Pedagogik dasturiy vositalarni loyihalashtirish

Информация о документе

Цена	9990UZS
Размер	598.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	12 Декабрь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Alisher Norboyev

Дата регистрации 06 Май 2025

0 Продаж

Pedagogik dasturiy vositalarni loyihalashtirish

Купить

MUNDARIJA
Kirish ...................................................................................................................... 2
Mavzuning Dolzarbligi ...................................................................................................................... 2
Kurs Ishining Maqsadi va Vazifalari .................................................................................................. 2
Tadqiqot Ob'ekti va Predmeti .......................................................................................................... 3
I BOB. Pedagogik Dasturiy Vositalarning Nazariy Asoslari .................................. 3
1.1. PDV Tushunchasi, Turlari va Ta'limdagi O'rni ............................................................................ 3
1.2. PDV Loyihalashtirishning Metodologik Asoslari ........................................................................ 4
I BOB. Pedagogik Dasturiy Vositalarning Nazariy Asoslari (davomi) .................. 4
1.3. PDV Loyihalashtirishga Qo‘yiladigan Psixologik-Pedagogik Talablar ......................................... 4
1.4. Ergonomik Talablar va Foydalanuvchi Interfeysi (UI/UX) Dizayni .............................................. 5
II BOB. PDV ni Loyihalashtirish va Amaliyotga Tatbiq Etish ............................... 6
2.1. PDV Loyihasini Analizlash (Tahlil) Bosqichi ................................................................................ 6
II BOB. PDV ni Loyihalashtirish va Amaliyotga Tatbiq etish ............................... 7
2.2. PDV Dizayn (Loyihalash) Bosqichi .............................................................................................. 7
2.3. Dasturiy Ishlab Chiqish va Amaliy Taklif .................................................................................... 8
2.4. Tatbiq etish va Baholash ........................................................................................................... 9
1

Kirish
Mavzuning Dolzarbligi
Bugungi axborotlashgan jamiyatda ta'lim tizimi oldiga qo'yilgan asosiy
vazifalardan biri – o'quv jarayonini sifatli, samarali va zamonaviy texnologiyalarga
asoslangan holda tashkil etishdir. O'quvchilarning bilimlarni o'zlashtirish
samaradorligini oshirishda va ularning mustaqil ishlash ko'nikmalarini
rivojlantirishda pedagogik dasturiy vositalar (PDV) muhim rol o'ynaydi.
PDV lar ta'lim jarayoniga interfaollik, vizuallashuv va moslashuvchanlikni olib
kiradi, bu esa an'anaviy o'qitish usullari bilan erishib bo'lmaydigan didaktik
natijalarni beradi. Shu sababli, PDV ni loyihalashtirishning ilmiy-metodik
asoslarini o'rganish, ularni sifatli va pedagogik talablarga javob beradigan qilib
yaratish usullarini ishlab chiqish zamonaviy pedagogika va dasturiy injeneriya
sohalarining dolzarb masalasi hisoblanadi.
Kurs Ishining Maqsadi va Vazifalari
Kurs ishining maqsadi: Pedagogik dasturiy vositalarni loyihalashtirishning
nazariy-metodik asoslarini tahlil qilish va aniq o'quv fani misolida samarali PDV
ni yaratish modelini taklif etishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari:
1. Pedagogik dasturiy vositalarning turlarini, funksiyalarini va ta'limdagi
ahamiyatini o'rganish.
2. PDV ni loyihalashtirishga qo'yiladigan psixologik-pedagogik va ergonomik
talablarni tahlil qilish.
3. PDV loyihalashtirishning asosiy bosqichlarini (analiz, dizayn, ishlab
chiqish) nazariy jihatdan asoslash.
4. Tanlangan o'quv predmeti (masalan, Boshlang'ich matematika) uchun PDV
ning kontentini va interfeysini loyihalash bo'yicha amaliy takliflar berish.
2

5. PDV ning didaktik samaradorligini baholash mezonlarini ishlab chiqish.
Tadqiqot Ob'ekti va Predmeti
Tadqiqot ob'ekti: Ta'lim jarayonida foydalaniladigan pedagogik dasturiy vositalar
(PDV).
Tadqiqot predmeti: Pedagogik dasturiy vositalarni loyihalashtirishning nazariy
asoslari, metodologiyasi va amaliy yechimlari.
I BOB. Pedagogik Dasturiy Vositalarning Nazariy Asoslari
1.1. PDV Tushunchasi, Turlari va Ta'limdagi O'rni
Pedagogik dasturiy vositalar (PDV) deganda, ta'lim maqsadlariga erishish uchun
mo'ljallangan va o'quv materialini kompyuter texnologiyalari yordamida taqdim
etuvchi dasturiy mahsulotlar majmuasi tushuniladi. PDV larning asosiy vazifasi –
o'qitish, o'rganish, nazorat qilish va mustaqil ishlarni tashkil etish jarayonlarini
avtomatlashtirish va optimallashtirishdir.
Asosiy turlari (didaktik funksiyasiga ko'ra):
 O'quv-o'rgatuvchi PDV: Yangi bilimlarni berish, tushuntirish va
ko'nikmalarni shakllantirishga qaratilgan (elektron darsliklar, o'quv kurslari).
 Mashq o'tkazuvchi PDV: O'quvchining olgan bilimlarini mustahkamlash
uchun mo'ljallangan (interfaol mashqlar, trenajyorlar).
 Nazorat qiluvchi PDV: Bilim, ko'nikma va malakalarni tekshirish (test
tizimlari, nazorat ishlari platformalari).
 Simulyator va Model PDV: Real jarayon yoki obyektlarning virtual
modellarini yaratish orqali tajriba o'tkazish imkoniyatini beradi (fizika
laboratoriyalari, kimyo simulyatorlari).
3

PDV larning ta'limdagi o'rni beqiyosdir. Ular o'quv materialini vizuallashtirish,
murakkab tushunchalarni tushunarli qilish, o'quvchiga individual yondashish va
o'rganish motivatsiyasini oshirish imkonini beradi.
1.2. PDV Loyihalashtirishning Metodologik Asoslari
Sifatli PDV ni yaratish oddiy dasturiy mahsulot yaratishdan farq qiladi, chunki bu
jarayon pedagogika, psixologiya, dizayn va dasturlash bilimlari integratsiyasini
talab etadi.
Pedagogik dizayn (Instructional Design) asoslari:
PDV ni loyihalashtirishda eng ko'p qo'llaniladigan tizimli yondashuv bu ADDIE
modeli hisoblanadi. Bu model loyihani beshta asosiy bosqichga ajratadi:
1. A nalysis (Tahlil)
2. D esign (Dizayn/Loyihalash)
3. D evelopment (Ishlab chiqish)
4. I mplementation (Tatbiq etish)
5. E valuation (Baholash)
Bu model loyihalashtirish jarayonining izchil, tizimli va takrorlanuvchan bo'lishini
ta'minlaydi, bunda har bir bosqich keyingi bosqich uchun asos bo'lib xizmat qiladi.
I BOB. Pedagogik Dasturiy Vositalarning Nazariy Asoslari (davomi)
1.3. PDV Loyihalashtirishga Qo‘yiladigan Psixologik-Pedagogik Talablar
Pedagogik dasturiy vosita o‘zining didaktik maqsadiga erishishi uchun nafaqat
texnik jihatdan mukammal, balki o‘qitish psixologiyasi va pedagogik prinsiplarga
ham to‘liq javob berishi kerak.
Asosiy talablar:
4

1. Didaktik maqsadga muvofiqlik: PDV ning mazmuni va shakli o‘quv
dasturiga, belgilangan o‘quv maqsadlariga va o‘quvchilarning tayyorgarlik
darajasiga mos bo‘lishi shart.
2. Ilmiylik va ishonchlilik: Taqdim etilayotgan axborotlar ilmiy jihatdan
to‘g‘ri, zamonaviy va tasdiqlangan manbalarga asoslangan bo‘lishi lozim.
3. Tizimlilik va izchillik: O‘quv materialining taqdimoti mantiqiy ketma-
ketlikda tuzilishi, murakkablik darajasi asta-sekin oshib borishi kerak
(osondan murakkabga).
4. Moslashuvchanlik (Adaptivlik): Sifatli PDV o‘quvchining individual
tezligi va bilim darajasiga moslasha olishi, xatolar soniga qarab qiyinlik
darajasini o‘zgartira olishi kerak. Bu, ayniqsa, mustaqil ishlashda
motivatsiyani ushlab turish uchun muhimdir.
5. Interfaollik va Qayta Aloqa (Feedback): O‘quvchi dastur bilan doimiy
aloqada bo‘lishi kerak. Har bir javob yoki harakatga PDV zudlik bilan ijobiy
mustahkamlovchi (to‘g‘ri javobda) yoki tuzatuvchi (noto‘g‘ri javobda) qayta
aloqa berishi lozim. Bu, o‘rganish samaradorligini keskin oshiradi.
6. Vizuallashtirish: Murakkab jarayonlarni, sxemalarni va abstrakt
tushunchalarni grafik, animatsiya yoki 3D modellar orqali ko‘rgazmali
tarzda taqdim etish zarur.
Eslatma: Loyihalashtirishda PDV ning yoshga oid xususiyatlarga muvofiqligiga
e'tibor berish, ayniqsa, ranglar, shriftlar va interfeys elementlarini tanlashda muhim
psixologik talab hisoblanadi.
1.4. Ergonomik Talablar va Foydalanuvchi Interfeysi (UI/UX) Dizayni
Ergonomika — bu dasturiy mahsulotning foydalanuvchi uchun qulay, xavfsiz va
samarali bo‘lishini ta’minlaydigan talablar majmuidir. PDV ning muvaffaqiyati
uning nafaqat mazmuniga, balki foydalanish qulayligiga (UX - User Experience)
ham bog'liq.
5

Asosiy ergonomik talablar:
1. Qulay navigatsiya: Foydalanuvchi dasturning istalgan qismiga tez va oson
o‘tish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak. Navigatsiya elementlari mantiqiy va
standart joylarda (masalan, yuqori menyu, yon panel) joylashgan bo‘lishi
lozim.
2. Birlik (Konstantlik): Dasturning turli modullarida interfeys elementlari,
rang sxemasi, tugmalar dizayni va joylashuvi bir xil bo‘lishi kerak. Bu
o‘quvchining moslashish va o‘rganish vaqtini kamaytiradi.
3. Matn va Grafikani Taqdim etish:
o Shriftlar: O‘qishga qulay, standart shriftlar (masalan, Arial, Times
New Roman kabi sans-serif yoki serif turlari) ishlatilishi, matn hajmi
esa yosh guruhiga mos kelishi shart.
o Ranglar: Ranglar sxemasi ko‘zni charchatmaydigan, kontrastni
ta’minlaydigan darajada tanlanishi kerak. Asosiy ma'lumotlar fon
bilan yuqori kontrastda bo‘lishi lozim.
4. Xatolardan himoyalanish va Yordam: Dastur xatoga olib kelishi mumkin
bo‘lgan harakatlarni oldindan ogohlantirishi yoki qisqa yordam (help)
xabarlarini taqdim etishi kerak. Agar xato yuz bersa, dastur tushunarli va
konstruktiv xato xabarini ko‘rsatishi lozim.
5. Multimedia elementlarining o‘rinliligi: Ovoz va animatsiyalar faqat
didaktik maqsadga xizmat qilishi, chalg‘ituvchi yoki ma’nosiz bo‘lmasligi
kerak.
II BOB. PDV ni Loyihalashtirish va Amaliyotga Tatbiq Etish
2.1. PDV Loyihasini Analizlash (Tahlil) Bosqichi
Loyihalashtirishning muvaffaqiyati dastlabki tahlil bosqichiga bog‘liq. Bu
bosqichda barcha "kim?", "nima?", "qachon?" va "qanday?" savollariga javob
topiladi.
6

Analizning asosiy komponentlari:
1. Maqsadli auditoriyani tahlil qilish: Loyiha kim uchun yaratilmoqda?
(Masalan: 1-4 sinf o‘quvchilari). Ularning bilim darajasi, kompyuter
savodxonligi va motivatsiyasi qanday?
2. Ehtiyojlarni aniqlash: Hozirgi ta’lim jarayonidagi qanday muammolarni
PDV hal qilishi kerak? (Masalan: O‘quvchilarning mavzuni mustaqil
o‘zlashtirish tezligini oshirish ehtiyoji ).
3. Kontentni tizimlashtirish: O‘qitiladigan mavzuning asosiy tushunchalari,
nazorat elementlari va amaliy mashqlari aniqlanib, loyiha uchun o‘quv-
metodik xarita tuziladi.
II BOB. PDV ni Loyihalashtirish va Amaliyotga Tatbiq etish
2.2. PDV Dizayn (Loyihalash) Bosqichi
Tahlil natijalariga ko‘ra, loyihalash bosqichida PDV ning strukturasi va funksional
imkoniyatlari belgilanadi. Bu bosqichda asosan uchta muhim jihatga e'tibor
qaratiladi: kontent dizayni, strukturaviy dizayn va interfeys dizayni.
Kontent (Mazmun) Ssenariysi: PDV ni yaratishda eng avvalo, o‘quv mazmuni
qanday ketma-ketlikda taqdim etilishi kerakligi aniqlanadi. Mazmun ssenariysi
o‘quv maqsadlariga erishish uchun barcha o‘quv materiallari, mashqlar, nazorat
savollari va qayta aloqa mexanizmlarini o‘z ichiga oladi.
 Har bir modul uchun kirish, asosiy tushuntirish, amaliy mashq va
mustahkamlash qismlari belgilanadi.
 Materialni vizuallashtirish usullari (animatsiya, video, statik grafikalar)
tanlanadi.
7

Strukturaviy Dizayn: Bu PDV ning "skeleti" bo‘lib, modullar o‘rtasidagi aloqa va
navigatsiya mantiqini belgilaydi. Dastur yopiq tizimli (bir modulni tugatmay
boshqasiga o‘tish mumkin bo‘lmagan) yoki ochiq tizimli (erkin navigatsiya)
bo‘lishi mumkin. Ko‘p hollarda, o‘rganish samaradorligini oshirish uchun nazariy
qismda yopiq, mashq qismida esa ochiq tizimli strukturadan foydalanish afzal
hisoblanadi.
Interfeys (UI/UX) Loyihasi: Interfeys loyihasi o‘quvchining dastur bilan muloqot
qilishida qulaylikni ta’minlashi kerak. Loyihalashda ranglar palitrasi (asosan
tinchlantiruvchi, yashil va ko‘k ranglar ustunligi), shriftlar (yirik va o‘qishga
qulay) va ikonkalarning tushunarliligi muhimdir.
2.3. Dasturiy Ishlab Chiqish va Amaliy Taklif
Loyihalash bosqichi yakunlangach, tanlangan texnologiyalar asosida PDV ni
ishlab chiqish (dasturlash) bosqichi boshlanadi.
Texnologiyalarni Tanlash: PDV mobil ilova, veb-ilova yoki mustaqil kompyuter
dasturi sifatida yaratilishi mumkin. Tanlov maqsadli auditoriyaning ehtiyojlari va
texnik imkoniyatlariga bog‘liq.
 Veb-asoslangan PDV lar uchun HTML5, CSS3 va JavaScript (React,
Vue.js kabi freymvorklar bilan) keng qo‘llaniladi.
 Kompyuter dasturlari uchun esa Python (grafik interfeyslar uchun
kutubxonalar bilan) yoki C# kabi tillar ishlatilishi mumkin.
Amaliy Loyiha Taklifi (Matematika PDV misolida): Ushbu kurs ishining
amaliy qismida Boshlang‘ich sinflar uchun Matematika fanidan "Sonlarni
qo‘shish va ayirishni o‘rganish" mavzusidagi interfaol mashqlar PDV sini
loyihalashtirish taklif etiladi.
8

Funksional Talab Loyiha Yechimi Didaktik Ahamiyati
Interfaol
mashqlar Drag-and-drop usulida sonlarni
to‘g‘ri o‘rniga joylashtirish,
"yashirin son"ni topish o‘yinlari. O‘yin orqali o‘rganish
motivatsiyani oshiradi.
Vizuallashtirish Qo‘shish va ayirish jarayonini
animatsiya qilingan obyektlar
(olmalar, kubiklar) yordamida
ko‘rsatish. Abstrakt tushunchalarni
konkretlashtiradi.
Qayta aloqa To‘g‘ri javobda ijobiy ovozli
rag‘batlantirish, noto‘g‘ri javobda
esa tushuntirish va to‘g‘ri yechimga
yo‘naltirish. Xatolarni tuzatish va
mustaqil fikrlashni
rivojlantirish.
Taraqqiyotni
qayd etish O‘quvchining har bir modul
bo‘yicha natijalarini va o‘zlashtirish
tezligini saqlash. O‘qituvchiga individual
yondashuvni ta’minlash.
2.4. Tatbiq etish va Baholash
PDV yakunlangach, uni o‘quv jarayoniga tatbiq etish va uning samaradorligini
baholash muhim bosqichlardir.
Tatbiq etish: Dasturni maktab sharoitida sinovdan o‘tkazish va o‘qituvchilarni uni
ishlatishga o‘rgatish zarur.
Didaktik Samaradorlikni Baholash: PDV ning ta’limiy ta’siri quyidagi mezonlar
asosida baholanadi:
 O‘zlashtirish darajasi: PDV dan foydalangan va foydalanmagan
sinflarning nazorat ishi natijalarini solishtirish.
9

 Motivatsiya darajasi: O‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishi va
ishtiyoqi.
 Vaqt samaradorligi: Belgilangan o‘quv maqsadiga erishish uchun
sarflangan vaqt. Foydalanuvchi va pedagogik-dasturiy vositalarning o‘zaro
hamkorligini tashkil etish metodlari.
PDV larni yaratish bo yicha asosiy mezonlar.ʻ
Amaliy va laboratoriya mashg ulotlari ro yxati va baholar bloki.
ʻ ʻ
O qituvchining faoliyat algoritmi.
ʻ
Foydalanuvchi va pedagogic dasturiy vositalarning o’zaro hamkorligini tashkil
etish metodlari.
Biliml а r bazasini, und а qo’ll а nil а dig а n int е rf е ysg а ko’r а sh а rtli r а vishd а uchg а
а jr а tish mumkin.
Birinchisi — int е ll е ktu а l ах b о r о tli izl а sh tiziml а ri . Bu tizim о rq а li ish j о yid а n
turib biliml а r bazasid а n k е r а kli ах b о r о tni izl а sh v а t а rm о q kutub хо n а l а rid а n
f о yd а l а nishi mumkin.
Ikkinchisi — His о bl а sh-m а ntiqiy tiziml а r . Ul а r yord а mid а m о d е ll а rning
mur а kk а bligig а q а r а m а sd а n b о shl а ng’ich m а ’lum о tl а r а s о sid а b о shq а rishning
ilmiy m а s а l а l а rini r е j а l а shtirish v а l о yih а l а shtirish m а s а l а l а rini h а l qilish mumkin.
Uchinchisi — eksp е rt tiziml а r . Х ul о s а chiq а rish q о id а v а m еха nizml а ri
yig’indisig а eg а bo’lg а n biliml а r bazaini o’z ichig а о lg а n sun’iy int е ll е kt tizimi.
Int е ll е ktu а l ах b о r о tli izl а sh tiziml а ri mul о q о tni t а biiy tilg а jud а yaqin ko’rinishd а
о lib b о rish imk о nini b е r а di.
His о bl а sh-m а ntiqiy tiziml а r es а d а sturl а rni to’pl а shni t а shqill а shtirish printsipig а
а s о sl а ng а n.
10

Int е ll е ktu а l int е rf е ysning а s о siy yutukl а rig а biliml а r bazasining k е ng t а rq а lishi,
m а ’lum о tl а rning d а sturl а rd а n а jr а tilishi v а k о mpyut е r bil а n ishl а shd а mul о q о tning
yangi t а rtibi h о sil bo’lg а nligi kir а di.
Int е ll е ktu а l int е rf е ysni b о shq а ch а n о m bil а n h а m а t а sh mumkin. M а s а l а n,
f о yd а l а nuvchi int е rf е ysi yoki f о yd а l а nuvchi muhiti (v о sit а si). Uning v а zif а si
хо tir а d а gi ах b о r о tl а r v а f о yd а l а nuvchining qul а y mul о q о tini t а ’minl а shd а n ib о r а t.
Pedagogik dasturiy vositalarning umumiy tasnifi Pedagogik dasturiy
vositalarni quyidagi asosiy turlarga bo‘lish mumkin: 1. O‘quv boshqaruv tizimlari
(Learning Management Systems - LMS). Masalan, Moodle, Google Classroom,
Canva. Bu platformalar dars rejalari, vazifalar va baholash jarayonlarini boshqarish
uchun ish latiladi. 2. Interaktiv o‘quv dasturlari. Kahoot, Quizizz, Nearpod kabi
vositalar o‘quvchilarning faolligini oshirish uchun viktorinalar va o‘yinli
mashqlarni taklif qiladi. 3. Simulyatsiya va modellashtirish dasturlari. PhET
Interactive Sim ulations yoki ChemCollective kabi vositalar fizika, kimyo kabi
fanlarda tajribalarni virtual muhitda o‘tkazishga yordam beradi. 4. Kontent yaratish
vositalari. Canva, Powtoon yoki Prezi yordamida o‘qituvchilar taqdimotlar,
videolar va grafik materiallar tayyorlaydi. 5. Hamkorlik vositalari. Microsoft
Teams, Padlet yoki Google Docs guruh ishlari va loyihalarni birgalikda bajarish
uchun qulay. Har bir tur o‘ziga xos maqsadlarga xizmat qiladi va o‘qituvchiga turli
o‘quv ssenariylarida yordam beradi. Masalan, LMS o‘qituvchiga butun kursni
tashkil qilishda qulaylik yaratadi, interaktiv dasturlar esa darsni jonli va qiziqarli
qiladi.
F о yd а l а nuvchi int е rf е ysini yar а tishd а quyid а gi b о sqichl а r а m а lg а о shiril а di:
1) ах b о r о tl а r ( о b’ е ktl а r) bil а n а m а ll а rni b а j а rish, f а yll а r bil а n ishl а sh v а
j а r а yonl а rni а m а lg а о shiruvchi buyruql а r tilini yar а tish;
2) ах b о r о tl а r (f а yll а r) v а b а rch а t а shqi qurilm а l а rning yag о n а buyruql а r tizimini
t а shkil etish;
11

3) ах b о r о tl а rni kiritish v а chiq а rish d а sturl а rining univ е rs а lligi, f о yd а l а nishning
s о dd а ligi, ixch а mligini t а ’minl а sh;
4) хо tir а d а gi m а ’lum о tl а rni t а hlil qilish v а q а yt а ishl а sh imk о niyatl а rini yar а tish.
Pedagogik dasturiy vositalardan foydalanishning afzalliklari quyidagilardan iborat:
- testlarni avtomatik tekshirish (masalan, Moodle Quiz) yoki vazi falarni onlayn
topshirish orqali o‘qituvchi qog‘ozbozlikdan xalos bo‘ladi va vaqtni tejaydi; -
dasturlar o‘quvchilarning darajasiga qarab moslashadi (masalan, Khan Academyda
har bir o‘quvchi uchun shaxsiy mashqlar); - o‘yin elementlari (gamification) orqali
o‘quvchilar motivatsiyasi va faolligi oshadi. - pandemiya davrida Google
Classroom va Zoom kabi vositalar masofaviy darslar uchun muhim bo‘ldi va
masofaviy ta’lim imkoniyatini oshirdi.
Amaliy qo‘llash bo‘yicha yo‘riqnoma (Namuna: Google Classroom) Endi bir
dasturiy vositani misol qilib, undan qanday foydalanish mumkinligini ko‘rsatamiz.
Google Classroom – o‘qituvchilar orasida keng tarqalgan platforma. Quyida undan
foydalanish bo‘yi cha bosqichlar keltirilgan:
Hisob ochish: Google hisobingiz bilan “classroom.google.com” saytiga kiring. 2.
Sinfxona yaratish: “+” belgisini bosib, sinf nomini kiriting (ma salan, “Matematika
8-sinf”). 3. O‘quvchilarni qo‘shish: “Odamlarni qo‘shish” opsiyasi1 orqali
o‘quvchilarni elektron pochta yoki maxsus kod bilan taklif qiling. 4. Vazifa
joylash: “Dars ishi” bo‘limida topshiriq nomini, tavsifini va muddatini kiriting.
Fayllar (PDF, video) qo‘shish mumkin. 5. Baholash: o‘quvchilar topshiriqni
topshirgach, “Baholash” bo‘limida ball qo‘ying va izoh qoldiring. 6. Maslahat:
darsni qiziqarli qilish uchun Google Formsda test qo‘shib, avtomatik baholashni
sozlang.
Matematika darsida “Kahoot”dan foydalanish Kahoot – o‘yin asosidagi platforma
bo‘lib, o‘quvchilarni faol lashtirish uchun ajoyib vosita Topshiriq:
“Kahoot.com”da ro‘yxatdan o‘tib, 10 savolli viktorina yarating (masalan, “2 ?????? + 6
12

= 10”), o‘quvchilarga kod bering, ular tele fon yoki kompyuter orqali kirsin.
Savollarni proyektorda ko‘rsating. Natija: tezlik va to‘g‘ri javoblar asosida g‘olib
aniqlanadi, o‘quvchi lar o‘zaro raqobatlashadi, o‘quvchilar mavzuni qiziqarli
tarzda takror laydi va o‘qituvchi ularning tushunchasini tekshiradi.
Boshqa dasturiy vositalarga misollar. Moodle – to‘liq o‘quv boshqaruv tizimi.
Moodle – bu ochiq kodli platforma bo‘lib, o‘qituvchilarga kurslarni tashkil qilish,
resurslar joylash va o‘quvchilar bilan muloqot qilish imkonini beradi. Foydalanish
uchun qadamlar. Moodleni o‘rnatish yoki tayyor platformadan foydalanish
(masalan, maktab serverida yoki moodlecloud.com orqali). “Kurs qo‘shish”
bo‘limida nom va tavsif kiritib, kurs yarating. PDF darsliklar, video yoki testlar
yuklab, resurslar qo‘shing. O‘quvchilar bilan savol-javob yoki munozara uchun
forum oching. Moslashuvchanlik – har qanday fan va darajaga moslashtirish mum
kin. Agar birinchi marta foydalansangiz, “Quiz” funksiyasidan boshlang – testlarni
avtomatik baholash uchun qulay.
Eksp е rt tiziml а r.
M а ’lum о tl а r bazasid а n k е r а kli s а tr (ustun)ni t а nl а sh m а ’lum о tni s а r а l а sh а s о sid а
о lib b о ril а di. M а ’lum о tl а rni s а r а l а sh j а r а yonining n а z а riy а s о sl а rini m а ntiqiy
а lg е br а а m а ll а ri t а shkil et а di. M а ntiqiy а m а ll а rni b а j а rish t ех nik а si es а а ll а q а ch о n
yo’lg а qo’yilg а n.
M а ntiqiy а lg е br а ning а s о siy el е m е ntl а rini sizg а ya х shi t а nish bo’lg а n о ddiy
а lg е br а tushunch а l а ri yord а mid а yorit а miz.
Bir о r ko’rinishd а gi а lg е br а ik t е nglikni yoz а ylik:
c=a+3b-7
T е ngl а m а ning o’ng t о m о nid а а rifm е tik if о d а j о yl а shg а n. А rifm е tik if о d а l а r
а rifm е tik а m а ll а r (qo’shish, а yirish, bo’lish v а ko’p а ytirish) о rq а li b о g’l а ng а n
o’zg а rm а s v а o’zg а ruvchi k а tt а likl а rd а n t а shkil t о p а di.
13

K е ltirilg а n mis о ld а о p е r а ndl а r - bu ikki o’zg а rm а s k а tt а lik (3 v а 7), shuningd е k а
v а b o’zg а ruvchil а r. а v а b g а а niq, qiym а t b е rib, а rifm е tik if о d а qiym а tini
his о bl а shimiz v а n а tij а ni t е nglikning ch а p t о m о nid а yozilg а n s g а qiym а t qilib
b е rishimiz mumkin.
M а s а l а n, а =2 v а b=5 bo’ls а , c=10 bo’l а di. Inf о rm а tik а tilid а “=” b е lgisi
o’zl а shtirishni bildir а di. If о d а ning o’ng t о m о nid а o’zl а shtiriluvchi, ch а p t о m о nid а
o’zl а shtiruvchi tur а di.
Endi quyid а gi t е nglikni yoz а miz:
c= а
Bu t е nglikning o’ng t о m о nid а m а ntiqiy if о d а turibdi. Bu h о ld а t е nglikning ch а p
t о m о nid а h а m m а ntiqiy o’zg а ruvchi to’rg а n his о bl а n а di. Uning а niql а nish s оха si
f а q а t ikkit а s о n: 1 (“r о st” yoki “ ха ”) v а 0 (“yolg’ о n” yoki “yo’q”). а
M а ntiqiy if о d а d а gi о p е r а torl а r s о nli, m а tnli, b е lgili if о d а l а r bo’lishi mumkin.
Yuq о rid а gi mis о lni quyid а gich а if о d а l а sh mumkin:
S = mu а mm о l а r = = 0 yoki yo’q
Bu yozuvd а gi “=" — o’zl а shtirish b е lgisi, “= =" k о mbin а tsiya es а , mun о s а b а t
b е lgisi. А p о str о f (') b е lgisi ах b о r о t tizimid а b е lgili m а ’lum о tl а rning а niq qiym а tini
bildir а di. H о zirgi kund а biliml а r bazaid а n а m а liyotd а f о yd а l а nish, tinimsiz
riv о jl а nm о kd а . M а ntiqiy - lingvistik m о d е ll а rd а n f о yd а l а nish, а vt о m а tl а shg а n
tiziml а r s а m а r а sini bir so’z bil а n а ytg а nd а «s а kr а b» o’zg а rishig а о lib k е lm о qd а v а
«int е ll е ktu а l int е rf е ys»ni yar а tish imk о nini b е rm о qd а . «Int е rf е ys» («interface»)
ikki so’z «inter» — h а lq а r о v а «face» — хо dim, sh ах s d е g а n so’zl а r birikm а sid а n
о ling а n bo’lib, univ е rs а l t а rjim о n m а ’n о sini а ngl а t а di. U mul о q о t v о sit а l а ri,
biliml а r bazai v а d а sturchi tushunch а l а rini o’zid а muj а ss а ml а shtir а di. Int е rf е ys
yord а mid а k о mpyut е r bil а n b е v о sit а mul о q о t qilish imk о niyatig а eg а bo’lin а di.
Eksp е rt tiziml а ri yord а mid а k о mpyut е rd а m а vjud biliml а rd а n f о yd а l а ng а n хо ld а
mur а kk а b tiziml а rd а gi j а r а yonl а rni а ngl а sh, t а sh х is qilish, y е chiml а rni q а bul
14

qilish, turli ishl а rning r е j а l а rini, f а r а zl а rini ishl а b chiqish v а t е kshirish,
shuningd е k, m а t е m а tik m о d е ll а rni ishl а tish mur а kk а b bo’lg а n хо ll а rd а m а ’lum
y е chiml а rni v а q о id а l а rni ishl а b chiqish mumkin bo’l а di.
Uning qiym а ti «I» g а ( а g а r bazad а gi qiym а t 0 yoki yo’q qiym а tig а m о s k е ls а ) yoki
«0» g а ( а g а r qiym а t m о s k е lm а s а ) t е ng bo’l а di.
P е d а g о gik d а stur v о sit а l а rini tuzish uchun q а nd а y t ех nik uskun а l а rd а n
f о yd а l а nil а di?
P е d а g о gik d а stur v о sit а l а rini sh а rtli r а vishd а ucht а : uskun а viy d а stur v о sit а l а ri,
n а z о r а t qilish d а stur v о sit а l а ri v а o’rg а tishni t а k о mill а shtiruvchi d а stur v о sit а l а ri
k а bi а s о siy guruhl а rg а а jr а tish mumkin.
Ul а rd а n h а r birining m а zmunig а qisq а ch а to’ х t а lib o’t а miz.
Uskun а viy d а stur v о sit а l а ri f о yd а l а nuvchining q а nd а ydir bir yun а lishd а gi
m а s а l а l а rni y е chishg а mulj а ll а ng а n d а stur q о biql а ridir (m а s а l а n, Power Point
d а sturi). Bund а y d а sturl а r o’qituvchi t о m о nid а n m а ’lum о tl а r bazaid а gi
m а ’lum о tl а rni q а yt а ishl а g а n хо ld а m а ’lum d а rsl а rni yar а tish (s а v о l v а j а v о bl а r
to’pl а mini if о d а l а sh, chizm а v а r а sml а rni h о sil qilish h а md а h а r а k а tl а ntirish,
о v о zli v а r а ngli eff е ktl а rni n а m о yish etish) imk о nini b е r а di.
N а z о r а t qilish d а stur v о sit а l а ri, а s о s а n, t е st d а sturl а rid а n ib о r а t bo’l а di v а
m а ’lum о tl а r bazaid а gi s а v о ll а rd а n f о yd а l а ng а n хо ld а yoki o’qituvchi t о m о nid а n
tuzilg а n t е stl а r а s о sid а o’quvchil а r bilimini n а z о r а t qilish imk о nini b е r а di.
O’qitishni t а k о mill а shtiruvchi d а stur v о sit а l а rig а pr е dm е t o’qituvchisi, psi хо l о g,
d а sturchi, diz а yn е r k а bi q а t о r mut аха ssisl а r guruhi t о m о nid а n ishl а b chiqilg а n
d а sturl а r kir а di. O’qituvchi ul а r а s о sid а pr е dm е td а gi t е gishli m а vzul а r bo’yich а
d а rs j а r а yonini о lib b о rishi mumkin. Bund а y d а rsl а rni t а shkil qilish
o’quvchil а rd а sh ах siy qobiliyatl а rni, ya’ni diqq а t, kuz а tuvch а nlik, m а ntiq, fikrl а sh
t е zligi, х ul о s а chiq а rish q о biliyati k а bi q а t о r ij о biy х ususiyatl а rning riv о jl а nishig а
v а d а rs s а m а r а d о rligining о shishig а о lib k е l а di.
15

Biliml а r bazasi yoki p е d а g о gik d а stur v о sit а l а rid а n d а rs yoki d а rsd а n t а shq а ri
j а r а yonl а rd а f о yd а l а nish k а tt а did а ktik а h а miyatg а eg а . Bund а y d а sturl а rd а n
f о yd а l а nishning а fz а llik t о m о nl а ri sif а tid а quyid а gil а rni ko’rs а tish mumkin:
o’quvchil а rd а k е r а kli t ех nik а viy ko’nikm а l а rni h о sil qilish vaqti qisq а r а di;
b а j а rtirishg а mo’lj а ll а ng а n t о pshirikl а r s о ni v а t о pshiriqni must а qil b а j а rish
ko’l а mi о rt а di;
t а l а b а ning ishid а о ptim а ll а sh t а biiy r а vishd а h о sil qilin а di;
o’qitishd а t а b а q а l а shtirish f ао ll а sh а di;
t а l а b а t а ’limning sub’ е ktig а а yl а n а di, chunki d а stur und а n f ао l b о shq а rishni t а l а b
qil а di;
k о mpyut е r а nnim а tsiyasi d а rsl а rni j о nli olib boorish imkonini beradi;
o’qishg а nisb а t а n m о tivl а r о sh а di — d а stur bil а n mul о q о t o’quvchil а rd а d а rsg а
ishtiyoqni о shir а di;
d а rsd а m а ’lum о tl а r bazaining o’z о qd а gi m а nb а l а rid а n ( Е -mail, Int е rn е t v а х .k.)
m а ’lum о t о lish v а shu а s о sd а d а rs m а zmunini b о yitish t а ’minl а n а di.
P е d а g о gik d а stur v о sit а l а rining k а mchilikl а rig а o’quvchil а rd а nutq m а d а niyati,
gr а fik v а yozish m а d а niyatini riv о jl а ntirishg а y е t а rli e’tib о r b е rilm а sligi mis о l
bo’l а di.
O’quv j а r а yonid а k о mpyut е rl а rd а n f о yd а l а nish k е ng qul о ch yoym о qd а v а bu
о rq а g а q а ytm а ydig а n j а r а yon. SHund а y ek а n, t а ’lim j а r а yonid а p е d а g о gik d а stur
v о sit а l а rid а n f о yd а l а nish imk о niyatl а rini o’rg а nish v а m а vjud mu а mm о l а rni
t а dqiq qilish l о zim. Z е r о , z а m о n а viy o’qitish t ех n о l о giyal а risiz ishd а yuq о ri
s а m а r а g а erishib bo’lm а ydi.
PDV larni yaratish bo yicha asosiy mezonlar.ʻ
16

Hozirgi kungacha kompyuterlarni o qitish vositasi sifatida qo llab o qitish ʻ ʻ ʻ
samaradorligini oshirish bilan birga o qitish vaqtini qisqartiradigan yaxlit, sezilarli
ʻ
darajali pedagogik nazariya yaratilgan emas. Biroq kibernetika, didaktika,
psixologiyada turlicha qarash va nazariyalar mavjudki, ularni ta lim jarayonini
ʼ
kompyuterlashtirish nuqtai nazaridan o rganib, akademik litseylarning informatika
ʻ
fanidan amaliy va laboratoriya mashg ulotlari uchun PDVini yaratish bloklarini
ʻ
ishlab chiqish zarur. “Agar ilmiy asoslangan PDVlarni tayyorlash yo llari
ʻ
atroflicha tadqiq qilinsa, ta lim sub yektlari kompyuter bilan muloqot qilish
ʼ ʼ
madaniyatini to liq o rgansa, yoshlarning ta lim-tarbiyasida ulkan yutuqlarga
ʻ ʻ ʼ
erishiladi”. Shu ma noda PDVning bloklarini ishlab chiqish, ularda bajariladigan
ʼ
amallar mazmunini tahlil qilish kerak bo ladi.
ʻ
N.I.Tayloqov PDVlarni yaratish bo yicha asosiy mezonlarga quyidagi bloklarni
ʻ
kiritadi:
Amaliy va laboratoriya mashg ulotlari ro yxati va baholar bloki.
ʻ ʻ
Bu bloklardan amaliy va laboratoriya mashg ulotlari uchun PDVni yaratishda
ʻ
foydalanish mumkin, lekin PDVning mukammalligini ta minlab bo lmaydi. Har
ʼ ʻ
17

tomonlama mukammal amaliy va laboratoriya mashg ulotlari uchun PDVni ishlab ʻ
chiqish jarayonida quyidagi bloklardan foydalanish lozim deb hisoblaymiz:
O quvchining ro yxatdan o tish bloki.
ʻ ʻ ʻ
O quvchining bilim salohiyatini tekshiruvchi bloki.
ʻ
Amaliy va laboratoriya mashg ulotlari ro yxati va baholar bloki.
ʻ ʻ
Amaliy mashg ulot bloki:
ʻ
Laboratoriya mashg uloti bloki:
ʻ
PDV bilan ishlash bo yicha yordam tizimi.
ʻ
Uyga vazifa berish bloki.
O qituvchi bloki:
ʻ
PDV boshqaruv bloki:
amaliy mashg ulot mavzulari bloki;
ʻ
nazariy materiallar bloki ;
topshiriqlar bloki;
topshiriqni bajarish tartibi bloki;
qadamma-qadam virtual laboratoriyalar bloki;
topshiriqni bajarishni namoyish qiluvchi rolik bloki;
test topshiriqlari bloki;
18

m а lumotnoma bloki;ʼ
bilimlar ombori bloki;
о quvchining
ʼ nazorat bloki ;
laboratoriya mashg uloti mavzulari bloki;
ʻ
topshiriqlar va variantlar bloki;
topshiriqni bajarishga namuna bloki;
bajarilgan topshiriqni topshirish bloki;
bilimlar ombori bloki;
о quvchining nazorat bloki;
ʼ
mualliflar haqida m а lumot;
ʼ
ro yxatdan
ʻ о 'tish bloki;
yangi guruh va о quvchilarning ismi sharifini kiritish,
ʼ о zgartirish, ʼ о chirish bloki; ʼ
laboratoriya mashg uloti topshiriqlarni tekshirish bloki;
ʻ
PDV hisobotini olish bloki;
PDVning ma lumotlar omborini yangilash, o zgartirish, qo shish bloki;
ʼ ʻ ʻ
kalit so zini
ʻ о zgartirish bloki; ʼ
lokal tarmoqda PDVsozlash bloki;
о quv jarayoni hisobotlarini serverda saqlash bloki;
ʼ
о quvchilar haqidagi m
ʼ а lumotlarni olish bloki; ʼ
PDVni ishlab chiqish jarayoni bloklari quydagilar.
19

PDVlarni yaratish uchun mutaxassis pedagog — o qituvchilar tomonidan ma lum ʻ ʼ
bir ta lim jarayoni loyihalashtiriladi. Boshqa mutaxassis pedagog- o qituvchilar
ʼ ʻ
bilan muhokamadan o tkazgach, loyiha matni dasturchilarga beriladi. Dasturchilar
ʻ
loyiha bilan tanishib chiqqanlaridan so ng, uni tayyorlash uchun kerakli bloklarni
ʻ
mutaxassis pedagog o qituvchilar bilan kelishgan holda tanlaydilar. Dasturchilar
ʻ
PDVni shunday ixcham qilib yozishi kerakki, PDV tez va aniq, har bir qadami
nazoratli bo lishi hamda har bir bloki uchun mukammal dastur va barcha bloklarni
ʻ
o zida qamrab olgan ma lumotlar ombori tuzilgan bo lishi kerak. Biz yuqorida
ʻ ʼ ʻ
keltirgan bloklarning ishlashi mazmunini qisqa bayon qilib o tamiz.
ʻ
20

O quvchining ro yxatdan o tish bloki. O quvchining ro yxatdan o tishini tashkil ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
qiladigan blok bo lib, har bir o quvchining PDVda ishlash jarayonini tahlil qilish,
ʻ ʻ
uni o zlashtirishi haqidagi hisobotlarni olish uchun ishlatiladi.
ʻ
O quvchining bilim salohiyatini tekshiruvchi blok. Bu blokda o quvchining bilim
ʻ ʻ
salohiyatini tekshirish jarayoni loyihalashtirilgan bo lib, uyga vazifaga mos test
ʻ
topshiriqlari beriladi. O quvchi
ʻ testlarni bajarib , belgilangan o zlashtirishdan o tsa, ʻ ʻ
keyingi bosqichga o tadi. Belgilangan o zlashtirishdan o tmasa, testlar soni oshib,
ʻ ʻ ʻ
savollari soddalashib boraveradi. Blokda har bir testga “vazn” kiritiladi.
Amaliy va laboratoriya mashg ulotlari ro yxati va baholar bloki. Bu blokda boblar
ʻ ʻ
bo yicha o quvchining amaliy va laboratoriya mashg ulotlaridan olgan baholari har
ʻ ʻ ʻ
bir mavzu bo yicha o quvchiga taqdim etiladi. Blok ekranga o zlashtirishni
ʻ ʻ ʻ
ko rsatayotgan vaqtda ma lumotlar ombori (MO)dan o quvchi uchun amaliy va
ʻ ʼ ʻ
laboratoriya mashg ulotiga mo ljallab ma lum qiyinlikdagi topshiriqlarni qidirib
ʻ ʻ ʼ
topadi.
Amaliy mashg ulot bloki PDVning asosiy bloki bo lib, o z ichiga bir nechta blokni
ʻ ʻ ʻ
qamrab oladi. Blok amaliy mashg ulot jarayonini o zida qamrab olgan. Blokda
ʻ ʻ
o quvchiga qulaylik yaratish uchun ish maydoni, maxsus yorliqlardan
ʻ
foydalaniladi.
Amaliy mashg ulot mavzulari bloki. Bu blok tanlagan mavzuning nomini Modan
ʻ
aniqlab, hamda mavzuga mos kalitni belgilaydi va shu kalitni amaliy mashg ulot
ʻ
uchun bosh kalit qilib beradi. Mavzuning maqsadini ish maydoniga uzatadi.
Nazariy materiallar bloki. Bosh kalitga mos topshiriqni bajarish uchun qaysi
nazariy materiallar kerakligini aniqlab, “Nazariy material” yorlig iga uzatadi.
ʻ
Yorliqqa murojaat qilganda ish maydoniga nazariy materiallarni Modan so rov
ʻ
yordamida chaqiradi.
21

Topshiriqlar bloki. Bosh kalitga mos topshiriqlarni Modan ajratib olib,
“Topshiriqlar” yorlig iga uzatadi. Yorliqqa murojaat qilganda ish maydoniga ʻ
topshiriqlar ro yxatini beradi.
ʻ
Topshiriqni bajarish tartibi bloki. Bosh kalitga mos topshiriqlarning tartibi
yozilgan matnni Modan qidirib topadi va “Topshiriqni bajarish tartibi” yorlig iga
ʻ
uzatadi. Yorliqqa murojaat qilganda ish maydoniga topshiriqlarni bajarish tartibi
keltirilgan matn chiqadi.
Qadamma-qadam virtual laboratoriyalar bloki. Bosh kalitga mos topshiriqlarni
ketma-ket bajarish o rganish uchun qadamma-qadam virtual laboratoriya Modan
ʻ
chaqiriladi va “Qadamma-qadam virtual laboratoriya” yorlig iga uzatadi. Yorliqqa
ʻ
murojaat qilganda ish maydoniga topshiriqlarni ketma- ket bajarish uchun virtual
laboratoriya dasturi ishga tushadi.
Topshiriqni bajarishni namoyish qiluvchi rolik bloki. Bosh kalitga mos
topshiriqlarni bajarishni namoyish qiluvchi video rolikni Modan ajratib olib,
“Namoyish roligi” yorlig iga uzatadi. Yorliqqa murojaat qilganda ish maydoniga
ʻ
topshiriqlarni namoyish qiluvchi rolikni ko rsatib beruvchi maxsus oyna hosil
ʻ
bo ladi.
ʻ
Test topshiriqlari bloki. Test topshiriqlarini maxsus test dasturiga Modan
chaqiradi. O quvchiga ajratilgan vaqtda ma lum sondagi testlarni MOdagi test
ʻ ʼ
topshiriqlaridan berib, oxirida test natijasini e lon qiladi.
ʼ
Ma lumotnoma bloki. O quvchi tomonidan amaliy mashg ulot vaqtida bajarilgan
ʼ ʻ ʻ
barcha qadamlar, harakatlar, har bir amalni o tishga ketgan vaqtlarni PDVning
ʻ
MOga yozib boradi.
Bilimlar ombori bloki. Bu blok amaliy mashg ulotlar uchun kerakli barcha nazariy
ʻ
va amaliy ma lumotlarni saqlaydi hamda boshqaradi.
ʼ
О quvchining nazorat bloki. O quvchining har bir amalidan so ng rag bat, tanqid
ʼ ʻ ʻ ʻ
kabi muloqot oynalarini hosil qilib, ishini nazorat qilib boradi. Nazorat haqidagi
22

ma lumotlarni ma lumotnoma blokiga uzatadi va o quvchining amaliy mashg ulot ʼ ʼ ʻ ʻ
bo yicha bahosini aniqlaydi.
ʻ
Laboratoriya mashg uloti bloki. Bu blok ham PDVning asosiy bloklaridan
ʻ
hisoblanib, laboratoriya mashg uloti davomida o quvchilar bilan bo ladigan to liq
ʻ ʻ ʻ ʻ
jarayonlarni o zida namoyon qiluvchi blok ostilariga ega.
ʻ Unda ishchi maydon ,
topshiriq maydoni, trenajyor, topshiriqni bajarishga namuna, bajarilgan topshiriqni
topshirish maydonlari mavjud.
Laboratoriya mashg uloti mavzulari bloki. Bu blok Modan tanlagan laboratoriya
ʻ
mashg uloti mavzusini, hamda mavzuga mos kalitni aniqlaydi. Shu kalitni
ʻ
laboratoriya mashg uloti uchun bosh kalit qilib beradi. Mavzuning maqsadini ish
ʻ
maydoniga, topshiriqni esa topshiriq maydoniga uzatadi.
Variantlar bloki. Kompyuterning variantlilik xususiyatidan foydalanib, tarmoq
kompyuterlari bo yicha Modan topshiriq variantlarini aniqlab, manzillarga uzatadi.
ʻ
Bu blok o quvchi tomonidan murojaat qilingandagina ishlaydi.
ʻ
Topshiriqni bajarishga namuna bloki. Bu blok eng katta blok osti hisoblanadi. Bu
ham o quvchi tomonidan murojaat qilingandan so ng faoliyat ko rsatadi. Blok
ʻ ʻ ʻ
amaliy mashg ulot bloki kabi o z yorliqlariga ega. Bu yorliqlarga: “Topshiriq”;
ʻ ʻ
“Nazariy material”; “Topshiriqni bajarish tartibi”; “Topshiriqni bajarishni
namoyish etuvchi video rolik”; “Qadamma-qadam virtual laboratoriya”; “Umumiy
virtual laboratoriya”lar kiradi. Bular amaliy mashg ulot blokining blok ostilari kabi
ʻ
faoliyat ko rsatadi.
ʻ
Trenajyor bloki. Bu blok trenajyor dasturini chaqiradi. Trenajyor “ dasturlar ham
ta lim berishning yangi vositalaridandir. Trenajyor dastur — bu kompyuterda
ʼ
mashq qildiruvchi dastur hisoblanadi. Trenajyor dasturlar keng qamrovli bo lib,
ʻ
ularning ishlashi bir necha bosqichdan iborat bo lishi mumkin. Trenajyor dastur —
ʻ
o quvchilarga maxsus uskuna (buyruq)lar bo yicha topshiriqlar beradi. Kompyuter
ʻ ʻ
o quvchiga bergan topshiriqlarning natijalari trenajyor hisobchisi tomonidan qayd
ʻ
23

$qilib boriladi. Agar o quvchi topshiriqlarga javob bera olmasa, trenajyor uning ʻ javob bera olmagan topshiriqlarini o ziga yana qaytib beradi. Bu jarayon o quvchi ʻ ʻ barcha topshiriqlarni to g ri bajarganidan so ng to xtaydi. Demak, trenajyor dastur ʻ ʻ ʻ ʻ oldiga qo yilgan maqsadga, ya ni o quvchiga uskuna (buyruq)larni to liq o rganib ʻ ʼ ʻ ʻ ʻ bo lgach, uning qanday o zlashtirganligi haqida axborotni beradi. ʻ ʻ Bajarilgan topshiriqni topshirish bloki. Blokda o quvchi tomonidan laboratoriya ʻ mashg ulotida tayyorlangan ish PDVga taqdim etilishi kerak. Agar taqdim ʻ etilmasa, PDV ishi yakunlanmaydi. Chunki o quvchining bajargan laboratoriya ʻ mashg uloti natijasi bo lishi shart. O quvchi tomonidan taqdim etiladigan ish ʻ ʻ ʻ maxsus joyga nusxalab olinadi va ishning qaysi manzildan ko rsatilganligi, fayl ʻ nomi haqidagi ma lumot MOda qayd qilinadi. Bir necha bor, bir xil nomli fayllarni ʼ ham qayd qiladi va nusxalab qo yiladi. Nusxalash manzilini quyidagicha tanlash ʻ mumkin: “disk:\dast_lab\guruh\ismi va sharifi\laboratoriya ishi _№\ fayl nomi”. Bilimlar ombori bloki. Bu blok laboratoriya mashg uloti uchun kerakli barcha ʻ nazariy va amaliy ma lumotlarni saqlaydi va bosh kalitga mos qilib boshqaradi. ʼ O quvchining nazorat bloki. O quvchining har bir amalidan so ng rag bat, tanqid ʻ ʻ ʻ ʻ kabi muloqot oynalarni hosil qiladi hamda ishini nazorat qilib boradi. Nazorat haqidagi ma lumotlarni o quvchining ma lumotnoma blokiga uzatadi va ʼ ʻ ʼ laboratoriya mashg ulotini bajarish bo yicha bahosini aniqlaydi. ʻ ʻ PDV bilan ishlash bo yicha yordam tizimi. Tizim ikki xil: o qituvchi va ʻ ʻ o quvchiga mo ljallangan yordam tizimlaridan iborat. Tizimning ʻ ʻ vazifasi PDVda qanday ishlash , talablar, yo l qo yiladigan xatoliklarning oldini olish hamda ʻ ʻ muloqot tizimlari haqida o qib o rganish uchun yordamchi matnli ma lumotlar ʻ ʻ ʼ joylashtirilgan. O qituvchiga PDV instruktsiyasi haqida yordam keltirilgan bo ladi. ʻ ʻ Uyga vazifa berish bloki amaliy va laboratoriya mashg ulotlari bajarilgandan so ng ʻ ʻ o quvchiga uyga vazifa beruvchi blok hisoblanadi. PDVning MOdagi ʻ “O quvchining nazorat bloki” dan o quvchining mashg ulotdagi o zlashtirish ʻ ʻ ʻ ʻ 24$

darajasi aniqlanadi. So ng uning o zlashtirish darajasiga qarab PDVning Modan ʻ ʻ
uyga vazifa beriladi.
O qituvchi bloki. PDVdagi eng mas uliyatli ish o qituvchi blokiga yuklatilgan. Bu
ʻ ʼ ʻ
blok yordamida PDVning MOdagi barcha ma lumotlari, ya ni mavzu, topshiriq,
ʼ ʼ
nazariy material, test savoli, uyga vazifa kabilar kiritiladi, o zgartiriladi, eskilari
ʻ
o chirib tashlanadi. Bundan tashqari PDVning MOga guruh va guruhdagi
ʻ
o quvchilarning ismi va sharifi ham shu blok yordamida yoziladi, o zgartiriladi,
ʻ ʻ
o chiriladi. Blok o zining bir nechta blok ostisiga ega.
ʻ ʻ
Ro yxatdan o tish bloki. Ro yxatdan o tish blokida o qituvchiga kalit so z berilgan
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
bo ladi, shu kalit so z yordamida ro yxatdan o tib, o qituvchi blokiga kiradi.
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Yangi guruh va о quvchilarning ismi sharifini kiritish,
ʼ о zgartirish, ʼ о chirish bloki. ʼ
PDVdan foydalanilayotganda turli guruhlar hamda guruhdagi o quvchilarning ismi
ʻ
va sharifi (o qishga kelish, ketish, familiyasini ...) o zgartirish vazifasini bajaradi.
ʻ ʻ
Laboratoriya mashg uloti topshiriqlarini tekshirish bloki. Blokda o quvchi
ʻ ʻ
topshirgan laboratoriya mashg ulotini tekshirish va uni bahosini MOga kiritishdan
ʻ
iborat. Biror bir o quvchining laboratoriya mashg ulotini tekshirish uchun birinchi
ʻ ʻ
guruhi aniqlanadi, so ng ismi va familiyasi, nechanchi laboratoriya mashg uloti
ʻ ʻ
ekanligi tanlanadi. O quvchi laboratoriya mashg ulotini bajargan bo lsa,
ʻ ʻ ʻ
laboratoriya mashg ulotlari maydonida fayl hosil bo ladi. O qituvchi faylni ochib,
ʻ ʻ ʻ
o quvchining ishini tekshiradi va baholaydi.
ʻ
PDV hisobotini olish bloki. Bu blok o quvchilarning o zlashtirish haqidagi
ʻ ʻ
hisobotlarni olish uchun xizmat qiladi. PDVda hisobotlarni ikki xil ko rinishda:
ʻ
guruh bo yicha va o quvchi bo yicha olish mumkin.
ʻ ʻ ʻ
PDVning m а lumotlar omborini yangilash,
ʼ о zgartirish, qo shish bloki. PDVda ʼ ʻ
mavjud barcha ma lumotlarni
ʼ tahrirlash , o zgartirish, yangilash uchun maxsus ʻ
dastur tuzilgan. Bu dastur Modan tanlagan ixtiyoriy ko rinishdagi ma lumotni
ʻ ʼ
o zgartirish, yangilash, o chirish, matnni tahrirlash imkoniyatlarini beradi.
ʻ ʻ
25

Kalitni o zgartirish bloki. Ro yxatdan o tish blokidagi kalit so zni o zgartirish ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
imkoniyatini beradi. Kalit so zni o zgartirish uchun uni bilish talab etiladi.
ʻ ʻ
Mualliflar haqida ma lumot. PDVni tuzuvchilar: mutaxassis pedagog, loyihani
ʼ
tasdiqlagan kengash, dasturchilar haqida ma lumot va ularning manzillari, telefon
ʼ
raqamlari, elektron pochta manzillari (web saytlari), hamda guvohnomalari
ko rsatiladi.
ʻ
PDV boshqaruv (administrator) bloki. Bu blok PDVdan foydalanilmasdan oldin
amalga oshiriladigan bir martalik sozlash bo lib hisoblanadi. Blokning blok
ʻ
ostilari:
Lokal tarmoqda PDVsozlash bloki. Bunda PDV uchun boshqaruvchi bo lgan
ʻ
server kompyuterda barcha xizmatchi kompyuterlarning TCP/IP manzillari
kiritiladi. Lokal tarmoqda ma lumotlarning tez va oson o tishi uchun zaruriy
ʼ ʻ
xususiyatlar o rnatiladi.
ʻ
O quv jarayoni hisobotlarini serverda saqlash bloki. Bu blok PDVning
ʻ
hisobotlarini saqlash uchun xizmat qiladi. Hisobotlarning necha marta va qanday,
qachon olinganligi haqidagi ma lumotlarni boshqarib boradi. Bu hisobotlar
ʼ
boshqaruv blokidan ikkinchi marta foydalanilganda ham o chib ketmaydi, faqat
ʻ
hisobotlarni chop qilish imkoniyati qoladi. Bundan tashqari har uch oyning oxirida
PDV bo yicha hisobotlarni avtomatik ravishda o zida saqlab boradi.
ʻ ʻ
O quvchilar haqidagi ma lumotlarni olish bloki. Bu blok PDV bo yicha har uch
ʻ ʼ ʻ
oyda har bir o quvchining faoliyati to g risidagi ma lumotlarni maxsus shifrlar
ʻ ʻ ʻ ʼ
yordamida saqlaydi.
Yuqorida tasnif qilingan bloklar asosida amaliy va laboratoriya mashg ulotlari
ʻ
uchun PDVni yaratsak qandaydir ma noda mukammallikka erishgan bo lamiz.
ʼ ʻ
Endi bu bloklar asosida amaliy va laboratoriya mashg ulotlari uchun PDV
ʻ
algoritmini keltiramiz. PDVning algoritmini ikki: o qituvchi va o quvchi faoliyati
ʻ ʻ
ko rinishida aniqladik.
ʻ
26

O qituvchiningʻ faoliyat algoritmi quyidagicha
PDVning amaliy va laboratoriya mashg’ulotlari uchun mo`ljallanganini inobatga
olsak, о 'quvchining faoliyat ini o’zi ham ikkiga ajratish mumkin:
a) amaliy mashg'ulotdagi faoliyat algoritmi ;
b) laboratoriya mashg’ulotidagi faoliyat algoritini.
Bu faoliyatlarning algoritmlari quyidagicha:
27

Xulosa
Men ushbu mustaqil ishini tayorlash davomida juda ko’plab bilimlarga ega
bo’ldim shu jumladan PDV larni loyihalashtirish, PDV larni yaratish bo‘yicha
asosiy mezonlar haqida va o‘qituvchining faoliyat algoritmi to’g’risidagi
ma’lumotlar bilan tanishib chiqdim va bular yordamida topshiriqlarni birin ketinlik
bilan bajardim. Topshiriqlarni bajarish davomida yanada olgan bilimlarim
mukammallashtirib oldim. Hozirgi kungacha kompyuterlarni o qitish vositasi ʻ
sifatida qo llab o qitish samaradorligini oshirish bilan birga o qitish
ʻ ʻ ʻ vaqtini
qisqartiradigan yaxlit , sezilarli darajali pedagogik nazariya yaratilgan emas. Biroq
kibernetika, didaktika , psixologiyada turlicha qarash va nazariyalar mavjudki,
ularni ta lim jarayonini kompyuterlashtirish nuqtai nazaridan o rganib, akademik
ʼ ʻ
litseylarning informatika fanidan amaliy va laboratoriya mashg ulotlari uchun
ʻ
PDVini yaratish bloklarini ishlab chiqish zarur. “Agar ilmiy asoslangan PDVlarni
tayyorlash yo llari
ʻ atroflicha tadqiq qilinsa , ta lim sub yektlari kompyuter bilan ʼ ʼ
muloqot qilish madaniyatini to liq o rgansa, yoshlarning ta lim-tarbiyasida ulkan
ʻ ʻ ʼ
yutuqlarga erishiladi”. Shu ma noda PDVning bloklarini ishlab chiqish, ularda
ʼ
bajariladigan amallar mazmunini tahlil qilish kerak bo ladi.
ʻ Pedagogik dasturiy
vositalarni loyihalashtirish bilan o’quv samaradorligini yanada oshirish mumkin.
Pedagogik dasturiy vositalarni loyihalashtirish zamonaviy ta’lim samaradorligini
oshirishning asosiy omillaridan biridir. Kurs ishida ko‘rilganidek, PDV ni yaratish
pedagogika, psixologiya, dizayn va dasturlashni o‘z ichiga olgan tizimli jarayon
bo‘lib, u ADDIE modeli asosida tashkil etilishi maqsadga muvofiqdir.
Loyihalashtirishda didaktik maqsadga muvofiqlik, interfaollik, vizuallashtirish va
ergonomik qulaylik talablariga qat’iy rioya qilish PDV ning ta’limiy
samaradorligini ta’minlaydi. Amaliy taklif sifatida ishlab chiqilgan boshlang‘ich
sinf o‘quvchilari uchun Matematika PDV loyihasi interfaol mashqlar va
ko‘rgazmali animatsiyalar orqali o‘quvchilarning mustaqil o‘rganish qobiliyatini
rivojlantirishga xizmat qiladi
29

Foydalanilgan Adabiyotlar Ro‘yxati
1. Karimov I. A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent:
Ma’naviyat, 2008.
2. Sh. M. Mirziyoyev. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017–2021
yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor
yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi. – Toshkent: Ma’naviyat, 2017.
3. Abduqodirov A. A., Pardaev A. X. Ta’limda axborot texnologiyalari. –
Toshkent: Fan, 2005.
4. Tayloqov N. I. Pedagogik dasturiy vositalarni loyihalashning metodologik
asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019.
5. Isroilov B. I., Yo‘ldoshev U. F. Elektron darslik va o‘quv qo‘llanmalarini
yaratish texnologiyalari. – Samarqand: Samarqand universiteti, 2021.
6. Ziyomuhammadov B. Pedagogik texnologiyalar: Nazariya va amaliyot. –
Toshkent: TDPU, 2014.
7. Selevko G. K. Sovremennye obrazovatel'nye texnologii: Uchebnoe posobie.
– Moskva: Narodnoe obrazovanie, 1998.
8. Moore J. T. Instructional Design: Theory, Research, and Practice. – New
York: Routledge, 2017. (Ingliz tilidagi manba)
9. Razzakov I. M. Pedagogik dasturiy vositalarni loyihalashda foydalanuvchi
interfeysiga qo‘yiladigan ergonomik talablar // Ta’lim texnologiyalari. –
2022. – № 4.
10. O‘zbekiston Respublikasining "Ta’lim to‘g‘risida"gi qonuni (Yangi tahriri).
– Toshkent, 2020.
11. Bobojonov O. S. Kompyuter grafikasining pedagogik dasturiy vositalarda
qo‘llanilishi // Axborot texnologiyalari ta’limda. – 2023. – № 1.
12. Elektron ta’lim resurslari
1. http://www.ziyonet.uz - axborot ta'lim portali.
2. http://www.tdpu.uz – Nizomiy nomidagi TDPU rasmiy sayti.
3. http://www.intuit.ru – masofali o’qitish portali
30

Pedagogik dasturiy vositalarni loyihalashtirish

Купить

Информация о документе

Продавец

Pedagogik dasturiy vositalarni loyihalashtirish

Похожие документы