganini u ich-ichidan his qila oladi va yagona egachisining baxtli bo’lishini har nedan ko’p xohlardi. Asar davomida Xonzoda begim tomonidan ko’rsatilgan ko’plab qahramonliklarga duch kelishimiz mumkin. Ulardan biri, Bobur Samarqandda hayot va o’lim orasida behush bo’lib yotgan paytida bundan xabar topgan Andijon qal’a himoyachilarining bir qismi fitnachilar tomonga o’tib ketadi, aynan shu paytda Andijonga yov bostirib kelayotganini ko’rgan Xonzoda begim erkakcha to’n va bo’rk kiyib, beliga kamar bog’lab, xanjar osib hayot- mamotlari qil ustida turgan qal’a himoyachilariga ko’makka boradi. Bu harakati bilan u xatto ko’p yigitlarning qo’lidan kelmaydigan qahramonlikka qo’l urib oz sonli jangchilar bilan qal’ani himoya qilishga urinadi. Xonzoda begimni biz To’marisga qiyoslasak bo’ladi, chunki har bir o’zbekda Amir Temur,Mirzo Ulug’bek, Bobur Mirzo, Alisher Navoiy, To’maris, Bibixonimlarning qoni oqmoqda ekan, har bir o’zbek o’g’il va qizlari o’z yurti uchun Xonzoda begim kabi jonini garovga qo’yib bo’lsa ham o’z yurtini himoya qilishga tayyordirlar. Asar davomida Xonzoda begim inisi Boburni va oila a’zolarini himoya qilib Samarqanddan sog’-salomat chiqib olishlari uchun o’z orzulari va baxtini qurbon qiladi va yovuz shoh bo’mish Shayboniyxonga turmushga chiqadi. “Yulduzli yunlar” asari bunday qahramonliklarga juda boy asardir. Lekin ulardan eng ta’sirli qahramonlik Xonzoda begimning o’g’li bo’lgan Hurramshoh tomonidan ko’rsatilgan bo’lib hali 10 ga ham kirmasdan tog’asi Bobur uchun o’z jonini xatarga qo’yib jangga kiradi va bir daydi o’q tufayli vafot etadi. Bobur garchi bobosi Amir Temur davlatini qayta birlashtirolmagan bo’lsada Hindistonda tinch va osuda hayot tarzili davlatni tuzishga muvaffaq bo’ladi. Bu haqida ko’plab atoqli olimlar va yozuvchilar o’z fikrlarini bildirib o’tishgan: Rumer Goden: “Bobur bunyod etgan davlat garchi bobolariniki singari bepoyon mintaqalarga yoyilmagan bo lsa-da, u o z saltanatining sultoni, buyuk imperatori darajasiga ko tarildi. O zʻ ʻ ʻ ʻ mulkida boshqaruv tizimini mahkam tutib, uni mohirlik bilan idora qildi. Bu o lkani 332 yil davomida mahorat bilan boshqargan buyuk sulolaga asos soldi”. ʻ 4 P.Qodirov bu roman ustida o’n yil (1969-1978 yillar)davomida ish olib bordi.Avvalo,Bobur va boburiylar hayoti,qoldirgan merosini sinchiklab o’rgandi,Bobur yurgan yo’llarni kezib chiqdi,Hindistonga safar qildi.Asar 1978 yili “Sharq yulduzi”jurnalida bosildi,oradan ko’p o’tmay rus tilida chiqdi,ko’pgina tillarga tarjima qilindi.Romanni kitobhonlar huddi bayramdek iliq kutib oldi,yozuvchilar,adabiyotshunos olimlar unga yuksak baho berdilar,bu asar tarixga,tarixda o’tgan buyuk siymolarga ulug’ hurmat ruhi bilan sug’orilganligini aytdilar. 4 “Yulduzli tunlar” “Sharq” nashriyoti-2016 Asarda shoir va shoh Bobur hayotini tasbirlash muhim o’rin tutadi.Bu ulkan, murakkab shaxsning tarix sahnasiga chiqqan kunidan boshlab,to o’limiga qadar salkam qirq yillik hayoti,shuningdek,shaxsiy qiyofasi,xarakteri,oilaviy muhiti,ijodkor-shaxs,nosir,olim sifatidagi ma’naviy- ruhiy dunyosi, sarkarda, shoh, fotih sifatidagi faoliyati- barcha tomonlari bir roman doirasidaga keng yoritilgan, holis haqqoniy ko’rsatilgan. Garchi romanda Bobur hayoti keng o’rin tutsada, asar syujetini harakatga keltiradigan kuch Bobur shahsi faoliyati emas, birinchi galda tarihiy hodisalar, jarayonlarning o’zidir. Yozuvchi XV asr ohirida, XVI asr boshlarida Turkiston, shuningdek, Afg’oniston, Hindiston tarihida yuz bergan muhim voqe’alarni jangu jadallar o’zaro ziddiyat va kurashlarni yorqin gavdalantirib bergan. Bobur hayoti, saroy muhiti, tarihiy voqe’alar bilan yondosh holda asarda oddiy mehnatkash halq turmushi, ahvol-ruhiyati , mehnatkash halq turmushi, ahvol-ruhiyati, tarihiy jarayonlardagi ishtiroki, o’zaro urushlardan, bosqinchilik yurishlaridan chekkan jabri ham o’z aksini topgan. Shular bilan barobar Bobur to’qnash kelgan dahshatli kuchlar – “Imoni zamon”, “ Halifai rahmon” deb atagan Shayboniyhon, shoh Ismoil, Ibrohim Lodi, ularning son-sanoqsiz lashkarlari, beklar, hilma-hil ijtimoiy guruhlar, diniy mazhablar, ular orasidagi ziddiyat, alohida shaxslar taqdiri – bularning barchasi qalamga olingan. 2.2. P.Qodirov ijodida Bobur mavzusining o’ziga xosligi Xalqimizning sevimli yozuvchisi Pirimqul Qodirovning salmoqli romanlari, bir-biridan shirali qissa va hikoyalari kitobxonlarning sevimli asarlariga aylangani shubhasizdir. Ayniqsa, yoshlarga bag‘ishlangan “Uch ildiz” asariga ustoz Abdulla Qahhor yuksak baho bergan bo‘lsa, ruscha tarjimasini o‘qigan buyuk qozoq adibi Muxtor Avezov Moskvada bo‘lib o‘tgan “O‘zbek adabiyoti va san’ati kunlari”da ushbu asarni noto‘g‘ri talqin qilgan va unga o‘rinsiz ayb qo‘ygan Anna Karavaevaning ta’riflari xato ekanini ishonarli dalillar bilan isbotlab berganligi yozuvchining keyingi asarlarining yozilishiga turtki bo‘lgan desak, mubolag‘a bo‘lmaydi. 5 Adib shundan keyin “Qadrim”, “Erk”, “Meros”, “Botirlar va baxillar” qissalarini, “Qora ko‘zlar”, «Yulduzli tunlar» romanini yaratdi. Bu asarlarda o‘z davrining yosh qahramonlari qanday shakllanganligi haqida hikoya qilib, ular hayotining ibratli jihatlarini haqqoniy tasvirlab bergan. Pirimqul Qodirovning so‘nggi o‘n yil ichida yozgan “Ona lochin vidosi” romanida Amir Temurning suyukli o‘g‘li Shohruh va kelini Gavharshodbegim bilan bog‘liq voqealar qalamga olingan. Asardagi Ulug‘bek Mirzo, Husayn Boyqaro va Alisher Navoiylarning yoshlik davridagi jasorat va matonati ham o‘quvchida yorqin taassurot qoldiradi. 6 Pirimqul Qodirov hikoya va qissachilik emas, balki ayni milliy hikoya va Qissachilik rivojiga katta hissa qo`shgan yozuvchidir. Uning “Studentlar” ( 1950 – yil, birinchi hikoyasi, bu kitob chiqqanda u hali ToshDU sharqshunoslik fakultening studenti edi). Yana uning “Jon shirin” 1968-yilda yozilgan.Adib qahramonlarini chuqur o`ylar girdobida, ikkilanish, iztroblar jarayonida va ijtimoiy dardlar to`qnashgan nuqtada tasvirlashga intiladi.Shunday asarlardan biri “ Jon shirin “ hikoyasidir.Hikoyada paxta yakka hokimligi davrida hukm surgan ayrim dahshatlar qahramonlarning achchiq taqdiri orqali ro`yirost ko`rsatib berilgan.Paxtaga sepilgan doridan yosh bola halok bo`ladi. Atrofdagilar zaharlanadi. Bu mohiyat e`tibori bilan mallatning, irsiyatning paxta zug`umi ostida 5 Jo‘raboyev A. Yashashning ma’nosi: oshkora suhbat [O‘zbekiston xalq yozuvchisi Pirimqul Qodirov bilan suhbat] //Sharq yulduzi.-1990.-№12 6 11.Valixo’jayev B. O’zbek adabiyotshunosligi tarixi. T.: “O’zbekiston. 1993 zaharlanib borayotganiga, himoya qilinishi lozim bo`lgan haq – huquqining tili qisqaligiga ishora edi. Aybdorlar esa elni mutelikka slogan markazdagilarigina emas, uni shu holatda tutib turgan o`zimizdagilar, brigadir u rais, firqa kitobi–yu undan yuqoridagilar. Bir vaqtlar mashhur“ Nazir otaning g`azabi “da tosh yog`sa ham paxtani terishga da`vat etil gan edi. Bu asar esa paxtaga sepilgan dorilar odamni o`ldirib yubirsa ham rejani bajarish kerak, deyilgan siyisatning insonlar taqdiridagi badiiy ko`rinishi edi.Yozuvchi hikoyada muteki, qaramlikni keskin fosh etdi. Sodir bo`lgan dahshatni ochish, aybdorlarni jazolash o`rniga, hamma amaldorlar ishni bosdi bosdi qilish tarafdori. Chunki bu ishda hammasining aybi bor, egatlarni zaharlab bo`lsada, yuqoriroq hosil olish va mansab martabani qo`ldan chiqarmaslik hikoyadagi mansabdorlarning maqsadi shu. Sepilayotgan dorini, doridagi zaharni bilishmaydimi? Bilishadi. Bolaga, uning otasiga achinishni ham unutishmaydi. Lekin jinoyatni oshkor qilishmaydi.Mutelik, qullik davom etversin, bolalar nest–nobud bo`lsa bo`laversin.Unga qarshi chiqish uchun esa jon shirinlik qilyapti, lekin tokaygacha demoqchi bo`ladi yozuvchi.Hikoya asosida 1997 – yilda yaratilgan videofilm ham muvaffaqiyatli chiqdi. Badiiy asar markazida, asosan, inson turadi. Uni o`yga, hayajonga slogan muammolar aks ettiriladi. Pirimqul Qodirovning «Qadrim» qissasida zamonaviy mavzu yoritilgan. Unda o‘zbek adabiyoti uchun yangi mavzu-gazchilar hayoti va mehnati Iskandar, Zulayho, Davron, Ashur kabi jonli obrazlar orqali badiiy gavdalantirilgan. Qahramonlar xarakterining murakkabligi va to ‘laligi jihatidan, xususan, Iskandar va Zulayho obrazlari ajralib turadi. Asarda yosh ishchi Iskandar dunyoqarashining shakllanishi, uning o ‘z qadrqimmatini tushuna borishi, hayotdan 0‘rnini topib olishi jarayonini tasvirlashga e ’tibor berilgan va bu masala muvaffaqiyatli ravishda yoritilgan. Qissada voqealarning bosh qahramon Iskandar tilidan, uning boshidan o ‘tkazgan kechinmalar sifatida hikoya qilinishi yozuvchiga obrazlarning ruhiyatini chuqur tahlil qilish va tasvirlash imkoniyatini bergan. Pirimqul Qodirovning “Qadrim“, “Erk“, “Meros“ qissalari markazida inson shaxsiga ehtirom, shaxs tabiatining mehvari sanalmish erk, o`zlik, qadriyat muammolari qo`yilgan. “Qadrim” qissasi - Iskandar kim nima desa xop deydigan itoatkor, mutelikni, hatto, ma`lum darajada, oddiy bir hayotiy haqiqat sifatida qabul qiladigan yigit. U zarur bo`lganda mustaqil fikrni, xohishini, raddiyasini ham ma`lum qilishga qimtinadi. Sevgilisi Zulayho esa, aksincha, o`zgalarga qaramlikka ko`nika olmaydi. Uning vujudida qo`rquvga, hadika, o`zgalarga qaramlikka qarshi bir tug`yon bor. U birov ning turtgisi bilangina harakatga kelishni yoqtirmaydi. Mustaqil mushohada yuritmay, o`zganing ta`sirida fikrlay boshlovchi kishidan orlanadi. Mana shunday xislatli Iskandarni kezi kelganda siltab tashlashgacha boradi. Hayotga endi kirib kelayotgan yigit qiyofasida tasvirlangan bu qaramlikka qarshi isyo, qadr qimmat, o`zlikni, g`ururni himoya qilish va mustaqil fikrlashga da`vat deganda adib kichik bir shaxsiy, xususiy maqsadgina nazarda tutgani yo`q. Uning zamirida chuqur ijtioiy ma`no: tutqun g`oyalarga qaramlik va bo`ysunishdan qutilishga chorliv maqsadlarini ham ifodalashga urindi. 7 Bu haqda asar yozilgandan keyin yigirma yildan so`ng yozuvchining o`zi bunday deydi: “ Totalitar imperiya bizni qaram ahvolga solib, qadr – qimmatimizni yerga urishini ich ichimizdan sezib, ruhan behad qiynalardik.Lekin buni ochiq aytolmay, “Qadrim”, “Erk” kabi qissalarda ichki erkini yo`qotgan, mutelik dardiga giriftor bo`lgan qahramonlar hayotini hamdardlik bilan ko`rsatish orqali ozodlik va mustaqillikka bo`lgan tashnalikni qondirishga intilardim “. Bu fikrni tiniq tushunish muhim. Sho`ro tuzumi, g`oyasi tomonidan qadr – qimmat oyoqosti qilinishi haqida gap borar ekan, sababini Moskvadan tashqari, ma`lum ma`noda, o`zimizdan ham qidirish kerak. To`g`ri, tizgin markaz qo`lida edi. Lekin tizginni ishga soluvchilar, amalgam oshiruvchilar o`z ichimizda, qatorimizda oz emas. Ular o`z yurt- doshlarimiz, ayniqsa, turli toifadagi amaldor va firqaviylar esi. Qadr – qimmatimiz, erkimiz, o`zligimiz o`z qatorimizda yura turib, o`z vatandoshimiz bo`la turib, ana shundaylar tomonidan ham oyoqosti qilingani, chin erkimiz, ozodligimiz bo`g`ib turilgani sir emas. Yozuvchi qadr – qimmat, erk uchun kurash, o`zgaga mute va qaram bo`lmaslik g`oya;arini ilgari surar ekan, bunga to`sqinlik 7 XX asr mening taqdirim da. — «Jahon adabiyoti» jurnali, 2001-yil qilhan yurtdoshlarimizni ko`rsatish orqali, ular timsolida tuzumni va uning tizginini olisdan boshqarib turganlarni nazarda tutgandek bo`ladi. Yozuvchi “Erk” qissasi markaziga ham erk va qadr qimmat masalasini qo`ydi. Buni asosan, muhabbat va oila orqali yoritdi. Sattor ota –ona qistovi bilan muhabbatsiz uylandi, farzandli bo`ldi. Uni rafiqasi Oysha qanchalik sevmasin, ko`ngli isimaydi. Oyshani mutlaq tushunmaydi emas, tushunadi, farzandini ham o`ylaydi. Lekin o`z ko`ngliga, vijdoniga, qalb amriga qarshi borolmaydi. Munoeiqlik qilib yashashni esa xohlamaydi. Sattor inistitutda o`qib yurganida haqiqiy muhabbatini Roziyada topadi. Shu bilan qissa tugashi mumkin edi. Lekin yozuvchining bosh muddaosi bunda emas. Barcha qahramonlar vujududagi tug`yon, ko`nglidagi iztrob iskanjasida, yurak qo`ygan savollarga javob izlash qiynoqlarida ko`rsatilar ekan, bu izlanishlar erk va qadr qimmat mohiyatini uqishga bo`ysundirilar. Rostda Oysha – baxtsiz, farzand – yetim, Roziya sevilibman deb, Sattorning o`zi esa, aylanay, yangi muhabbat degancha ketavermaydi–ku! Bu insonlar yuragida qanchadan talotumlar yotibdi, axir. Atrofdagilar ham Ularning tutumini turlicha baholaydilar. Bahs – munozaralarning keti ko`rinmaydi.Yozuvchi bu ichki tug`yon sabablarini, ildizlarini izlaydi, badiiy tahlil etadi va bizga ko`rsatgandek bo`ladi. Xo`sh, Sattor va Oyshaning bu ahvolga tushish sababi nimada? Erksizlikda, erk degan muqaddas tushunchani e`zozlay bilmaslikda, deb javob beradi yozuvchi badiiyati. Xastaman, uylanganinigni ko`rib qolay, deb ota o`qishga ketayotgan o`g`lini o`z ra`yiga ko`ndirgan. Qaytib kelguningcha Oyshaxonni birov ilib ketadi, deb onasi ham o`g`lini uylanishga qistalang qilgan. Boshqa tarafdan, Oysha ham Sattor o`zini sevish sevmasligini aniq bilmay, o`zining ham Sattorga ko`ngli bor yo`qligini chuqur his etmay tegavergan. Muhabbat degan xilqat talablariga Sattor tuyg`ulari bilan javob beradimi yo`qmi, o`ylab o`tirmagan. Oyshadagi itaotkorlik, g`urur sustligi uning erkiga g`ov bo`ladi. Demak, ikkala qahramon ham o`z erki qadriga yetmagan, ikkovi ham erksizlik qurboni. Qissa oxirida Sattor Oyshaga yordam qo`lini uzatadi, Oysha ko`nglida o`zini anglash, g`urur hislari uyg`onadi. O`z qalblarini o`zlari tahlil etish natijasida qahramonlar asar nihoyasida erk tug`yusining muqaddasligini anglash yo`liga o`tadilar. Sattor ming mulohazalardan so`ng Oysha tomonda qolish burchi ekanini hisetadi. Lekin yozuvchi, ayni vaqtda, Sattor, Oysha, Roziyalar taqdirini ochiq qoldiradi. Buni o`zidan ko`ra kitobxonlar hal qilishiga moyillik bildiradi. “Meros” qissasida yozuvchi el–yurtni doimo to`lqinlantirib yurganmuammo paxtachilik mashaqqatlarini qalamga oladi. Unda butun umrini paykalda o`tkazyotgan, hirmat azzat u azob uqubatini shu mehnatdan topayotgan paxtakorlarning halol, jozibali qiyofalari aks ettiriladi. Bu mehnat bizga otameros, dala ilmi, paxtachilik qonimizga singib ketgan, degan g`oyani ham ko`rmaslik mumkin emas. Yozuvchi Yolqin Otajonov timsolida paxtachilik mashaqqatlarini butun tafsilotlari bilan haqqoniy tasvirlaydi. Ammo bu tinib tinchimaslik meh nat farog`ti sifatidagina taqdim etilmagan. Yozuvchi bu mehnatni doim mustaqil mushohadasiz, itoatkorona qabul qilingan jarayon sifatida bermaydi. Paxtakor xalqining bu masalaga nolavor munosabatini adib Tursun qiyofasida umumlashtirishga harakat qiladi. Tursun ba`zan paxta mehnatidagi zo`riqishdan, e`tiborsizlikdan, adolatsizlikdan ochiqdan ochiq noliydi. Bu erk iroda, qadr qimmat va umidini bukib tashlayotganlarga ishora edi. Biroq, afsuski, bu qarash asar mehvariga ko`tarilmaydi. Yolqin Otajonov kabi yetkchi qahramonlar faoliyati va dunyo qarashida ko`rinmaydi. “Meros” yozilgan o`tgan asrning 70 – yillarida bu fikrlarini ilgari surish qiyin edi. Sho`ro siyosati va mafkurasi bunga yo`l qo`ymasdi. Bulardan qat`iy nazar, qissadagi Yolqin Otajonov obrazi yozuvchining mahorat bilan yaratgan jonli, intiluvchan, jozibali qahramonlari qatorida turadi. Adib mahorati romanlarida yangi bosqichga ko`tarildi. Pirimqul Qodirov o`zbek adabiyotini barkamol romanlar bilan boyitdi. Bu romanlar davrning, zamonnig muhim ijtimoiy, insoniy muammolarini haqqoniy ko`rsatish, qahramonlar hayoti va jonli xarakterlar pishiq va terin ishlanishi jihatidan o`ziga xos. Pirimqul Qodirov Abdulla Qahhorning shogirdi. Uning ijodini ilmiy jihatdan ham chuqur o`rgangan. Ustozning shogirdiga ham inson, ham yozuvchi sifatida ta`siri kuchli. Shu ma`noda P. Qodirov birorta asarida hayot haqiqatiga zid ish tutmadi, mafkurabozlikka berilmadi, shaxsiy manfaatlar yo`lida asarini kimlarningdir manfaatiga moslamadi. Aksincha, u romanlarida dolzarb va murakkab masalalarni birinchidan bo`lib yoritdi. Yozuvchi romanlarida qahramonlar harakatidagi kenglik va miqyosni ko`rsatishdan ko`ra, ular ruhiyatidagi nozik nuqtalargacha kirib borishga intiladi. So`z sehri bilan tuyg`ularni tilga kiritadi. Hayot manzaralari, davr muammolari voqealar, hodisalarni mustaqil tadqiq etishni u, ko`proq, shularning qalblarda to`yinfan hissiy jarayonlarini aks ettirish orqali amalga oshiradi. Uning “ Uch ildiz “, “ Qora ko`zlar “, “ Olmos kamar “singari zamonaviy romanlari bu masalada tarixiy salmoq bilan nafas olganidek, “ Yulduzli tunlar “, “ Avlodlar dovoni “Ona lochin vidosi “ singari tarixiy romanlaridan shunga xizmat qiluvchi“ zamonaviy ruh va falsafiy tafakkur “ ueurib turadi. Zamonaviy yoki tarixiy mavzuda bo`lishidan qat`iy nazar, bu romanlarning barchasini birlashtirib turadigan fazilat bor. Bu ularning qahramonlari timsolida millatimizga mansub go`zal va noyob ma`naviy xislatlarning yorqin aks etishidir. “ Uch ildiz “ (1955 –1958) romanida shaxsga sig`inish oqibatlari keskin fosh etildi. Asar markaziga oliy o`quv yurtidagi hayot, xususan,talabalar Mahkam va Gavhar muhabbati qo`yiladi. Biroq ular va ularga kelib bog`lanuvchi boshqa ko`plab qahramonlar taqdirida davrning dolzarb muammolari ochila boradi. Bular: odamlarni qo`rqitib, tuhmat qilib, titroqda ushlab turishga o`rgangan fakultet dekani Hakimov; ana shunday razillik tufayli nohaq qamalib ketgan tarixchi olim Toshev; ilg`or, xolis, millatparvar fikrlari, chor hukumati zamonidagi Andijon qo`zg`oloni haqida ijobiy fikr aytgani uchun salkam sinfiy dushmanga chiqarib qo`yilgan Akbarov va boshqalardir. Bular mafkura iskanjasida bo`lgan zamon dahshatlaridan ayrim ko`rinishlar edi. Qadr – qimmat mezoni insiniy fe`l – atvor,imon, vijdon emas, balki mafkuraviy “ sadoqat “ bo`lib qolgan edi.Stalin vafotidan so`ng o`tgan asrning 50 – yillari o`rtalarida jamiyatda Jiddiy yangilanishlar paydo bo`ldi. Yangi dunyoqarashli yoshlar yetishib chiqdi. Ular tuhmat, ig`vorlarga qarshi dadil va mardona kurash boshladilar. Shular tufayligina Akbarov va Toshev singarilarning hayoti omon qoldi. Gavhar, Mahkam, Ochil singari yangi dunyoqarashli, imonli, vijdonli yoshlarning sa`y harakati bilan Hakimov hamda uning hamtovoq shogirdi Eshonboyevlar tegishli jazolarini oldilar.Yozuvchi Akbarov timsolida mustaqil fikrlash masalasini ham ko`tarib chiqdi. Bu qahramon qiyofasida, ma`lum darajada, adibning o`zini ham aks etadi.“Uch ildiz “romanida hayotdagi mafkurabozlikka barham berilgani, adolatsizlikka chek qo`yilgani aks ettirilibdida, deb tushunmaslik lozim. Adib avvalgi yillarga nisbatan jamoyatda paydo bo`lgan yangi qarashlarni, yangi shaxslarni real ko`rsatish qatorida, ularga o`z ideallarini ham singdiradi. Yozuvchi talqinicha, insonning insoniyligini mafkura emas, balki ma`naviy ma`rifiy asos belgilaydi. Roman nomiga ham inson taqdiri va qiyofasini muhabbat, el yurtga fidoyili va bilibdan iborat uch ma`naviy – ma`rifiy ildiz belgilaydi, degan g`oya singdirilgan. Deyarli yarim asar avval yaratilgan “ Uch ildiz “ romani istiqlol davrimiz g`oyalariga k`op jihatlaribiln hamohangdir. Yozuvchi “ Qora ko`zlar “ (1963 – 1966) romanida oila, burch, hallollik, e`tiqod, to`g`rilik kabi ma`naviy muammolarning yangi – yangi qir ralarini yoritdi. Ma`lumki, asar yozilgan zamonda sho`rolar mamlakatida qishloq bo`ladimi, shahar bo`ladimi – hamma yoqda hayot farovon, degan soxta, yolg`on g`oya hukmron edi. Adib esa, O`zbekistonning olis Oyko`lqishlog`idagi kishilar ma`naviyatini, yashash tarzini aks ettirish orqali hayotning asl, haqqoniy manzaralarini ko`rsatdi.Xo`jalik raisi Davlatbekov – manfaatparast va mansabparast. “ Nima bizga Amerika “ qabilida ish tutib, xo`jalikdagi chorva tuyog`iga qiron keltirishga bir bahya qolgan.“ Davlatbekovchilik“masalasida Ortiq undan ham ustasi farang. Kattalarga yaltoqlanish uning suygan oshi. Uning nazarida vijdon degan ikkinchi, uchinchi darajali matoh. Xuddi shu – vijdonga munosabat aka – uka Ortiq va Avazni bir biridan keskin ajratib turadi.Romanda Hulkar, Jannatoy, Cho`lponoy singari ayollar obrazi chuqur mehr bilan tasvirlangan. Ularning og`ir, mashaqqatli mehnati, olia, muhabbat, qadr – qimmat borasidagi erksizligi, “ hurmatli “ o`zgalar inon – ixti yoridan chiqa olmaslogi kuyinchak ehtiros va haqqoniylik bilan yoritilgan. Alloh odamga ulug` yosh bersa, zakovatni, diyonatni ham qo`shib bersinekan. Romandagi Ismat bobo esa bunday emas – teskarisi.“ Qora ko`zlar “ romanida qishloq hayoti tasvirlangan bo`sa, “ Olmos kamarda “ (1977) yozuvchi shaharliklar hayotiga murojaat etdi. Asar qayta ishlandi. “ Yulduzli tunlar romani “ – asar nainki adib ijodi, balki, XX asr o`z- bek adabiyoti tarixida muhim o`rin tutadi. Sho`rolar bunday asarlar xalqning ko`zini ochdi, isyonkor ruhni charxlaydi, ulug` ota – bobolar orqali buyuk o`tmishga, ma`naviy qudrat an`analariga intilish va sadoqatni kuchaytiradi, deb qo`rqdilar va yanglishmadilar. Bu asar ham shunday asar.1978 –yil bosilib chiqdi, hatto O`zbekiston Davlat mukofotiga sazovor bo`ldi (1981). Lekin ko`p o`tmay asar va yozuvchi boshiga ko`p og`ir kunlar tushdi. Roman matbuotda feodalizmni tar`gib qiluvchi asar sifatida qoralandi. Muallifga millatchi, burjua yozuvchisi deb tuhmat qilindi. Yangi zamon, mustaqillik adibni ham, romanni ham xalqqa qaytardi. Bu asar shoh sarkarda, shoir – benazir inson Z. M. Boburning yorqin siymosi mahorat bilan aks ettirilgan to`laqonli va sermiqyoa badiiy asardir. Roman Bobur siymosini tarixiy haqiqatga mos, badiiy jihatdan jozibali tasvirlashi bilan e`tiborli. Humoyun og`ir betob bo`lib yotganida Bobur farzandiga shunday deydi:“Sening betoqatligingga men toqat keltiray! Sening shu og`ir dardingni xudo sendan olib menda bersin…. ….. Bobur umumiy jimlikda Humoyunning boshidan uch marta aylandi – yu:- E parvardigor! – deb iltijo qildi. – Menki, Boburmen, agar jonberish mumkin bo`lsa, umr – u jonimni Humoyunga qurbon qildim! Azroyil mening jonimni olsin u, xudo Humoyunga shifo bersin!”Humoyun ko`p o`tmay tuzaladi. Bobur qazosi shu voqealarga to`g`ri keladi. Bobur Hindistonda saltanatni boshqarganda podsho bo`lishning shon shavkati bilab bir qatorda, adadsiz pushaymonlarni, iztiroblarni, yuzi qarolig`larni boshidan kechirgan. Vatan sog`inchi bilan o`rtangan. Shu ma`noda romanda Bobur ruhi, ichki dunyosi, orzu – armonlarining yuksak mahorati bilan tasvirlanganini ta`kidlash zarur. Onasi Qutlug` Nigorxonim bilan Boburning nafas olishdayoq bir – birlarini tushunishlari, inining Xonzodabegimni nainki so`z, balki yuark bilan anglay bilishi, shoirning havo emas ilhom bilan nafas olayotgan betakror sohir holatlaridagi his hayojonlar tasviri Pirimqul Qodirovning ruhiyat manzaralarini ko`rsatishdagi ustaligidan dalolat beradi. Qahramon o`z o`zini ichdan tahlil etadi, qiynayotgan savollarga shu yo`sinda javob izlaydi va topadi. Zaharlangan Bobur ruhiyatishunday chiziladi: “Boshidan o`tgan o`lim dahshati hamon xayolidan nari ketmasdi. Shu qil uzilsa, o`lim deb ataladigan zulmat qa`riga qulab tushishini 2 kun davomida muttassil his qilish unda yashash istagini behad kuchaytirib yuborgan edi. Hayotning bir lahzasi uchquni dunyoning barcha boyliklari yu, toj –u taxtlaridan ham aziz ekanligi unga astoydil sezildi”.Qahramon ruhiyatini teran, jonli, samimiy ochish o`z o`zidan bo`ladi gan ish emas. Buning uchun yozuvchu bunday his tuyg`ularni o`z qalbidan o`tkaza olishi kerak. Mustaqillik davriga kelib, “ Yulduzli tunlar“dek tarixiy asarning qadr – qimmati, ahamiyati yanada oshdi. Roman Vatan, millat, ulug` ota – bobolarimizga mehr – muhabbatni yanada e`zozlashga undaydi. Pirimqul Qodirov ijodida roman janri salmoqli o ‘rin egallaydi. Adib o ‘zbek rom anchiligining oltita yaxshi nam unasini yaratgan. Uning 1958-yilda yozilgan birinchi romani «Uch ildiz» 50-yillar o ‘zbek nasrida muhim voqea bo‘ldi. Ustoz adib Abdulla Qahhor bu romanga yuksak baho berib: «Ancha vaqtdan beri men o ‘zbek adabiyotida m om oqaldiroq guldurosini eshitmay yurgan edim. Nazarimda, mana shu asar adabiyotimizga momoqaldiroqday gulduros solib, chaqmoqday yaltillab kirib kelayapti» 8 “Yulduzli tunlar”, “Avlodlar dovoni”, “Amir Temur siymosi”, “Til va el” asarlarida kitobxon yetuk san’atkor, teran faylasuf, qoyaday yuksak, mustahkam muallif shaxsi-ni ko‘radi. P. Qodirovning san’atkor, mutafakkir daraja-siga ko‘tarilishi qanday kechgan? Adib hikoyalari, qissala-ri, ilk romanlari shuni ko‘rsatadiki, P. Qodirov, birinchidan, zamon ruhini, uning istiqbolini ko‘rishga intilgan. Bu hol “Uch ildiz” va “Olmos kamar”da aniq ko‘rinadi. XX asrning o‘rtalarida ro‘y bergan muhim siyosiy-ijtimoiy o‘zgarishlardan kishilar lolu hayron bo‘lib qoldilar, shoi-ru adiblar mavjud sxematizm inersiyasidan chiqib keta olmadilar. Pirimqul Qodirov yosh, shijoatli, istiqbolga intilgan, ijodning katta yo‘li 8 Abdulla Qahhor zamondoshlari xotirasida. — Toshkent: 1987, boshida turgan adib sifatida o‘ta qaltis mavzuga qo‘l urdi “Uch ildiz”ni yozishga kirishdi. Hardamxayol yozuvchilar uzil-kesil to‘xtamga kelmaslaridan, Pirimqul Qodirov shijoat bilan yaigicha ijtimoiy-siyosiy ruhni badiiy tahlil qildi, o‘ta dolzarb mavzuda roman yaratdi. Pirimqul Qodirov yosh, jo‘shqin edi. U Mahkam, Ochil, Zamira, Gavhar, Sergey, Anna singari yoshlar xarakteri orqali yasharayotgan zamonni, kishilar ruhini egallab borayotgan ishonch, e’tiqod, jo‘shqinlikni aks ettirdi. Romanning yosh, sururiy qahramonlari Toshkentni yangicha ko‘z bilan ko‘rdilar. Navoiy nomidagi teatriing me’-moriy o‘ziga xosligi, shu teatr maydonidagi g‘o‘za chanog‘i shaklidagi favvora, tunlarni kunduzday yoritib turgan rang-barang elektr chiroklar, tep-tekis asfalt ko‘chalar, tramvay, trolleybuslar yosh qahramonlar diqqatidan chetda qol-maydi. Skver maydonidagi yagona universitet binosiga Mahkam, Gavharlar g‘urur bilan boqadilar. Yozuvchi yoshlar ruhi, shahar ko‘rinishini tasvirlagach, universitetdagi murakkab munosabatlar mohiyatini yoritadi. Universitetda Abdurahmon Toshev, Temir Akbarov, Akim Zadorin, Sulaymon Ziynatullayev singari haqiqiy olimlar, yoshlar rahnomalari ish-laydilar. Ular universitet minbaridan yoshlarga chin haqiqatni, ilmiy yangiliklarni aytishga odatlanganlar. Bun-day olimlar hamisha to‘g‘ri so‘zliklari, ilmiy-tarixiy haqiqatga xiyonat qilmasliklari bilan tanilganlar. Zufar Hakimovich, Muhammadjon Eshonboyev, Nazarov singari o‘qituvchi-amaldorlar stalinizm davri ruhini xarakterla-riga singdirib yuborganlar. Ular olimlikka da’vo qilolmaydilar, ammo partiya, davlat yo‘l-yo‘rig‘ini ko‘r-ko‘rona universitet hayotiga tatbiq etadilar. “Uch ildiz”da har xil majlis, yig‘ilishlarning ko‘payib ketganligi ko‘rsatiladi. Ularda ko‘pincha shaxsiy masalalar ko‘rilar, kishilarning auditoriyada, koridorda, kafedrada aytib yuborgan gap-so‘zla-ri muhokama qilinardi. Shaxsga sajda qilish yillarida majlisbozlik dushman topishning sinalgan usuli edi. Haki-mov, Eshonboyev, Tursun singarilar majlis qilib — suvni loyqalatib dushman izlar, “baliq” tutardilar. Pirimqul. Qodirovning “Uch ildiz” romanidagi umumiy ruh, kayfiyat orqali ham g‘oya yoritiladi. “Uch ildiz”da uzoq da-vom etgan bemorlikdan so‘ng o‘ziga kela boshlagan bemor — ijtimoiy muhitning ruhi ishonarli tasvirlangan. Romanda Obid Karamatov, Sulaymon Ziynatullayev singari yangi zamonning kishilari xarakteri yaratilgan. Obid Karamatov universitet firqa qo‘mitasi yetakchisi. U o‘zida KPSSning XX syezdi g‘oyalarini aks ettirgan. Lekin, baribir, Kara-matov ham kommunistik firqa yetakchisi edi... “Uch ildiz”ida demokratik tamoyillar, insonni sevish, e’zozlash ruhi aniq ko‘rinadi. 9 Xulosa Pirimqul Qodirov «Yulduzli tunlar» («Bobur») va «Avlodlar dovoni» romanlarida Bobur, Humoyun va Akbarning hayot yo‘lini kuzatish orqali 9 Toshkanov S. O’zbek adabiyotida satirik xarakter problemasi. T.:1987 Boburiylar saltanatining vujudga kelishi va ravnaq topishini yorqin tasvirlashga erishgan. U uzoq o‘tmishda va o‘zga mamlakatda ro‘y bergan voqealarni tasvirlashda o‘z fantaziyasiga emas, balki o‘zi e’tirof etganidek, «tarix fantaziyasi»ga, ya’ni chindan sodir bo‘lgan voqealarga ko‘proq asoslangan har ikkala asar ham keng kitobxonlar tarafidan samimiy kutib olinganiga qaramasdan, sho‘ro mafkurasi tomonidan keskin tanqid qilinib, muallif o‘tmishni ideallashtirishda ayblandi. Paxta yakkahokimligi davrida o‘zbek xalqi boshiga tushgan jabru jafolar o‘zbek adabiyotida ilk bor «Meros» (1974) qissasida o‘z ifodasini topdi. Pirimqul Qodirov shu davrda qissa janrida samarali ijod qilib, bolalar va yoshlar hayotidan olingan «Akramning sarguzashtlari» (1974), «Yayra institutga kirmoqchi» (1979), shuningdek, ma’naviy-axloqiy masalalarga bag‘ishlangan «Najot» («Baxillar va botirlar», 1980) qissalarini ham e’lon qildi. «Ona lochin nidosi» (2000) romanida 15-asrdagi Movarounnahrning ijtimoiy-madaniy va ma’naviy hayoti keng aks ettirilgan. Yozuvchi so‘nggi yillarda «Qalb ko‘zlari (badialar, o‘ylar, esdaliklar)» (2001) kitobini chop etib, shu yo‘nalishdagi yangi badia(esse)lar ustida ish olib bormoqda. Pirimqul Qodirov adabiyotshunos olim sifatida o‘zbek tili va adabiyotining ilmiy-nazariy masalalari bilan shug‘ullanib, «Til va dil» (1972), «Xalq tili va realistik proza» (1973), «Til va el» (2005) risolalarini hamda 2 jildli «Adabiyot nazariyasi» uchun «Adabiy asarning tili» va «Adabiy jarayon» boblarini yozdi. Pirimqul Qodirovning «Qadrim» qissasi asosida «Sening izlaring» (rejissyor R.Botirov) badiiy filmi, «Yulduzli tunlar» romani va «Jon shirin» hikoyasi asosida ko‘p seriyali videofilmlar (rejissyor M.Yusupov) suratga olingan. Uning «Bobur» pesasi (rejissyor B. Yo‘ldoshev) uzoq yillar mobaynida hozirgi O‘zbek milliy akademik drama teatrida, «Insof» pesasi esa viloyat teatrlari sahnalarida qo‘yilgan. Asarlari rus, ukrain, hind, urdu, turk, uyg‘ur, qozoq, qirg‘iz va turkman tillarida nashr etilgan. Hamza nomidagi O‘zbekiston davlat mukofoti laureati (1981), «Shuhrat» medali (1994) va «El-yurt hurmati» (1998) ordeni bilan mukofotlangan. Betakror asarlari bilan millionlab adabiyot ixlosmandlari qalbini zabt etgan atoqli adib, O’zbekiston xalq yozuvchisi Pirimqul Qodirovdan katta ma’naviy meros qoldi. Adibning “Studentlar” degan birinchi kitobi 1950 yilda nashr etilganidayoq Abdulla Qahhor, Oybek, Zulfiya kabi ustozlari e’tiborini qozongandi. 1958 yilda ilk bora chop etilgan “Uch ildiz” romani adabiyot ixlosmandlari qalbidan o’rin olgandi. Shundan so’ng, “Qora ko’zlar” (1966), “Olmos kamar” (1977),“Yulduzli tunlar” (1979), “Avlodlar dovoni” (1988), “Ona lochin vidosi” (2000), “Shohruh va Gavharshod” (2009) romanlari ham kitobxonlarning ma’naviy mulkiga aylangan. Adibning “Qadrim”, “Erk”, “Meros”, “Botirlar va baxillar”, “Yayra institutga kirmoqchi”, “Akromning sarguzashtlari” kabi qissalari ham katta qiziqish bilan kutib olingan. Bu asarlar turli davrlarda bir necha bor nashr qilinib, o’z muxlislarining e’tiborini qozongan. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Mirziyo y ev Sh. M. ” Erkin va farovon, demokratik O‘ zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz ” . – Toshkent: O‘ zbekiston, 2016. 2. Sultonova O'g'ilshod (2020) "Ilm sarchashmalari", Urganch davlat universitetining ilmiy-metodik jurnali - Urganch, 2020-yil 8-s on 3. Ko‘chirma N. G‘. Nizomiddinovning «Boburiylar davri Hindiston turkiy tili va adabiyoti» kitobidan olindi. – Toshkent, 2010, 4. XX asr mening taqdirim da. — «Jahon adabiyoti» jurnali, 2001-yil 5. Valixo’jayev B. O’zbek adabiyotshunosligi tarixi. T.: “O’zbekiston. 1993Toshkanov S. O’zbek adabiyotida satirik xarakter problemasi. T.:1987 6. Pirimqul Q odirov “Yulduzli tunlar” “Sharq” nashriyoti-2016 Toshkent 7. Mirzayev S., SHermuhamedov S. Hozirgi zamon o‘zbek adabiyoti tarixi: oliy o‘quv yurtlari uchun.-T.: O‘zbekiston, 1993 8. Jo‘raboyev A. Yashashning ma’nosi: oshkora suhbat [O‘zbekiston xalq yozuvchisi Pirimqul Qodirov bilan suhbat] //Sharq yulduzi.-1990.-№12 9. Imomova G., To‘rayev D. “So‘zimni o‘qib, sog‘ingaysan o‘zimni...”: (Badiasi haqida) Pirimqul Qodirovning “Til va el” nomli badiasi haqida] //Mohiyat.-2006 10. Pirimqul Qodirovning “Qora ko‘zlar” nomli kitobi haqida //O‘zbekiston adabiyoti va san’ati.-2001 INTERNET MANBALAR: www.ziyouz.com www.hozir.org.com www.pedagog.com

MUNDARIJA

Kirish

I bob. P. Qodirov hayoti va ijodidagi o’ziga xoslik

1.1. P. Qodirov hayoti va ijodi

1.2. Adibning tarixiy asarlari

II.bob. “Yulduzli tunlar” romanida Bobur obrazi va uning o’ziga xosligi

2.1. “Yulduzli tunlar” romanida Bobur obrazi

2.2. P.Qodirov ijodida Bobur mavzusining o’ziga xosligi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить