Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 198.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Parafrazalarning turlari va uslubiy imkoniyatlari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH: O‘ZBEK TILI YO‘NALISHI HOZIRGI O‘ZBEK ADABIY TILI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: PARAFRAZALARNING TURLARI VA USLUBIY IMKONIYATLARI Bajardi:__________________________ Qabul qildi:__________________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA: KIRISH…………………………………………………………………………….3 I BOB FRAZEOLOGIYA VA UNING BIRLIKLARI…………………………6 1.1.Frazeologizm……………………..…………………………………………….6 1.2.Frazemalarning ifoda jihati…………..…………………………………………8 1.3.Frazemalarda ifoda jihatiga ko‘ra voqe bo‘ladigan munosabatlar……….…….15 1.4.Parafrazema………………………..…………………………………….....…18 II BOB. FRAZEMALARNING MAZMUN JIHATI……….…………………19 2.1.Frazeologik ma’no…………………………………………………………….19 2.2.Frazemalarda ko‘p ma’nolilik……………...………………………………….22 2.3. Frazemalar orasidagi semantik munosabatlar………………………………...25 UMUMIY XULOSA……………………………………………………………..33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………...34 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Parafrazema tilshunoslik va tarjima nazariyasida muhim mavzulardan biri hisoblanadi. So‘z yoki iboraning turli shakllarda ifodalanishi nutqning boyligini ta’minlaydi va kommunikativ jarayonda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu kurs ishida parafrazemaning dolzarbligi, uning lingvistik va amaliy jihatlari tahlil qilinadi. Barcha tillarning boy lingvistik imkoniyatlarini ko‘rsatib beruvchi vositalardan biri frazeologik birliklardir. Frazeologiya har bir tilning muhim qatlami hisoblanib, uning o‘ziga xos xususiyatlarini yaqqol ko‘zga tashlanishida muhim rol o‘ynaydi. Frazeologizmlarning tilda qanchalik ko‘p bo‘lishi til imkoniyatlarining shunchalik kengligini ko‘rsatadi. Frazeologizmlar (maqol, matal, tasviriy ifodalar va idiomalar) xalqning o‘tmishi, tarixi, an’analari, urf-odati, va madaniyatini o‘zida yaqqol aks ettiradi. Shu bilan birga, frazeologizmlarda xalqning yorqin milliy xususiyatlari mujassam bo‘ladi, ular chuqur va boy ma’noga ega bo‘lishi bilan bir qatorda, nutqqa alohida ko‘rk va ta’sirchanlik bag‘ishlaydi. Frazeologizmlar - bu hozirgi zamon frazeologik sistemasining asosiy birligi bo‘lib, tildagi mavjud so‘z birikmalarining umumiy hisobidan juda qiyinchilik bilan farqlanadigan ko‘p aspektli nutq hodisasi hisoblanadi. Shuning uchun ham tilshunoslikka oid adabiyotlarda frazeologizmlarning lingvistik mohiyati masalasi hanuzgacha munozaraligicha qolmoqda. Sh. Balli frazeologiyaning asosiy belgisi uning o‘rnini o‘sha iboraning ma’nosiga to‘g‘ri keladigan so‘z bilan almashtirish mumkin yoki mumkin emasligi, deb hisoblasa, B. A. Larin esa uning asosiy belgisi frazeologik birliklarni tashkil qiluvchi alohida so‘zlarning ma’nosidan o‘sha birliklar umumiy ma’nosining kelib chiqmasligidadir, deb hisoblaydi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Frazaeologizmlar tilshunoslikning mustaqil tarmog i sifatida 20-asrning 40-yillarida rus tilshunosligida paydo bo lgan.ʻ ʻ Uning dastlabki shakllanishiga rus olimlari A. A. Potebnya, I. I. Sreznevskiy, A. A. Shaxmatov asarlarida asos solingan bo lsa, barqaror (turg un) so z birikmalarini ʻ ʻ ʻ alohida tilshunoslik bo limi — Frazeologiyada o rganish masalasi 20—40- ʻ ʻ yillardagi o quv-metodik adabiyotlarda — Ye. D. Polivanov, S. Abakumov, L. A. ʻ Bulaxovskiy asarlarida ko tarib chiqilgan. G arbiy Yevropa va Amerika ʻ ʻ tilshunosligida Frazeologiya tilshunoslikning alohida bo limi sifatida ajratilmaydi. ʻ Frazeologiya obyekti frazeologik birliklar (barqaror birikmalar) dan tashkil topadi. Frazeologik birliklar fikrni obrazli, o‘tkir ma’noli va keng qamrovli tarzda ifodalaydigan til birligi hisoblanadi. Ana shunday frazeologik birikmalardan biri tasviriy ifodalardir. Tasviriy ifoda tushunchasiga ta’rif berishdan avval parafraza hamda tasviriy ifoda atamalarini ishlatilishi haqida so‘z yuritish lozim. A. Hojiyevning 1985-yilda nashr etilgan lug‘atida perifraza «Narsa, hodisani o‘z nomi bilan emas, tasviriy usul bilan ma’lum kontekst, situatsiyada gi xarakterli belgi- xususiyati orqali ifodalanadigan stilistik priyom» deb ta’riflangan. Shu muallifning 2002-yilda nashr etilgan lug‘atida «Perifraza (yun. Paraphrasis- tasviriy ifoda, tasvir), Narsa, hodisani o‘z nomi bilan emas, ularni 3 xarakterli belgi-xususiyatlari asosida tasviriy usul bilan ifodalashdir. Masalan, dala malikasi (makkajo‘xori), zangori olov (gaz) kabi» izohi berilgan. O‘zbek tilshunosligida parafrazani o‘quv qo‘llanmalariga olib kirgan tilshunos R. Qung‘urovdir. 1983- yilda nashr etilgan «O‘zbek tili stilistikasi» qo‘llanmasining «Troplar» qismini R.Qo‘ng‘urov yozgan. Unda quyidagilar bayon qilingan: «Perifraz kishilarning otlarini yoki boshqa predmetlarning nomini to‘g‘ridan-to‘g‘ri gapirmasdan, ularni turli xil so‘z yoki tasviriy iboralar vositasida bayon qilish parafraz deyiladi. Bu termin parafraza, parafraz, parafraza deb ham yuritiladi». Parafraza, parafraz (yun. periphrasis — tasviriy ibora; kinoya, istiora) — borliqdagi narsa va voqealarning nomini to g ridan-to g ri atamasdan, ularniʻ ʻ ʻ ʻ bilvosita, ya ni turli xil so z yoki tasviriy iboralar bilan ifodalash; majoziy ʼ ʻ ifodalardan biri (mas, «sher» o rnida «hayvonlar shohi»; «paxta» o rnida «oq ʻ ʻ oltin», Alisher Navoiy o rnida «O zbek adabiy tilining asoschisi» iboralarining ʻ ʻ qo llanishi). Parafrazalar orqali tasvirlanayotgan tushunchaning ayni matn va ʻ vaziyat uchun eng muhim sifati, belgisi, xususiyati birinchi o ringa qo yiladi. ʻ ʻ Parafrazaning asosiy vazifasi matnning ifodaviyligini, bayonning ta sirchanligini ʼ oshirishdir. Parafraza - bu adabiyot nazariyasi sohasidagi atama bo‘lib, quyidagilarni anglatadi: adabiy asarni erkin qayta ishlash, asl nusxaning mazmunini ishlab chiqish va o‘zgartirish; qurilish va uslubning saqlanib qolgan o‘xshashligi parafrazlangan qo‘shiqni tanib olishga imkon beradi. Yuqoridagi manbalardan kelib chiqadiki, o‘zbek tilshunosligida tasviriy ifoda, parafraza hamda parafraza atamalari bir xil ma’no anglatib, gapda bir xil vazifa bajaradi. Bu hodisaning ingliz tilida o‘rganilishi quyidagicha kechadi. Parafraza quyidagilarni o‘z ichiga oladi: so‘zni uning ma’nosini tavsiflovchi yoki metafora ekvivalenti bo‘lgan so‘zlar birikmasiga almashtirish. Tushunarli tilda gapirsak, parafrazani biror bir narsa-hodisani bilvosita, ammo uzunroq atama bilan ifodalanishi deb tushunish mumkin). O‘zbek va ingliz tilshunosligida parafrazalarning asosiy xususiyatlari to‘g‘risida mukammal faktik qarashlar mavjud emas, biroq bir qancha tilshunos olimlar tomonidan parafrazalarning ma’lum bir xususiyatlari, qirralari o‘rganilgan tadqiqotlar uchraydi 1 . Kurs ishi mavzusining obyekti. Parafraza mavzusining obyekti — til birliklari bo‘lib, ular ichida so‘zlar, iboralar, gaplar va matnlar turli shakllarda ifodalanadi. Ya’ni parafrazemaning obyekti bu: Ma’no jihatidan o‘xshash, ammo shaklan farqli ifodalar (masalan, "yuragini yutib" va "qo‘rqmasdan" — bir fikr, turli ifoda); Til birliklarining turli uslubda, lekin bir xil mazmunda berilishi; 1 Umirov I. Parafrazalar lingvistikaning tekshirish obyekti sifatida. // Ta’lim va innovatsion tadqiqotlar. 2024-yil , № 5. 140-141-B. 4 Matnda mavjud fikrlarning boshqa so‘zlar orqali ifodalanishi. Oddiy qilib aytganda, parafrazemaning obyekti bu — ma’lum bir fikr yoki mazmun bo‘lib, u turli shakl va uslubda ifodalanadi. Kurs ishi mavzusining predmeti. Parafrazema mavzusining predmeti — bu parafrazaning shakllanishi, tuzilishi, vazifasi va uslubiy xususiyatlarini o‘rganishdir. Kurs ishining maqsadi. Ushbu mavzuni o‘rganishdan asosiy maqsad — parafrazaning turlarini, ularning tuzilishi, semantik va stilistik xususiyatlarini aniqlash, shuningdek, parafrazalarning matn yaratishdagi ahamiyatini ochib berishdir. Kurs ishining vazifasi: 1. Parafraza tushunchasining nazariy asoslarini yoritish; 2. Parafrazalarning turlarini (leksik, frazeologik, sintaktik) tahlil qilish; 3. Til birliklarining parafrazalanish mexanizmlarini o‘rganish; 4. Parafrazaning matndagi kommunikativ va uslubiy funksiyalarini aniqlash; 5. Parafrazaning yozma va og‘zaki nutqdagi o‘rnini ko‘rsatish; 6. Turli uslubda (badiiy, ilmiy, publitsistik) parafrazaning qo‘llanish xususiyatlarini tahlil qilish. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi . Kurs ishi kirish, II bob, 7 ta paragraf, xulosa va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 34 bet Nutqning ta’sirchanligini oshirish uchun qo‘llanadigan ifodalar tasviriy ifodalar deyiladi. Tasviriy ifodalar asosan ot turkumidagi so‘zlar bilan ifodalanadi: matematika, shaxmat-aql gimnastikasi; yozuvchi, shoir- qalam ahli; rassom- mo‘yqalam sohibi; archa – o‘rmon malikasi; makkajo‘xori-dala malikasi; paxta-oq oltin; ko‘mir, neft-qora oltin; paxta terish mashinasi-zangori kema; osmon – moviy gumbaz 2 . 2 Xolmonova Z. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent, 2007. – 103-B. 5 I BOB FRAZEOLOGIYA VA UNING BIRLIKLARI 1.1.Frazeologizm va uning ifodalanishi Ikki yoki undan ortiq so‘zdan tarkib topgan va yaxlit bir ma’no ifodalaydigan til birligi frazeologik birlik yoki frazeologizm deyiladi. Iboralar tilda tayyor holda mavjud bo‘ladi. Ikki yoki undan ortiq so‘zning birikib, yaxlit holda ko‘chma ma’no ifodalashiga frazeologik birikma deyiladi. Frazeologizmning semantik tuzilishi (ma’no imkoniyatlari) frazeologik ma’no va qo‘shimcha ma’no bo‘yoqdorligi (ottenka)dan iborat bo‘ladi. Belgi, harakat kabilar haqida frazeologizm ifodalaydigan ma’lumot frazeologik ma’no deyiladi. Frazeologik ma’no obrazliligi bilan leksik ma’nodan farq qiladi. Iboralar lug‘aviy birlik bo‘lganidan, xuddi so‘zlar kabi, gapda bir bo‘lak vazifasida keladi: Aka-ukalar (ega) bir yoqadan bosh chiqarishdi (kesim). Iboralar ham, xuddi so‘zlar kabi, shakl va ma’no butunligiga ega. Ko‘p ma’noli iboralar (iboralarda polisemiya) Iboralarning asosiy qismi bir ma’noli. Iboralarda ko‘p ma’nolilik kam uchraydi: Eskini yamaguncha esing ketadi. Uni maqtab esi ketdi . Jangchi goh-goh o‘ziga kelib yotdi. Endi o‘zinga kelding. Omonim iboralar Bir xil shaklda tuzilgan, ammo boshqa-boshqa ma’nolarni ifodalaydigan iboralar omonim iboralar deyiladi. Omonim so‘zlar tilda ko‘p bo‘lishiga qaramay, omonim iboralar kam uchraydi. 1 . Boshiga ko‘tarmoq . Uyni boshiga ko‘targan bolalar tinchib qolishdi (“shovqin solmoq” ma’nosida); 2. Boshiga ko‘tarmoq . Har doim sizni boshiga ko‘taradi. (“e’zozlamoq” ma’nosida); 3. Og‘ziga olmoq (ichmoq ): Ilgari bir qatra og‘ziga olmas edi. Og‘ziga olmoq (gapirmoq); Ammo hech kim meni qaytarishni og‘ziga olmas edi. Sinonim iboralar Ma’nodoshlik hodisasi ibora uchun ham xos. Shaklan har xil iboralarning bir- biriga yaqin ma’nolarni anglatib kelishi sinonim iboralar deyiladi: Kayfi buzuq-ta’bi tirriq; Toqati toq bo‘lmoq-sabr kosasi to‘lmoq. Yaxshi ko‘rmoq-ko‘ngil bermoq; Lug‘aviy birlik sifatida iboralar so‘zlar bilan ham sinonimik munosabatda bo‘ladi: tomdan tarasha tushganday-kutilmaganda; og‘zi qulog‘ida-xursand, joni chiqmoq-g‘azablanmoq; ta’bi xira xafa; quling o‘rgilsin-ajoyib. Antonim iboralar Qarama-qarshi ma’no ifodalovchi iboralar antonim iboralar deyiladi: ko‘kka ko‘tarmoq-erga urmoq; yuzi yorug‘-yuzi shuvut; ko‘ngli joyiga tushmoq-yuragiga g‘ulg‘ula tushmoq. 6 Iboralar so‘zlashuv va badiiy uslubda keng qo‘llanadi 3 . So‘z turkumi termini bir vaqtlar lug‘at boyligidagi bir qatlamni – leksik birliklarni hisobga olib tuzilgan; keyinchalik lug‘at boyligida ikkinchi bir qatlam – frazeologik birliklar ham mavjudligi tan olindi, turkumlanish leksik birliklargagina emas, frazeologik birliklarga ham mansubligi aniqlandi. Demak, lug‘at boyligini bir butun holda olib so‘z turkumlari terminini ishlatib bo‘lmaydi, endilikda bu termin tarkibidagi so‘z qismi voqelikni to‘g‘ri atamaydigan bo‘lib qoldi. Shuning uchun bu tushunchani lug‘at birliklarining turkumlanishi termini bilan anglatish to‘g‘riroq. Lug‘at birliklari dastlab lug‘aviy birliklarga va grammatik birliklarga ajratiladi, lug‘aviy birliklar o‘z navbatida leksik birliklar va frazeologik birliklar deb guruhlanadi; leksik birliklar o‘z doirasida, frazeologik birliklar o‘z doirasida turkumlarga ajratiladi 4 . Frazeologik birikma tarkibidagi to‘liqsiz gaplar deb keltirilgan misollarning frazeologik birliklarga (frazemalarga) hech qanday aloqasi yo‘q. Umuman, frazemaning – segment til birligining tarkibiga nisbatan to‘liqsizlik haqida gapirish noo‘rin. Qo‘shma gap (qo‘shma jumla) tarkibidagi gapshaklga teng qismlarda voqe bo‘ladigan noto‘liqlik yonma−yon ishlatiladigan jumlalar orasida voqe bo‘ladigan noto‘liqlikdan mohiyati jihatidan farq qilmaydi. Demak, jumlaning noto‘liqligi asosida bir hodisa - yonma-yon ishlatiladigan jumlalar orasidagi munosabat yotadi. Bunda noto‘liqlikning ikki holatda: 1) dialogik nutqda, 2) boshqa tur nutqda namoyon bo‘lishi farqlanadi 5 . Frazema til qurilishining lug‘at bosqichiga mansub ikkinchi lisoniy birlik bo‘lib, bittadan ortiq leksemaning o‘zaro semantik−sintaktik birlashuvi bilan tarkib topgan bo‘ladi, shunga ko‘ra tuzma segment birlik deyiladi; sintaktik tuzilishi jihatidan birikmaga, gapshaklga teng bo‘lib, odatda nominativ va signifikativ vazifa bajaradi, lekin leksemadan ifoda jihati bilan-gina emas, mazmun jihati bilan ham farq qiladi. Adabiyotlarda ushbu til birligi frazeologizm, frazeologik birlik kabi terminlar bilan ataladi; leksema, morfema terminlariga monand ravishda frazema deb atalishi ma'qul. Frazemalar o‘rganiladigan sohani esa frazemika deb nomladik (Adabiyotlarda frazeologiya termini ishlatiladi). Frazema lisoniy birlik sifatida miyaning til xotirasi qismida mavjud ramzga teng; frazemadan foydalanishda ana shu ramzdan nusxa olinadi. Frazema lisoniy birlik sifatida qismga teng bo‘ladi; ma'lum grammatik belgi−xususiyatlar qo‘shilgandan keyin-gina butunga aylanadi 3 Xolmonova Z. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent, 2007. – 104-105-B. 4 Rahmatullayev Sh, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Universitet, 2006. – 127-B. 5 Rahmatullayev Sh, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Universitet, 2006. – 384-B. 7 va nutqda ishlatiladi; keyingi holatida frazema nutqiy birlikka teng bo‘ladi, frazemashakl deyiladi. Lisoniy birlik sifatida frazema ikki jihatning - ifoda jihatining va mazmun jihatining bir butunligidan iborat. 1.2.Frazemalarning ifoda jihati Frazemalarning ifoda jihati deb ularning asli qanday lisoniy birliklardan tarkib topgani tushuniladi. Frazema ikki va undan ortiq leksemaning o‘zaro semantik−sintaktik bog‘lanib, umumlashma ko‘chma ma'no kashf etishi bilan yuzaga keladi. Frazemada birikmaning, gapshaklning ma'lum bir qolipi doimiy tarkibiy qism sifatida leksemalar va morfemalar bilan to‘ldirilgan bo‘ladi. Masalan, ko‘z(i)ni och − frazemasi asli ko‘z(i)ni leksemashaklining och − leksemasiga tobelanishi bilan tuzilgan to‘ldiruv-chili birikmaga teng; bu frazemaning ifoda jihatiga ko‘z(i)ni leksemashakli tarkibida qatnashadigan ko‘z − leksemasi, tushum kelishigi ko‘rsatkichi mansub; sonlovchi, nisbatlovchi ham zaruriy qism sifatida qatnashadi, lekin qaysi sonlovchi, nisbatlovchining ishlatilishi nutq bosqichida aniqlashadi. Shuni hisobga olib bu leksemashakl tarkibini ko‘z  (S)  (N)  ni tarzida yozib ko‘rsatish mumkin. Tuzilishi jihatidan birikmaga teng ushbu frazemaning ikkinchi a'zosi och − leksemasi bilan ifodalangan. Bu frazemaga bir butun holda bo‘lishli−bo‘lishsizlik, mayl, zamon, shaxs−son ko‘rsatkichi nutqda qo‘shiladi. Frazemadan tashqari nutqda xuddi shunday birikma ham tuzib ishlatiladi. Nutqning o‘zida tuziladigan bunday birikma erkin birikma deyiladi va bunday birikmaga zid holda frazema turg‘un birikma (turg‘un bog‘lanma) deyiladi. Turg‘un bog‘lanma keng tushuncha bo‘lib, to‘g‘ri ma'noli va ko‘chma ma'noli turg‘un bog‘lanmalarga ajratiladi; ko‘chma ma'noli turg‘un bog‘lanmalar frazema deyiladi. To‘g‘ri ma'noli turg‘un bog‘lanma deb tarkibli terminlarga ( olmoshlab ekish kabi), takror qolipi asosida tuziladigan birliklarga ( kuchiga kuch qo‘shiladi, husniga husn qo‘shib turibdi, kundan kunga kabi) aytiladi. Frazemalarda hozirgi o‘zbek tilidagi sintaktik bog‘lanishlarning deyarli barcha turlari o‘z aksini topgan. I. Frazemalarning ko‘p qismi birikmaga teng qurilishli. Erkin birikmalarda bo‘lganidek sintaktik qurilishi birikmaga teng frazemalarda ham tobe a'zo leksemashakl bilan, hokim a'zo esa leksema bilan ifodalanadi, frazema bir butun holda turg‘un birikmaga teng bo‘ladi. Masalan, ko‘z(i)ni och − frazemasining leksik−grammatik tarkibi va sintaktik qurilishini quyidagicha yozib ko‘rsatish mumkin: {[ ko‘z  (S)  (N)  Kt] X [ och −]}−. Bu frazemani, masalan, payt hollovchisi vazifasida ishlatish uchun unga bo‘lishli shakl yasovchisi, − gan sifatdosh shakli yasovchisi, − lari nisbatlovchisi, (− dan ) keyin ko‘makchisi qo‘shiladi: Bo‘taboy aka k o‘ z i m n i o ch g a n l a r i d a n keyin .. astoydil o‘qidim (Abdulla Qahhor). 8 Demak, birikmaga teng qurilishli ayrim frazemalar lisoniy birlik sifatida qismga teng bo‘lib, biror sintaktik bo‘lak vazifasida kela oladigan darajada grammatik shakllanganidan keyin butunga, birikmashaklga aylanadi. 2. Birikmaga teng qurilishli ayrim frazemalar lisoniy birlik sifatidayoq birikmashaklga teng bo‘ladi. Masalan, katta ko‘cha frazemasi asli "sifatlovchi X sifatlanmish" qolipida tuzilgan birikmaga teng, lekin bu frazema faqat birlik, bosh kelishik shaklida-gina ishlatiladi, bunday grammatik tabiat ushbu frazemaga lisoniy birlik sifatida mansub: Chidasang - shu, chidamasang - katta ko‘cha! (Oybek) kabi. Xuddi shunday tuzilishli erkin birikma esa katta ko‘chani, katta ko‘chalarga kabi ot birikmaga xos turli grammatik shakllarda ishlatilaveradi. Ana−mana deguncha, kampir shaftoli yeguncha frazemasi ham shu shaklidagina ishlatiladi. Demak, birikmaga teng qurilishli ayrim frazemalarga bir butun holda tashqi grammatik shakllanish lisoniy birlik sifatida xos bo‘lib, shu jihati bilan bunday frazema erkin birikmadan farqlanadi. 4. Frazemalarning bir qismi sintaktik qurilishi jihatidan gapshaklga teng bo‘lib, tarkibida ega bo‘lak mavjud bo‘ladi: bosh(i) shishdi kabi (Bunday frazemalarning bosh shaklini yozib ko‘rsatishda − di zamon yasovchisini, III shaxs nisbatlovchisini tanladik). Bu frazemaning tarkibini va sintaktik bog‘lanishini quyidagicha yozib ko‘rsatish mumkin: [ bosh  Sb  (N)  Kb] X [ shish  (B)  (M/3)  Ts III]. Bunday frazemaning gapshaklga teng ekanligi tarkibida ega vazifasidagi leksemashakl qatnashayotganligi va shu leksemashakldan anglashiladigan bajaruvchining shaxs-soniga monand ravishda frazemaning oxirgi a'zosiga tuslovchi qo‘shilayotganligi bilan belgilanadi. Tuslovchidan oldin bunday tuzilishli frazemaga bo‘lishli−bo‘lishsizlik, mayl, zamon shakli yasovchisi qo‘shiladi va bu grammatik ko‘rsatkichlar frazemaga obyektiv voqelikka ko‘ra nutqning o‘zida tanlab qo‘shiladi. Ko‘rinadi ki, gapshaklga teng frazemada tuslovchining mavqei bo‘lishli−bo‘lish-sizlik, mayl, zamon shakli yasovchilarining mavqeidan keskin farq qiladi (Asli gapshaklga teng qurilishli erkin bog‘lanmalarda ham shunday); frazemani tuslovchining o‘zi asosida gapshaklga teng deyish to‘g‘ri bo‘lmaydi; bo‘lishli−bo‘lishsizlik, mayl, zamon shakli yasovchilari qo‘shilganidan keyingina gapshakl yuzaga keladi. Demak, sintaktik qurilishi gapshaklga teng frazema ham asli qism holatida bo‘ladi, to‘liq grammatik shakllanganidan keyin-gina butunga teng bo‘ladi. 4. Tarkibida ega bo‘lagi bor ayrim frazemalar lisoniy birlik sifatida to‘liq grammatik shakllangan birikmaga teng bo‘ladi. Masalan, tomdan tarasha tushganday frazemasi asli "o‘rin hollovchisi X ega X kesim" qolipida tuzilgan gapshaklga teng, lekin bu frazema faqat bir shaklda - − gan  day shakl yasovchilari qo‘shilgan holda ishlatiladi. Ushbu frazema asli gapshaklga teng tuzilishli frazemaning transformasiga teng (Sintaktik transformatsiya hodisasi bayon qilingan qismga qarang). 9 5. Tarkibida tobe qism bo‘lib ergash gapshakl qatnashadigan quyidagi tur frazemalar ham birikmaga teng deb qaraladi, chunki bunday frazemaning hokim qismi leksemaga teng bo‘ladi, bunday frazema sintaktik vazifada kelish uchun grammatik ko‘rsatkichlarni nutq bosqichida oladi. Masalan, yer tagida ilon qimirlasa, bil − frazemasiga lisoniy birlik sifatida bo‘lishli−bo‘lishsizlik, mayl, zamon, shaxs-son ko‘rsatkichlari mansub emas, bu grammatik ko‘rsatkichlar unga nutq bosqichida qo‘shiladi: Nusrat uni: "Ye r t a g i d a i l o n q i m i r l a s a, b i l a d i", - der, undan o‘tdan qo‘rqqanday qo‘rqardi (Said Nazar) kabi. Bunday hodisa ko‘chirma qismli frazemalarda ham mavjud. Masalan, "Og‘zing qani?" - desa, qulog‘ini ko‘rsat- frazemasi tarkibida gapshaklga teng ko‘chirma qatnashadi, lekin frazema bir butun holda birikmaga teng bo‘lib, unga bo‘lishli−bo‘lishsizlik, mayl, zamon, shaxs−son ko‘rsatkichlari nutq bosqichida qo‘shiladi: Uning o‘zi hech baloda yo‘q, "Og‘zing qani?" - desa, qulog‘ini ko‘rsatadigan ushoqqina bir yigit edi (Sami Abduqahhor). Bu frazemani sifatlovchi vazifasida keltirish uchun unga − digan sifatdosh yasovchisi qo‘shilgan; bu sifatdosh yasovchisidan oldin o‘zbek tiliga xos grammatik qonuniyatga binoan bo‘lishli shakl yasovchisi, keyin − a ravishdosh yasovchisi qo‘shilgan. 6. Ayrim frazemalar tarkibidagi birinchi qism birikmashaklga, ikkinchi qism gapshaklga teng bo‘ladi. Masalan, qushbegi bilan shovla yemay(di), tirnog‘(i) kuyadi frazemasining birinchi qismi birikmaga teng qurilishli, lekin frazema tarkibida faqat bo‘lishsiz shaklda, − a /- y zamon yasovchisi bilan ishlatiladi, tuslovchi-gina bajaruv-chining shaxs−soniga qarab tanlab qo‘shiladi, odatda III shaxs tuslovchisi ishlatiladi. Bu frazemaning ikkinchi qismi gap shaklga teng qurilishli, shunga ko‘ra − di III shaxs tuslovchisi bilan ishlatiladi, undan oldin bo‘lishli shakl, − a /- y zamon shakli yasovchisi qatnashadi; bu qismdagi ega bo‘lak birlik va bosh kelishik shaklida keladi, faqat nisbatlovchi tanlab qo‘shiladi, odatda III shaxs nisbatlovchisi bilan ishlatiladi va b. Yuqoridagi tasvirlardan ayonki, frazemaning ifoda jihatiga uning tarkibidagi leksemalar-gina emas, balki frazemaning doimiy tarkibiy qismi sifatida qatnashadigan morfemalar ham mansub bo‘ladi, chunki bunday morfemalar, o‘rni bilan tuslovchi ham frazemaning ichki grammatik qurilishiga mansub bo‘ladi. Frazemani nutqda ishlatish munosabati bilan qo‘shiladigan morfemalargina uning ifoda jihatiga mansub bo‘lmaydi 6 . Allofrazemalar Turli ko‘rinishlarda namoyon bo‘lish fonemaga (allofonemalar), leksemaga (alloleksemalar), morfemaga (allomorfemalar) xos ekanligi qo‘llanmaning oldingi bo‘limlarida tasvirlandi. Turli ko‘rinishlarda namoyon bo‘lish frazemalarda boshqa 6 Rahmatullayev Sh, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Universitet, 2006. –420-423-B. 10 lisoniy birliklardagidan ko‘ra ko‘p (frazemalarning deyarli yarmiga xos); chunki frazema murakkab qurilishli bo‘lib, turli−tuman o‘zgarishlar uning tarkibidagi leksemalarda ham, morfemalarda ham yuz beradi. Miyaning til xotirasi qismidagi ramzda frazema qanday allofrazemalarga ega ekanligi haqida axborat bo‘ladi, allofrazemalar ana shu axborat asosida tuzilib, nutqqa ma'lum bir grammatik shakllangan holda kiritiladi. Allofrazema deb qaraluvchi birliklar asosida ayni bir obraz yotadi, allofrazemalardan ayni bir lug‘aviy ma'no anglashiladi; allofrazemalar tufayli frazemaga xos yaxlitlik yo‘qolmaydi, balki shu yaxlitlik saqlangan holatda voqe bo‘ladi. Allofrazemalarning ikki turi ajratiladi: leksik allofrazemalar, grammatik allofrazemalar. Uchinchi tur - leksik allofrazema bilan grammatik allofrazemaning birgalikda namoyon bo‘lishiga teng bo‘lib, leksik−grammatik allofrazema deb yuritiladi. Leksik allofrazemalar frazema tarkibidagi leksik birlikni o‘zgartirish natijasida yuzaga keladi; bunda leksik birlik almashtiriladi, qo‘shiladi, tashlanadi. 1. Allofrazemalar leksik birlikni almashtirish bilan yuzaga keladi: 1) asosan leksemalar, odatda bir turkum leksemalari almashtiriladi: a) ko‘pincha ot leksemalar almashadi: ko‘ngil - yurak: ko‘ngl(i)  yurag(i) g‘ash tortdi; zarar - ziyon: zarar  ziyon yetkaz−, bet - yuz: bet(i)  yuz(i) chidamadi, chehra - yuz: ochiq chehra || yuz bilan kabi; b) sifat leksemalar almashadi: chog‘ - xush: kayf(i) chog‘ || xush kabi; d) fe'l leksemalar almashadi: suq− - tiq− : ikki oyog‘(i)ni bir etikka suq−  tiq− kabi; e) ravish leksemalar almashadi: avval - oldin : podadan oldin  avval chang chiqar− kabi va b. Almashinuvchi leksemalar o‘zaro sinonim yoki yaqin ma'noli bo‘ladi, shunga ko‘ra allofrazemalar o‘zaro ma'no semasida, baho semasida farq qiladi. 2) Ba'zan alloleksemalar almashadi: vahima – vahm : vahima  vahm bosdi, ziyoda - ziyod : haddan ziyoda || ziyod kabi. 2. Allofrazemalar ba'zan leksik birlikni qo‘shish yoki tashlash bilan yuzaga keladi. Biri ikkinchisining aksi bo‘lgan bunday jarayon juda oz voqe bo‘ladi. Masalan, bir shingil - bir-ikki shingil, es(i)ni tani− - es−hush(i)ni tani− kabi allofrazemalarda leksik birlik qo‘shiladi (Sodda leksema bilan ifodalangan a'zo juft leksemaga aylantiriladi), daryodan bir tomchi - daryodan tomchi, kalava(si)ning uchini yo‘qot− - kalava(si)ni yo‘qot− kabilarda leksik birlik tashlanadi. Grammatik allofrazemalar odatda frazemaning ichki grammatik qurilishida voqe bo‘ladigan o‘zgartishlar bilan yuzaga keladi. Frazemani nutqqa kiritish bilan voqe bo‘ladigan grammatik o‘zgarishlar, masalan fe'l frazemaning maylda, zamonda o‘zgari-shini aks ettiradigan o‘zgarishlar allofrazemalar deyilmaydi. Grammatik allofrazemalarda frazemaning tarkibiga mansub Grammatik birliklar almashtiriladi, qo‘shiladi, tashlanadi: I. Grammatik birlikni almashtirish bilan yuzaga keladigan allofrazemalar 11 da: I) sinonimik almashuv voqe bo‘ladi: a) −y - −sdan : sanamay  sanamasdan sakkiz de− , b) −s - −ydigan: ko‘z ilg‘amas  ilg‘amaydigan , d) −gani - −shga: o‘tqazgani  o‘tqazishga joy topolmay− , e) −sa (ham) – −gan  da (ham) : bosh(i)ga qilich kelsa ham  kelganda ham, f) −qa – bilan : qo‘yn(i)ni puch yong‘oqqa  yong‘oq bilan to‘ldir - kabi.2) allomorfemalar almashadi: −day - −dek : xamirdan qil sug‘urganday  sug‘urgandek kabi ; 3) morfemaning belgili−belgisiz ishlatilishi almashadi: xamirning uchidan patir - xamir uchidan patir kabi ; 4) bir kelishik boshqa kelishikka almashadi: o‘z yog‘(i)ga o‘z(i) qovuril− - o‘z yog‘(i)da o‘z(i) qovuril− kabi ; 5) bo‘l− yordamchisi qil− yordamchisiga frazemaning sintaktik qurilishi o‘zgarmagan holda almashtiriladi: jon(i)dan bezor bo‘l− - jonidan bezor qil− , yer bilan yakson bo‘l− - yer bilan yakson qil− kabi. Bunday almashtirish natijasida o‘timsiz frazema o‘timli frazemaga aylanadi. 2. Allofrazemalarning grammatik qo‘shish yoki tashlash bilan voqe bo‘lishi ko‘p emas: I) Grammatik qo‘shishda : a) 'biroz' ma'nosini ifodalaydigan − sh affiksi qo‘shiladi: ko‘ngl(i) bo‘shadi - ko‘ngl(i) bo‘shashdi kabi ; b) nisbatlovchi qo‘shiladi: boshdan oyoq - bosh i dan oyoq kabi; d) frazemaning birikmaga teng qurilishini o‘zgartirmagan holda ort tirma yasovchisi qo‘shiladi: vujudga kel− - vujudga keltir−, yer tishla− - yer tishlat− kabi ; e) sintaktik qurilishini o‘zgartirmagan holda sifatlovchili birikmaga teng frazemaga ekan affiksoidini, − lik substantiv shakl yasovchisini va nisbatlovchini qo‘shib (tashqi transformatsiya) atributiv frazemaning substantiv allofrazemasi hosil qilinadi ( ekan affiksoidi ko‘pincha ishlatilmaydi): qattiq qo‘l− qattiq qo‘lligi, sodda dil− - sodda dil [ ekan ] lig(i) kabi. Allofrazema tarkibidagi nisbatlovchi ushbu allofrazema bog‘lanib keladigan qaratuvchi bo‘lakdan (bajaruvchid an) anglashiladigan shaxs−son ma'nosiga monand holda tanlab qo‘shiladi: sodda dilligim, sodda dilliging kabi. 2) Grammatik tashlashda: a) nisbatlovchi tashlanadi: yurag(i) betlamadi - yurak betlamadi kabi; b) orttirma yasovchisi tashlanadi: parvoy(i)ga keltirma− - parvoy(i)ga kelma− kabi. 3) Ba'zan allofrazema ayni vaqtda grammatik tashlash va almashtirish natijasida yuzaga keladi. Masalan, ko‘ngl(i)ni ovla− frazemasi tarkibidagi 12 nisbatlovchi tashlanishi bilan tushum kelishigi belgili holatdan belgisiz holatga almashadi: ko‘ngil ovla− kabi va b. Allofrazemalarning o‘zbek tilida keng tarqalgan alohida turi sintaktik qurili- shini transformatsiyalash natijasida yuzaga keladi. Bunday transformatsiya fe'l frazemalarda ham, boshqa turkum frazemalarida ham voqe bo‘ladi (Frazeologik birliklarning turkumlanishi o‘z o‘rnida bayon qilinadi). I. Frazemaning sintaktik qurilishida sodir bo‘ladigan transformatsiya natijasida birikmaga teng qurilish gapshaklga teng qurilishga aylanadi. Bunday transformatsiya fe'l frazemalarda yuz beradi: frazemaning o‘timli fe'l leksema bilan, demak, bosh nisbatdagi fe'l leksema bilan ifodalangan a'zosiga majhul nisbat yasovchisi qo‘shiladi, natijada bu a'zo tushum kelishigini boshqarish xususiyatini yo‘qotadi, shuning oqibatida frazemaning ot leksemashakl bilan ifodalangan a'zosining tushum kelishigi bosh kelishikka almashadi, natijada frazema birikmaga teng holatdan gapshaklga teng holatga o‘tadi; uch shaxs−sonda tuslanish yo‘qolib, faqat III shaxsda ishlatiladigan bo‘ladi; frazemaning bo‘lishli−bo‘lishsizlik, mayl, zamon shakllarida ishlatilish imkoniyati o‘zicha saqlanadi: burn(i)ni ko‘tar− - burn(i) ko‘tarildi, o‘taka(si)ni yor− - o‘taka(si) yorildi, yetti nomus(i)ni yerga buk− - yetti nomus(i) yerga bukildi kabi. Bunday allofrazemalarning tarkibini va sintaktik qurilishini quyidagicha yozib ko‘rsatish mumkin: [(ot lek.  Sb  (Ns)  Kt) X (o‘t−li f.l.  Na -)] - (ot lek.  Sb  (Ns)  Kb) X (o‘t−li f.l.  Nm  B  M/З  Ts III). II. Gapshaklga teng qurilishning birikmaga teng qurilishga transformatsiyalanishi bir necha ko‘rinishda amalga oshiriladi va turli natijalarga olib keladi: 1. Fe'l frazemaning o‘timsiz fe'l leksema bilan ifodalangan kesimiga orttirma yasovchisi qo‘shiladi, natijada bu fe'l leksema o‘timlilashadi, vositasiz to‘ldiruvchini boshqarish xususiyati yuzaga keladi, shunga ko‘ra frazemaning bosh kelishikda gi ot leksema bilan ifodalanga n a'zosi tushum kelishigi dagi leksemashaklga almashadi, frazemaning birikmaga teng allofrazemasi hosil bo‘ladi: miya(si) achidi - miya(si)ni achit−, baho(si) oshib ketdi - baho(si)ni oshirib yubor−, bosh(lari) bir joyga qovushdi - bosh(lari)ni bir joyga qovushtir− kabi. Bunday allofrazemalarning tarkibini va sintaktik qurilishini quyidagicha yozib ko‘rsatish mumkin: (ot lek.  Sb  (Ns)  Kb) X (o‘-siz f.l.  B  M/З  Ts III) [(ot lek.  Sb  (Ns)  Kt) X (o‘-siz f.l.  Ort)− ]−. Shunday transformatsiyal ash bo‘lishsiz shaklda-gina ishlatiladigan frazemalarda ham voqe bo‘ladi: dam(i) chiqmadi - dam(i)ni chiqarma−, yeganichgan(i) ich(i)ga tushmadi - yegan-ichgan(i)ni ich(i)ga tushirma− kabi. Quyidagi frazemada majhul nisbat yasovchisi qo‘shilib o‘timsizlashgan fe'l a'zoga orttirma yasovchisi qo‘shilib o‘timlilashg an va yuqoridagi cha transformatsiya amalga oshirilgan: lab−lunj(i) osildi – lab−lunj(i)ni osiltir−. 13 Mana bu frazemalarda fe'l a'zo tarkibidagi 'biroz' ma'nosini ifodalaydigan − sh affiksi tashlangan, shundan keyin orttirma yasovchisi qo‘shilgan: chehra(si) yorishdi - chehra(si)ni yorit−, ko‘ngl(i) yorishdi - ko‘ngl(i)ni yorit− kabi. 2. Fe'l frazema tarkibidagi bo‘l− yordamchisi qil− yordamchisiga almashtiriladi, o‘timsiz fe'l yordamchi o‘timli fe'l yordamchiga almashtirilishi bilan gapshaklga teng qurilish birikmaga teng qurilishga aylanadi; frazemaning bosh kelishikdagi ega a'zosi tushum kelishigidagi vositasiz to‘ldiruvchiga aylanadi; bo‘lishli−bo‘lishsizlik, mayl, zamon, shaxs−son ko‘rsatkichlari fe'l a'zo tarkibidan (umuman, frazema tarkibidan) chiqariladi: yurag(i) qon bo‘ldi – yuragi ni qon qil−, baxt(i) qora bo‘ldi – baxt(i)ni qora qil− , og‘ir(i) yengil bo‘ldi – og‘irini yengil qil− kabi. Oxirgi allofrazemalarning tarkibini va sintaktik qurilishini quyidagicha yozib ko‘rsatish mumkin: (ot l.  Sb  (Ns)  Kb) X (sif.l.  bo‘l  B  M/З  Ts III) [(ot l.  Sb  (Ns)  Kt) X (sif.l.  qil− )]−. 3. Sintaktik qurilishi birikmaga teng fe'l frazemaning fe'l leksema bilan ifodalangan a'zosi va tushum kelishigidagi ot leksemashakl bilan ifodalangan a'zosi o‘rin almashtiriladi; bunda kesim a'zo tarkibidagi mayl, zamon, shaxs−son ko‘rsatkichlari, ega a'zo tarkibidagi kelishik ko‘rsatkichi tashlanadi; ayni vaqtda fe'l a'zoga − gan sifatdosh yasovchisi, ot a'zoga nisbatlovchi qo‘shiladi, vositasiz to‘ldiruvchili birikma sifatlovchili birikmaga aylanadi; hosil bo‘lgan allofrazema ot birikmaga teng bo‘lib, kelishik ko‘rsatkichi nutqda sintaktik vazifaga binoan tanlab qo‘shiladi: javob ber− - bergan javob(i)−, va'da ber− - bergan va'da(si)− kabi. Bunday allofrazemalarning tarkibini va sintaktik qurilishini quyidagicha yozib ko‘rsatish mumkin: [(ot l.  S  [Kt]) X (o‘tim. f.l.−]− [(o‘t-li f.l.  Bli  gan) X (ot l.  S  (Ns))−]−. Mana bu misolda vositasiz to‘ldiruvchili birikmaga teng qurilish avval gapshaklga teng qurilishga, keyin bu qurilish sifatlovchili birikmaga teng qurilishga aylantirilgan: ko‘z(i)ni och− - ko‘z(i) ochildi - [ochilgan ko‘z(i)-]-. 4. Sintaktik qurilishi gapshaklga teng ism frazemaning sifat leksemashakl bilan ifodalangan kesim a'zosi va bosh kelishikdagi ot leksemashakl bilan ifodalangan ega a'zosi o‘rin almashtiriladi; kesim a'zo sifatlovchiga, ega a'zo sifatlanmishga aylanadi; bunda kesim a'zo tarkibidagi bo‘lishli−bo‘lishsizlik, zamon, shaxs−son ko‘rsatkichlari, ega a'zo tarkibidagi nisbatlovchi va kelishik ko‘rsatkichi tashlanadi: qo‘l(i) ochiq - ochiq qo‘l−, peshana(si) sho‘r - sho‘r peshana−, bag‘ri tosh - tosh bag‘ir- kabi. Bunday allofrazemalarning tarkibini va sintaktik qurilishini quyidagicha yozib ko‘rsatish mumkin: (ot l.  Sb  (Ns)  Kb) X (sifat l.  Bli  3  Ts III) - [(sif. l.  sifatlovchi  semasi) X (ot l.−)]− Bunday usul bilan hosil qilingan allofrazema − li affiksi yoki bilan ko‘makchisi qo‘shilgan holda ishlatiladi: chehrasi ochiq - ochiq chehra bilan kabi. 5. Sintaktik qurilishi gapshaklga teng bo‘lib, kesimi sifat, ravish, kesimlik leksemashakli bilan ifodalangan frazema oxiridagi bo‘lishli−bo‘lishsizlik, zamon, shaxs−son ko‘rsatkichlari tashlanadi va shunday asosga − lik substantiv shakl 14 yasovchisi, III shaxs nisbatlovchisi qo‘shiladi; kelishik shakli qanday sintaktik bo‘lak vazifasida kelishiga qarab nutq bosqichida qo‘shiladi: qo‘l(i) kalta  qisqa - qo‘l(i) kaltaligi−  qisqaligi−, jahl(i) tez - jahl(i) tezligi−, qo‘l(i) bor - qo‘l(i) borligi− kabi. Bunday transformatsiyalash natijasida asli ega bo‘lakning bosh kelishik shakli belgisiz qaratqich kelishigi shakliga almashadi, gapshaklga teng qurilish qaratuvchili birikmaga aylanadi; (ot l.  Sb  (Ns)  Kb) X (sifat l.  B  3  Ts III) - [(ot l.  Sb  (Ns)  Kq:b−siz) X (sifat l.  lik  Ns III)-]− 6. Fe'l frazemalarda to‘ldiruvchili birikmaga teng qurilishni avval gapshaklga teng qurilishga, keyin bu qurilishni qaratuvchili birikmaga teng qurilishga aylantirish ham mavjud: uy(i)ni buz− - uy(i) buzildi - uy(i)ning buzilgani− kabi. Gapshaklga teng qurilishni qaratuvchili birikmaga transformatsiya qilishda ega bo‘lakning bosh kelishik shakli qaratqich kelishigiga, kesim bo‘lak tarkibidagi zamon yasovchisi fe'lning sifatdosh yoki otdosh shakliga, tuslovchi nisbatlovchiga almashtiriladi. Bunday allofrazemalarning tarkibini va sintaktik qurilishini quyidagicha yozib ko‘rsatish mumkin: [(ot l.  Sb  (Ns)  Kt) X (o‘t-li f.l.−)− - (ot l.  Sb  (Ns)  Kb) X (o‘t-li f.l.  Nm  B  M/Z  Ts III)- - [(ot l.  Sb  (Ns)  Kq) X (o‘t-li f.l.  Nm  B  gan/sh  Ns III)-]- 7 . 1.3.Frazemalarda ifoda jihatiga ko‘ra voqe bo‘ladigan munosabatlar Frazemalarda ifoda jihatiga ko‘ra voqe bo‘ladigan munosabatlar deb omonimiklik, omonimiya, paronimiya hodisalari ko‘rsatiladi. Frazeologik omonimiklik. Frazemaning erkin bog‘lanma bilan ifoda jihatiga ko‘ra o‘zaro teng kelishiga omonimiklik deyiladi. Bunday hodisa ko‘pchilik frazemalarga xos. Masalan, nutqda kuni o‘tdi erkin bog‘lanmasi tuzib ishlatiladi, bunda kun−, o‘t− leksemalari o‘z ma'no mustaqilligini saqlab bog‘lanadi. Shu bilan birga kun(i) o‘tdi frazemasi ham mavjud bo‘lib, uning tarkibida qatnashadigan kun−, o‘t− leksemalari o‘z ma'no mustaqilligini saqlamaydi, frazemadan yaxlitligicha umumlashma ko‘chma ma'no anglashiladi. Quyidagi misollarni qiyoslang: I) Turg‘un ota uzoq bosh qashir, keyin birdan y e n g i n sh i m a r i r (Oybek). 2) Shunday qilib, Tojiboyning raislik davri tamom bo‘ldi. Oyimxon pechatni undan olib, ko‘krak cho‘ntagiga solib qo‘ydi. Oyimxon y e n g sh i m a r i b ish boshladi (Parda Tursun). Birinchi misoldagi yeng shimar− - erkin bog‘lanma: uni tashkil etuvchi yeng− va shimar− leksemalari o‘z leksik ma'no mustaqilligini saqlagan holda bog‘lanib kelgan. Ikkinchi misoldagi yeng shimar- - frazema, chunki bu bog‘lanmada yeng− va shimar− leksemalari o‘z leksik ma'no mustaqilligini saqlamaydi, bog‘lanmadan yaxlitligicha 'astoydil' ma'nosi anglashiladi. 7 Rahmatullayev Sh, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Universitet, 2006. – 423-428-B. 15 Ayni bir leksemalardan tuzilgan bog‘lanmalarning to‘g‘ri va ko‘chma ma'noda ishlatilishidagi farq quyidagi matnda ochiq ko‘rinadi: - Afandi? Sira o g‘ z i n g i z n i o ch m a d i n g i z − a ? - O g‘ i z o ch i sh bundan kam bo‘ladimi? - dedi afandi. - Esnayverib og‘zimning yirtilishiga sal qoldi−ku! (Afandi latifalaridan). Bu parchada to‘g‘ri ma'noli bog‘lanma bilan frazema asosida "so‘z o‘yini" ishlatilgan. Omonimiklik asosan quyidagi holatlarda voqe bo‘lmaydi: 1) Frazema tarkibida ko‘chma ma'noda qatnashgan leksema bo‘lganida: ko‘ngl(i) oq - oq ko‘ngil, ko‘z(i)ning paxtasi chiqdi - ko‘z(i)ning paxtasini chiqar− kabi. 2) Frazema asosida real voqelik yotmaydi, shu sababli xuddi shunday erkin bog‘lanma tuzilmaydi: bir yoqadan bosh chiqar− , ko‘ngl(i)ga qo‘l sol−, bosh(i) ko‘kka yetdi kabi va b. Frazema - lisoniy birlik, erkin bog‘lanma - nutqiy birlik; bular til qurilishining boshqa−boshqa holatiga mansub; shu sababli bu yerda omonimiya voqe bo‘lmaydi, omonimiklik haqida gapiriladi. Omofrazemalar. Ifoda jihati teng frazemalar omofrazemalar deyiladi: boshi(i)ga ko‘tar− I ('kuchli shovqin−suron qil−') - bosh(i)ga ko‘tar− II ('yuksak darajada izzat−hurmat qil−') kabi. Omofrazemalar quyidagicha yuzaga keladi: 1. Frazemalar ifoda jihatida tasodifan teng kelib qoladi. Bunda har bir frazema asosida boshqa−boshqa obraz yotadi. Masalan, misi chiqdi I frazemasi miskarlik bilan bog‘lansa (Idish−oyoq ilgari asosan misdan yasalar va usti sirlanar edi; siri ketsa, misi chiqib, yaroqsiz holga kelar edi); misi chiqdi II frazemasi esa misning rangiga bog‘lanadi (Pechka qattiq yoqilsa, qizib mis rangiga kiradi). 2. Bir frazemadan ikkinchi frazema o‘sib chiqib voqe bo‘ladi. Omofrazemalarning bunday yo‘l bilan paydo bo‘lishi uch xil: 1) Mavjud frazemaning ma'no taraqqiyoti natijasida yangi frazema paydo bo‘ladi. Bu hodisa frazeologik polisememiyaga o‘xshaydi. Farq shundaki, hozirgi holatida bu ikki omofrazema anglatgan ma'nolarni bir frazemaning ma'nolari sifatida talqin qilib bo‘lmaydi, bu lug‘aviy ma'nolar bir ma'no zanjiriga birlashmaydi. Masalan, jon(i) bor I frazemasi jonlilarga nisbatan, birinchi navbatda odamga nisbatan ishlatiladi ('hali tirik' ma'nosini anglatadi). Bu frazemani jonlilardan gap, so‘z kabi mavhum tushuncha nomlariga ko‘chirish bilan tamoman yangicha ma'no ('asosga ega', 'zamirida haqiqat bor  , 'bejiz emas  ) vujudga kelgan. Bu ikki frazeologik ma'noni bir frazemaning ikki ma'nosi deb bo‘lmaydi, chunki bu lug‘aviy ma'nolar orasida bog‘lanish yo‘q. Shu sababli keyingi ma'noni alohida frazema ( joni bor II ) deb qarash lozim (Keyingi frazema ko‘pincha jon bor shaklida ishlatiladi). 2) Mavjud frazemaning biror grammatik shakli asosida paydo bo‘ladi. Bunda frazemaning grammatik shakllaridan biri ma'noda ayrimlik qozonadi, shu asosda 16 mustaqil frazema darajasiga o‘sib boradi. Xuddi shunday shaklda ishlatilish avvalgi frazemada ham saqlangani sababli omonimiya paydo bo‘ladi. Leksemalarning ayrim grammatik shaklida qotib ravishlashuvi faol jarayon bo‘lib, hozirgi o‘zbek tilida ham ravish turkumining boyish manbalaridan biri. Bunday usul bilan ravishlashuv frazemalarda ham anchagina uchraydi. Masalan, bosh(i)ni yeb I shakli bosh(i)ni ye− frazemasining juda ko‘p grammatik shakllaridan biri bo‘lib, bu shaklida ham boshqa shakllaridagi kabi lug‘aviy ma'noni aynan anglatadi (  yo‘q qilib  ,  halok qilib  ). Shu frazemadan o‘sib chiqqan boshini yeb II frazemasi esa xuddi shu shaklda paydo bo‘lgan. Avvalgi lug‘aviy ma'no bilan bog‘lanmaydigan yangi lug‘aviy ma'noning {'juda ko‘p hosil qilib') yuzaga kelishi yangi frazemaning vujudga kelishiga, bu esa o‘z navbatida omonimiyaning paydo bo‘lishiga olib kelgan. 3) Mavjud frazemada yangicha sintaktik vazifaga xoslanish, shu tufayli yangi ma'no anglatish voqe bo‘ladi, natijada boshqa−boshqa turkumga mansub ikki frazema haqida gapirish lozim bo‘ladi. Masalan, turgan gap I va turgan gap II frazemalaridan birinchisi kesim vazifasiga xoslangan bo‘lib,  aniq  ,  shak−shubhasiz' kabi ma'noni anglatadi. Shu frazema keyinchalik kirish bo‘lak vazifasida ham ishlatilib, alohida bir lug‘aviy ma'no ('albatta', 'shubhasiz' kabi modal ma'no) kashf etgan, modal frazema paydo bo‘lgan. Bu tur omofrazemalar juda oz. Omofrazemalarga nisbatan ham omonimlar va omoformalar haqida gapiriladi. Omonim omofrazemalar barcha muqobil shakllarida o‘zaro teng keladi. Masa-lan, qo‘l ko‘tar− I ('urmoqchi bo‘l−') va qo‘l ko‘tar− II ('tarafdor ekanini, roziligini bildir−') barcha muqobil shakllarida teng keladi, shunga ko‘ra omonim omofrazemalar deyiladi. Omofrazemalar ko‘pincha biror tomoni bilan farqlanib turadi, shunga ko‘ra omonim omofrazemalar juda oz. Omoforma omofrazemalar asosan quyidagi sabablarga ko‘ra voqe bo‘ladi: I. Frazemalardan biri bo‘lishli−bo‘lishsizlikning faqat bir shaklida ishlatiladi, shu jihati bilan har ikki shaklda ishlatiladigan frazemadan farqlanib qoladi. Masalan, so‘z ber− I (  muzokara qilishga rasmiy ruxsat ber−  ) frazemasi bo‘lishli va bo‘lishsiz shakllarda ishlatiladi, so‘z berma− II ('boshqalarga imkon bermay nuqul o‘zi gapir−') frazemasi faqat bo‘lishsiz shaklda ishlatiladi, omonimiya so‘z berma− I va so‘z ber- ma- II shakllarida voqe bo‘ladi. 2. Frazemalardan biri nisbatlovchi bilan ishlatilmaydi. Masalan, ko‘z yum− I ('ko‘ra−bila turib e'tiborsiz qoldir−') frazemasi nisbatlovchisiz ishlatiladi, ko‘z(i)ni yum− ('qazo qil−') frazemasi esa nisbatlovchili ham, nisbatlovchisiz ham ishlatiladi, keyingi shaklda ishlatilganida tushum kelishigi ham belgisiz shaklga o‘tadi va omonimiya voqe bo‘ladi. 3. Frazemalardan biri ikki nisbat shaklida, ikkinchisi esa faqat bir nisbat shaklida ishlatiladi. Masalan, chehra(si)ni och− I ('xafaligi tarqaganini ko‘rsat−') frazemasi har ikki nisbat shaklida ishlatiladi: chehra(si) ochildi; chehra(si)ni och− II ('go‘zallashtir−') frazemasi esa faqat aniq nisbat shaklida ishlatiladi va b. 17 1.4. Parafrazemalar Ba'zi frazemalar o‘zaro tarkibidagi bir leksik a'zosi bilan-gina farq qiladi, lekin bu a'zolar ifoda jihatiga, ba'zan mazmun jihatiga ko‘ra ham o‘xshash bo‘ladi. Bunday frazemalarni parafrazemalar deb nomlash mumkin. Parafrazemalarning asosiy ko‘rinishlari quyidagicha: 1. Ikki frazema tarkibidagi hollovchi boshqa−boshqa, lekin o‘xshash leksik birlik bilan ifodalangan bo‘ladi: yurag(i) t a r s yorilib keta yozdi ('sabr−chidami tugab xunob bo‘lib ket−') - yurag(i) q o q yorilayozdi ('sevinib kuchli hayajonlan−') kabi. 2. Ikki frazema tarkibidagi to‘ldiruvchi bo‘lak boshqa−boshqa, lekin o‘xshash leksik birlik bilan ifodalangan bo‘ladi: o‘z(i)ni q a y e r g a q o‘ y i sh (i) n i b i l- m a− 2 ('bekorchilikdan zerikib toqatsizlan−') - o‘ z i n i q a y o q q a u r i sh ( i )- n i bilma− (  kuchli hayajonlangan holda toqatsizlan−  ) kabi. 3. Ikki frazema tarkibidagi fe'l a'zo boshqa-boshqa, lekin o‘xshash leksema bilan ifodalangan bo‘ladi: yetti uxlab, tush(i)ga ham k i r m a− ('mutlaqo o‘ylama−, kutma-') - yetti uxlab, tush(i)da ham k o‘ r m a− ('hech qachon ko‘rma−') kabi va b 8 . Frazeologik sinonimiya hodisasi ko‘proq har bir tilning o‘z frazemalari doirasida uchraydi: Qilidan quyrug‘igacha. — Ipidan ignasigacha; Quvonchi olamga sig‘maydi. — Sevinchi ichiga sig‘maydi kabi. Boshqa tildan frazema o‘zlashtirish juda passiv bo‘lganligidan, o‘zlashma iboralarning frazeologik sinonimiya doirasiga tortilishi juda kam uchraydi 9 . 8 Rahmatullayev Sh, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Universitet, 2006. – 428-431-B. 9 Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – Тoshkent. «Talqin», 2005. – 222-B. 18 II BOB. FRAZEMALARNING MAZMUN JIHATI 2.1 Frazeologik ma’no Lisoniy birlik sifatida frazemalarga ham xuddi leksemalarda bo‘lganidek nomlash vazifasi va ma'lum bir ma'noni bildirish vazifasi xos. Faqat frazeologik birliklarning ayrim turlarida nomlash vazifasi yo‘q (Bular "Frazemalarning turkumlanishi" bahsida tasvirlanadi). Frazemada ikki va undan ortin leksema o‘z leksik ma'no mustaqilligini yo‘qotgan holda bir umumiy ma'no markaziga bo‘ysunadi, frazemadan yaxlitligicha anglashiladigan ma'noni gavdalantirish uchun xizmat qiladi. Frazemadan anglashiladiga n ma'no uning tarkibidagi leksemalarda n anglashiladi gan ma'nolarning oddiy (arifmetik) yig‘indisi bo‘lmay, umumlashma, ustama ma'no, ayni vaqtda ko‘chma ma'no sifatida gavdalanadi. Masalan, jon(i)ni jabborga ber− frazemasi 'bor kuchini safarbar qilgani holda faoliyat ko‘rsat−'ma'nosini anglatadi; bu ma'no – jon−, jabbor−, ber− leksemalari anglatadigan ma'nolarning oddiy yig‘indisi emas, balki ma'lum obrazga asoslanadigan umumlashma ko‘chma ma'no. Leksemada bo‘lganidek, frazemaning mazmun jihatida ham ikki hodisa ajratiladi: I) lug‘aviy ma'no, aniqrog‘i - frazeologik ma'no, 2) baho semasi. Frazeologik ma'no . Frazemaning voqelikka nisbat beriladigan lug‘aviy mazmuni (nimanidir anglatishi, ifodalashi) frazeologik ma'no deyiladi. Masalan, tuyaning kallasiday frazemasi 'hajmi odatdagidan ancha katta, yirik' ma'nosini, yurak−bag‘r(i) qon bo‘lib ketdi frazemasi 'diltang bo‘l−, ziq bo‘l−' ma'nosini anglatadi: Qovunga qarang . Har biri t u ya n i n g k a l l a s i d a y. Juda saralangan (Oy-bek). Y u r a k−b a g‘ r i m q o n b o‘ l i b k e t d i,.. ertadan beri yolg‘iz o‘tiribman (Oybek). Frazeologik ma'no tarkibini semik tahlil qilish bilan ham ideografik semalar ajratiladi. Masalan, ta'b(i) xira frazemasi sifatlarning ruhiy holat bildiruvchi leksik−semantik guruhiga mansub. Bu guruh sifatlarning lug‘aviy ma'nosi tarkibida 'kayfiyat',  his−hayajonning ijobiy−salbiyligi', 'his−hayajonning kuchli−kuchsizligi  kabi ideografik semalar ajratiladi. Ana shu semalar asosida yuqoridagi frazemaning ma'nosini 'kayfiyati biroz yomon holatda' deb ta'riflash mumkin. Frazeologik butunlik va frazeologik chatishma. Frazemadan yaxlitligicha anglashiladigan lug‘aviy ma'no bilan uning tarkibidagi leksemalar anglatadigan lug‘aviy ma'nolar orasidagi munosabat asosida frazemalarning ikki ma'no turi farq qilinadi: 1) frazeologik butunlik, 2) frazeologik chatishma. Ma'nosi tarkibidagi leksemalarga xos ma'nolar asosida izohlanadigan, shu leksik ma'nolarning umumiy maxraji sifatida gavdalanadigan frazema frazeologik butunlik deyiladi: to‘ydan ilgari nog‘ora chal−, yog‘ tushsa – yalagu(n]dek, katta og‘iz kabi. M i s o l: Mehmonning qizarganini payqagan keksa boy o‘z xotinining k a t t a o g‘ i z va betamizligidan achchiqlanib yuzini teskari burdi (Oybek). 19 Ma'nosi tarkibidagi leksemalarga xos ma'nolar asosida izohlanmaydigan, bu leksemalarga xos leksik ma'nolarni hisobga olmaydigan frazemaga frazeologik chatishma deyiladi: bosh(i)ni olib (chiqib ket−), o‘pka(si)ni qo‘ltiqla− kabi. M i sol: Bordiyu Siz ham tisarilsangiz, Sizdan ham qo‘limni yuvib, qo‘ltig‘imga uraman−u, b o sh i m n i o l i b hayyo−hayt deb chiqaman−ketaman (Hamza). Ovchi uzoqdan o‘ p k a s i n i q o‘ l t i q l a b chopib keldi (Ertakdan). Frazeologik chatishmaga xos ma'no tarkibidagi leksemalarning ma'nosiga hatto zid bo‘ladi. Masalan, oyog‘(i)ni qo‘l(i)ga ol− frazemasidan anglashiladigan ma'no (  masofani o‘ta tez sur'at bilan bos−  ) tarkibidagi leksemalardan bevosita anglashiladigan ma'nolarga zid: oyoqni qo‘lga olgandan keyin, jadallik u yoqda tursin, umuman hech qanday harakat bo‘lishi mumkin emas. Frazeologik butunlik bilan frazeologik chatishma uchun umumiy belgi - ularda semantik va grammatik sintezga intilishning mavjudligi. Bunda quyidagilar nazarda tutiladi: 1) Tarkibida ikki va undan ortiq leksema qatnashadi, 2) Yaxlit bir ma'no gavdalanadi, 3) Tarkibidagi leksemalar o‘z leksik ma'no mustaqilligini yo‘qotadi, 4) Erkin bog‘lanma bilan omonimiklik holatida bo‘ladi, 5) Frazemani faqat yaxlitligicha almashtirish mumkin, 6) Nutqda yaxlitligicha bir sintaktik vazifada keladi, 7) Boshqa tilga yaxlitligicha tarjima qilinadi. Frazeologik butunlik bilan frazeologik chatishma orasidagi farq - ulardagi umumiy belgining (semantik−grammatik sintezga intilishning) me'yorida: 1a. Frazemaning ma'nosi tarkibidagi leksemalarning ma'nosiga bog‘liq, shu leksik ma'nolarning o‘ziga xos sintezidan iborat bo‘ladi. 1b. Frazemaning ma'nosi tarkibidagi leksemalarning ma'nosiga bog‘liq emas, bulardan kelib chiqmaydi. 2a. Frazemaning ma'nosini uning tarkibidagi leksemalarga xos ma'nolar asosida izohlash mumkin. 2b. Frazemaning ma'nosi tarkibidagi leksemalarga xos ma'nolar asosida izohlanmaydi, frazemadan anglashiladigan ma'noni tushunishda qandaydir shartlilik mavjud bo‘ladi. 3a. Tarkibidagi leksemalarga xos ma'nolar ma'lum darajada hisobga olinadi. 3b. Tarkibidagi leksemalarga xos ma'nolar hisobga olinmaydi. 4a. Frazemaning yaxlit ma'nosi fonida tarkibidagi leksemalarga xos ma'nolar ham sezilib turgani sababli bunday frazemaning ma'nosi ko‘p qirrali, boy bo‘ladi, murakkab holatda gavdalanadi; ichki obraz hayot bo‘ladi. 4b. Faqat frazemaning yaxlit ma'nosi-gina mavjud bo‘ladi, bu ma'noning gavdalanishida tarkibidagi leksemalarning ma'nosi qatnashmaydi; ichki obraz so‘ngan bo‘ladi. Shunga ko‘ra frazemaning ma'nosi ancha sodda holatda gavdalanadi. 5a. Ma'nosini tarkibidagi qismlar asosida izohlash imkoniyatining borligi bilan bunday frazema yasama leksemalarga o‘xshaydi. 5b. Ma'nosini tarkibidagi qismlar asosida izohlash imkoniyatining yo‘qligi bilan bunday frazema tub leksemaning bosh leksik ma'nosiga o‘xshaydi. 20 Baho semasi. Frazema mazmun jihatining voqelikka munosabat bildirish belgisiga baho semasi deyiladi. Baho semasining leksemalardagi va frazemalardagi mavqei farqli. Baho semasi leksemalarning ko‘pida betaraf bo‘ladi, yaqqol ifodalanib turmaydi; ba'zan esa baho semasi leksemani turlicha ma'no munosabatiga kiritish, turlicha qo‘llash bilan hosil qilinadi. Frazemalarning ko‘pida esa baho semasi uning mazmun jihatida doimiy tarkibiy qism bo‘lib qatnashadi, ba'zan frazemaning lug‘aviy ma'nosini butunlay qamrab oladi. Frazemalar odatda voqelikni nomlab-gina qolmay, uni baholaydi ham. Frazemalarning tilda yashashini oqlab turadigan asosiy sabablardan biri - shu. Masalan, quyidagi matnlarda ishlatilgan frazemalar ma'lum voqelikni nomlaydi ( yer−u ko‘kka ishon-ma− -  o‘ta darajada ardoqla−'; bosh(i)ga ko‘tar− II - 'yuksak darajada izzat−hurmat qil−'; mukka(si)dan ket− - 'o‘zini tiya olmaslik darajasida berilib ket−'); shu bilan bir vaqtda bu voqelikka munosabatni ham ifodalaydi (Avvalgi ikki frazemada ijobiy munosabat, keyingi frazemada esa salbiy munosabat ifodalanadi): I b r o h i m. Xursandmisan, xafa qilayotgani yo‘qmi? G u l s a r a . Yo‘q! Yer−u ko‘kka ishonmaydi, boshiga ko‘taradi (Yashin). Otang — xurofatga mukkasidan ketgan odam (Yashin). Frazemalarda lisoniy ma'no va nutqiy ma'no. Frazemalar nutqda asosan lisoniy ma'nosi bilan ishlatiladi. Shuning bilan birga frazemani yangicha lug‘aviy mazmun bilan ishlatish ham uchraydi. Masalan, chakag(i) ochildi frazemasi odatda 'ko‘p ma'ra−  (hayvonga nisbatan), 'uzluksiz jovra−' (kishiga nisbatan) ma'nolarini anglatadi. Oybek bu frazemani juda ustalik bilan yangi bir hodisa - pulemyotning o‘q uzishiga ko‘chirgan. Bunday yangicha qo‘llash muvaffaqiyatli chiqqan, yozuvchi 'uzluksiz o‘q uz−' kabi yangicha ma'noni ifodalashga erishgan: Pulemyotning chakagi ochilib ketdi. Frazemani yangicha nutqiy qo‘llash hamma vaqt ijobiy chiqavermaydi. Masalan, quyidagi nutqiy qo‘llash durust chiqqan, lekin kichik bir nuqson ham bor: Sevgining naqadar pok, naqadar muqaddasligini y e t t i u x l a b, t u sh i d a k o‘ r m a- g a n va uni muruvvatsiz qo‘lda so‘lgan chechak kabi xoksor qilgan ishq jalloblari-ning noziga quloq solgan xudo to‘tiqushning bolalaridek bir−biriga zor, intizor bo‘lib, bir−biriga yetisholmay xor−zor bo‘lib yurgan miskinlar ohiga nechuk quloq solmas ekan? (Mirzakalon Ismoiliy). Bu matnda ishlatilgan yetti uxlab, tush(i)da ko‘rma− frazemasi  hech qachon ko‘rma−  ma'nosini anglatadi va ko‘rish mumkin bo‘lgan narsalarga nisbatan ishlatiladi. Yozuvchi bu frazemani yangicha matnda, yangicha qurshovda ( sevgining pokligi, muqaddasligi birikmashakliga bog‘lab) ishlatgan. Natijada bu frazema tamoman yangi ma'noni -  bilma−  ma'nosini anglatish uchun xizmat qildirilgan. Bu bilan frazema-ning lug‘aviy ma'nosi to‘g‘ri taraqqiy ettirilgan. Lekin bu frazema mavhum belgi otlarini bevosita boshqarib kelishi o‘rinli chiqmagan. Agar bu frazema to‘g‘ridan to‘g‘ri sevgini leksema shaklini quyidagicha boshqarib kelsa edi, muallif bu nuqsondan qutular edi: Pok, muqaddas sevgini yetti uxlab, tushida ko‘rmagan. Badiiy nutqda frazemani noo‘rin, noto‘g‘ri ishlatish hollari ham uchraydi. Bunday hol tilni bilmaslik, til qonuniyatlari bilan hisoblashmaslik 21 oqibatida yuz beradi. Masalan, quyidagi matnda frazema noo‘rin ishlatilgan: K o‘ r i n m a y d i k o‘ z i m- g a Tor qafasda turganim. Esga tushar bog‘chada erkin sayrab yurganim (Adham Rahmat). Bu matnda ishlatilgan ko‘z(i)ga ko‘rinma− II frazemasi 'tatima−  ma'nosini anglatib, qadrli, yoqimli kishi yoki narsaga qarata aytiladi; she'rdagi "tor qafas"ni bunday narsa deb bo‘lmaydi. 2.2. Frazemalarda ko‘p ma’nolilik Lug‘aviy ma'noning taraqqiy etishi frazemalarga ham xos bo‘lib, asosan metafora yo‘li bilan ko‘chirish natijasida voqe bo‘lgan. Masalan, ko‘ngl(i)ga teg− frazemasi asli biror ovqat tez-tez iste'mol qilinishi tufayli yoqmay qolishini anglatadi. Bu frazema keyinchalik ovqatdan boshqa narsalarga, shuningdek kishilarga qarata ham ishlatilgan; bunday ko‘chirish natijasida bu frazemada 'tabiatiga to‘g‘ri kelmay qolib yoqtirmaslik hissi uyg‘andi' ma'nosi yuzaga kelgan: 1) Mastava k o‘ n g i l l a r i- n g i z g a t e g i b yu r g a n d i r (Hakim Nazir). 2) Ammo har kuni bir xil narsani takrorlayverish uning k o‘ n g l i g a t e g d i (Ibrohim Rahim). Frazemaga xos ma'noning taraqqiyoti natijasida frazeologik ma'noning miqdori o‘zgaradi. Bir frazeologik ma'no asosida ikkinchi frazeologik ma'noning yuzaga kelishi ikki xil hodisaga - ko‘pma'nolilikka yoki omonimiyaga olib keladi; bulardan bi- rinchisi ko‘p (Frazeologik omonimiya oldingi sahifalarda tasvirlandi). Bir frazema ba'zan zid mazmunli lug‘aviy ma'nolarni anglatadi. Masalan, yurag(i) qinidan chiq[ayoz]di frazemasi qattiq hayajonlanishni anglatadi, lekin bunday holat tashvishga ham, sevinchga ham bog‘lanadi: 1) Qo‘rqmayman deb bo‘lmaydi, o‘g‘lim. Shunaqa vaqtda odamning y u r a g i q i n i d a n ch i q i b k e t a d i (Abdulla Qahhor). 2) Qizning paranjisini ko‘rishi bilanoq yigitning y u r a g i q i n i d a n ch i q a yo z d i (Oybek). Buni enantiosemiya hodisasiga o‘xshatish mumkin. Frazemalarning ko‘pi bir ma'noli (monosemem). Masalan, bahr(i)dan o‘t− frazemasi 'foydali deb bilgan narsasidan voz kech−' ma'nosini, "berdi"sini aytguncha urib o‘ldir− frazemasi 'gapirib bo‘lguncha kutmay (chidamay) biror narsa de−  ma'nosini,  daryodan bir tomchi ' frazemasi 'qolgan qismiga nisbatan juda oz' ma'nosini anglatadi. Ko‘p ma'noli (polisemem) frazemalar ham anchagina bo‘lib, bularning ko‘pi - ikki va uch ma'noli. Masalan, bosh(i) aylandi frazemasi ikki ma'noni anglatadi: 1) 'behud bo‘l−  , 2)  esankira−  ; bosh suq− frazemasi uch ma'noni anglatadi: 1) 'gavdasi tashqarida qolib, boshini tiqqan holda qara−  2) 'kir−', 3) 'aralash−'. Bosh ko‘tar− I frazema-si esa quyidagi to‘rt ma'noni anglatadi: 1) 'qara−', 2)  qilib turgan ishini to‘xtat−  , 3) 'qo‘zg‘al−',  harakatga kel−  , 4) 'kurashga chog‘lan−' ("O‘zbek tilining frazeologik lug‘ati"ga qarang). Frazeologik polisememiya deganda frazemaning o‘zi ikki va undan ortiq lug‘aviy ma'no anglatishi tushuniladi. O‘zaro shaklan o‘xshash erkin bog‘lanmadan va frazemadan anglashiladigan ma'nolar bir nuqtaga 22 birlashtirilib, polisememiya deb qaralmaydi, chunki bular har xil hodisalar: erkin bog‘lanma - nutqiy birlik, frazema - lisoniy birlik. Erkin bog‘lanma bilan frazemaning shaklan teng kelish hodisasi omonimiklik deyiladi ("Frazeologik omonimiya" bahsiga qarang). Frazemaning lug‘aviy ma'nosi birdan ortiq bo‘lsa, xuddi leksemalarda qilinganidek bosh ma'no va hosila ma'no belgilanadi. Masalan, jar sol− frazemasi  jarchi vositasida eshittir−  (Bu ma'no eski ma'noga aylangan), 'keragidan ortiq darajada bo‘rttirib xabar tarqat−' ma'nolarini anglatadi. Birinchisi - bosh ma'no, ikkinchisi - shundan o‘sib chiqqan hosila ma'no. Bino qo‘y− frazemasi uch ma'noli: 1) 'ortiqcha baho ber−', 2) 'qiyofasiga alohida e'tibor ber−', 3) 'e'tiqod bilan qara−'. Bu frazemaning ikkinchi, uchinchi ma'nolari birinchi ma'nodan o‘sib chiqqan. Til(i) chiqdi frazemasida lug‘aviy ma'nolarning bog‘lanishi o‘zgacha: 1) 'nutqqa ega bo‘l−', 2) 'indamay yurgan kishi gapiradigan bo‘lib qol−' 3) 'aytishadigan bo‘l−  . Bu ma'nolarning birinchisi - bosh ma'no, uchinchisi - hosila ma'no, ikkinchisi esa avvalgi ma'noga nisbatan hosila ma'no, keyingi ma'noganisbatan bosh ma'no (nisbiy bosh ma'no). Leksemada bosh leksik ma'no odatda to‘g‘ri ma'no bo‘ladi. Frazemada esa bosh lug‘aviy ma'no ko‘chma ma'no bo‘ladi, chunki frazemaning bosh lug‘aviy ma'nosi ham hosila ma'nosi kabi ustama ko‘chma ma'no tarzida gavdalanadi, ma'lum obrazga asoslanadi. Demak, frazemaning tabiati to‘g‘ri ma'noni istisno qilib qo‘yadi. Frazemalarda ham lug‘aviy ma'noni va uning taraqqiyotini semik tahlil usuli bilan o‘rganish bu hodisalarni ravshanroq tasavvur qilishga imkon yaratadi. Masalan, ko‘ngl(i) aynidi - ikki ma'noli frazema. Bu frazemaning birinchi ma'nosi uchun semalarni quyidagicha belgilash mumkin: fe'l frazema bo‘lgani sababli avvalo 'ta'sir ko‘rsat−' semasi belgilanadi. Ta'sir ko‘rsatish 'ijobiy yoki salbiy  bo‘ladi, ta'sir etuvchi - 'jism  , aniqrog‘i - 'ovqat', ta'sir 'kishi organizmida  , aniqrog‘i - 'ovqatlanish a'zolari'da namoyon bo‘ladi. Ovqatlanish a'zolariga ovqatning ta'siri 'jismoniy' bo‘ladi. Yuqorida ajratilgan semalar yig‘imi shunday tartiblanadi: 'ovqatla-nish a'zolari  'jismoniy  'salbiy'  ta'sir ko‘rsat−'. Ana shu semalar asosida bu frazemaning bosh ma'nosi 'ovqatlanish a'zolari qabul qilmagani tufayli behuzur bo‘l−  deb ta'riflanadi. Ko‘ngl(i) aynidi frazemasining ikkinchi lug‘aviy ma'nosi birinchisidan o‘sib chiqqan. Yangi ma'no bu frazemani ovqatdan boshqa narsaga ko‘chirib ishlatish natijasida yuzaga kelgan. Bunday ko‘chirishda birinchi ma'no tarkibidagi 'salbiy', 'ta'sir ko‘rsat−' semalari saqlanadi, 'ovqatlanish a'zolari' ('organizm') semasi 'hissiyot' semasiga, shu bilan birga  jismoniy' semasi ham 'ruhiy' semasiga almashadi. Natijada quyidagi semalar yig‘imi voqe bo‘ladi: 'hissiyot  'ruhiy'  'salbiy  'ta'sir ko‘rsat−'. Ana shu semalar yig‘imi asosida bu lug‘aviy ma'no 'tabiatiga yoqmagani tufayli ijirg‘an−' deb ta'riflanadi. 23 Ko‘rinadiki, bu frazemada lug‘aviy ma'no taraqqiyoti aniqdan mavhumga tomon yo‘nalishda voqe bo‘lgan, ma'no taraqqiyoti yo‘llaridan metonimiyaga to‘g‘ri keladi. Frazeologik ma'no ham xuddi leksik ma'noda bo‘lganidek o‘ziga xos kontekstda (qurshovda) namoyon bo‘ladi. Polisemem frazemaning ma'nolari o‘zaro lug‘aviy ma'nosidan tashqari leksik qurshovida, grammatik tabiatida farqlanib turishi mumkin. Masalan, boy ber− frazemasi uch lug‘aviy ma'noni anglatadi: I) 'yutqiz−', 2) 'yo‘qot−  , 'behuda, befoyda o‘tkaz−', 3) 'oshkor qil−'. Bu ma'nolar turli leksik qurshovda namoyon bo‘ladi: birinchisida qimorni, garovni anglatadigan leksema bilan, ikkinchisida vaqtni anglatadigan leksema bilan, uchinchisida esa sirni anglatadigan leksema bilan ishlatiladi: I) Ukaning hech haqi yo‘q, hovlidan bo‘ladigan tegishini ham sotib, qimorga b o y b e r g a n! (Sobir Abdulla). 2) Shunday qilib, bahorda b o y b e r g a n o‘n besh kunni ham qaytarib oldik (Ibrohim Rahim). 3) Kulgiga to‘lib turganlar endi sir b o y b e r i b q o‘ y g a n yigitchaning ustidan xaxolashdi (Pirimqul Qodirov). Ko‘rinadiki, bu frazemaning lug‘aviy ma'nolarida leksik qurshov farqli, lekin grammatik tabiat bir xil. Mana bu frazemaning lug‘aviy ma'nolarida leksik qurshov ham, grammatik tabiat ham farqli: ket ga tush−. Bu frazema 'zimdan yurib butun xatti−harakatini ta'qib qil−' va  manfaatdor bo‘lgani holda berilib harakat qil−  ma'nolarini anglatadi. Har ikki ma'nosida harakatni kishi bajaradi, lekin harakat qaratilgan predmet boshqa−boshqa bo‘ladi: birinchisida kishiga ( kimning ), ikkinchisida esa narsaga ( nimaning ) qaratiladi. Shu sababli bu ma'nolarning leksik qurshovi ham, grammatik tabiati ham farq qiladi. Qaratqich kelishigida kishini bildiradigan leksemaning kelishi birinchi ma'noda har uch shaxs−son nisbatlovchisini ishlatishga yo‘l ochadi; qaratqich kelishigida narsani anglatadigan leksemaning kelishi esa faqat III shaxs nisbatlovchisining qatnashuvini belgilab qo‘yadi; natijada bu ikki frazeologik ma'noning grammatik tabiati farqlanib qolgan. Birinchi ma'nosida ketidan tushdim , ketidan tushding, ketidan tushdi, ketingdan tushdim, ketingdan tushdi, ketimdan tushding, ketimdan tushdi kabi shakllarda ishlatilsa, ikkinchi ma'nosida shu shakllarning uchtasida-gina keladi: ketidan tushdim , ketidan tushding, ketidan tushdi . Mana bu frazemaning lug‘aviy ma'nolarida grammatik tabiat boshqacharoq: hadd dan osh. Bu frazema [ kim ( o‘zining )] 'o‘ziga ortiqcha erk berib yubor−', [ nima ( o‘zining )] 'ortiq darajada kuchayib, zo‘rayib ket  ma'nolarini anglatadi. Birinchi ma'noda kishiga xos harakat, ikkinchi ma'noda esa narsaga xos harakat bildiriladi. Shunga ko‘ra bu ma'nolar har xil leksik qurshovda oydinlashadi, ayni vaqtda grammatik shakllarda ishlatilishi ham farq qiladi. Birinchi ma'nosida bu frazema har uch shaxs−sonda tuslanadi ham, nisbatlanadi ham. Ikkinchi ma'nosida faqat III shaxc tuslovchisi va nisbatlovchisi bilan ishlatiladi (har ikki ma'nosida tuslovchi bilan nisbatlovchi moslashib yuradi: haddingdan oshding, haddidan oshdi kabi). Leksemalarning semantik bog‘lanishida ta'kidlangan shart-sharoitlar fraze- malarning semantik bog‘lanishida ham amal qiladi. Masalan, ko‘ngl(i) bor frazemasi 24 ijobiy yoki betaraf ish yoki narsani anglatadigan leksemalar bi-lan ishlatiladi: Universitetda o‘qishga k o‘ n g l i b o r kabi. Lekin Janjalga ko‘ngli bor kabi bog‘lab ishlatilmaydi: janjal leksemasi anglatadigan voqelik salbiy hodisa deb baholanadi va b. Frazosemema. Semema termini bilan faqat leksemaning mazmun jihati nomlanmay, frazemaning (shuningdek morfemaning) ham mazmun jihati nomlanadi. Bu uch til birligiga xos sememalarni leksosemema, frazosemema, morfosemema deb farqlab nomlash mumkin. Xuddi leksemalarda bo‘lgani kabi frazema bir lug‘aviy ma'noli bo‘lsa bir til birligiga (bir frazeologik birlikka) teng bo‘ladi. Agar frazema polisemem bo‘lsa, uning har bir frazosememasi o‘zicha alohida til birligiga (alohida frazeologik birlikka) teng bo‘ladi. Chunki xuddi leksemalarda bo‘lgani kabi har bir frazosemema o‘ziga xos lug‘aviy mundarijaga (ideografik semalar yig‘imiga), o‘ziga xos baho semasiga ega. Bulardan tashqari har bir frazosemema o‘ziga xos leksik qurshovga ega bo‘ladi, grammatik tabiatida ham ko‘pincha farqlanib turadi. Nihoyat, har bir frazosemema mustaqil ravishda boshqa lug‘aviy birlik bilan (frazeologik birlik, leksik birlik bilan) sinonimik, antonimik munosabat hosil etishi mumkin. 2.3. Frazemalar orasidagi semantik munosabatlar Frazemalarda sinonimik munosabat Ideografik semalari teng, bir yoki bir necha jihati o‘zaro farqli frazemalar (frazosememalar) frazeologik sinonimlar (frazosinonimlar) deyiladi. Masalan, og‘z(i)ga tolqon sol−, mum tishla− frazemalari ayni bir lug‘aviy ma'noni - 'mutlaq gapirma−', 'suhbatda mutlaqo qatnashma− ' ma'nosini anglatadi: Majlis boshlanguncha biroz kulishib o‘tiraylik. O g‘ i z l a r i n g g a t o l q o n s o l i b o l d i n g l a r (Parda Tursun). Bir gapirib, o‘n kulardi, hammani og‘ziga qaratardi... Bugun m u m t i sh l a b q o l d i (Oydin). Frazeologik sinonimlar ham uch jihatdan baholanadi: a) lug‘aviy ma'nosi jihatidan, b) baho semasi jihatidan, v) nutqiy xoslanishi jihatidan. Frazosinonimlar ko‘pincha ma'no sinonimlari (ideografik sinonimlar) bo‘ladi (Ma'nosi teng keladigan frazosinonimlar juda oz). Masalan, burn(i)ni ko‘tar− - burn(i) ko‘tarildi va dimog‘(i) shishdi frazemalari uchun umumiy mundarija 'kibrlan−', 'gerday−' bo‘lsa−da, bu umumiy ma'noning gavdalanishi turlicha. Bundan qat'i nazar, burn(i)ni ko‘tar- - burn(i) ko‘tarildi frazemasiga nisbatan dimog‘(i) shishdi frazemasida ma'no kuchliroq. Frazosinonimlarda baho semasi odatda bo‘rtib turadi. Asli frazemalar xuddi shu maqsad bilan - voqelikni nomlashda uni o‘tkir baholab berish uchun, ijobiy yoki salbiy munosabatni yaqqol ifodalash uchun - yaratiladi. Masalan, ikki oyog‘(i)ni bir etikka tik−, oyog‘(i)ni tirab ol− sinonimlarining har ikkisida baho semasi juda kuchli; bosh(i) shishdi, miya(si) g‘ovlab ketdi sinonimlarida esa baho semasi ikkinchisida kuchliroq: Otam uylantiraman deb i k k i o y o g‘ i n i b i r e t i k k a s u q i b olgan. Hol−jonimga qo‘ymaydi (Sayidahmad). Savdogarning o‘jarchasiga o y o q t i r a b t u r i sh i yigitning g‘azabini oshira 25 boshladi (Oy-bek). Shu kunda hammaning b o sh i sh i sh g a n (Oybek). Ming xil xayol bilan m i ya m g‘ o v l a b k e t d i (Oydin). Frazosinonimlar nutqiy xoslanish jihatidan rang−barang emas, asosan so‘zlashuv nutqiga, qisman boshqa nutq ko‘rinishlariga xoslangan. Masalan, ko‘z(i)ni yum−, dun/yodan o‘t− frazemalari adabiy nutqqa (ko‘tarinki nutqqa), shularning sinonimi jon ber− frazemasi esa so‘zlashuv nutqiga xoslangan. Sinonim frazemalarni bir 'frazemaning variantlaridan (allofrazemalardan) farqlash kerak. Masalan, 'yangi, qo‘l tegmagan' ma'nosini anglatuvchi oxori to‘kilmagan, qirovi to‘kilmagan frazemalari o‘zaro sinonim, chunki bulardan har biri asosida boshqa−bos hqa obraz yotadi (birinchisi to‘quvchilik dan, ikkinchisi esa pichoqchilikdan olingan), boshqa−boshqa leksemalardan tarkib topgan. Ammo bosh(i)da yong‘oq chaq−, bosh(i)da danak chaq−, bosh(i)da tosh chaq− bir frazemaning ko‘rinishlari (allofrazemalari) bo‘lib, bir leksik a'zoning almashuvi bilan yuzaga kelgan, bunday almashtirish bilan frazemaning ma'nosi kuchaya boradi (yong‘oq - danak - tosh ). Sinonimiya frazema (frazosemema) bilan leksema (leksosemema) orasida ham voqe bo‘ladi. Bunday hodisaga frazeologik−leksik sinonimiya deyiladi. Masalan, yulduzni benarvon uradi frazemasi abjir leksemasi bilan, dunyoni suv bossa, to‘pig‘(i)ga chiqmaydi frazemasi beg‘am leksemasi bilan sinonim. Sinonimik munosabatdagi frazema o‘z ma'no qirrasiga, baho semasiga ko‘ra o‘z leksik sinonimidan keskin farq-lanib turadi. Biror voqelikni frazema bilan anglatish leksema bilan anglatishga qaraganda ta'sirchan bo‘ladi. Frazosinonimlar odatda shu tilning o‘ziniki bo‘ladi: bir yostiqqa bosh qo‘y−, turmush qur−; bir og‘iz, bir shingil kabi. Bir tildan boshqa tilga frazema o‘zlashtirish juda oz voqe bo‘ladi, shu sababli boshqa tildan frazema o‘zlashtirish bilan yuzaga kelgan sinonimiya ham deyarli uchramaydi. Frazemalarda antonimik munosabat. Ideografik semalaridan odatda biri zid, qolganlari aynan ikki frazema (frazosemema) biri ikkinchisiga nisbatan antonim deyiladi. Bunday ma'no munosabati oppozitiv munosabat deb ham nomlanadi: oq ko‘ngil - ko‘ngl(i) oq va ich(i) qora frazemalari o‘zaro, ochiq qo‘l - qo‘li ochiq va tutunini bulut ko‘rmas, yuvindisini it frazemalari o‘zaro kabi. Antonimik munosabat frazema bilan leksema orasida ham mavjud bo‘lib, frazeologik−leksik antonimiya deyiladi: bosh(i) osmonda frazemasi bilan xafa leksemasi o‘zaro, qo‘l(i) ochiq frazemasi bilan xasis leksemasi o‘zaro kabi. Frazeologik antonimiyani belgilashda ham ko‘pma'nolilik bilan hisoblashish zarur. Bir ma'noli frazemalarda-gina antonimiya frazema bilan frazema orasida voqe bo‘ladi: yerga ur− - ko‘kka ko‘tar− kabi. Ko‘pma'noli frazemalarda esa har bir frazosemema-ning o‘z antonimi bo‘lishi mumkin. Masalan, ko‘z(i)ga issig‘ ko‘rin− frazemasi ikki lug‘aviy ma'noni anglatadi: 1) 'tanishdek tuyil−' , 2) 'o‘ziga tort−', 'yoqimli bo‘l−'. Bu ma'nolarning birinchisiga frazeologik antonim yo‘q, ikkinchisiga esa ko‘z(i)ga sovuq ko‘rin− frazemasi antonim: Kelganiga sal o‘tmay hammaning 26 ko‘ziga issiq ko‘rinib qoldi (Said Nazar). - Qori bolalarning ko‘ziga sovuq ko‘rinib qolgan edi (Parda Tursun). Frazeologik birliklarning turkumlanishi Frazeologik birliklarni ma'no mundarijasidan anglashiladigan turkumlik semasi asosida lug‘aviy frazeologik birliklar va grammatik frazeologik birliklar deb ajratish mumkin. Frazema deb lug‘aviy frazeologik birliklarga aytiladi va quyidagi besh turkumga ajratiladi: ot frazemalar, sifat frazemalar, fe'l frazemalar, ravish frazemalar, kesimlik frazemalari. Frazemalarda son turkumining, olmosh turkumining yo‘qligi tabiiy. Frazemalarning deyarli beshdan to‘rt qismini fe'l frazemalar tashkil qilib,  predmetning harakat−holati  semasi bilan turkumlanadi: bosh eg− ('itoatkor bo‘l−'), miya(si) g‘ovlab ketdi - miya(si)ni g‘ovlatib yubor− (  o‘ylayverib gangi−'), qon(i)ni buz− ('asa-biylanishiga olib kel−') kabi. Fe'l frazemalar qo‘llanmaning oldingi paragraflarida yetarli tasvirlandi. Ot frazemalar 'predmet' turkumlik semasiga ega bo‘lib, boshqa turkum frazemalariga nisbatan oz; tuzilishi jihatidan rang−barang. Bunday frazemalarda odatda predmet tushunchasi belgi tushunchasi bilan birgalikda anglatiladi, tayanch a'zosi asosan ot leksema bilan ifodalanadi. Grammatik qurilishi quyidagicha: I. Birikmaga teng qurilishli bo‘ladi: 1. Sifatlovchili birikmaga teng bo‘lib, sifatlovchi: 1) sifat leksema bilan ifodalangan: sog‘in sigir−, tirik tovon−, xom cho‘t− , o‘ng qo‘l(i)− kabi; 2) son leksema bilan ifodalangan: yetti pushti− kabi; 3) fe'lning sifatdosh shakli bilan ifodalangan: suyangan tog‘(i)− kabi. 2. Qaratuvchili birikmaga teng bo‘lib, qaratuvchi asosan qaratqich kelishigining belgisiz shaklida qatnashgan: umr savdosi−, umr yo‘ldoshi−, qalam haqi−, umrning egovi− kabi. 2. Hollovchili birikmaga teng bo‘lib, o‘rin hollovchisi qatnashgan: kosaning tagida nimkosa. II. Sintaktik qurilishi gapshaklga teng bo‘lib, tayanch a'zosi fe'l leksema bilan ifodalangan, tarkibida vositasiz to‘ldiruvchi qatnashgan: patir ushatti−, supra qoqdi− (Bular - marosim nomlari). Sifat frazemalar ot frazemalardan ko‘proq; qurilishiga ko‘ra birik maga yoki gapga teng: I. Birikmaga teng qurilishli frazemalarda : 1. Tayanch a'zo ot leksema bilan ifodalangan: 1) Sifatlovchili birikmaga teng bo‘lib, sifatlovchi : a) sifat leksemashakl bilan ifodalangan: og‘ir oyoq, shirin so‘z; b) ot leksemashakl bilan ifodalangan: sher yurak, quyon yurak; 27 d) sifat leksemashakl bilan ifodalanib, birikmaga − day affiksoidi qo‘shilgan: o‘rta qo‘lday ; e) kesimlik leksemashakli bilan ifodalanib, birikmaga − dagi affiksi qo‘shilgan: yo‘q yerdagi ; f) son leksemashakl bilan ifodalanib, birikmaga −lik affiksi qo‘shilgan: besh kunlik kabi. 2) Qaratuvchili birikmaga teng bo‘lib, birikmaga −dak affiksoidi va 'iliqlik' ma'nosini ifodalaydigan − gina affiksi qo‘shilgan: do‘ppining tagidakkina . 2. Tayanch a'zosi fe'l leksema bilan ifodalangan: I) Birikma − gan sifatdosh yasovchisi bilan shakllangan; tarkibida: a) vositasiz to‘ldiruvchi qatnashgan: pixini yorgan, ilonning yog‘ini yalagan; b) vositali to‘ldiruvchi qatnashgan: old(i)ga tushadigan, osmon bilan o‘pishgan ; d) vositasiz va vositali to‘ldiruvchi qatnashgan: qo‘y og‘zidan cho‘p olmagan ; e) vositasiz to‘ldiruvchi va tarz hollovchisi qatnashgan: yulduzni benarvon uradigan. 2) Birikma -r sifatdosh yasovchisi bilan shakllangan, tarkibida vositali to‘ldiruvchi qatnashgan: betga chopar kabi. II. Gapshaklga teng qurilishli frazemalarda: 1. Kesim a'zosi sifat leksemashakl bilan ifodalangan: 1) Ega a'zosi tarkibida nisbatlovchi qatnashgan: a) Doim III shaxs nisbatlovchisi bilan ishlatiladi: zuvalasi pishiq, chakagi ochiq, esi past; usti yaltiroq, ichi qaltiroq. b) Uch shaxs nisbatlovchisidan biri tanlab qo‘shiladi: dimog‘(i) baland, ko‘z(i) tor, qulog‘(i) og‘ir, qo‘l(i) egri; bosh(i) kal bo‘lsa ham, ko‘ngl(i) no zik . Kesim a'zosi o‘rin kelishigidagi ot leksemashakl bilan ifodalangan; ega a'zosi tarkibida III shaxs nisbatlovchisi qatnashadi: dumi xurjunda. 3. Kesim a'zosi asli fe'l leksema bilan ifodalangan: 1) Gapshakl asli o‘tgan zamon shaklida bo‘lib ( xudo urdi kabi), - gan sifatdosh shakliga transformatsiya qilingan ( xudo urgan kabi) va shu shaklida frazema yuzaga kelgan: a) Ega a'zo tarkibida nisbatlovchi qatnashmaydi: xudo urgan, tesha tegmagan; b) Ega a'zo tarkibida III shaxs nisbatlovchisi qatnashadi: onasi o‘pmagan, eti suyagiga yopishgan; d) Uch shaxs nisbatlovchisidan biri tanlab qo‘shiladi: o‘n gul(i)dan bir gul (i) ochilmagan. 2) Gapshaklning kesim a'zosi tuslangan fe'l leksema bilan ifodalangan : a) hozirgi-kelasi (umum) zamon yasovchisi va III shaxs tuslovchisi bilan shakllangan; ega a'zosi tarkibida nisbatlovchi qatnashib, tanlab qo‘shiladi: chumchuq "pir" etsa, yurag(i) "shir" etadi. Mana bu frazemada nisbatlovchi o‘rin hollovchisi tarkibida qatnashadi: ora(lari)dan qil ham o‘tmaydi. 28 b) Buyruq-istak mayli tuslovchilari paradigmasining III shaxs affiksi bilan shakllangan, ega a'zo tarkibida II shaxs birlik nisbatlovchisi qatnashgan: quling o‘rgilsin. Ravish frazemalar miqdoran fe'l frazemalardan keyin ikkinchi o‘rinda turadi; qurilishi quyidagicha: I. Birikmaga teng qurilishli: 1. Tayanch a'zosi fe'ldan boshqa turkum leksemasi bilan ifodalangan: 1) Sifatlovchili birikmaga teng bo‘lib, sifatlovchi: a) sifat leksemashakl bilan ifodalangan; frazema bilan ko‘makchisi yordamida shakllangan: ochiq chehra bilan, sodda dillik bilan ; b) ot leksema bilan ifodalangan: toshbaqa qadam bilan; d) son leksemashakl bilan ifodalangan; birikma: bosh kelishikda shakllangan: bir shingil, ellik og‘iz, yetti qovun pishig‘i, bir ko‘ngl(i); - lik affiksi bilan shakllangan: bir pullik ; - chiqish kelishigida shakllangan: bir og‘izdan (bir ovozdan) , bir boshdan ; - o‘rin kelishigida shakllangan: bir holatda ; - o‘rin kelishigidan keyin ham ta'kid yuklamasi qatnashgan: ikki dunyoda ham ; - bosh kelishikdan keyin - day affiksoidi qo‘shilgan: besh barmog‘(i)day ; - jo‘nalish kelishigidan keyin - cha affiksoidi qo‘shilgan: yetti xuftongacha (  yetti xuftonga dovur) ; e) Sifatlovchisi ko‘rsatish birligi bilan ifodalangan birikmashaklning takrori bilan tuzilgan: u dunyo-bu dunyo. 2) Qaratuvchili birikmaga teng bo‘lib, frazema: a) bosh kelishikda shakllangan: bozor bahosi ; b) o‘rin kelishigida shakllangan: yeng ichida, davlat(lari)ning soyasida; d) chiqish kelishigida shakllangan: o‘lgan(i)ning kunidan ; e) bilan ko‘makchisi yordamida shakllangan: falakning gardishi bilan, zamona- ning zayli bilan; f) bosh kelishikdan keyin - day affiksoidi qo‘shilgan: ignaning uchiday. 3) To‘ldiruvchili birikmaga teng bo‘lib, to‘ldiruvchi: a) chiqish kelishigida shakllangan; tayanch a'zo: - ot birikma bilan ifodalangan; frazema bosh kelishikda shakllangan: daryodan bir tomchi ; - ravish leksema bilan ifodalangan: eldan burun ; b) o‘rin kelishigida shakllangan; tayanch a'zo kesimlik leksemasi bilan ifodalangan: o‘z(i)da yo‘q . 4) Turli sintaktik qurilmalarga teng bo‘lib: a) [(ot leksema  I  dan  o‘rin hollovchisi) X (fe'l leksema  hollanmish)  ma  y ] X [ot leksema  I  dan ]" tarzida tuzilgan qurilma bilan ifodalangan: eshikdan kelmay teshikdan; 29 b) ".. dan ... gacha " qurilmasi bilan ifodalangan: ipidan-ignasigacha, yetti yashardan yetmish yashargacha; d) ot leksemashakllar bilan tuzilgan uyushiq qatorga - day affiksoidi qo‘shilgan: suv bilan havoday ; e) birda ravishini bo‘lmasa yordamida zidlab takrorlash bilan tuzilgan: birda bo‘lmasa-birda ; f) bosh kelishikdagi ot leksemashakllarni ham ta'kid yuklamasi bilan birga takrorlab tuzilgan: it ham, bit ham . 2. Tayanch a'zosi fe'l leksema bilan ifodalangan; frazema: 1) - b ravishdosh yasovchisi bilan shakllangan; sintaktik qurilishi: a) to‘ldiruvchili birikmaga teng; vositasiz to‘ldiruvchi qatnashgan: jon(i)ni hovuchlab, yurag(i)ni hovuchlab, betining terisini sidirib, jon kuydirib, ko‘cha changitib, savlat to‘kib; o‘zini aka, echkisini taka deb; b) hollovchili birikmaga teng: ikki || yetti bukilib; 2) - guncha ravishdosh yasovchisi bilan shakllangan: ko‘z ochib yumguncha; 3) - gan sifatdosh yasovchisi bilan shakllangan bo‘lib: a) - day affiksoidi qo‘shilgan: xamirdan qil sug‘urganday ; b) - cha affiksoidi qo‘shilgan: qo‘l(i)dan kelganicha. Bu frazema asli qo‘l(i)dan keladi fe'l frazemaning transformatsiyasiga teng; 4) shart mayli yasovchisi bilan shakllangan: nari borsa, oz bo‘lmasa. II. Gapshaklga teng qurilishli frazemalarda kesim a'zo fe'l leksema bilan ifodalangan: 1) Gapshaklga de - fe'li deb, demay shaklida qo‘shilgan: bersang - yeуman, ursang - o‘laman deb; yuzingda ko‘zing bormi demay; 2) Gapshaklga jo‘nalish kelishigi shakli qo‘shilgan: xo‘ja ko‘rsinga; 3) To‘siqsiz ergash gapshakl frazemaga aylangan: boshiga qilich kelsa ham; 4) Gapshaklning transformatsiyasiga teng: a) - b ravishdosh shakliga transformatsiya qilingan: umr(i) bino bo‘lib; b) - gan sifatdosh shakliga transformatsiya qilingan va o‘rin kelishigi shakli qo‘shilgan: tuyaning dumi yerga yetganda; Kesimlik frazemalari miqdoran ravish frazemalarga deyarli teng bo‘lib, qurilishi quyidagicha: I. Birikmaga teng qurilishli: 1. Tayanch a'zosi ot leksema bilan ifodalangan: 1) Sifatlovchili birikmaga teng bo‘lib, sifatlovchi: a) sifat leksemashakl bilan ifodalangan: katta ko‘cha; eski hammom, eski toz; mulla mirquruq; b) son leksemashakl bilan ifodalangan: bir go‘r, bir pul ; d) ot leksemashakl bilan ifodalangan: o‘g‘il bola; qiyomat qarz; o‘z uyim, o‘lan to‘shagim; e) fe'lning - gan sifatdosh shakli bilan ifodalangan: turgan gap II (  shak- shubhasiz'). 30 2) Qaratuvchili birikma bilan ifodalangan: piyozning po‘sti; og‘z(i)ning yeli; boyagi-boyagi, boy xo‘janing tayog‘i; 3) To‘ldiruvchili birikma bilan ifodalangan; to‘ldiruvchi: a) chiqish kelishigida shakllangan: qissadan hissa, xamir uchidan patir, chiqmagan jondan umid ; b) jo‘nalish kelishigida shakllangan: so‘k oshiga surnay; 4) ustasi farang frazemasi tojikcha izofa birikmasi tarzida tuzilgan. 2. Tayanch a'zosi fe'l leksema bilan ifodalangan; frazema: 1) To‘ldiruvchili birikmaga teng bo‘lib: a) - gan sifatdosh yasovchisi va - day affiksoidi bilan shakllangan: suv quyganday; b) - gu sifatdosh yasovchisi va - day affiksoidi bilan shakllangan: bir qoshiq suv bilan yut[ib yubor]guday . 2) Hollovchili birikmaga teng bo‘lib, fe'lning: a) - sh otdosh yasovchisi bilan shakllangan: it yotish, mirza turish ; b) buyruq-istak maylining III shaxs tuslovchisi bilan shakllangan: u yoqda tursin, nari tursin. 3. Tayanch a'zosi ravish leksema bilan ifodalangan: undan nari. 4. Tayanch a'zosi tasvir birligi bilan ifodalangan: bir qop yong‘oqday shaldir- shuldur. II. Gapshaklga teng qurilishli frazemalarda kesim a'zo: I) kesimlik leksemasi bilan ifodalangan: es(i) yo‘q, maza(si) yo‘q, labdahan yo‘q, es(i) bor, yurag(i)da o‘t(i) bor, toshga azon aytgan bilan baravar; 2) sifat leksema bilan ifodalangan; ega a'zo tarkibida nisbatlovchi qatnashgan: bet(i) qattiq, qo‘l(i) uzun, qo‘l(i) yengil, qulog‘(i) ding, qadd(i) kamon, yurag(i) taka-puka, yurag(i) keng, yurag(i) tor, es(i) kirdi-chiqdi, es(i) butun, til(i) uzun, bosh(i) ochiq, bosh(i) bog‘liq, oshig‘(i) olchi, qo‘l(i) gul; til(i) boshqa, dil(i) boshqa; 3) son leksema bilan ifodalangan: do‘ppi(si) yarimta, ko‘z(i) to‘rt, til(i) bir qarich; 4) ot leksemashakl bilan ifodalangan: a) bosh kelishikda qatnashgan: to‘rt taraf(i) qibla, ikki dunyo bir qadam; o‘z(i) xon, ko‘lanka(si) maydon; b) o‘rin kelishigida qatnashgan: bosh(i) osmonda, do‘ppi(si) osmonda, og‘z(i) qulog‘ida, ona sut(i) og‘z(i)da, bir qaynovi ichida; yegan(i) oldida, yemagan(i) ket(i)da; 5) fe'l leksema bilan ifodalangan; gapshakl transformatsiya qilinib, - di zamon yasovchisi - gan sifatdosh yasovchisiga, III shaxs tuslovchisi III shaxs nisbatlovchisiga almashtirilgan, shundan keyin bosh kelishik shakli qo‘shilgan: pir urdi - pir urgani kabi ; 6) buyruq maylining II shaxs birlik: a)) senlash tuslovchisi shaklida ifodalangan: o‘zing uchun o‘l, yetim; b) sizlash tuslovchisi shaklida ifodalangan: yaxshi boring, yaxshi qoling (Bular - muomala frazemalari). 31 III. Bir frazema uyushiq ot leksemashaklga chama ma'nosini ifodalaydigan - cha affiksoidini qo‘shib shakllangan: yer bilan osmoncha (osmon bilan yercha). Leksik birliklarda bo‘lganidek frazeologik birliklarda ham grammatik turkumlar ajratiladi. Bular asosan modal frazeologik birliklardan iborat bo‘lib, mazmunan rang-barang: turgan gap II ('shak-shubhasiz'), xudo xohlasa ('nasib qilsa  ), xudo biladi (  aniq aytib bo‘lmaydi') gapning ochigi ('to‘g‘risini aytganda'), gapning po‘stkallasi ('fikrning lo‘ndasi  ); xudoga shukur (sabr- qanoat, mamnuniyat ifodalovchi birlik), xudo saqlasin, xudo ko‘rsatmasin (noxushlik yuz bermasligini tilab aytiladigan birlik). Oz bo‘lsa-da undov frazeologik birliklar ham mavjud bo‘lib, afsuslanish ( sho‘rim qursin, esim qursin ), taajjub [ Qayoqdan kun chiqdi?!, shox(i) bormi?! ], qutlov ( Qadamingizga hasanot! ), istak ( Jon koshki edi ) kabi ma'nolar ifodalanadi. Yakunlovchi mulohazalar. Yuqoridagi tasvirlardan ayonki, frazeologik birlik-ning qaysi frazeologik turkumga mansubligi iboradan bir butun holda anglashiladigan turkumlik semasi asosida belgilanadi. Frazeologik birlikning leksik tarkibi, grammatik shakllanishi ikkilamchi belgilar sifatida hisobga olinadi. Masalan, ot turkumiga mansub frazemadan 'predmet' turkumlik semasi anglashiladi, bunday frazema odatda birikmaga teng qurilishli bo‘lib, tayanch a'zosi ot leksema bilan ifodalangan bo‘ladi, demak, bunday frazemalarda ifoda jihati bilan turkumlik jihati mutanosib bo‘ladi; bunday frazema asosga teng bo‘lib, nutqda son va kelishik ko‘rsatkichlarini olib frazemashakl holatiga o‘tadi. Supra qoqdi, patir ushatti kabi gapshaklga teng qurilishli, lekin ot turkumiga mansub frazemalar ham bundan mustasno emas: patir ushatti  I  ga chaqir kabi. Tayanch a'zosi ot leksema bilan ifodalangan, sintaktik qurilishi birikmaga teng frazemalarning bir qismi sifat turkumiga mansub ( og‘ir oyoq kabi). Bunday frazemalar mazmunan ('predmetning sifatiy belgisi  semasi bilan) va grammatik shakli bilan ot frazemalardan farq qiladi. Sifat frazema tarkibida sonlovchi va turlovchi qatnashmaydi, nutqda sifatlovchi vazifasida keladi (shunga ko‘ra 'sifatlovchi' sintaktik semasi qo‘shiladi). Demak, sifat frazemalarga grammatik shakllarda ishlatilish xos emas. Bunday xususiyat tayanch a'zosi sifat leksema bilan ifodalanib, sintaktik qurilishi gapshaklga teng frazemalarga ham xos [ zuvalasi pishiq, qo‘l(i) egri kabi]. Sifat frazemalarning ayrimlari ot birikmaga - day , - dagi kabi sintaktik mohiyatli grammatik ko‘rsatkich qo‘shilib shakllangan; frazemaning sifat turkumiga mansubligini belgilashda ana shunday grammatik ko‘rsatkich hisobga olinadi ( o‘rta qo‘lday, yo‘q yerdagi kabi). Frazemaning tayanch (oxirgi) a'zosi sifat leksema bilan ifodalanishi bu frazemaning sifat turkumiga mansub ekanidan dalolat beradi ( tagi past kabi). Xuddi shu fikrni tayanch a'zosiga (aniqrog‘i – frazemaga yaxlitligicha) sifatdosh shakli yasovchisi qo‘shilgan frazemalarga qarata ham aytish mumkin ( tesha tegmagan kabi). Sifat frazemalarning ayrimlari - kesimi tuslovchili gapshaklga teng ( quling o‘rgilsin kabi). Bunday frazemalarning sifat turkumiga mansubligini belgilashda 32 grammatik shakliga tayanib bo‘lmaydi, turkumlik semasi va sintaktik vazifasi asosga olinadi. Yuqoridagi kabi tahlilni boshqa turkum frazeologik birliklari bo‘yicha ham davom ettirish mumkin. Barcha hollarda frazemaning mazmun jihati bilan ifoda jihati orasidagi mutanosiblikka yoki nomutanosiblikka duch kelinadi. Nomutanosiblik mavjud o‘rinlarda turkumlik semasi asosiy o‘lchov bo‘ladi va b 10 . Xulosa o‘rnida, parafrazema tilshunoslikning dolzarb yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u til birliklarining semantik tengligi, uslubiy rang-barangligi va kommunikativ imkoniyatlarini chuqur tahlil etishga asoslanadi. Parafraza — bu bir fikrni boshqa shakl, boshqa so‘z yoki iboralar vositasida, mazmunni saqlagan holda ifodalash bo‘lib, u til boyligini ko‘rsatish, uslubiy xilma-xillik yaratish vositasi hisoblanadi. Ushbu ish davomida parafrazaning turlari — leksik, frazeologik va sintaktik darajadagi namunalari tahlil qilindi. Shuningdek, parafrazaning yuzaga kelish mexanizmlari, ya’ni sinonimiya, antonimiya, umumlashtirish, qisqartirish va kontekst asosida ma’no ifodalash kabi usullar orqali amalga oshishi ko‘rsatib o‘tildi. Bularning barchasi tilning dinamik, moslashuvchan va boy imkoniyatlarga ega tizim ekanini tasdiqlaydi. Parafrazema nafaqat lingvistik tahlil uchun, balki amaliy jihatdan ham muhimdir. Xususan, tarjima jarayonida, ilmiy-ijodiy faoliyatda, ommaviy axborot vositalarida hamda ta’lim jarayonida parafrazaning o‘rni beqiyosdir. Talabalarning yozma savodxonligini oshirishda, ularga fikrni o‘z so‘zlari bilan ifodalashni o‘rgatishda parafrazaning ahamiyati yuksakdir. Xulosa qilib aytganda, parafrazema tilshunoslikda keng tadqiq etilishi lozim bo‘lgan masalalardan biridir. Uning tahlili til birliklarining chuqur mazmun qatlamlarini anglash, uslubiy imkoniyatlarni kengaytirish va til o‘rgatuvchi metodikalarni takomillashtirishga xizmat qiladi. Shu bois, parafrazema fenomenini o‘rganish nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham katta ahamiyat kasb etadi. 10 Rahmatullayev Sh, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Universitet, 2006. – 431-448-B. 33 Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Abdurahimova F. Turli tizimli tillarda so‘z yasalishining lingvomadaniy xususiyatlari (Ingliz va o‘zbek tillari misolida). – Farg‘ona, 2024. – 64-b. 2. Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – Тoshkent. «Talqin», 2005. – 260-b. 3. Mengliyev B. Zamonaviy o‘zbek tili. – Toshkent. Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat universiteti, 2023. – 185-b. 4. Muhiddinova X. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent. O‘qituvchi, 2006. – 208-b. 5. Qo‘ziyev U. Hozirgi o‘zbek adabiy tili fanidan o‘quv-uslubiy majmua. – Namangan, 2021. – 234-b. 6. Qozoqova N. Leksikologiyani interfaol ta’lim texnalogiyalari asosida o‘qitish. – Namangan, 2023. – 69-b. 7. Rahmatullayev Sh, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Universitet, 2006. – 476-b. 8. Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 590-b. 9. Termiz davlat universiteti o‘zbek tilshunosligi kafedrasi. “Hozirgi o‘zbek tili” bo‘yicha ma’ruzalar matni,(2- semestr). – 149-b. 10. Umirov I. Parafrazalar lingvistikaning tekshirish obyekti sifatida. // Ta’lim va innovatsion tadqiqotlar. 2024-yil , № 5. – 4-b. 11.Xolmonova Z. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent, 2007. – 177-b. 12.Rahimov S., Umurqulov B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2003. – 220- b. 13.Irisqulov, M. Tilshunoslikka kirish. Darslik. – 2009. – 146-150-B. 14.Tulenov J., G‘afurov Z. Falsafa. – Toshkent: O‘qituvchi, 1997. 15.Vohidov R., Ne’matov H., Mahmudov M. So‘z bag‘ridagi ma’rifat. – Toshkent: Yozuvchi, 2001. 16.Abduazizov A. O‘zbеk tilining fonologiyasi va morfonologiyasi. −T.: O‘qituvchi, 1989. 34 35

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB FRAZEOLOGIYA VA UNING BIRLIKLARI

1.1.Frazeologizm

1.2.Frazemalarning ifoda jihati

1.3.Frazemalarda ifoda jihatiga ko‘ra voqe bo‘ladigan munosabatlar

1.4.Parafrazema

II BOB. FRAZEMALARNING MAZMUN JIHATI

2.1.Frazeologik ma’no

2.2.Frazemalarda ko‘p ma’nolilik

2.3. Frazemalar orasidagi semantik munosabatlar

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить