Podsholiklar davrida Qadimgi Misr - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	437.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Podsholiklar davrida Qadimgi Misr

Купить

“ Podsholiklar davrida Qadimgi Misr ”
mavzusida yozgan

1

M U N D A R I J A:
Kirish . 3…… …………………………………………………………………
1 .Qadimgi va O rta podsholiklar davrida Misrning ijtimoiy-iqtisodiy
’
ahvoli
…………………………………………………………………… ………… 6
1.1. Qadimgi Misrda ilk va qadimgi podsholiklarni vujudga kelishi hamda
ularni ravnaqi 6
………………………………………………………………………
1.2. O rta podsholik davrida Misrning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi 21
’ ………
2.Yangi podsholik davrida Misrning iqtisodiy, siyosiy va madaniy
hayoti .30
……………………………………………………………………………
2.1. Yangi podsholik davrida Misr ........................30
…………………………
2.2. Qadimgi Misr madaniyatining ravnaqi..................................................40
Xulosa ......................................................................................................... . 56
Tavsiyalar ...................................................................................................58
Adabiyotlar ro yxati
’ .................................................................................59
Kirish
2

Mavzuning dolzarbligi
Qadimgi Sharq deb ataladigan bepoyon geografik hudud g arbdan sharqda‘
Qadimgi Karfogen joylashgan hozirgi Tunnisdan, Xitoy, Yaponiya va
Indoneziyagacha, janubdan shimolga hozirgi Efiopiyadan Kavkaz tog lari va Orol
‘
dengizining janubiy qirg oqlarigacha cho zilib ketgan. Bu yerda qadimda
‘ ‘
mavjud bo lgan ko p sonli sharq davlatlari tarixda muhim rol o ynaydi.
‘ ‘ ‘
Jahon tarixidagi ilk davlatlar dehqonchilik va chorvachilik kabi ishlab
chiqaruvchi xo jaliklar paydo bo lgan joylarda shakllandi.
‘ ‘
Eng qadimgi davlat miloddan avvalgi 4 ming yillikda Ikkidaryo oralig i
– ‘
va Misrda paydo bo ldi. Qadimgi Misr davlati Afrikaning shimoli sharqida, Nil
‘ –
daryosining toshqinining hosil bo ladigan serunum vohada paydo bo ldi. Ushbu
‘ ‘
ish mavzusining dolzarbligi bir qancha sabablar bilan izohlanadi.
Birinchidan . Insoniyat tarixida ibtidoyi jamodan sivilizatsiyaga o tish ilk
‘
bor Qadimgi Misrda sodir bo ladi. Yer yuzidi ilk davlatchilikni paydo bo lishi
‘ ‘
tarixini o rganish tarixchilar uchun muhim ahamiyatga ega;
‘
Ikkinchidan. Qadimgi Misr tarixi olimlar tomonidan turli davrlarga
bo linadi. Qadimgi podsholik, O rta podsholik, Yangi podsholik davrlari bo lib
‘ ‘ ‘
bu davrda Qadimgi Misrni ijtimoiy iqtisodiy siyosiy hayotini o rganish
– ‘
mavzuning muhim jihatlaridan hisoblanadi.
Uchinchidan. Qadimgi Misr madaniyatini o ziga xos xususiyatlari borki,
‘
bu madaniyatni chuqur takrorlanmas tizimini hosil qiladi. Butun insoniyat hali
xanuz Qadimgi Misr madaniyati sir sinoatlaridan Lol qolmoqdalar. Shu bilan
–
birga Qadimgi Misr madaniyati butun jahon madaniyatining shakllanishi va
rivojlanishiga qo shgan hissasini tahlil qilib o rganish mavzuni dolzarb
‘ ‘
jihatlaridan hisoblanadi. Shu o rinda O zbekiston Prezidenti I.A.Karimov
‘ ‘
ta kidlaganlaridek: Har qaysi xalq milliy qadriyatlarini o z maqsad
’ “ ‘
muddaolari, shu bilan birga, umumbashariy taraqqiyot yutuqlari asosida
rivojlantirib, ma naviy dunyosini yuksaltirib borishga intilar ekan, bu borada
’
Tarixiy Xotira masalasi alohida ahamiyat kasb etadi.
” 1
1
I.A.Karimov “Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch”. Т., “Ma’naviyat”. 2008 y. B – 97.
3

Mavzuning o rganilish darajasi.‘
Qadimgi podsholiklar davrida Misr tarixini yoritishda turli davrdagi
materiallarni o rganib quyidagi fikrlarga keldik.
‘
Shu asnoda adabiyotlar ikki guruhga bo lib o rganildi:
‘ ‘
Birinchi guruh. Sovetlar davrida nashrdan chiqqan asarlar kiradi. Mazkur
ishlar hukmron mafkuraning qolipi negizida yaratilgan bo lib, ushbu guruhga oid
‘
ishlarga: N.Yerofeyev, S.L.Aleksandrov, V.I.Avdiyev, D.G.Reder,
YE.A.Cherkosova 2
va boshqalar.
Ikkinchi guruhga. Mustaqillik yillarida yaratilgan adabiyotlar bo lib
‘
bularga R.Farmonov, O.Sodiqov, G.Hidoyatov, A.Kabirov, F.Sulaymonovalarni
ishlarini kiritamiz 3
.
Bitiruv malakaviy ishning maqsad va vazifalari.
Mazkur ishning maqsadi podsholiklar davrida Qadimgi Misr tarixini yangi
manba va adabiyotlar yordamida qiyosiy tahlil qilib o rganish.
‘
Asosiy maqsaddan kelib chiqqan holda mazkur ishda quyidagi vazifalar
yechiladi.
- Qadimgi Misrda ilk va qadimgi podsholiklarni vujudga kelishi va ularni
ravnaqini tahlil etish;
- O rta podsholik davrida Misrning ijtimoiy iqtisodiy rivojlanishini
‘ –
yoritib berish;
- Yangi podsholik va Liviya Sais davrida Misr tarixini yangi manbalar
–
asosida o rganish;
‘
- Qadimgi Misr madaniyatining ravnaqini yangi manbalar asosida tahlil
qilish;
Ishning ilmiy yangiligi amaliy ahamiyati.
2
Ерофеев “Что такое история”. М., 1976 гг. Алексанров С. “Стран ы мира ” . М., 1989 гг. Авдиев В.И.
“История древнего Востока”. М., 1976 гг. Редер Д.Т., Черкасова Е.А. “Qadimgi dunyo tarixi”. T., 1974 y.
3
Farmonov R., Sodiqov O. “Jahon tarixi”. T., 2001 y. Hidoyatov G. “Jahon tarixi”. T., 2001 y. Kabirov A. “Jahon
tarixi”. T., 2001 y. Sulaymnova F. Sharq va G arb . T., 1997 y.
“ ‘ ”
4

Ushbu bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi avvalo shundan–
iboratki, mazkur mavzu ilk bor bitiruv malakaviy ishi sifatida ilmiy adabiyotlar
bilan qiyosiy tahlil qilish asosida izchil tadqiq etildi.
Biz ilmiy taomilga ilk bor olib kirilayotgan faktik materiallar va turli
tarixiy manbalar va adabiyotlarga tayangan holda o z fikr mulohazalarimizni
‘
bildirishga harakat qildik.
- Insoniyat tarixida ibtidoiy jamoadan sivilizatsiyaga o tish birinchi
‘
bo lib qadimgi misrda sodir bo lganligi ilmiy asosda tahlil qilindi.
‘ ‘
- Qadimgi Misr tarixi Olimlar tomonidan uch davrga bo linadi: Qadimgi
‘
podsholik, O rta podsholik, Yangi podsholik davrlari bo lib bu davrlar tarixi
‘ ‘
yangi adabiyotlardagi talqini tizimlashtirib tahlil qilindi.
Qadimgi Misr madaniyatini o ziga xos xususiyatlari bu madaniyatning
‘
chuqur takrorlanmas tizimini ilmiy adabiyotlar va manbalar yordamida tahlil
qlindi. Ushbu ishda Podsholiklar davrida Qadimgi Misr tarixini Yangi manbaa va
adabiyotlardagi talqinini chuqurroq o rganish muhim ahamiyat kasb etadi.
‘
Mazkur ishdan olingan xulosalar podsholiklar davrida Qadimgi Misr tarixini
o rganuvchilar uchun muhim manbaa bo lishi mumkin. Ishdan Tarix fakulteti
‘ ‘
talabalari, kollej va letsey o quvchilari foydalanishlari mumkin.
‘
Ishning aprabasiyasi.
Bitiruv - malakaviy ish Qarshi Davlat universiteti Tarix fakul teti Jahon tarixi
’ ”
va arxeologiya kafedrasi qoshidagi Yosh tarixchi to garagida ma ruza qilingan
” ” ” ’ ’
va kafedra yig ilishlarida muhokamadan o tgan.
’ ’
Bitiruv malakaviy ishning tarkibi.
Ishda muqaddima, ikki bob, to rt fasl, xulosa, foydalanilgan manbaa,
‘
adabiyotlar ro yxati va ilovalardan iborat.
‘
1. QADIMGI VA O RTA PODSHOLIKLAR DAVRIDA MISRNING
’
IJTIMOIY-IQTISODIY AHVOLI.
5

1.1. QADIMGI MISRDA ILK VA QADIMGI PODSHOLIKLARNING
VUJUDGA KELISHI VA RAVNAQI.
Misr davlati Afrikaning shimoli-sharqida vujudga kelgan. Nil daryosining
boshidagi shar-sharoitlardan to O rta dengizgacha bo lgan vodiy bu davlatning’ ’
asosiy qismini tashkil qilib, sharq tomindagi (Nil daryosi bilan Qizil dengiz
o rtasidagi) Arab qirlari bilan g arb tomondagi Liviya yassi tog liklarining bir
’ ’ ’
qismi ham shu davlat chegarasiga kirgan Misrliklar o zlarining
’
mamlakatini ,,Qora tuproq deb ataganlar, bu bilan ular ,,Qizil tuproq ya ni
” ” ’
cho lga nisbatan unumdor yer ekanligini o qtirganlar. Greklar Misrni ,,
’ ’
Yegipet deb ataganlar. Bu esa mamlakatning qadimgi poytaxti- Memfisga-
”
Xekay-Ptax, ya ni Ptaz (xudo) ruhining qal asi deb berilgan sheriy namning
’ ’
buzib aytilganidir.
Ikki daryo oralig ’ idan farq qilib , Misrda qadimgi tosh davridayoq odamlar
yashagan . To g ri, u chog dagi aholi sayoq ovchi qabilalardan iborat bo lgan,
’ ’ ’ ’
ular asosan Nil daryosining tor botqoqlik bahosini o rab turgan tepaliklarda
’
hayot kechirganlar. U paytda Yevropaning ko p qismi g oyat katta muzliklar
’ ’
bilan qoplangan bo lib, O rta dengizning Afrekaning iqlimi hozirgidek issiq va
’ ’
quruq bo lmaganligi tabiiydir. Tez-tez yomg irlar bo lib turgan. Afrika
’ ’ ’
qit asining bepoyon kengliklarida yashil o tlar va butalar bilan qoplangan
’ ’
dashtlar cho zilib ketgan. Bu yerlarda yovvoyi hayvonlar (keyinchalik bu
’
hayvonlar Misrda ko rinmay ketdi) va turli tuman qushlar (tuya qush va mayda
’
parrandalar) juda ko p bo lgan. Keyinroq Yevropa muzliklari batamon erib
’ ’
bo lganidan keyinroq (bundan taxminan 12-15 ming yil ilgari) Shimoliy
’
Afrekaning iqlimi o zgara boshlagan, maysazorlar cho lga aylana boshlagan.
’ ’
Ibtidoiy ovchilarga ov bilan tirikchilik qilish kamlik qilib qolgandan keyin, ular
tepaliklardan Nil vodiysiga kichikroq territoriyalarga joylashib xo jalikning
’
progressiv normalariga: dehqonchilik va chorvachilikka o ta boshlaganlar.
’
Dunyodagi eng dastlabki yozuv ham Misrda kashf etilgan . 1
Ilmiy - amaliy
bilimlarning kurtaklari ham shu mamlakatda to ' planib borgan . Me ' morchilik
san ' at , xalq og ' zaki ijodiyoti va yozma adabiyoti sohasida ham Misrliklar
6

katta yutuqlarga erishganlar . Qadimgi xalqlari va jahon madaniyatiga
o ' zining barakali ta ' sirini o ' tkazgan . Miloddan avvalgi V - IV ming
yilliklardayoq Misrliklarda dastlabki ilmiy - amaliy buyumlar ko ' paya borgan .
Bu bilimlami kishilaming esida saqlab qolishi va boshqalarga aytib
tushuntirib berishlari qiyinlashgan . 4
Qadimgi Misr yozuvining uzul - kesil
shakllanishi miloddan awalgi IV ming yillikka to ' g ' ri keladi .
Misrliklaming eng qadimgi yozuvlari belgi - rasmlar shaklida bo ' lib , u
isrogliflar deb atalgan . O ' sha zamon Misr yozuvi 750 taga yaqin belgi
- rasmlar islogriflardan iborat bo ' lgan .
Xususan , suv so ’ zini ifodalash uchun uch qator to ’ lqinsimon chiziq
chizilgan . Tog ’ so ’ zini ifodalash uchun ost tomoni to ’ g ’ ri , yuqori tomoni
qabariq , o ’ rtasi botiq shakl ishlatilgan . Quyosh deb yozish doira chizib ,
o ’ rtasiga nuqta quyilgan . Shunday qilib har bir so ’ z va iboraning o ’ ziga
xos belgisi , tasviri bo ’ lgan . Tabiat va jamiyatdagi voqea , hodisa hamda
narsalar rasmlar va belgilar yordamida ifoda etilgan . Chunonchi , qulida o ’ q -
yoy ushlab turgan odamning rasmi - jangchi , qo ` lida o ` roq ushlab turgan
kishi tasviri - o ’ rmon degan ma ’ nolarni bildirgan . Jamiyat va tilning
rivojlanishi munosabati bilan ilgari butun so ’ zlarning ifoda etgan belgilar
keyinchalik ayrim bo ’ g ’ in va tovushlarni ham ifodalaydigan bo ’ lgan misrlilar
yozish uchun dastlab tosh , sool bo ’ laklar , taxta , po ’ stloq yog ’ och , teri va boshqa
narsalardan foydalanganlar .
Keyinchalik Nil sohillarida o ’ sadigan , balandligi 4-5 metr keladigan qamish -
papiruslar yozuv qog ’ ozi sifatida keng ishlatilgan . Ular paperus poyasini yupqa -
yupqa qilib kesib varaq yasaganlar . Varaqlar bir - biriga yelim bilan yopishtirilgan
va uzun - uzun o ’ ramlar tayyorlangan . Ba ’ zi yozuv o ’ ramlari 35-40 metrga yetgan .
Yozilgan bunday varaqlar paperos deb atalgan . Paperuslarga o ’ sha davrdagi eng
muhim voqea va hodisalar yozilgan . Bu misrliklarning o ’ ziga xos kitobi edi .
Qadimgi Misr dehqonchilik , chorvachilik , hunarmandchilik va savdo - sotiq
4
A.Kabirov. Jahon tarixi. Toshkent. 1995. 76-bet
7

rivolangan mamlakat edi . Uning o ’ ziga xos davlat tizimi mavjud bo ’ lgan . Bu
davltni va xo ’ jalikni boshqarish uchun xat savodli , bilimdon mirzalar , amaldorlar ,
harbiylar , me ’ morlar , hunarmandlar va ularga rahbarlik qiladigan o ’ qimishli
kishilar kerak edi .
Qadimgi Misrda o qitish maskani maktablar juda erta joriy qilingan.’
Maktablarda fir avnlar, a yonlar, amaldorlar, kohinlar, umuman imkoniyati
’ ’
bo lgan kishilar, shuningdek o qishga havasmand bolalar ham o qitilgan.
’ ’ ’
Bolalar boshlang ich maktabda dastlab harf o rganish va savod chiqarish bilan
’ ’
shug ullanganlar. Unda bolalarga husnixat o rgatilib, ular har kuni 3 sahifa
’ ’
yozishlari kerak edi. Aftidan, bu boshlang ich maktab bo lgan bo lsa kerak.
’ ’ ’
Misrda o rta va oliy maktblar ham bo lgan.bu maktabning ko pchiligi mirzalar
’ ’ ’
tayyorlab chiqaradigan saroy maktablari bo lib, ularni Mirzalar maktabi deb
’ “ ”
ataganlar. Ayni paytda Markaziy mahkama qoshida podsho hazinasi uchun
amaldor mirzalar tayyorlaydigan maktablar ham bo lgan. Bu maktablarda intizom
’
juda qattiq bo lib, tan jazosi bilan mustahkamlangan. O sha davrdagi bir
’ ’
Naihatkamada : Ey mirza, dangasalik qilm, yo qsa jazoga duchor bo lasan.
“ ” “ ’ ’
Qo lingda doim kitob bo lsin, uni ovoz chiqarib o qigin va o zingdan ko p
’ ’ ’ ’ ’
biladiganlar bilan maslahat qilib ish tut. Bir kun ham yalqovlik qilma, yo qsa
’
kaltakyeysan. Axir bolaning qulog i yelkasida bo ladi-da, qachon o rsang,
’ ’ ’
shunda qulog iga gap kiradi, deb yozilgan ekan. Bolalarni kaltaklab turadigan
’ ”
xodim Xivchini kishi deb atalgan. U yalqov va aytganini qilmaydigan
“ ”
o quvchilarni xivchin bilan savalab turgan.
’
Maktabda kichik yoshdagi o quvchilar sopol sathiga, katta yoshdagi
’
o quvchilar esa paperus va raqamlariga yozishgan. Maktablar katta tajribaga ega
’
bo lgan o qituvchilar bilan ta minlangan bo lib, unga diniy va dunyoviy
’ ’ ’ ’
bilimlar-matematika, geometriya, astranomiya, tarix, tibbiyot, adabiyot va boshqa
tabiiy fanlar ham o qitilgan. Misrda yozuv ilmiy-amaliy bilimlarning vujudga
’
kelishi va rivojlanishi qishloq xo jaligi, chorvachilik, hunarmandchilik, savdo-
’
sotiq bilan chambarchas bog liq edi. Mazkur amaliy bilimlar Qadimgi Misr
’
xo jaligining rivojlanishiga juda katta ta sir ko rsatgan. Qadimgi Misr
’ ’ ’
8

san atinng vujudga kelishi ibtidoiy zamonlarga borib tarqaladi. Qadimgi’
Misrliklar bu sohada katta yutuqlarga erishganlar. San at me morchilik bilan
’ ’
uzviy bog langan bo lib, unga xalq og zaki ijodiyoti, yozma manbalar-
’ ’ ’
adabiyot, musiqa, raqs, haykaltaroshlik, rassomlik va moddiy madaniyatning ko p
’
sohalari kirgan.
Qadimgi Misrda musiqa va raqs ham juda erta taraqqiy topgan. Bu davrda
puflab chalinadigan nay,o rib chalinadigan qayroq, arfa, ud kabi turli asboblar
’
bo lgan. O yin va raqs qadimgi Misr san atinng ajralmas qismi edi. Raqqosalar
’ ’ ’
o yinlarni mahorat bilan ijro etganlar. Misrda drama ham erta tashkil topgan.
’
Ibodatxonalarda diniy dramalar qo yilgan. Xususan teatrlarda Osirrisning o limi
’ ’
va qayta tirilishi ko rsatilgan. Demak, teatrni kashf etish sohasida ham Nisr
’
dunyoda birinchi o rinni egallagan mamlakat. Qadimgi Misr adabiyoti bundan
’
VI-VII ming yil ilgari vujudga kelgan. O rta podsholik davrida adabiyot juda
’
yuksalgan. Qadimgi Misrliklar juda ko p qo shiq, ertak, mif, maqol va metallar
’ ’
yaratganlar. Qo shiqlar oddiy va sodda bo lib, ularga dehqon, cho pon,
’ ’ ’
savdogar, hammal, amaldorlar, ruhoniylar va podsholarning turmush tarzlari aks
ettirilgan. Qadimgi Misrliklarning Ikki og a-ini haqida ertak , To g ri va
“ ’ ” “ ’ ’
egri haqida ertak lari kishi diqqatini o ziga tortadi.
” ’ Izida va Ociric haqida , “ ”
Gor bilan Set janjli degan miflar ham mashhurdir. Mazkur miflaarda yaxshilik
“ ”
va yomonlik, ezgulik bilan makkorlik o rtasidagi kurash bayon etiladi. Qadimgi
’
Misrliklar Halokatda o chraagan kema haqida hikoya , Sinuxet hikoyasi
“ ’ ” “ ”
kabi ajoyib ertaklar yaratganlar. Bu sayohatnoma tarzida yozilgan bo lib, ularning
’
birida Podsho konlari ga qilingan mashaqqatli sayohat haqida so z yuritiladi.
“ ” ’
Hikoya qilinishicha sayyohlar dahshatli dovulga uchraydilaar. Dovul ularni Ruh
“
oroli ga uloqtirib tashlaydi.
”
Tor nil vodiysi (kengligi 4 km dan 20 km gacha) faqat shimol tomonda, daryo
O’rta dengizga oqib tushadigan behisob tarmoqlarga bo’linib delta (uchburchak
shaklidagi botqoqlik) hosil qiladigan joydagina kengayib borgan. Misr ikki
tomondan cho l bilan siqib kelingan katta bir vohaga aylangan. Yomg irlar
’ ’
(ayniqsa janubga) tobora kamaygan va yomg irlarning xo jalik uchun hech
’ ’
9

qanday ahamiyati bo lmagan. Kishi bu yerda faqat daryo suvidan foydalanibgina’
hayot kechirishi mumkin bo lib qolgan, shuning uchun ham greklarning Misr-Nil
’
daryosining tuhfasi deyishlari bejiz ema, albatta. Tropik jala tinmay qo yib turishi
’
natijasida bu g oyat katta daryoning boshi suvga lim-lim to lib, har yili uning
’ ’
suvlari toshib ketardi. Deyarli butun mamlakatni suv bosardi, tabiiy tepaliklar bilan
subiy ko tarmalargina omon qolar edi. Noyabr oyida Nil suvi pasayib, dalalarda
’
semiz, serunum loyqalarini qoldirib ketar edi. Toshqindan keyin ikkinchi to rt
’
oylik mavsum-ekini mavsumi-yig im terim mavsumi keladi. Jazirama issiq eng
’
so nggi nuqtasiga yetib mavsum oxiridagina janubdan keladigan garmsel
’ –
o rniga shimoldan salqin shamol esa boshlagandan keyingina-kun issig i qaytadi
’ ’
va Nil suvi tobora ko tarilib, toshqin yaqinlashayotganidan darak beradi. Nil
’
vodiysining unumdor yerlari Ikkidaryo oralig idagi yerlar kabi yaxshi hosil
’
bergan. Lekin bir narsani esdan chiqarmaslik kerakki, Misrni qadimgi dunyoning
g alla koniga aylantirguncha dehqon aholining ko rgan ko p avlodlari g oyat
’ ’ ’ ’
zo r mehnat sarf qilganlar.
’
Qadimgi misrliklar ,, Ikkidaryo oralig ’ idagi ko ’ p qabilani aholidan farq qilib ”
bir tilda gapiradigan , samit - hamit guruhiga mansub yagona xalq bo ’ lgan . Ular
qorachadan kelgan, bo y-basti xushqad kishilar bo lgan. Misr rassomlari
’ ’
ayollarning yuzini oqroq qilib tasvirlaganlar. Misrliklar osiyolik samitlarga
o xshab sersoqol bo lmagan. Misr podsholarining uchun va quyuq soqollarini
’ ’
yaqindan sinchiklab qaralganda sun iyligi bilinib turadi. Rassomlar misrliklar
’
erkak-ayollarning hammani qorasoch va qorakoz qilib tasvirlaganlar.Misrning
asosiy etnik massiviga begona xalqlar ham kelib qo yilgan. Janubdan nubiylar
’
kelilb joylashgan (greklar nubiylarni efloplar deb ataganlar). Ular misrliklarga
qardam xalq bo lib, qisman habashlar bilan aralashgan va shu sababdan ularning
’
yuz bichimi habashlarnikiga o xshab ketgan.
’
Misrda Markaziy Afrikalik pakana qabilalarning vakillarini ham onda-sonda
uchratish mumkin edi. G arbdan Misrga liviyaliklar (samit-hamit guruhiga
’
mansub barbarlar pushtining vakilari ) kelib joylashgan. Liviyaliklar oq badanli
va ko k ko zli bir necha marta Osiyo xalqlari ham bostirib kelgan. Ammo
’ ’
10

ko chib kelgan bu xalqlar tub aholi misrliklar bilan juda tez aralashib ketgan,’
ularning tilini, urf-odatlarini qabul qilgan. Yuz bichimlariga aytarli ta sir
’
ko rsata olmagan. Misrlilar barmoq Nil vodiysini (deltasini ham) yangi tosh
’
davridan boshlab, asosan eramizdan oldingi V ming yillikda ham o zlashtirish
’
davom ettirilgan. Bir necha mahallalarga bo lingan eng katta (taxminan 250 kv.m
’
keladigan) Neasht qishlog i hozirgi Merimd-Banisalamda, deltaning g arbiy
’ ’
chekkasida joylashgan bo lib, baliqchilk va suv hayvonlarini ovlash bu qishloq
’
aholisining xo jaligida, tabiiy ancha muhim o rin tutgan. Ammo ularning hech
’ ’
shubhasiz o rtoqligi dehqonchilik kishilariga imkon to g dirdi. Chorvachilik
’ ’ ’
(ayniqsa cho chqachilik) ham rivojlanib borgan.
’
Tosh qurollar juda kamol topgan ( tig ’ i silliqlangan boltalar , o ’ roq o ’ rniga
ishlatiladigan chaqmoqtosh arralar va hokazo ). Dastlabki mis buyumlar (juda oz
miqdorda ) keyingi davrda yuqori Misrda (Badariyada) topilgan. Bu joyning
aholisi ovchilik va terib-termachlab ovqat topishdan (eramizdan avvalgi IV ming
yillikda) dehqonchilik va chorvachilikka (dastlab mayda mol boqish, keyin esa
qoramol boqishga) o tgan. Suloladan oldingi birinchi va ikkinchi davrga
’
bo linadigan navbatdagi bosqichda (tahminan eramizdagi avvalgi to rtinchi ming
’ ’
yillikning ikkinchi yarmida mis qurollar) garpunlar, qarmoqlar, ninalar keyinroq
xatto qo yma bolta va hanjarlar toboro ko proq ishlatilgan. Ammo ushanda ham
’ ’
texnika jihatdan (g oyat mukammallashtirilgam tosh qurollardan ko proq
’ ’
foydalanilgan. Qo’shni cho llarni kesib o tgan soylarning suvi tinmay kamayib
’ ’
borgan va ular vaqti-vaqti bilan butunlay qurib qoladigan o zaklarga (vodiylarga)
’
aylangan. Bu hol Nil vodiysini muntazam suratda o zlashtirish yo lini tutishga,
’ ’
sun iy sug orib ekinga boshlashga sabab bo lgan. Eramizdan avvalgi IV ming
’ ’ ’
yillik oxirlariga kelib ovchilik ikkinchi o ringa o tgan, bora-bora xo jalik
’ ’ ’
faoliyati formasiligidan chiqib, asosan ko ngil ochadigan ermak bo lib qolgan.
’ ’
Hunarmandchilik sohasida muhim yutuqlarga erishilgan. Hunarmandchilk
mahsulotlaridan ayniqsa juda nafis ishlangan naqshli sopol buyumlar va
toshdan yasalgan ajoyib buyumlarni aytib o tish kerak. Shisha butqasi
’
bilan aralashtirilgan oqtosh qilingan ishlangan va eng birinchi ayni Misrda
11

paydo bo lgan chinnining ixtiro qilinishi olg a qarab tashlangan hamma qadam’ ’
Kichik Osiyo va Egey dengizi havzasidan chiqariladigan obsidian, bir qancha
mamlakatlar orqali Ta mirdan keltirilgan qora yog och va boshqa
’ ’
mamlakatlardan keltiriladigan lojuvard, qora yog och va boshqa
’
mamlakatlardan keltirilgan bir qancha ham ashyolarning boshqa xillar Nil
vodiysida paydo bo lganligi Misrning boshqa mamlakatlar bilan aloqa
’
qilganligidan guvohlik beradi. Yo l aloqalari vositasi sohasida ham anchagina
’
muvofaqiyatlarga erishilgan. Sopol idishlarga solingan bir necha kayutali va sakkiz
eshkakli kemalarning suratlari Misrda asosiy transport vositasi bo`lgan daryo
transportining hiyla taraqqiy qilganligidan dalolat beradi. 5
Shu faktlarning hammasi ( ularni yanada ko ’ poq keltirish mumkin edi ) ishlab
chiqaruvchi kuchlarning qat ’ iy rivojlanib borganligidan darak beradiki , natijada ,
Misrda ibtidoiy jamoa tuzumi yemirilib , quldorlik jamiyatining ilk bosqichiga
o ’ tishi uchun zarur sharoit vujudga kelgan . Bu vaqtda odamlarda ko proq
’
saqlanib qolgan bo lsada, u endi o z o rnini bo shatib bergan.
’ ’ ’ ’
Xiyla keyingi taraqqiyot bosqichida quldorlik davlati uzul - kesil tashkil
topgan sharoitda ham , kishining otiga emas , balki ona ismi qushib aytilgan , ayrim
hollarda meros ona tomonga berilgan buvadan qizining o ’ g ’ liga berilgan .
Lekin bu hodisalarning tarixiy ahamiyatini oshirib yuborish yaramaydi. Aslida esa
er oila boshlig i bo lib, bevafolik qilgan xotinini gulxanga tashlab
’ ’
kuydirishga haqli bo lgan (Firavn Xufu va jodugarlar to g risidagi ertakda
’ ’ ’
eriga vafosizlik qilgan xotinning gulhanga tashlanganligi hikoya qilinadi).
Xotiniga vafosizlik qilgan erning jazolanganligi to ’ g ’ risida hech nima
eshitgan emasmiz . Muhim masalalarni hal qilish uchun yig iladigan qabila
’
majlislarida erkaklar bilan barobar ayollarning ham ishtirok etganligi
to g risida ma lumotlarni biz xudo va mabudalar haqidagi afsonalardan
’ ’ ’
bilamiz xolos; shunisi ham borki, ma budalar (qabila boshlig i rolda ish
’ ’
ko radigan) bosh xudo Raning irodasi bilan unchalik hisoblashmaganlar, u bilan
’
5
A.Kabirov. Jahon tarixi. Toshkent. 1995. 8 6-bet
12

aytishishganlar, ba zan yaramas hatti-harakatlar bilan haqoratlaganlar.Mana shu’
barcha afsonalar urug`-qabila tuzumining mayishiy hayoti va urf-odatlatrini aks
ettiradi, albatta. Boshqa mamlakatlarda bo`lgani kabi Misrda ham urug`doshlik
aloqalari susaya borishi bilan qishloq jamoasi tarkib topadi; afsuski bu tog`rida
ma`lumotlar juda kam. Ammo qat`iy qilib shuni aytish mumkinki, sulolar davridan
oldinroq yuqorida aytib o`tganimiz ishlab chiqarish sohasidagi siljishlar va
ayriboshlashning taraqqiy qilishi natijasida o`laroq mulkiy tabaqalanish vujudga
kela boshlagan.
Hususiy mulk egalarining idishlaridagi tamg ` alari sodr bo ` layotgan ijtimoiy
o ` zgarishlarning tashqi alomatlaridir . Ikkinchi tomondan, qazizshlar vaqtida
qo`llari bog`langan kishilar va biron ish qilayotgan (masalan suv tashiyotgan)
xizmatkorlar tasvir etilgan haykalchalar topilmoqda. Mana shularning hammasi
qullarga aylantirilgan asirlarni eksplutatsiya qilish uchun dastlabki (hali kamdan
kam, tasodifiy) urunushlar bo`lganligini ko`rsatadi. Ijtimoiy munosabatlardagi
–
mana shu siljishlar muqarrar ravishda qabilachilik tuzumidan davlat tuzumiga
o`tishga olib kelgan. Tabiiy, bu o`tish tabiiy bo`lgan emas, sekin-asta yuz bergan.
Dastlab bir necha o nlab nom tashkil topgan. Bu nomlarning har biri atrofida
’
qishloqlari, dalalari va maxsus mahaliy homiy xudosi (yoki ko pincha xudolar
’
oilasii)bor shahardan iborat bo lgan. Bunday o lka boshida turgan, sekin-asta
’ ’
qabila (yoki qabilalar ittifoqi) oqsoqolidan chinakam biyga aylanib borayotgan
hokim (grekcha ,,nomarx ) dehqonchilik ishlarini (ayniqsa sug orish ishlarini)
” ’
hamda harbiy va diniy ishlarini boshqargan. Nil toshqinini jilovlash va uning
suvini butun Misr miqyosida taqsimlash zarurati bu mayda davlatlarning
birlashishiga yordam bergan.
Tabiiy , bu birlashish o ’ zaro urushlar jarayonida yuzaga kelgan , nechaki , har
bir nom bu birlashmaga bosh bo ’ lishga o ’ ringan . Kuchayib borayotgan zodagonlar
qullarga va oddiy jamoachilarga ta zix ko rsatib to rishi uchun mustahkam
’ ’ ’
davlat apparatini vujudga keltirishga xarakat qilganlar. Dastlab ikkita ulkan davlat:
janubda Nilning tor vodiysida Yuqori Misr va shimolda Delta Quyi Misr
tashkil topgan. Ammo ish bu bilan tugamagan. Yuqori Misr xiyla kuchli
13

va mustahkam birlashma bo lgan va uning podsholari o zlariga yaylov’ ’
yetishmaganligidan shimoldagi yaylovlarni, bevosita O rta Dengizga chiqish
’
yo lini hamda Osiyoga chiqadigan karvon yo llarini egallash maqsadida
’ ’
shimoliy viloyatlarni o zlariga bo ysundirish payida bo lganlar. Janubiy
’ ’ ’
davlat podshosi Narmerning shifer parrakchadagi surati va sodda piktografik
yozuvlari deltani egallash yo lidagi o rinishlarda dalolat beradi, bu
’ ’
parrakchalar Narmirning shimolliklar ustidan g alaba qozongani va 6000
’
dushman asr olinganligi tasvir etilgan.
Yuqori Misr podshosi Menis ( Mina ) an ’ anaga binoan mamlakatni
mustahkamroq qilib birlashtirgan . U eramizdan avvalgi taxminan 300-yilda
Quyi Misrni o ziga buysundirib, birlashgan davlatning birinchi sulolasini
’
ta sis etgan. Abidos-birlashgan mamlakatning poytaxti qilingan. Ana shunday
’
e tiboran yilnomachilar podsholar idora qilgan yillarga qarab vaqt vaqt
’
hisobini yurgiza boshlaganlar 1
. Menes mamlakatni birlashtirgandan keyin Deltada
qo zg olonlar bo lib turgan, ammo ular Misrning ikki qismi, bitta bo lib
’ ’ ’ ’
yashashiga xalaqat berolmagan. Bunda biri ikkinchisining ichiga solib quyiladigan
oq va qizil toj keyilganligi (oqi Yuqori Misrniki, qiziliesa Quyi Misrniki),
shuningdek yonma-yon iki muassasa-Oq uy bilan Qizil uy idora qilib turganligi bir
zamonlar boshqa-boshqa ikki davlar yashaganligidan dalolat beradi. Birinchi ikki
sulola idora qilgan davr shartli ravshda Ilk podsholik deb ataladi va bu davr 200
yildan ziyodroq vaqtni o z ichiga oladi. Mamlakatning siyosiy jihatdan birlashishi
’
umumdavlat miqyosida rivojlanib borayotgan sug orish tarmoqlarining
’
kengayishiga va takomillashishiga yordam bergan. 6

Nil suvinin ko ’ payib borishini muttasil tekshirib ko ’ rish , kanallar aniqlash
va to ’ g ’ onlarning ahvolini nazorat qilish maxsus podsho amaldorlariga
topishtirilgan , jamoat ishlarini ham o ’ sha amaldorlar nazorat qilib turgan .
Sulolalardan oldingi davrdayoq mamlakat ekonomikasining negizini tashkil etgan
qishloq xo jaligi, mamlakat birlashtirilgandan keyin yana yuksak darajada
’
6
Yu.S. Krushkol. Qadimgi dunyo tarixi. Toshkent 1974-yil. 148-bet.
14

rivoj topgan. G allakorlik (arpa va kamroq bug doy yetishtirish ) bilan birga’ ’
bog dorchilik taraqqiy qilgan. Mamlakatning shimoliy qismida tokchilik va
’
vinochilik, janubida esa xurmochilik rivojlangan. Hamma joyda anjir
yetishtirilgan. Texnika ekinlaridan
zig ir poya g oyat muhim o rin tutgan.
’ ’ ’
Ko proq jun gazlama ishlatgan. Ikkidaryo oralig idan farq qilib,
’ ’
misrliklar deyarli faqat polotno kiygan. Polizlarda piyoz, sarimsoq, turup,
bodring va sabzavotning boshqa xillari yetishtirilgan. Chorvachilikda qoramol
alohida o rin tutgan. Qoramoldan faqat sut, yog va go shti uchungina
’ ’ ’
emas, balki (eshaklar singari) dehqonchilik ishlari va yuk tashishi uchun
ham foydalanilgan. Echki, qo y va cho chqa boqqanlar. Parrandalardan
’ ’
g oz va o rdak boqqanlar, tovuq esa keyinroq paydo bo lgan. Birinchi
’ ’ ’
sulola davrida mis konlariga boy bo lgan qo shni Sinay yarim oroliga qayta-
’ ’
qayta ekspiditsiya yuborilgan, bu esa mis qurollar (bolta, arra, pichoq) ning
ko proq ishlatishiga sabab bo lgan. Ammo metall qurollarning to la
’ ’ ’
hukmronligi hali ancha keyin paydo bo lgan. Bundan keyingi davrlarda ham
’
omoch tishi va yog ochdan qilingan, o roq tishi chaqmoqtoshdan yasalgan.
’ ’
Shu narsani nazarda tutish kerakki, Nil vodiysining mahalliy sharoitlari ana
shunday sodda qurollar bilan mo l hosil imkonini bergan. Unda yer sayoz
’
haydalgan, chuqur haydalgan taqdirda yerni sho r bosgan. Ilk podsholik
’
fanda shartli ravishda Qadimgi podsholik deb nom olgan uzoq ( III-IV
sulolalar idora qilgan eramizdan avvalgi 2800-2250 yillarni ichiga oladi)
davrga Muqaddima bo lgan.
’
Qadimgi podsholik mamlakatni ilk podsholikdan ko ’ ra xiyla
mustahkamroq qilib jipslashtirgan va ko ’ proq markazlashtirgan . Quyi Misr
(delta) ning ajralib chiqish yo lidagi o rinishlari bu davrda batamom
’ ’
to xtagan. III sulolani (eramizdan avvalgi XXVIII asr boshlarida) boshlab bergan
’
Joser podsholigidan e tiboran Memfis mamlakatning poytaxti bo lib
’ ’
qolgan. Quyi Misr bilan Yuqori Misr chegarasidagi (hozirgi Qohiraning janubi-
g arbidagi) shu qal ani Meness qurdirgan. Podsho hokimiyati kuchaya
’ ’
15

borib mustabid tus olgan. ,,Podsho so zining o zi shu qadar muqaddasga” ’ ’
aylanganki, u ovoz chiqarib aytishga hech kimga huquq berilmagan,
hukmdorni tilga olish juda zarur. Bo lib qolgan taqdirdagina
’
majoziy ,,Firavn (,,Ulug uy degani, shu uyda turadigan shaxsni nazarda
” ’ ”
tutib aytilgan) iborasini ishlatganlar. Hujjatlarda esa firavnni rasmiy
ravishda ,,Raxmdil xudo , ,,Tog , Ra farzandi (ya ni Quyosh o g li ) va
” ’ ” ’ ’ ’
boshqa shu kabi nomlar bilan ataganlar 1
. Fuqarolar podsho oldida paydo
bo lganlarida ,,qorinlari bilan yiqilishiga va o z hukmdorining oyog i
’ ” ’ ’
tagidagi tuproqni o pishga majbur bo lganlar, ammo nufuzli ba zi
’ ’ ’
shaxslargina podshoning oyog ini o pishga haqli bo lganlar. Firavnlarning
’ ’ ’
bunchalik cheksiz qudrati uning quyida bo lgan g oyat katta
’ ’
mablag larga asoslangan.
’
Mamlakatdagi ekiladigan yerlar Fir ’ avn mulki hisoblangan . Aslida esa u
ekiladigan yerlarning bir qismigagina egalik qilgan va bu yerlardan o z
’
amlokini tashkil etish yoki o zining oila-a zolariga, qarindosh urug lariga
’ ’ – ’
va katta amaldorlarga bo lib berish uchun foydalangan. Konlar va tosh
’
konlari tamomila podsho tasarrufida bo lgan. Aholidan to planadigan soliqlar
’ ’
davlat ehtiyojlariga sarflanmasdan, ko pgina, firavnning shaxsiy ehtiyojlariga
’
sarf qilingan. Mamlakat farovonligini tahmin etadigan jamoat ishlari (kanallar
qozish, to g onlar qurish) bilan faqat firavnning o z nafi uchun
’ ’ ’
bajariladigan majburiyatni (qasrlar , ayniqsa podsho maqbaralari qurishni) bir -
biridan ajratishi qiyin. Firavn mamlakatni oliy mansabdor (keyinroq borib
arab tilida vazir deb atalgan shaxs) boshchilik qiladigan xiyla murakkab
byukratik aparat vositasi bilan idora qilgan.
Davlat muassasalari va ibodatxonalarni vazir nazorat qilgan , lashkar
to ’ plashni usha boshqargan va bosh qoziylikni ham vazir qilgan . Kichik va
katta amaldorlarning hammasi unga buysungan. Biron vazifaga ega bo lish
’
uchun ham savodli bo lishini asosiy shart qilib qo yilgan. Tabiiy, savod
’ ’
hammaga ham nasib bo lavermagan. Har qanday hattot ham (ayniqsa u
’
boshliqlarga nisbatan laganbardorlikni joyiga qo ya bilsa) amaldor bo lib
’ ’
16

olishni mo ljallashi mumkin bo lgan. Fir avn o zining g oyat zo r’ ’ ’ ’ ’ ’
hokimiyatidan foydalanib hukmron tabaqalar, zodagonlar va hokimlar
foydasiga ish ko rgan.
’ 7
U o z ixtiyoridagi yer-mulkining xiyla qismini saroy ’
ahllariga, avvalgi mustaqilliklaridan mahrum bo lgan ko p minglab
’ ’
dehqonlar podachilar va hunarmandlar ularning amloklariga xizmat qilgan,
ular qilgan ishlari barobariga faqat ta minot (,,saboq ) olgan. Asir qilib
’ ”
haydab keltirilgan Liviyaliklar va Osiyoliklardan qullarga aylantirilgan
kishilarning kuchidan ham foydalanganlar (o z vatandoshlarini qul qilishi ham
’
u vaqtda bo lmagan, bo lsa ham kamdan-kam bo lgan.) Quldorlik
’ ’ ’
jamiyatining dastlabki bosqichida qullar soni, tabiiy, hali oz bo lgan.
’ 8

Buning aniq raqami yo ’ q , lekin barcha mavjud ma ’ lumotlarga ko ’ ra
qullardan ko ’ ra erkin kishilar ko ’ p bo ’ lgan . Zotan kambag allar huquq
’
jihatidan qullardan farq qilsalarda, o zlarining iqtisodiy ahvoliga ko ra qullarga
’ ’
yaqinlashib kelganlar. Mustaqil ravishda mayda xo jalikni tebratgan oddiy
’
dehqonlarning soni doim kamayib borgan. O zlarining chek yerlarini sotish
’
hollari uchraydi. Tekstlarda davlatmandlar (amaldorlar, kohinlar) marhamatiga
qarab qolgan och va yalong ochlar tilga olingan.
” ’ ”
Fir ’ avnga , namarxlar , kohinlar va amaldorlarga moddiy boylikni oddiy
dehqonlar va hunarmandlar yaratib bergan . Usha hukmron tabaqalar ulardan shu
boylikni xilma-xil yo llar bilan siqib olganlar. Fir avnninggina emas, butun
’ ’
hukmdor quldorlar sinfining boyligini ortirib turgan doimiy soliqlar va
majburiyatlardan tashqari yana boshqa qo shimcha har xil to lovlar joriy
’ ’
qilingan. Masalan, namarxlaar o z yozuvlarida hosil bo lmay qo lgan yili o z
’ ’ ’ ’
fuqarolarini ochidan o lib ketishidan saqlab qolganliklarini pesh qilib
’
mahtanadilar va buning evaziga ochlarning chorvasi qo limizga kirdi deb
’
qo shib quyadilar. Shu tariqa qullar mehnati bilan yaratiladigan qushimcha
’
mahsulot quldorlik davlati va u bilan bog liq imtiyozli tabaqalar tomonidan o z
’ ’
7
Yu . S . Krushkol . Qadimgi dunyo tarixi . Toshkent. 1974-yil. 150-bet.
8
A.Kabirov. Jahon tarixi. Toshkent. 1995. 76-bet
17

fuqarolarini talash hisobiga tinmay oshib borgan. Qadimgi podsholik fravinlari
muntasham tosh maqbaralar qurib o zlaridan keyin asosan usha yodgorliklarni’
qoldirganlar. Bu maqbaralar 4 ming yildan ortiqroq vaqtdan beri deyarli
o zgarmasdan saqlanib qolmoqda. Hukumdorlarning amri bilan qo rilgan bu
’ ’
g oyat katta inshoatlar ularning qudratini aniq ko rsatib turadi. Misrlilar jasadni
’ ’
mo miyolab, oyoq yetmas va ko z ko rmas abadiyat yotoqi ga saqlanishini
’ ’ ’ ” ”
ta minlab, bu bilan uning ruhini ng mangu yashashiga erishishi mumkin deb
’
qatiiy ishonganlar. Shuning uchun ham Misr podsholari va oliy mansabdorlar
hashamatli dafnlarga g oyat katta mablag lar sarflaganlar, bunga tayyogarlikni
’ ’
esa hayotliklaridayoq boshlaganlar.
Podsholar qurgan tosh maqbaralarning tashqi ko ’ rinishiyoq kishini hayratga
solgan , bu bilan ular fuqarolarda podsho hokimiyatining mustahkamligiga ishonch
tug ’ dirmoqchi bo ’ lganlar . U Misrga boy Sinoy yarim orolini Misrga qo ’ shib
olgan . Nubiyaga qilingan harbiy yurishidan Misrga yetti ming asir va 200
ming chorva haydab kelingan. Fir avn qo shinlari Liviyadan ham katta
’ ’
o ljalar bilan qaytganlar. 4. sulolaning dastlabki podsholari olib borgan
’
tinimsiz urushlar, ulkan piramidalar qurish , podsho va ayonlarning aysh-
ishrati uchun behuda sarf etilgan sabab bo lgan. 4-sulolaning so ngi
’ ’
vakillari podsholik qilgan davrdan boshlab Misrda ichki qarama-qarshilik
kuchaygan. Mamlakatda birin ketin qo zg alonlar boshlangan.
– ’ ’
Beshinchi sulolalari aholini yaxshilashga urinib ko ’ rgan va vaqtinchalik
muvoffaqiyatni mustahkamlay olmaganlar . Bu davrda, ya ni XXIV-XXIII
’
asrlarda a yonlar va nomlarning ta siri kuchayib borgan. Iqtisodiy va
’ ’
siyosiy sohada ham markaziy hukumatning fir avnlarning mavqiyi pasayib
’
ketgan . Mamlakat inqirozga yuz tutgan 1
. Keyinchalik qudratli Misr mustabid
podsholarning mablag lari tugagan, buning ustiga podsholarning
’
mablag lariga haddan tashqari ko p kuch va mablag sarf qilinaverishi
’ ’ ’
umumiy norozilik tug dirgan. Shuning uchun fir avnlarning keyingi
’ ’
peramidalari hajmi jihatidan oddiyroq qilib quriladigan bo ldi.
’
18

Qadimgi podsholik fir ’ avnlarining tashqi siyosatiga kelganda shuni
aytishi kerakki , ular juda katta territoeiyalarni bosib olish va ularni qat ’ iy
o ’ ziniki qilib olinishi maqsad qilib qo ’ ymaganlar . Ular o ’ lja ( xususan
kishilarni asir olib ) olish maqsadida qo ’ shni davlatlarga ( Liviya , Efiopiya ,
Falastinga ) har zamonda hujum qilib turganlar . 9
Masalan IV sulolaning
asoschisi Snofru Efiopoliyadan 7000 asir va 200000 bosh chorva haydab
kelgan . Shu mamlakat Misrni qora yog och va fil suyagi bilan’
ta minlab turgan . Finikiya qirg oqlariga ekspeditsiya yuborib, undan
’ ’
qimmatli qurilish (kedr va qarag ay) keltirganlar Qadimgi podsholikning
’
oxirlarida markaziy hokimiyat zaiflashib, turli nomlarda ajralib kayfiyati
kuchaygan. Zodagonlar va ular bilan bog liq kohinlar fir avnning shaxsiy
’ ’
mustabid hokimiyatidan , ularning ish kuchi va mablag lari podsholik
’
ishlari uchun poytaxtga muttasil yig ib kelishlaridan noroziligi kuchayib
’
borgan bo lsa kerak. VI sulola butun-butun shaharlarni soliqlar va
’
majburiyatlardan ozod qilib, ularga yon bera boshlaganlar . Podsholarning
bizgacha yetib imtiyoz yorliqlari ana shulardan guvohlik beradi.
Parchalanish jarayoni tobora kuchayib eramizdan avvalgi XXIII asrda
Misr bir - birlari bilan o zaro urushib turadigan bir nechta mayda mustaqil
’
davlatlarga ajralib ketgan. Ma lumotlarga qaraganda miloddan avvalgi IV
’
mingyillik boshlarida Misrda 42 ta davlat bo lgan.
’
Ilk podsholik davrida fir avnlar mamlakat xo jaligining hamma
’ ’
tarmoqlariga katta e tibor berganlar. Yer ochish va sug orish
’ ’
inshoatlarining qurillish kuchaytirilishi munosabati bilan dehqonchilik
rivoj topgan. Ularda bog dorchilik rivoj topib, ishlarda uzumchilikka,
’
janubda xurmochilikka katta e tibor berilgan. Qadimgi Misrliklar bu
’
davrda chorvachilikka e tibor bergan. Mashhur arxeolog D.Klarkning
’
ma lumotlariga ko ra Misrda ibtidoiy odamlar 80-90 ming yildan beri
’ ’
9
A.Kabirov. Jahon tarixi. Toshkent . 1995-yil. 57-bet.
19

yashab kelar ekanlar. Ammo daryo toshqini odamlarni bu yerda doimo
yashashlariga halal bergan. Miloddan avvalgi VI-V mingyilliklarda
Misrda aholi ancha ko payib, dastlabki qishloqlar paydo bo lgan.’ ’
Qadimgi Misrliklar qorachadan kelgan, xushqadam bo lib, kamsoqol
’
bo lishgan. Misrga janubdan nubiyaliklar, Markaziy Afrikadan pakana
’
odamlar liliputlar, ossurlar , forslar, yunonlar, makedonlar va rimliklar ham
–
kirib kelganlar. Ularning ko pchiligi Misrliklar bilan aralashib, ularning
’
madaniyati, tili va urf - adatlarini qabul qilganlar. Miloddan avvalgi VI - V
mingyilliklarda xo jalikning rivojlanishi natijasida Misrda ilk
’
davlatlarning tashkil topishi uchun zaruriy sharoit vujudga keldi.
Urug jamoasi davrida urug jamoalarini oqsoqollar, sardoqlar va
’ ’
harbiy boshliqlar idora etishgan edi. Misrda urug jamoalari o rnida
’ ’
dastlab qo shni jamoalar vujudga kelib xo jalikning rivojlanishida davlat
’ ’
paydo bo ldi. Fir avn mamlakatni oliy mansabdor ( keyinroq borib
’ ’
arab tilida vazir deb atalgan shaxs) boshchilik qiladigan xiyla
murakkab byukrotik aparat vositasi bilan idora qilgan. Davlat
muassasalari va ibodat xonalarni vazir nazorat qilgan, lashkar
to plashni o sha boshqargan . Ammo mamlakatda erkin kambag al
’ ’ ’
kishilar qullarga qaraganda ko p edi. Erkin dehqonlar , hunarmandlar va
’
savdogarlar podsholikka doimiy soliq to lab, ba zi majburiyatlarni
’ ’
bajarib turganlar.
20

1.2.O’RTA PODSHOLIK DAVRIDA MISRNING IJTIMOIY-
IQTISODIY RIVOJLANISHI
Misrning tamomila siyosiy tarqoqlik davri sal kam ikki asrga
(taxminan(eramizdan avvalgi XXIII asr o rtalaridan XXI asr o rtalarigacha)’ ’
cho zilgan. Muttasil nazorat talab qilinadigan sug orish tarmoqlari ishdan
’ ’
chiqqan. Kanallarni o t ,loy bosib ketgan, unumdor erlar yana botqoqlikka
’
aylangan.Natijada dehqonlarning ba zilari (badavlatroqlari) baland dalalariga (Nil
’
toshgan paytda suvi etib bormaydigan baland tepalikka) ko chib ketganlar, buerda
’
esa erlarni quduq suvi bilan sug orishga to g ri kelgan.
’ ’ ’
Qishloq jamoasi ixtiyorida bo ’ lmagan qo ’ riq erlarning o ’ zlashtirilishi shaxsiy er
egliginihg o ’ sishiga yordam bergan . Mamlakatning bo linib ketishi natijasida
’
jiddiy qiyinchiliklar yuz bergan. Qo shni mamlakatlar bilan aloqa uzilgan,
’
osiyolik badaviylarning hujumlari to risida shikoyatlar eshitila boshlagan. Yana
’
birlashish zarurligi har qadamda sezilib turgan.Qadimgi podsholikning asosiy
markazi bo lgan Memfiz inqirozga uchragan va unda hukmronlik qilayotgan XIII
’
sulolaning yangidan birlashishi uchun kurashga boshchilik qilishiga qurbi
yetmagan. Ammo boshqa markazlar Yuqori Misrning shimoliy qismidagi
Grekleopol bilan mamlakat janubidagi Fiba kuchayib ketgan.
Gerakleopolda IX va X sulolalar hukmronlik qilgan davrda uni Misrning
ko ’ pchilik qismi tan olgan .. Gerakleopol podshosi Axmoy III ning o g li
’ ’
va merodxo riga yozgan nasihatnomasi bizgacha yetib kelgan. 1. Keksa
’
podsho shahzodaga zodagonlar bilan inoq bo lishini, katta amaldorlarga
’
o lim jazosi bermaslikka, ammo dorlarga o lim jazosi bermaslikka, ammo
’ ’
oddiy xalqning qo zg olonini shafqatsizlik bilan bostirishni maslahat bergan.
’ ’
Bu nasihatnomadan bizga yana shu narsa ma lumki, Gerakleopal sulolasi deltada
’
21

mahkam joylashib olishga muvaffaq bo lgan , ammo endi mamlakatning janubiy’
qismi qat iy ajralib ketgan. Bunda endi sakkizta nomni kichikroq mustaqil
’
davlat qqilib birlashtirgan XI sulola hukmronlik qilgan. Fiba uning
poytaxti bo lgan. Shu paytdan boshlab Fiba mamlakatda eng muhim
’
o rinni egallab kelgan. Bir-biriga raqib ikkita- X va XI sulola o rtasida bir
’ ’
necha harbiy to qnashuvlar bo lib o tgan, bu to qnashuvlarda Fiba
’ ’ ’ ’
g olib chiqqan , u birlashgan Misrning poytaxti bo lib qolgan. Ana shu
’ ’
paytdan e tiboran (taxminan eramizdan avvalgi 20-50 yildan 1700 yilgacha
’
cho zilgan XI-XIII sulolalarning ) O rta podsholik davri boshlangan.
’ ’
Markazlashgan davlatning bir-biriga dushman bo lgan nomlarga
’ –
davlatchalarga bo linib ketishi mamlakatni inqiroz yoqasiga keltirib qo ygan.
’ ’
Bu ahvol mamlakat qishloq xo ’ jaligida bu uning boshqa tarmoqlarida
ko ’ zga tashlangan . Xo jalikning bayram bo lishi va ocharchilik xalq
’ ’
ommasi orasida norozilikning kuchayib ketishiga olib kelgan. Mamlakatning
har yer , har yerida qo zg alonlar boshlangan. Markazlashgan davlatning
’ ’
inqirozga uchrab, parchalanishidan g arbdagi qo shni liviya qabilalari va
’ ’
sharqdagi kuchmanchilar foydalanganlar. Ular Misrga bostirib kirib,
boyliklarini talab qaytganlar. Qadimgi podsholikning markazi bo lgan Meyfis
’
xam inqirozga uchragan. Unda hukmronlik qilayotgan 8- sulola vakillari
mamlakatni birlashtirishning uddasidan chiqa olmaganlar. Ammo bu davrda yuqori
Misrdagi Fiva bilan Quyi Misrdagi Ferakmaroev asta-sekin kuchaya boshlagan.
Misrdagi siyosiy va iqtisodiy voqealar mamlakatni qaytadan tiklashini zarur qilib
qo ydi. Misrni qaytadan birlashtirish uchun kurash xam shimolda ham janubda
’
boshlanadi. Ularni biri shimoldagi Ferkleonal bo lib, u qulay yerda joylashgan
’
edi. Ferakleonal podsholari 9- sulolaga mansub bo lib, uning asoschisi Xemi I
’
edi. Ferakleonal podsholari shimoldagi namlarni o z atrofiga to plab,
’ ’
Miviyaliklarni va Osiyo ko chmanchilari mamlakatdan surib chiqarganlar. Ammo
’
9-10 sulola namoyondalari podsholikni o z qo llariga uzoq saqlab kela
’ ’
olmaganlar. Janubiy Misrning asosiy shaharlaridan biri bo lgan Fiva ham
’
geagrafik jihatdan qulay yerda joylashgan edi. Janubdagi Fiva
22

atrofida birlashib, markazlashgan davlatni o z qo llalariga olish uchun’ ’
kurash boshlaganlar. Bu kurash Fiva hukimdori Mentuxaten 11-
sulolaning asoschisi bo lib, markazlashgan Misr davlatini qayta
’
tiklagan. Shu tariqa miloddan avvalgi 2250 yildan 1750 yilgacha davom
etgan umum Misr miqiyosidagi o rta podsholikka asos solingan.
’
Bu davrda 11, 12, 13- sulola nomoyondalari podsholik qilingan.
Mazkur davrda Misr davlati har jihatdan gullab yashnagan. 11 va 12
sulola podsholari davrida markazlashgan davlat ancha kuchaygan. Bu
davrda ham sug orish inshoatlari qurishga va yangi yerlar ochishga
’
katta e tobor berilgan. Fayun vohasiga katta ishlar qilinib, u yerdagi
’
qo l chuqurlashtirilib, sun iy suv omboriga aylantirishgan. Suv omboriga
’ ’
Nildan kanal qazilib, suv keltirilgan . Natijada Fayum vohasiga
dehqonchilik gullab yashnagan. Mehnat qurollari yanada takomillashgan.
Baland joylarga suv chiqarishiga zarur moslamalardan foydalanilgan.
Voha atrofida chorvachilik ham rivoj topgan. Mamlakatda
hunarmandchilik rivojlangan, ichki savdo taraqqiy etgan. Misr shimoli-
sharqida Finikiya, Falastin, Ikki daryo oralig i va Kichik Osiyo bilan savdo
’
aloqalarini olib borgan. U tomonlardan Misrga qora yog och,
’
qo rg oshin, kumush , qimmatbaho toshlar, Krimdan esa dengiz
’ ’
kemalarida mis keltirilgan. Misr savdogarlari janubda Nibiya va Punt
o lkasigacha borib yetganlar. Ular u yerdan oltin, fil suyagi va Qizil
’
dengiz orqali olib borilgan. Ichki va tashqi o lkalarga hunarmandchilik
’
mahsulotlarini chiqargan. Fayun vohasida Ittaun degan muhtashal shahar
qurilib, fir avnlar o z qarorgohlarini o sha yerga ko chirganlar.
’ ’ ’ ’
O rta podsholik kuchaygan davrda Misr qo shinlari yana Nubiyaga,
’ ’
Falastin va Frot sohillarigacha kirib borganlar. Mazkur joylar Misrga
bo ysindirilgan, ko p minglab asir, chorva mollari va behisob boyliklar
’ ’
qo lga kiritilgan. Shunday qilib, 1-2- sulola podsholari davrida Misr
’
yaqin Sharqdagi eng qudratli davlatga aylangan.
23

Tor nil vodiysi ( kengligi 4 km dan 20 km gacha ) faqat shimol tomonda , daryo
O ’ rta dengizga oqib tushadigan behisob tarmoqlarga bo ’ linib delta ( uchburchak
shaklidagi botqoqlik ) hosil qiladigan joydagina kengayib borgan . Misr ikki
tomondan cho l bilan siqib kelingan katta bir vohaga aylangan. Yomg irlar’ ’
(ayniqsa janubga) tobora kamaygan va yomg irlarning xo jalik uchun hech
’ ’
qanday ahamiyati bo lmagan. Kishi bu yerda faqat daryo suvidan foydalanibgina
’
hayot kechirishi mumkin bo lib qolgan, shuning uchun ham greklarning Misr-Nil
’
daryosining tuhfasi deyishlari bejiz ema, albatta. Tropik jala tinmay qo yib turishi
’
natijasida bu g oyat katta daryoning boshi suvga lim-lim to lib, har yili uning
’ ’
suvlari toshib ketardi. Deyarli butun mamlakatni suv bosardi, tabiiy tepaliklar bilan
subiy ko tarmalargina omon qolar edi. Noyabr oyida Nil suvi pasayib, dalalarda
’
semiz, serunum loyqalarini qoldirib ketar edi. Toshqindan keyin ikkinchi to rt
’
oylik mavsum-ekini mavsumi-yig im terim mavsumi keladi. Jazirama issiq eng
’
so nggi nuqtasiga yetib mavsum oxiridagina janubdan keladigan garmsel
’ –
o rniga shimoldan salqin shamol esa boshlagandan keyingina-kun issig i qaytadi
’ ’
va Nil suvi tobora ko tarilib, toshqin yaqinlashayotganidan darak beradi. Nil
’
vodiysining unumdor yerlari Ikkidaryo oralig idagi yerlar kabi yaxshi hosil
’
bergan. Lekin bir narsani esdan chiqarmaslik kerakki, Misrni qadimgi dunyoning
g alla koniga aylantirguncha dehqon aholining ko rgan ko p avlodlari g oyat
’ ’ ’ ’
zo r mehnat sarf qilganlar.
’ 10

Qadimgi misrliklar ,,Ikkidaryo oralig’idagi ko’p qabilani aholidan farq
qilib bir tilda gapiradigan, samit-hamit guruhiga mansub yagona xalq bo’lgan.
”
Ular qorachadan kelgan, bo y-basti xushqad kishilar bo lgan. Misr rassomlari
’ ’
ayollarning yuzini oqroq qilib tasvirlaganlar. Misrliklar osiyolik samitlarga
o xshab sersoqol bo lmagan. Misr podsholarining uchun va quyuq soqollarini
’ ’
yaqindan sinchiklab qaralganda sun iyligi bilinib turadi. Rassomlar misrliklar
’
erkak-ayollarning hammani qorasoch va qorakoz qilib tasvirlaganlar.Misrning
asosiy etnik massiviga begona xalqlar ham kelib qo yilgan. Janubdan nubiylar
’
10
Yu . S . Krushkol . Qadimgi dunyo tarixi . Toshkent . 1974- yil . 157- bet .
24

kelilb joylashgan (greklar nubiylarni efloplar deb ataganlar). Ular misrliklarga
qardam xalq bo lib, qisman habashlar bilan aralashgan va shu sababdan ularning’
yuz bichimi habashlarnikiga o xshab ketgan.
’
Misrda Markaziy Afrikalik pakana qabilalarning vakillarini ham onda-sonda
uchratish mumkin edi. G arbdan Misrga liviyaliklar (samit-hamit guruhiga
’
mansub barbarlar pushtining vakilari ) kelib joylashgan. Liviyaliklar oq badanli
va ko k ko zli bir necha marta Osiyo xalqlari ham bostirib kelgan. Ammo
’ ’
ko chib kelgan bu xalqlar tub aholi misrliklar bilan juda tez aralashib ketgan,
’
ularning tilini, urf-odatlarini qabul qilgan. Yuz bichimlariga aytarli ta sir
’
ko rsata olmagan. Misrlilar barmoq Nil vodiysini (deltasini ham) yangi tosh
’
davridan boshlab, asosan eramizdan oldingi V ming yillikda ham o zlashtirish
’
davom ettirilgan. Bir necha mahallalarga bo lingan eng katta (taxminan 250 kv.m
’
keladigan) Neasht qishlog i hozirgi Merimd-Banisalamda, deltaning g arbiy
’ ’
chekkasida joylashgan bo lib, baliqchilk va suv hayvonlarini ovlash bu qishloq
’
aholisining xo jaligida, tabiiy ancha muhim o rin tutgan. Ammo ularning hech
’ ’
shubhasiz o rtoqligi dehqonchilik kishilariga imkon to g dirdi. Chorvachilik
’ ’ ’
(ayniqsa cho chqachilik) ham rivojlanib borgan.
’
Tosh qurollar juda kamol topgan ( tig ’ i silliqlangan boltalar , o ’ roq o ’ rniga
ishlatiladigan chaqmoqtosh arralar va hokazo ). Dastlabki mis buyumlar ( juda oz
miqdorda ) keyingi davrda yuqori Misrda ( Badariyada ) topilgan . Bu joyning
aholisi ovchilik va terib - termachlab ovqat topishdan ( eramizdan avvalgi IV ming
yillikda ) dehqonchilik va chorvachilikka ( dastlab mayda mol boqish , keyin esa
qoramol boqishga ) o ’ tgan . Suloladan oldingi birinchi va ikkinchi davrga
bo ’ linadigan navbatdagi bosqichda ( tahminan eramizdagi avvalgi to ’ rtinchi ming
yillikning ikkinchi yarmida mis qurollar ) garpunlar , qarmoqlar , ninalar keyinroq
xatto qo ’ yma bolta va hanjarlar toboro ko ’ proq ishlatilgan . Ammo ushanda ham
texnika jihatdan ( g ’ oyat mukammallashtirilgam tosh qurollardan ko ’ proq
foydalanilgan .
Qo ’ shni cho ’ llarni kesib o ’ tgan soylarning suvi tinmay kamayib borgan va
ular vaqti - vaqti bilan butunlay qurib qoladigan o ’ zaklarga ( vodiylarga ) aylangan .
25

Bu hol Nil vodiysini muntazam suratda o ’ zlashtirish yo ’ lini tutishga , sun ’ iy
sug ’ orib ekinga boshlashga sabab bo ’ lgan . Eramizdan avvalgi IV ming yillik
oxirlariga kelib ovchilik ikkinchi o ’ ringa o ’ tgan , bora - bora xo ’ jalik faoliyati
formasiligidan chiqib , asosan ko ’ ngil ochadigan ermak bo ’ lib qolgan .
Hunarmandchilik sohasida muhim yutuqlarga erishilgan . Hunarmandchilk
mahsulotlaridan ayniqsa juda nafis ishlangan naqshli sopol buyumlar va
toshdan yasalgan ajoyib buyumlarni aytib o ’ tish kerak . Shisha butqasi
bilan aralashtirilgan oqtosh qilingan ishlangan va eng birinchi ayni Misrda
paydo bo ’ lgan chinnining ixtiro qilinishi olg ’ a qarab tashlangan hamma qadam
Kichik Osiyo va Egey dengizi havzasidan chiqariladigan obsidian , bir qancha
mamlakatlar orqali Ta ’ mirdan keltirilgan qora yog ’ och va boshqa mamlakatlardan
keltiriladigan lojuvard , qora yog ’ och va boshqa mamlakatlardan keltirilgan bir
qancha ham ashyolarning boshqa xillar Nil vodiysida paydo bo ’ lganligi
Misrning boshqa mamlakatlar bilan aloqa qilganligidan guvohlik beradi . Yo ’ l
aloqalari vositasi sohasida ham anchagina muvofaqiyatlarga erishilgan . Sopol
idishlarga solingan bir necha kayutali va sakkiz eshkakli kemalarning suratlari
Misrda asosiy transport vositasi bo ` lgan daryo transportining hiyla taraqqiy
qilganligidan dalolat beradi .
Shu faktlarning hammasi ( ularni yanada ko ’ poq keltirish mumkin edi ) ishlab
chiqaruvchi kuchlarning qat ’ iy rivojlanib borganligidan darak beradiki , natijada ,
Misrda ibtidoiy jamoa tuzumi yemirilib , quldorlik jamiyatining ilk bosqichiga
o ’ tishi uchun zarur sharoit vujudga kelgan . Bu vaqtda odamlarda ko ’ proq saqlanib
qolgan bo ’ lsada , u endi o ’ z o ’ rnini bo ’ shatib bergan .
Xiyla keyingi taraqqiyot bosqichida quldorlik davlati uzul - kesil tashkil
topgan sharoitda ham , kishining otiga emas , balki ona ismi qushib aytilgan , ayrim
hollarda meros ona tomonga berilgan buvadan qizining o ’ g ’ liga berilgan .
Lekin bu hodisalarning tarixiy ahamiyatini oshirib yuborish yaramaydi . Aslida esa
er oila boshlig ’ i bo ’ lib , bevafolik qilgan xotinini gulxanga tashlab kuydirishga
haqli bo ’ lgan ( Firavn Xufu va jodugarlar to ’ g ’ risidagi ertakda eriga vafosizlik
qilgan xotinning gulhanga tashlanganligi hikoya qilinadi ).
26

Fir ’ avnlar , a ’ yonlar , amaldorlar va mahalliy pomlarning boyligi , shon
- shavkati xalq ommasi bu qullar mehnati hisobiga oshib borgan .
Mamlakatdagi ichki nizolar va fir avnlarning bosqichlilik siyosati xalq’
ommasi va qullar ahvolining yomonlashuviga olib kelgan. 13- sulola
podsholari davrida Misrga o zaro urushlar boshlanib, tushkunlik
’
kuchaygan. Bu davrda unlab podsholar davrida Misrga o zaro urushlar
’
boshlanib, tushkunlik atrofdagi qabilalar javobgar edilar. Ular
mamlakatdagi keskin vaziyatni o tlay olmaganlar. Bu quzg alon miloddan
’ ’
avvalgi 1750 yilda sodir bo lib, unda oddiy xalq bilan birga qullar
’
ham faol ishtirok etgan. Misrdagi bu voqealar o sha vaqtda
’
yaratilgan. ,,Ipuser so zlari degan yodgorlikda o z ifodasini topgan. Bu
’ ” ’
yodgorlik muallifi yirik kishi bo lgan. Shuning uchun u xalq
’
ommasining harakatiga nafrat bilan qaragan. Bu voqealarning bayonida
hech qanday tartib yo q, quzg alonning joyi va qachon bo lganligi
’ ’ ’
ko rsatilmagan. Ammo rasmiy hujjatlarda bu voqealar to g risida hech
’ ’ ’
nima deyilmagandan, garchi bayonda yilnomalarga xos izchillik va
muntazamlik bo lmasada Ipuserning yorqin obrazli gaplaridan
’
foydalanishga to g ri keladi.
’ ’
Misrdagi bu voqealar Sinay , Arabiston yarim oroli va Falastin
janubida yashagan jangovar giksos qabilalari e ’ tiborini o ’ ziga qaratgan .
Ular deltada Avaris degan yangi shahar qurib, uni o zlarining
’
poytaxtlariga aylantirib, 1710 yildan 1580 yilgacha Misrda hukmronlik
qilganlar. Tiksos hukmdorlari 15-16 sulola namoyondalari edilar. Ular
shimolda turib Misr, Falastin, Sinay yarim oroli Arabistonning shimoliy
qismi ustidan hukmronlik qilganlar, ammo Misrning janubiy viloyatlarida
Fiva hukmronlik qilganlar. 11
Podsho Xian davrida giksoslar saltanati o ’ zining eng yuqori darajasiga
ko ’ tarilgan . Uning vafotidan so ng Misrda mustaqillik uchun kurash
’
11
Yu . S . Krushkol . Qadimgi dunyo tarixi . Toshkent . 1974- yil . 160- bet .
27

boshlandi. Xususan janubiy nomlar Fiva atrifida qaytadan birlashib,
mamlakatni giksoslar ozod qilish uchun kurash boshlaganlar. Bu kurash
mamlakat bo ylab keng tus olib, Misrda yangi saltanatning vujudga kelishi’
uchun zamin tayyorlagan. Giksoslarning hukmronligi Misrda 130 yilga
yaqin davom etdai.
Miloddan avvalgi XVI asr boshlarida Misrliklar giksoslarga qarshi kurash
boshlaganlar. Bu kurashga 17- Sulolaga mansub Fiva podsholari raxbarlik
qilganlar. Giksposlarga qarshi kurash Fiva podshosi rahbarlik qilganlar.
Giksoslarga qarshi kurash Fiva podshosi Kamesu davrida kuchayadi.
Kamesu mamlakatdagi katta amaldorlarni o z saroyiga chaqirib, ularga
’
Misrni bosqinchilar zulmidan ozod qilish maqsadida goiksoslar bilan urush
boshlamoqchi ekanligini aytadi. Kamesu bosqinchilarga qarshi kurashni
ozodlik urushiga aylantirgan. Juda qattiq qonli urushlardan so ng Kamesu
’
giksoslar ustidan g alab qozongan. Hayot - mamot uchun bo lgan
’ ’
kurashda Kamesu juda ko p yeridan jarohatlangan. O sha davrdagi
’ ’
asarlarda Kamesu Misrni begonalar zulmidan ozod qilish uchun kurash
olib borgan qahramon sifatida ta riflanadi. Kamesudan so ng 18-
’ ’
sulolaning asoschisi , Kamesuning ukasi Fiva podshosi Yaxmos I
giksoslarga qarshi kurashni davom ettirgan. Yaxmos I qo shinlari
’
quruqlikda va suvda bo lgan bir necha qonli janglardan so ng giksoslar
’ ’
deltadagi asosiy tayanch joyi Avaris shahrini qamal qilganlar.
Misrlilar Avarisda dushman qushinlarini tor - mor qilib , ularni
mamlakatdan uloqtirib tashlaganlar . Yaxmos I qo shinlari giksopslarni
’
ta qib qilib borib, Falastin janubidagi Sharuxen harbiy qal asini qamal
’ ’
qilganlar. Uch yillik qamaldan so ng Sharuxen bosib olingan. Misr
’
qo shinlari Finikiya va Surianing ko pgina shaharlarini ham istelo
’ ’
qilganlar. Shunday qilib Misr qo shinlarining g olibona yurishlar
’ ’
natijasida Misr giksoslardan batamon ozod qilingan. Giksoslar butunlay
mag lub bo lib, ularning davlati ham parchalanib ketgan.
’ ’
28

Misr shimoll sharqda Finikiya, Falastin, Ikiki daryo oralig i va– ’
Kichik Osiyo bilan savdo aloqalarini olib borgan. Ular u yerdan oltin,
fel suyagi va boshqa qimmatbaho narsalar olib kelingan. Savdo-sotiq suv
yo li Nil daryosi va Qizil dengiz orqali olib borilgan.
’
Fayum vohasida Ittaun degan muhtasham shahar qurilib, Fir avnlar
’
o z qarorgohlarini o sha yerga ko chirganlar. O rta podsholik
’ ’ ’ ’
kuchaygan davrda Misr qo shinlari yana Nubiyaga, Falastin va Frot
’
sohillariga kirib borganlar. Mazkur joylar Misrga buysundirilgan, ko p
’
minglab asir, chorva mollari va behisob boyliklar qo lga kiritilgan.
’
29

2. YANGI PODSHOLIK DAVRIDA MISRNING
IQTISODIY, SIYOSIY VA MADANIY RIVOJLANISHI
2.1. YANGI PODSHOLIK DAVRIDA MISR. LIVIYA - SAIS DAVRI
Misrning shimolida giksoklar joylashib olgan chog'da janubdagi
poytaxt Fiva ma'lum darajada mustaqilligini saqlab qolgan. Bundagi
hukmdorlik giksos podsholarining oliy hokimiyatini tan olgan bo'lsalar-da, o'z
hokimiyatlarini ushlab turganlar va o'zlarini fir'avnlar deb ataganlar. Chet
iste'lochilarning hukmronligi lOOyildan oshiqroq davom etgan. Eramizdan
awalgi XVI- asr boshida giksoslarga qarshi ozodlik kurashi boshlangan. Fiva
podsholari (XVII sulola vakillari) bu kurash muvaffaqiyatli davom etgan. Ular
keng xalq ommasining begonalar jabr-zulmidan qo'zg'algan noroziligidan
foydalanganlar. Shu narsa harakterlidirki, zodagonlarning anchagina qismi
mustaqillik uchun boshlangan kurashga qarshilik ko'rsatgan, ular giksos
podsholari bilan murosa qilishga shaylanib turgan. Fiva podsholarining
qo'shinlari va daryo filoti giksoslarni shimol tomonga siqib brogan.
Bu kurash VIII sulolaning birinchi podshosi yaxmos davrida tugagan.
Yaxmos istelochilarning poytaxti Avarisni ishg'ol qilishga muvaffaq
bo'lgan. Giksoslarning ancha qismi Osiyoga chekingan, qolganlari asir
tushib, qui qilingan. Giksoslar ustidan qilingan g'alabadan keyin
tiklangan Misr davlati Yangi podsholik deb ataladi. U besh asrdan
ortiqroq (eramizdan awalgi 1584-1071 yillar) yashagan.
Bu vaqt ichida XVIII, XIX va XX sulolalar hukmronlik qilganlar.
Yangi podsholik davrida xo'jalikning hamma sohalarida g'oyat katta
30

o'zgarishlar ro'y bergan. Bu o'zgarishlar shu bilan bog'liq ediki, yangi
podsholik yaqin qushnilari bilangina emas, balki Osiyo, Afrika va qisman
Yevropadagi (Kerit Miken dunyosi) uzoq mamlakatlar bilan ham aloqalarni
keng miqyosda rivojlantilgan edi. Bronza tayyorlash endi keng tus olgan, bu
esa chet eldan mis (mis vaqt Sinay rudasi) ehtiyojni qoplamaganligidan talab
qilgan. Juda oz miqdorda bo'lsada, temirdan ham foydalanilgan, temir asosan
zeb-ziynat buyumlariga ishlatgan. Kambag'allar ham tosh qurollar
ishlatgan. Qishloq xo'jaligi va hunarmandlikda bir qancha yangi qurollar
pay do bo'lgan va eskilari takomillashtirilgan, chunonchi, yerning tuprog'ini
maydalaydigan maxsus bolg'alar, yuqorida suv chiqarib beradigan inshoatlar,
bosqonli ko'ralar avwallari kishilar olov oldirish uchun ingichka trubalardan
puflaganlar, tik (vertical) ishlaydigan to'qimachilik dastgohlari vujudga
kelgan. Ekin maydoni kengaytirilgan va ba'zi yerlar yiliga ikki marta
ekiladigan bo'lgan. Bog'larda awallari hech bo'lmagan meva daraxtlari
(masalan, Osiyodan keltirilgan olma daraxtlari) paydo bo'lgan.
Bu ahvol mamlakat qishloq xo’jaligida bu uning boshqa tarmoqlarida
ko’zga tashlangan. Xo jalikning bayram bo lishi va ocharchilik xalq’ ’
ommasi orasida norozilikning kuchayib ketishiga olib kelgan. Mamlakatning
har yer , har yerida qo zg alonlar boshlangan. Markazlashgan davlatning
’ ’
inqirozga uchrab, parchalanishidan g arbdagi qo shni liviya qabilalari va
’ ’
sharqdagi kuchmanchilar foydalanganlar. Ular Misrga bostirib kirib,
boyliklarini talab qaytganlar. Qadimgi podsholikning markazi bo lgan Meyfis
’
xam inqirozga uchragan. Unda hukmronlik qilayotgan 8- sulola vakillari
mamlakatni birlashtirishning uddasidan chiqa olmaganlar. Ammo bu davrda yuqori
Misrdagi Fiva bilan Quyi Misrdagi Ferakmaroev asta-sekin kuchaya boshlagan.
Misrdagi siyosiy va iqtisodiy voqealar mamlakatni qaytadan tiklashini zarur qilib
qo ydi. Misrni qaytadan birlashtirish uchun kurash xam shimolda ham janubda
’
boshlanadi. Ularni biri shimoldagi Ferkleonal bo lib, u qulay yerda joylashgan
’
edi. Ferakleonal podsholari 9- sulolaga mansub bo lib, uning asoschisi Xemi I
’
edi. Ferakleonal podsholari shimoldagi namlarni o z atrofiga to plab,
’ ’
31

Miviyaliklarni va Osiyo ko chmanchilari mamlakatdan surib chiqarganlar. Ammo’
9-10 sulola namoyondalari podsholikni o z qo llariga uzoq saqlab kela
’ ’
olmaganlar. Janubiy Misrning asosiy shaharlaridan biri bo lgan Fiva ham
’
geagrafik jihatdan qulay yerda joylashgan edi. Janubdagi Fiva
atrofida birlashib, markazlashgan davlatni o z qo llalariga olish uchun
’ ’
kurash boshlaganlar. Bu kurash Fiva hukimdori Mentuxaten 11-
sulolaning asoschisi bo lib, markazlashgan Misr davlatini qayta
’
tiklagan. Shu tariqa miloddan avvalgi 2250 yildan 1750 yilgacha davom
etgan umum Misr miqiyosidagi o rta podsholikka asos solingan.
’
Bu davrda 11, 12, 13- sulola nomoyondalari podsholik qilingan.
Mazkur davrda Misr davlati har jihatdan gullab yashnagan. 11 va 12
sulola podsholari davrida markazlashgan davlat ancha kuchaygan. Bu
davrda ham sug orish inshoatlari qurishga va yangi yerlar ochishga
’
katta e tobor berilgan. Fayun vohasiga katta ishlar qilinib, u yerdagi
’
qo l chuqurlashtirilib, sun iy suv omboriga aylantirishgan. Suv omboriga
’ ’
Nildan kanal qazilib, suv keltirilgan . Natijada Fayum vohasiga
dehqonchilik gullab yashnagan. Mehnat qurollari yanada takomillashgan.
Baland joylarga suv chiqarishiga zarur moslamalardan foydalanilgan.
Voha atrofida chorvachilik ham rivoj topgan. Mamlakatda
hunarmandchilik rivojlangan, ichki savdo taraqqiy etgan. Misr shimoli-
sharqida Finikiya, Falastin, Ikki daryo oralig i va Kichik Osiyo bilan savdo
’
aloqalarini olib borgan. U tomonlardan Misrga qora yog och,
’
qo rg oshin, kumush , qimmatbaho toshlar, Krimdan esa dengiz
’ ’
kemalarida mis keltirilgan. Misr savdogarlari janubda Nibiya va Punt
o lkasigacha borib yetganlar. Ular u yerdan oltin, fil suyagi va Qizil
’
dengiz orqali olib borilgan. Ichki va tashqi o lkalarga hunarmandchilik
’
mahsulotlarini chiqargan. Fayun vohasida Ittaun degan muhtashal shahar
qurilib, fir avnlar o z qarorgohlarini o sha yerga ko chirganlar.
’ ’ ’ ’
O rta podsholik kuchaygan davrda Misr qo shinlari yana Nubiyaga,
’ ’
Falastin va Frot sohillarigacha kirib borganlar. Mazkur joylar Misrga
32

bo ysindirilgan, ko p minglab asir, chorva mollari va behisob boyliklar’ ’
qo lga kiritilgan. Shunday qilib, 1-2- sulola podsholari davrida Misr
’
yaqin Sharqdagi eng qudratli davlatga aylangan.
Tor nil vodiysi (kengligi 4 km dan 20 km gacha) faqat shimol tomonda, daryo
O rta dengizga oqib tushadigan behisob tarmoqlarga bo linib delta (uchburchak
’ ’
shaklidagi botqoqlik) hosil qiladigan joydagina kengayib borgan. Misr ikki
tomondan cho l bilan siqib kelingan katta bir vohaga aylangan. Yomg irlar
’ ’
(ayniqsa janubga) tobora kamaygan va yomg irlarning xo jalik uchun hech
’ ’
qanday ahamiyati bo lmagan. Kishi bu yerda faqat daryo suvidan foydalanibgina
’
hayot kechirishi mumkin bo lib qolgan, shuning uchun ham greklarning Misr-Nil
’
daryosining tuhfasi deyishlari bejiz ema, albatta. Tropik jala tinmay qo yib turishi
’
natijasida bu g oyat katta daryoning boshi suvga lim-lim to lib, har yili uning
’ ’
suvlari toshib ketardi. Deyarli butun mamlakatni suv bosardi, tabiiy tepaliklar bilan
subiy ko tarmalargina omon qolar edi. Noyabr oyida Nil suvi pasayib, dalalarda
’
semiz, serunum loyqalarini qoldirib ketar edi. Toshqindan keyin ikkinchi to rt
’
oylik mavsum-ekini mavsumi-yig im terim mavsumi keladi. Jazirama issiq eng
’
so nggi nuqtasiga yetib mavsum oxiridagina janubdan keladigan garmsel
’ –
o rniga shimoldan salqin shamol esa boshlagandan keyingina-kun issig i qaytadi
’ ’
va Nil suvi tobora ko tarilib, toshqin yaqinlashayotganidan darak beradi. Nil
’
vodiysining unumdor yerlari Ikkidaryo oralig idagi yerlar kabi yaxshi hosil
’
bergan. Lekin bir narsani esdan chiqarmaslik kerakki, Misrni qadimgi dunyoning
g alla koniga aylantirguncha dehqon aholining ko rgan ko p avlodlari g oyat
’ ’ ’ ’
zo r mehnat sarf qilganlar.
’ 12

Qadimgi misrliklar ,,Ikkidaryo oralig’idagi ko’p qabilani aholidan farq
qilib bir tilda gapiradigan, samit-hamit guruhiga mansub yagona xalq bo’lgan.
”
Ular qorachadan kelgan, bo y-basti xushqad kishilar bo lgan. Misr rassomlari
’ ’
ayollarning yuzini oqroq qilib tasvirlaganlar. Misrliklar osiyolik samitlarga
o xshab sersoqol bo lmagan. Misr podsholarining uchun va quyuq soqollarini
’ ’
12
Yu . S . Krushkol . Qadimgi dunyo tarixi . Toshkent . 1974- yil . 157- bet .
33

yaqindan sinchiklab qaralganda sun iyligi bilinib turadi. Rassomlar misrliklar’
erkak-ayollarning hammani qorasoch va qorakoz qilib tasvirlaganlar.Misrning
asosiy etnik massiviga begona xalqlar ham kelib qo yilgan. Janubdan nubiylar
’
kelilb joylashgan (greklar nubiylarni efloplar deb ataganlar). Ular misrliklarga
qardam xalq bo lib, qisman habashlar bilan aralashgan va shu sababdan ularning
’
yuz bichimi habashlarnikiga o xshab ketgan.
’
Misrda Markaziy Afrikalik pakana qabilalarning vakillarini ham onda-sonda
uchratish mumkin edi. G arbdan Misrga liviyaliklar (samit-hamit guruhiga
’
mansub barbarlar pushtining vakilari ) kelib joylashgan. Liviyaliklar oq badanli
va ko k ko zli bir necha marta Osiyo xalqlari ham bostirib kelgan. Ammo
’ ’
ko chib kelgan bu xalqlar tub aholi misrliklar bilan juda tez aralashib ketgan,
’
ularning tilini, urf-odatlarini qabul qilgan. Yuz bichimlariga aytarli ta sir
’
ko rsata olmagan. Misrlilar barmoq Nil vodiysini (deltasini ham) yangi tosh
’
davridan boshlab, asosan eramizdan oldingi V ming yillikda ham o zlashtirish
’
davom ettirilgan. Bir necha mahallalarga bo lingan eng katta (taxminan 250 kv.m
’
keladigan) Neasht qishlog i hozirgi Merimd-Banisalamda, deltaning g arbiy
’ ’
chekkasida joylashgan bo lib, baliqchilk va suv hayvonlarini ovlash bu qishloq
’
aholisining xo jaligida, tabiiy ancha muhim o rin tutgan. Ammo ularning hech
’ ’
shubhasiz o rtoqligi dehqonchilik kishilariga imkon to g dirdi. Chorvachilik
’ ’ ’
(ayniqsa cho chqachilik) ham rivojlanib borgan.
’
Avvalgi qisqa junli quylar junlarini qirqib olish mumkin bo'lgan uzun
junli yangi nasldor quylar bilan uzil-kesil almashtirilgan va endi- polotno
bilan birga jun ishlatiladigan bo'lgan. Transport vositalari
takomillashtirilgan, choralar bilan bir qatorda g'ildirakli transport - aravalar
patdo bo'lgan. Ichki va tashqi savdoga ayirboshlash ancha kuchaygan, pul
xo'jaligining salmog'i natural xo'jalikka nisbatan o'sib borgan. Ba'zan
eskicha, oltin, mis yombi (odamda halqa shakldagi yombi ) ham qiymat
o'lchovi vazifasini bajargan. Oltin efiopiyadan keltirilgan va qisman
Osiyo mamlakatlariga tashib ketilgan. Iqtisodiy yuksalish yirik xususiy
mulkchilik va quldorlikning o'sishiga yordam bergan, bu esa keng aholi
34

ommasining albatta qashshoqlashi bilan bog'liqdir. Qullarga bo'lgan talab
kuchaygan, bu talab ko'pincha un minglab, va hamma yuz minglab
haydab keltiriladigan asirlar hisobiga ta'min etilgan. To'g'ri asrlarning bir
qismidan xizmatkorlar (xo'jayini kelayotgan arava oldiga tushib yugurib
yuruvchi yugurdaklar, shaxsiy soqchi vahatto jangchi va mirshab) sifatida
foydalangan bo'lsalar-da, anchagina qismi qo'llar safini to'ldirib turgan,
ular dalalarda, ustaxonalarda, tosh qoidalari va boshqa konlarda ishlaganlar,
xullas hamma og'ir va mashaqqatli ishlarni qilganlar. 13
Yaxmos I ning o'ziyoq chekinib ketayotgan giksoslar izidan
quvib, Falastinga bosib kirgan va Sharuxin qal'aini ishg'ol qilgan.
Lekin bu hali ishning ibtidosi bo'lgan, xolos. Tuxmos I o'zining
g'olibona yurishlarida Front daryosigacha, janubda esa Nilning
uchinchi ostonasigacha yetib borgan. Tutmos I vafotidan keyin
(eramizdan avvalgi 1525 yil) agressiv tashqi siyosatda vaqtincha
jimlik paydo bo'lgan. Tutmos I ning o'g'li Tutmos II faqat bir
necha oygina podsholik qilib, uning o'g'li Tutmos III ning bolalik
chog'ida butun hokimiyat uning ugay onasi (shu bilan birga ammasi
ham) Xxamshepsut o'z qo'liga olgan. U mamlakatni idora qilishda
Fiva xudosi Amon kohinlariga gtayanib ish ko'rgan. Harbiy
zodagonlar bilan murosalari chiqishmaydigan kohinlar esa tinchlik
siyosatini afzal ko'rganlar. Xamshepsutdan oldin o'tgan podsholaming
iste'lochilik jiddiy putur yetkazgan bo'lsa kerak, malikaning
maslahatgo'ylari xalq o'rtasidagi norozilik bilan hisoblashiga majbur bo'lgan.
Malika harbiy yurishlar o'rniga tunt mamlakatiga (hozirgi Eritreya va
Samoliga ) dengiz ekspeditsiyasi yuborib, undan malikaning kemalari , fel
suyagi, xushbo'y mirra shirasi va maxsus katta yog'och bochkalarga
o'tkazilgan mirra daraxtlari, maymun va itlar ortib qaytib kelgan. Tutmos
III ning istelolari Osiyo yerlari bilangena cheklanmagan, u janubga qarab
13
Yu . S . Krushkol . Qadimgi dunyo tarixi . Toshkent . 1974- yil . 160- bet .
35

ham yurgan, unda Qushning (Nil Efiopiyasining) ko'pgina qismi
Misrliklarga buysungan. Buysundirilgan mamlakatlaming qaramlik darajasi
har hil bo'lgan. Efiopiyada o'zlarining ma'muriy aparatlari bilan podsho
idora qilgan.
Falastin bilan Suriyada (Finikiya qirg'oqlarida ham) unlab mahalliy
mayda podsholar qolgan va ular Fir'avnga yozgan maktublarida ( men yeti„
marta va yana yeti marta o'z taqsirimning oyog'iga yiqilaman.) Bunday
podsholaming o'z farzandlarini Misrga garov qilib yuborish hollari ham
kam bo'lmagan. Bir qancha istelochilik yurishlaridan keyin tinch davr
boshlangan. Amenxotep III ning uzoq podsholik qilgan davrida (eramizdan
awalgi 1455-1424 yillar) urush harakatlari bo'lmagan deyish mumkin.
Exnaton ( Atonga manzur") deb o'ziga yangi nom olgan Amenxotep IV
„
qarshiliklarni bostirib, qat'iyatlik bilan o'z maqsadi sari borgan.
Eramizdan awalgi 1340 yillarda Misrda qaror topgan XIX sulola Misrning
puturidan ketgan qudratini tiklashga uringan. Bu sulolaning asosiy
namoyondalari bo'lgan Seti I vaayniqsa uning o'g'li Ramses II ( eramizdan
awalgi 1317-1251 yillar) xettlar bilan qattiq urushlar olib borgan. Ramses II
ning eramizdan awalgi 1312- yildagi yurishi ayniqsa shiddatli bo'lgan. 1. Lekin
bu fir'avn stratefiyasi jiddiy hatolarga yo'l qo'ygan. Ekin maydoni
kengaytirilgan va ba zi yerlar yiliga ikki marta ekiladigan bo lgan.
’ ’
Bog larda avvalgi hech bo lmagan meva daraxtlari (masalan,
’ ’
Osiyodan keltirilgan olma daraxtlari paydo bo lgan.) Avvalgi qisqa junli
’
qo ylar junlarini qurqib olish mumkin. Osiyodan keltiriladigan kumush
’
asosiy qiymat o lchovini tashkil etgan. Ot va tuya Misrga giksoslar
’
bilan birga kirib kelgan. Ot, xachir, tuya va eshaklardan qishloq
xo jaligidada foydalanish dehqonchilining yanada taraqqiy etishiga olib
’
kelgan. Yangi podsholik davrida Misrda hunarmandchilik ilgarigi davrda
qaraganda taraqqiy etgan. Metalsozlik , yog ochsozlik , yog ochsozlik,
’ ’
binokorlik , haykaltaroshlik va hamda boshqa kasbkorlik ancha rivoj
topgan. Misrda metall bilan bog liq hunarmandchilikka katta ahamiyat
’
36

berilgan, chunki metalldan ko proq ro zg or qishloq xo jalik va harbiy’ ’ ’ ’
qurol aslahalar tayyorlangan. Metall qurollar toshdan yasalgan har qanday
mehnat qurollari va aslahalari siqib chiqarilgan. Bu davrda mis, jez va
temirdan bolg a, qilich, xanjar, oybolta, o q-yoy va nayza uchi hamda
’ ’
boshqa buyumlar yasalgan. Misrda har bir soha egasining ustaxonasi
bo lgan. Unda ustalar, yollangan xizmatchilar va qullar mehnat
’
qilishgan.
Zargarlik ham rivojlangan. Misr zargarlari fil suyagi, oltin, kumush va
qimmatbaho toshlardan nafis zargarlik buyumlari yasaganlar. Savdo
aloqalari Nil, O rata yer dengizi, qizil dengiz va quruqlikdagi yo llar
’ ’
orqali olib borilgan. Misrda Suriyadan don, sharob, asal chorva mollari va
boshqa narsalar keltirligan. Egey dengizi (xususan Kipr) va
Mesopotamiyadan Mis, Jer, lojuvarg, gazmol, kiyim-kechak, jang aravalari
olib kelingan.
Fir’avnlar , a’yonlar , amaldorlar va mahalliy pomlarning boyligi,
shon - shavkati xalq ommasi bu qullar mehnati hisobiga oshib borgan.
Mamlakatdagi ichki nizolar va fir avnlarning bosqichlilik siyosati xalq
’
ommasi va qullar ahvolining yomonlashuviga olib kelgan. 13- sulola
podsholari davrida Misrga o zaro urushlar boshlanib, tushkunlik
’
kuchaygan. Bu davrda unlab podsholar davrida Misrga o zaro urushlar
’
boshlanib, tushkunlik atrofdagi qabilalar javobgar edilar. Ular
mamlakatdagi keskin vaziyatni o tlay olmaganlar.
’
Bu quzg ’ alon miloddan avvalgi 1750 yilda sodir bo ’ lib , unda oddiy
xalq bilan birga qullar ham faol ishtirok etgan . Misrdagi bu voqealar
o sha vaqtda yaratilgan. ,,Ipuser so zlari degan yodgorlikda o z
’ ’ ” ’
ifodasini topgan. Bu yodgorlik muallifi yirik kishi bo lgan. Shuning uchun
’
u xalq ommasining harakatiga nafrat bilan qaragan. Bu voqealarning
bayonida hech qanday tartib yo q, quzg alonning joyi va qachon
’ ’
bo lganligi ko rsatilmagan. Ammo rasmiy hujjatlarda bu voqealar
’ ’
to g risida hech nima deyilmagandan, garchi bayonda yilnomalarga xos
’ ’
37

izchillik va muntazamlik bo lmasada Ipuserning yorqin obrazli gaplaridan’
foydalanishga to g ri keladi. Misrdagi bu voqealar Sinay, Arabiston
’ ’
yarim oroli va Falastin janubida yashagan jangovar giksos qabilalari
e tiborini o ziga qaratgan.
’ ’
Ular deltada Avaris degan yangi shahar qurib , uni o ’ zlarining
poytaxtlariga aylantirib , 1710 yildan 1580 yilgacha Misrda hukmronlik
qilganlar . Tiksos hukmdorlari 15-16 sulola namoyondalari edilar. Ular
shimolda turib Misr, Falastin, Sinay yarim oroli Arabistonning shimoliy
qismi ustidan hukmronlik qilganlar, ammo Misrning janubiy viloyatlarida
Fiva hukmronlik qilganlar.
Podsho Xian davrida giksoslar saltanati o’zining eng yuqori darajasiga
ko’tarilgan. Uning vafotidan so ng Misrda mustaqillik uchun kurash
’
boshlandi. Xususan janubiy nomlar Fiva atrifida qaytadan birlashib,
mamlakatni giksoslar ozod qilish uchun kurash boshlaganlar. Bu kurash
mamlakat bo ylab keng tus olib, Misrda yangi saltanatning vujudga kelishi
’
uchun zamin tayyorlagan. Giksoslarning hukmronligi Misrda 130 yilga
yaqin davom etdai.
Miloddan avvalgi XVI asr boshlarida Misrliklar giksoslarga qarshi kurash
boshlaganlar. Bu kurashga 17- Sulolaga mansub Fiva podsholari raxbarlik
qilganlar. Giksposlarga qarshi kurash Fiva podshosi rahbarlik qilganlar.
Giksoslarga qarshi kurash Fiva podshosi Kamesu davrida kuchayadi.
Kamesu mamlakatdagi katta amaldorlarni o z saroyiga chaqirib, ularga
’
Misrni bosqinchilar zulmidan ozod qilish maqsadida goiksoslar bilan urush
boshlamoqchi ekanligini aytadi. Kamesu bosqinchilarga qarshi kurashni
ozodlik urushiga aylantirgan. Juda qattiq qonli urushlardan so ng Kamesu
’
giksoslar ustidan g alab qozongan. Hayot - mamot uchun bo lgan
’ ’
kurashda Kamesu juda ko p yeridan jarohatlangan. O sha davrdagi
’ ’
asarlarda Kamesu Misrni begonalar zulmidan ozod qilish uchun kurash
olib borgan qahramon sifatida ta riflanadi. Kamesudan so ng 18-
’ ’
sulolaning asoschisi , Kamesuning ukasi Fiva podshosi Yaxmos I
38

giksoslarga qarshi kurashni davom ettirgan. Yaxmos I qo shinlari’
quruqlikda va suvda bo lgan bir necha qonli janglardan so ng giksoslar
’ ’
deltadagi asosiy tayanch joyi Avaris shahrini qamal qilganlar.
Misrlilar Avarisda dushman qushinlarini tor - mor qilib, ularni
mamlakatdan uloqtirib tashlaganlar. Yaxmos I qo shinlari giksopslarni
’
ta qib qilib borib, Falastin janubidagi Sharuxen harbiy qal asini qamal
’ ’
qilganlar. Uch yillik qamaldan so ng Sharuxen bosib olingan. Misr
’
qo shinlari Finikiya va Surianing ko pgina shaharlarini ham istelo
’ ’
qilganlar. Shunday qilib Misr qo shinlarining g olibona yurishlar
’ ’
natijasida Misr giksoslardan batamon ozod qilingan. Giksoslar butunlay
mag lub bo lib, ularning davlati ham parchalanib ketgan.
’ ’
Misr shimoll sharqda Finikiya, Falastin, Ikiki daryo oralig i va
– ’
Kichik Osiyo bilan savdo aloqalarini olib borgan. Ular u yerdan oltin,
fel suyagi va boshqa qimmatbaho narsalar olib kelingan. Savdo-sotiq suv
yo li Nil daryosi va Qizil dengiz orqali olib borilgan.
’
Savdo-sotix ishlarida ayirboshlash keng qo llanilgan. Ammo
’
buyumlarning narxini belgilash uchun ma lum bir og irlikdagi oltin,
’ ’
kumush va mis quymalari pul o rniga ishlatilgan. Shunday qilib, yangi
’
podsholik davrida Misrning ichki va tashqi savdosi ilgarigiga qaraganda
ancha rivoj topgan. Bu davrda mis, jez va temirdan bolg a, qilich,
’
xanjar, oybolta, o q-yoy va nayza uchi hamda boshqa buyumlar yasalgan.
’
Misrda har bir soha egasining ustaxonasi bo lgan. Unda ustalar,
’
yollangan xizmatchilar va qullar mehnat qilishgan. Zargarlik ham
rivojlangan. Misr zargarlari fil suyagi, oltin, kumush va qimmatbaho
toshlardan nafis zargarlik buyumlari yasaganlar . Bir qancha istelochilik
yurishlaridan keyin tinch davr boshlangan.
39

2.2. QADIMGI MISR MADANIYATINING RAVNAQI
Qadimgi Misr kishilik madaniyatining eng qadimgi markazlaridan bin
hisoblanadi. Qadimgi misrliklar bundan 6-7 ming yillar muqaddas jahonga
birinchiliklardan bo'lib yuksak madaniyat yaratganlar. Qadimgi Misrning qulay
geografik o'rni va tabiiy sharoiti madaniyat, qishloq xo'jaligi, chorvachilik
va hunarmandchilikning rivojlanishi uchun imkon bergan. Nil tufayli Misr
yerlarining unumdorligi qadim zamonlardayoq kishilami suniy sug'oriish
tarmoqlari - kanallar, dambalar, shaduf va charxpalaklarni kash etib, ulardan
foydalanishga undagan. Misrliklar qadim zamonlardan boshlab loydan spool
buyumlar, qimmatbaho ma'danlardan zeb-ziynat buyumlari yasashni
bilganlar.
Dunyodagi eng dastlabki yozuv ham Misrda kashf etilgan. 1
Ilmiy-amaliy
bilimlarning kurtaklari ham shu mamlakatda to'planib borgan. Me'morchilik
san'at, xalq og'zaki ijodiyoti va yozma adabiyoti sohasida ham Misrliklar
katta yutuqlarga erishganlar. Qadimgi xalqlari va jahon madaniyatiga
o'zining barakali ta'sirini o'tkazgan. Miloddan avvalgi V-IV ming
yilliklardayoq Misrliklarda dastlabki ilmiy-amaliy buyumlar ko'paya borgan.
Bu bilimlami kishilaming esida saqlab qolishi va boshqalarga aytib
tushuntirib berishlari qiyinlashgan. 14
Qadimgi Misr yozuvining uzul-kesil
14
A . Kabirov . Jahon tarixi . Toshkent . 1995. 76-bet
40

shakllanishi miloddan awalgi IV ming yillikka to'g'ri keladi.
Misrliklaming eng qadimgi yozuvlari belgi - rasmlar shaklida bo'lib, u
isrogliflar deb atalgan. O'sha zamon Misr yozuvi 750 taga yaqin belgi
- rasmlar islogriflardan iborat bo'lgan.
Xususan , suv so zini ifodalash uchun uch qator to lqinsimon chiziq’ ’
chizilgan. Tog so zini ifodalash uchun ost tomoni to g ri, yuqori tomoni
’ ’ ’ ’
qabariq, o rtasi botiq shakl ishlatilgan. Quyosh deb yozish doira chizib,
’
o rtasiga nuqta quyilgan. Shunday qilib har bir so z va iboraning
’ ’
o ziga xos belgisi, tasviri bo lgan. Tabiat va jamiyatdagi voqea, hodisa
’ ’
hamda narsalar rasmlar va belgilar yordamida ifoda etilgan. Chunonchi,
qulida o q-yoy ushlab turgan odamning rasmi-jangchi, qo`lida o`roq
’
ushlab turgan kishi tasviri - o rmon degan ma nolarni bildirgan. Jamiyat
’ ’
va tilning rivojlanishi munosabati bilan ilgari butun so zlarning ifoda etgan
’
belgilar keyinchalik ayrim bo g in va tovushlarni ham ifodalaydigan bo lgan
’ ’ ’
misrlilar yozish uchun dastlab tosh, sool bo laklar, taxta, po stloq yog och, teri
’ ’ ’
va boshqa narsalardan foydalanganlar.
Misrda Markaziy Afrikalik pakana qabilalarning vakillarini ham onda-sonda
uchratish mumkin edi. G arbdan Misrga liviyaliklar (samit-hamit guruhiga
’
mansub barbarlar pushtining vakilari ) kelib joylashgan. Liviyaliklar oq badanli
va ko k ko zli bir necha marta Osiyo xalqlari ham bostirib kelgan. Ammo
’ ’
ko chib kelgan bu xalqlar tub aholi misrliklar bilan juda tez aralashib ketgan,
’
ularning tilini, urf-odatlarini qabul qilgan. Yuz bichimlariga aytarli ta sir
’
ko rsata olmagan. Misrlilar barmoq Nil vodiysini (deltasini ham) yangi tosh
’
davridan boshlab, asosan eramizdan oldingi V ming yillikda ham o zlashtirish
’
davom ettirilgan. Bir necha mahallalarga bo lingan eng katta (taxminan 250 kv.m
’
keladigan) Neasht qishlog i hozirgi Merimd-Banisalamda, deltaning g arbiy
’ ’
chekkasida joylashgan bo lib, baliqchilk va suv hayvonlarini ovlash bu qishloq
’
aholisining xo jaligida, tabiiy ancha muhim o rin tutgan. Ammo ularning hech
’ ’
shubhasiz o rtoqligi dehqonchilik kishilariga imkon to g dirdi. Chorvachilik
’ ’ ’
(ayniqsa cho chqachilik) ham rivojlanib borgan.
’
41

Avvalgi qisqa junli quylar junlarini qirqib olish mumkin bo'lgan uzun
junli yangi nasldor quylar bilan uzil-kesil almashtirilgan va endi- polotno
bilan birga jun ishlatiladigan bo'lgan. Transport vositalari
takomillashtirilgan, choralar bilan bir qatorda g'ildirakli transport - aravalar
patdo bo'lgan. Ichki va tashqi savdoga ayirboshlash ancha kuchaygan, pul
xo'jaligining salmog'i natural xo'jalikka nisbatan o'sib borgan. Ba'zan
eskicha, oltin, mis yombi (odamda halqa shakldagi yombi ) ham qiymat
o'lchovi vazifasini bajargan. Oltin efiopiyadan keltirilgan va qisman
Osiyo mamlakatlariga tashib ketilgan. Iqtisodiy yuksalish yirik xususiy
mulkchilik va quldorlikning o'sishiga yordam bergan, bu esa keng aholi
ommasining albatta qashshoqlashi bilan bog'liqdir. Qullarga bo'lgan talab
kuchaygan, bu talab ko'pincha un minglab, va hamma yuz minglab
haydab keltiriladigan asirlar hisobiga ta'min etilgan. To'g'ri asrlarning bir
qismidan xizmatkorlar (xo'jayini kelayotgan arava oldiga tushib yugurib
yuruvchi yugurdaklar, shaxsiy soqchi vahatto jangchi va mirshab) sifatida
foydalangan bo'lsalar-da, anchagina qismi qo'llar safini to'ldirib turgan,
ular dalalarda, ustaxonalarda, tosh qoidalari va boshqa konlarda ishlaganlar,
xullas hamma og'ir va mashaqqatli ishlarni qilganlar. 15
Yaxmos I ning o'ziyoq chekinib ketayotgan giksoslar izidan
quvib, Falastinga bosib kirgan va Sharuxin qal'aini ishg'ol qilgan.
Lekin bu hali ishning ibtidosi bo'lgan, xolos. Tuxmos I o'zining
g'olibona yurishlarida Front daryosigacha, janubda esa Nilning
uchinchi ostonasigacha yetib borgan. Tutmos I vafotidan keyin
(eramizdan avvalgi 1525 yil) agressiv tashqi siyosatda vaqtincha
jimlik paydo bo'lgan. Tutmos I ning o'g'li Tutmos II faqat bir
necha oygina podsholik qilib, uning o'g'li Tutmos III ning bolalik
chog'ida butun hokimiyat uning ugay onasi (shu bilan birga ammasi
ham) Xxamshepsut o'z qo'liga olgan. U mamlakatni idora qilishda
15
Yu.S. Krushkol. Qadimgi dunyo tarixi. Toshkent. 1974-yil. 160-bet.
42

Fiva xudosi Amon kohinlariga gtayanib ish ko'rgan. Harbiy
zodagonlar bilan murosalari chiqishmaydigan kohinlar esa tinchlik
siyosatini afzal ko'rganlar. Xamshepsutdan oldin o'tgan podsholaming
iste'lochilik jiddiy putur yetkazgan bo'lsa kerak, malikaning
maslahatgo'ylari xalq o'rtasidagi norozilik bilan hisoblashiga majbur bo'lgan.
Malika harbiy yurishlar o'rniga tunt mamlakatiga (hozirgi Eritreya va
Samoliga ) dengiz ekspeditsiyasi yuborib, undan malikaning kemalari , fel
suyagi, xushbo'y mirra shirasi va maxsus katta yog'och bochkalarga
o'tkazilgan mirra daraxtlari, maymun va itlar ortib qaytib kelgan. Tutmos
III ning istelolari Osiyo yerlari bilangena cheklanmagan, u janubga qarab
ham yurgan, unda Qushning (Nil Efiopiyasining) ko'pgina qismi
Misrliklarga buysungan. Buysundirilgan mamlakatlaming qaramlik darajasi
har hil bo'lgan. Efiopiyada o'zlarining ma'muriy aparatlari bilan podsho
idora qilgan.
Keyinchalik Nil sohillarida o sadigan, balandligi 4-5 metr keladigan qamish-’
papiruslar yozuv qog ozi sifatida keng ishlatilgan.
’ Ular paperus poyasini yupqa-
yupqa qilib kesib varaq yasaganlar. Varaqlar bir-biriga yelim bilan yopishtirilgan
va uzun-uzun o ramlar tayyorlangan. Ba zi yozuv o ramlari 35-40 metrga
’ ’ ’
yetgan. Yozilgan bunday varaqlar paperos deb atalgan. Paperuslarga o sha
’
davrdagi eng muhim voqea va hodisalar yozilgan. Bu misrliklarning o ziga xos
’
kitobi edi. Qadimgi Misr dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik va savdo-
sotiq rivolangan mamlakat edi. Uning o ziga xos davlat tizimi mavjud bo lgan.
’ ’
Bu davltni va xo jalikni boshqarish uchun xat savodli, bilimdon mirzalar,
’
amaldorlar, harbiylar, me morlar, hunarmandlar va ularga rahbarlik qiladigan
’
o qimishli kishilar kerak edi.
’
Qadimgi Misrda o qitish maskani maktablar juda erta joriy qilingan.
’
Maktablarda fir avnlar, a yonlar, amaldorlar, kohinlar, umuman imkoniyati
’ ’
bo lgan kishilar, shuningdek o qishga havasmand bolalar ham o qitilgan.
’ ’ ’
Bolalar boshlang ich maktabda dastlab harf o rganish va savod chiqarish bilan
’ ’
shug ullanganlar. Unda bolalarga husnixat o rgatilib, ular har kuni 3 sahifa
’ ’
43

yozishlari kerak edi. Aftidan, bu boshlang ich maktab bo lgan bo lsa kerak.’ ’ ’
Misrda o rta va oliy maktblar ham bo lgan.bu maktabning ko pchiligi mirzalar
’ ’ ’
tayyorlab chiqaradigan saroy maktablari bo lib, ularni Mirzalar maktabi deb
’ “ ”
ataganlar. Ayni paytda Markaziy mahkama qoshida podsho hazinasi uchun
amaldor mirzalar tayyorlaydigan maktablar ham bo lgan. Bu maktablarda intizom
’
juda qattiq bo lib, tan jazosi bilan mustahkamlangan. O sha davrdagi bir
’ ’
Naihatkamada : Ey mirza, dangasalik qilm, yo qsa jazoga duchor bo lasan.
“ ” “ ’ ’
Qo lingda doim kitob bo lsin, uni ovoz chiqarib o qigin va o zingdan ko p
’ ’ ’ ’ ’
biladiganlar bilan maslahat qilib ish tut. Bir kun ham yalqovlik qilma, yo qsa
’
kaltakyeysan. Axir bolaning qulog i yelkasida bo ladi-da, qachon o rsang,
’ ’ ’
shunda qulog iga gap kiradi, deb yozilgan ekan. Bolalarni kaltaklab turadigan
’ ”
xodim Xivchini kishi deb atalgan. U yalqov va aytganini qilmaydigan
“ ”
o quvchilarni xivchin bilan savalab turgan.
’
Maktabda kichik yoshdagi o quvchilar sopol sathiga, katta yoshdagi
’
o quvchilar esa paperus va raqamlariga yozishgan. Maktablar katta tajribaga ega
’
bo lgan o qituvchilar bilan ta minlangan bo lib, unga diniy va dunyoviy
’ ’ ’ ’
bilimlar-matematika, geometriya, astranomiya, tarix, tibbiyot, adabiyot va boshqa
tabiiy fanlar ham o qitilgan. Misrda yozuv ilmiy-amaliy bilimlarning vujudga
’
kelishi va rivojlanishi qishloq xo jaligi, chorvachilik, hunarmandchilik, savdo-
’
sotiq bilan chambarchas bog liq edi. Mazkur amaliy bilimlar Qadimgi Misr
’
xo jaligining rivojlanishiga juda katta ta sir ko rsatgan. Qadimgi Misr
’ ’ ’
san atinng vujudga kelishi ibtidoiy zamonlarga borib tarqaladi. Qadimgi
’
Misrliklar bu sohada katta yutuqlarga erishganlar. San at me morchilik bilan
’ ’
uzviy bog langan bo lib, unga xalq og zaki ijodiyoti, yozma manbalar-
’ ’ ’
adabiyot, musiqa, raqs, haykaltaroshlik, rassomlik va moddiy madaniyatning ko p
’
sohalari kirgan. 16

Qadimgi Misrda musiqa va raqs ham juda erta taraqqiy topgan. Bu davrda
puflab chalinadigan nay,o rib chalinadigan qayroq, arfa, ud kabi turli asboblar
’
16
Yu.S. Krushkol. Qadimgi dunyo tarixi. Toshkent. 1974-yil. 1 72 -bet.
44

bo lgan. O yin va raqs qadimgi Misr san atinng ajralmas qismi edi. Raqqosalar’ ’ ’
o yinlarni mahorat bilan ijro etganlar. Misrda drama ham erta tashkil topgan.
’
Ibodatxonalarda diniy dramalar qo yilgan. Xususan teatrlarda Osirrisning o limi
’ ’
va qayta tirilishi ko rsatilgan. Demak, teatrni kashf etish sohasida ham Nisr
’
dunyoda birinchi o rinni egallagan mamlakat. Qadimgi Misr adabiyoti bundan
’
VI-VII ming yil ilgari vujudga kelgan. O rta podsholik davrida adabiyot juda
’
yuksalgan. Qadimgi Misrliklar juda ko p qo shiq, ertak, mif, maqol va metallar
’ ’
yaratganlar. Qo shiqlar oddiy va sodda bo lib, ularga dehqon, cho pon,
’ ’ ’
savdogar, hammal, amaldorlar, ruhoniylar va podsholarning turmush tarzlari aks
ettirilgan. Qadimgi Misrliklarning Ikki og a-ini haqida ertak , To g ri va
“ ’ ” “ ’ ’
egri haqida ertak lari kishi diqqatini o ziga tortadi. Izida va Ociric haqida ,
” ’ “ ”
Gor bilan Set janjli degan miflar ham mashhurdir. Mazkur miflaarda yaxshilik
“ ”
va yomonlik, ezgulik bilan makkorlik o rtasidagi kurash bayon etiladi. Qadimgi
’
Misrliklar Halokatda o chraagan kema haqida hikoya , Sinuxet hikoyasi”
“ ’ ” “
kabi ajoyib ertaklar yaratganlar. Bu sayohatnoma tarzida yozilgan bo lib, ularning
’
birida Podsho konlari ga qilingan mashaqqatli sayohat haqida so z yuritiladi.
“ ” ’
Hikoya qilinishicha sayyohlar dahshatli dovulga uchraydilaar. Dovul ularni Ruh
“
oroli ga uloqtirib tashlaydi.
”
Orolda katta bir ilon qiyofasidagi olijanob podsho bor ekan. Ilon-podsho
ularni yaxshi qabul qilib, ko p oltin, kumush, xushbo y narsalar, fil suyagi, it va
’ ’
maymunlar berib, mexmonlarni Misrga kuzatib yuboradi. Sinuxet hikoyasi da
“ ”
Sinuxetning Suriyadagi ko rgan bilganlari, og ir mashaqqatlari g oyat go zal
’ ’ ’ ’
iboralar bilan tarannum etiladi. Ayni paytda Misrlik adiblar diniy poeziya, podsho
shaniga bag shlangan gimnlar vanasihatnomalar yaratganlar. Shunday qilib,
’
Qadimgi Misr adabiyoti o sha davrda yuksak badiiy kamolotga erishgan. Misrda
’
haykaltaroshlik va rassomlar ham rivoj topgan edi.
Misr haykaltaroshlari fir avn, amaldor, malika, ruhoniy, mirzalar, oddiy
’
kishilarning haykallarini toshdan o yib ishlaganlar. Bu jihatdan amaldor Raxotep,
’
Fir avn Alinemxet III, tutanxamon, shuningdek Ramzes II larning haykallari
’
ayniqsa diqqatga sazovordir. Saroy ibodatxona va boshqa ma muriy binolarning
’
45

devorlariga va tobutlar qopqog i ustagi qo yib,buyoq bilan chizilgan ajoyib’ ’
rasmlar ham kishi diqqatini o ziga tortadi. Misrda me morchilik ham juda
’ ’
taraqqiy etgan edi. Arab qirlarida har xil toshlar ko p bo lgan. Shuning uchun
’ ’
podshoga qarashli saroylar, ibodatxonalar va qator ma muriy idoralar toshdan
’
bunyod etilgan.
Bu jihatdan Misr Fir avnlari va amaldorlarining maqbaralari-piramidalari
’
diqqatga sazovordir. Sakkaravadagi Joser maqbara-piramidasi ular orasida eng
qadimgi bo lib, zanasimon shaklda qurilgan. Qadimgi podsholik davrig mansub
’
Gizadagi ulkan sfinks Xafra ham ajoyib bo lib, u sher surati tarzida ishlangan.
’
Shu Gizada Fir avn Xeons-piramidasi o zining ulug vorligi bilan ajralib turadi.
’ ’ ’
U 52900 kv metr joyni egallagan bo lib, balandligi 150 metr bo lgan. Unga
’ ’
og irligi 2 tonnadan 15 tonnagacha bo lgan 2300000 tarashlangan tor ishlatilib
’ ’
30 yi lichida qo rilgan. Shunday qilib, Misr me morchiligi o ziga xos bo lib,
’ ’ ’ ’
Fir avnlarning piramida-ehromlari o zining mahobati, jozibasi va kattaligi bilan
’ ’
kishini hayratga soladi. Qadimgi Misrlilar ilmiy bilimlar sohasida ham katta
yutuqlarga erishganlar. Ularga matematika, geometriya, astranomiya, geografiya,
tibbiyot, veterinariya, qishloq xo jalik bilimlari ancha rivoj topgan edi. Kundalik
’
hayotdagi extiyojlari, xo jalik, ayirboshlsh, tug on, kanal qurilishi,
’ ’
me morchilik ishlari hisob-kitobni talab qilardi. Qadimgi va o rta podsholik
’ ’
davrida Misrliklar matematika sohasida ancha yutuqlarga erishganlar. 17
Misrlilarning matematika sohasida erishgan yutuqlaridan biri o nlik sanoq
’
tizimining kashf etilishiedi. Misr yozuvida 1, 10, 100, 1000, 10000, 100000 va
hatto millionni ham bildiruvchi alohida belgilar bo lgan barmoq, kaft, tirnoq va
’
qarichlar o ziga xos o zinlik o lchovi birligini tashkil etgan. Misrliklar
’ ’ ’
matematikaning tarkibiy qismi bo lgan gaometriya va algebra haqida, osmon
’
jismlari va ularning harakati to g risida ham ba zi bilimlarga ham ega
’ ’ ’
bo lishgan. Misr astranomlari yulduzlar va sayyoralar harakatini o rganib,
’ ’
birinchi yulduzlar osmon xaritasini tuzganlar. Yulduzlarning shnday xaritasi
17
Yu . S . Krushkol . Qadimgi dunyo tarixi . Toshkent. 1974-yil. 1 77 -bet.
46

maqbara va ibodatxonalarning gumbazlari shiplarini naqshlangan. Yulduzlarning
joylanishini ko rsatadigan qadimgi xaritalar Sepmut maqbarasi, Edfu va Dender’
ibodatxonalarining shiplarida saqlanib qolgan. Misr astranomlari dunyoda birinchi
bo lib alohida calendar taqvimtuzganlar. Ularning taqvimiga ko ra, bir yil 365
’ ’
kunni tashki etgan. 365 kun 12 oyga bo linib, har biro y 30 kundan iborat
’
bo lgan. Qolgan 3 kun esa bayram hisoblangan. Ular tungi vaqtni yulduzlarga,
’
kunduzni esa quyoshga shuningdek suv va qum soatiga qarab belgilaganlar.
Qum va suv soatlari dastlab Misrda kshf etilgan. Astranomiya fani
Misrliklarga vaqtni belgilash, Nil toshqini davrini bilish, kanal, tug on qurish va
’
dengizlarda zarur bo lgan. Ular daryo va dengizlarda suzganlarida, shuningdek
’
safarda yurganlarida hamastranomiyaga murojat qilganlar. Xullas, bu fan qishloq
xo jaligi, savdo va harbiy harakatlarga katta ahamiyatga ega bo lgan. Misrda
’ ’
tibbiyot ham erta rivojlangan. Tibbiyot ko rtaklari ibtidoiy jamoa davridayoq
’
paydo bo lgan. Tarixiy ma lumotlarga ko ra, Misrda miloddan avvalgi IV ming
’ ’ ’
yillikdayoq birinchi tibbiy shifoxonalar barpo etilgan, miloddan avvalgi 3600 yilda
Memfis shahrida afsonaviy tabib imhoteb sharafiga maxsus ibodatxona qurilib, u
yerda bemorlarga tibbiy yordam berish uchun alohida xonalar ajratilgan. Bu yerda
maxsus ta lim olgan kojenlar bemorlarni davolaganlar. Geliopalis va Sans
’
shaharlarida tabiblar tayyorlaydigan maxsus maktablar bo lgan. Misr hokimlari
’
tibbiyotga bag ishlangan maxsus kitoblar yaratganlar misr tabiblari mumiyolash
’
jarayonida inson a zolarining ichki tizimini puxta bilganlar. Tabiblar kasallikni
’
aniqlashda kshining tashqi holati va tomir urishiga alohida e tibor berganlar.
’
Bemorlarni davolashda shifobaxsh o simliklar va hayvonot mahsulotlaridan keng
’
foydalanganlar. Tabiblar har xil jarohatlar, chiqqan singan va yorilgan a zolarni
’
jarroxlik usuli bilan davolaganlar.
Ular alohida kasalliklar buyicha ixtisoslashganlar. Masalan Qadimgi Misrda
tabiblar ko z kasalliklari, tish kasalliklari, bosh kasallilari, ichki a zolar
’ ’
kasalliklari, ruhiy kasallikla bo yicha ixtisoslashgan edilar. Ular jarroxlikda mis,
’
jez asboblaridan foydalanganlar. Qadimgi Misrda bemorlar ruhiy usul bilan
47

davolash ham ancha ertarivoj topgan edi. Geogrg Zbers, Zdvin Smit,Brugsha,
Zrazistrat, Xerofil, Kosmik Flipp kabi mashxur hakimlar bemorlarni muvoffaqiyat
bilan davolaganlar. Qadimgi Misrliklar geografiya fani sohasida ham dastlabki
ma lumotlarga ega bo lganlar. Ular Yerning chetlari tog lar bilan o ralgan,’ ’ ’ ’
uning atrofi esa oqib turadigan okean suvidan iborat deb tasavvur qilganlar. Ularga
Yerning Nil oqib keladigan tomoni janub, o rta yer dengizi tomoni shimol, Nil
’
so l tomoni g arb, o ng tomoni esa sharq hisoblanadi. Qadimgi Misr geograflari
’ ’ ’
o z o lkalari shuningdek Arabiston yarim orolining xaritasini ham chizganlar.
’ ’
Ularning arabiston cho llaridagi oltinkonlar joylashgan tumanning mufassal
’
xaritasi hozirgacha saqlanib qolgan. Ular iqlimshunoslikda ham jiddiy yutuqlarga
erishganlar. Xullas, Qadimgi Misrliklar o zlariga xos ajoyib madaniyat yaratib,
’
jaxon xalqlari madaniyati xazinasiga ulkan hissa qo shganlar. Qadimgi Misr
’
xalqlari o zoq tarixiy rivojlanish yo lini bosib o tganlar. Misr tarixining barcha
’ ’ ’
davrlarida hayvonlarga, tabiat xodisalariga va ota bobolar ruhiga e tiqod qilish
’
keng tarqalgan.
Ayni paytda Misrda katta davlat kelishi munosabati bilan Fir avn-
’
podsholarga e tiqod qilish va ilohiylashtirsh ham paydo bo lgan. Qadimgi
’ ’
Misrliklar e tiqodi va dini totelizm, Fetishizm, animism, quyoshparastlik va
’
podshoparastliklarga bo lingan. Odam u yoki bu joyning hayvonot dunyosiga
’
qarab sher, zaxarli ilonlar, buqalar, qo chqor, sigir, lochin, asalari, kaljat, timsox,
’
mushuk va boshqa hayvonlarni ilohiylashtirib, ularga sajda ham qilganlar. Qadimgi
Misrliklar hayotida Nil daryosi juda katta ahamiyatga ega bo lgan. Shuning uchun
’
qadimdan boshlab ular Nil daryosini ilohiylashtirganlar.
Qadimgi Misrda yashagan aholi hayotida issiqli va yorug lik manbai uchun
’
Quyosh alohida ahamiyatga ega bo lgan. Shuning uchun qadimdan boshlab
’
misrda topinish keng tarqalgan. Ular Quyosh hudosini Ra deb ataganlar. Raga atab
ibodatxonalar ko rganlar. Misrda o simlik, daraxt, tosh, o q-yoy, yog ochdan
’ ’ ’ ’
ishlangan har xil narsalarga ham e tiqod qilganlar va ularni ulug laganlar.
’ ’
O lgan ajdodlar ruhiga sig inish va e tiqod qilish juda qadim zamondan
’ ’ ’
boshlangan Qadimgi Misrliklar hayvonlar, daraxtlar, o simlilar, ota-bobolar ruhi,
’
48

suv, quyosh va boshqa e tiqodlar bilan bog liq turli irim, urf-odat, motam va’ ’
marosimlar o tkazganlar. Misr iqlimining nihoyatda quruqligi tufayli bunda hatto
’
juda mo rt materiallardan ishlangan qadimgi yodgorliklar ham g oyat yaxshi
’ ’
saqlangan. Chunonchi, bunda qog ozdan oltin kashf etilgan (haqiqiy qog ozni
’ ’
qadimgi xitoyliklar ixtiro qilgan) papirusga, yog ochga, palotpoga yozilgan
’
yozuvlar topildi. Tosh taxtalardagi yozuvlar ayniqsa yaxshi saqlangan, ammo bu
yozma yodgorliklarning ko pi bir diniy-sexriy mazmundagi yozuvlardiz. Diniy
’
an analar Nil vodiysida ayniqsa mustahkam va turg un bo lgan, Koxinlar
’ ’ ’
g oyat katta kuchga ega bo lib, ular bilan podsho hokimiyati o rtasida bazan
’ ’ ’
ixtiloflar bo lib tursa-da, fir avnlarning ilohiyligi to g risida ta limotlar va
’ ’ ’ ’ ’
aholi ommasini Quyosh farzandi ga (Misr hukmdorlarini shunday deb
“ ”
ataganlar) itoat qilishiga undaganlar. Xullas, Misrdagi har xil diniy e tiqodlar eski
’
urf-odatlarni qo llab-quvvatlaganlar va mulkdorlar hokimiyatiga itoat qilishga
’
chaqirganlar. Shubhasizki, Misrning dini yillar davomida o zgarib, ijtimoiy
’
siljishlarga va siyosiy o zgarishlarga moslashib turgan.
’
Ammo tugab borayotgan urug qabilachilikurf-odatlari bilan hali bog liq
’ ’
bo lgan qadimgi ko p diniy e tiqodlar Nil vodiysida boshqa qadimgi
’ ’ ’
mamlakatlardagidan ko ra o zoqroq va qattiq saqlangan. Misrni hayot darajaga
’ ’
ko p tarqalgan yirtqich va uy hayvonlariga sig inish, shuningdek, har xil
’ ’
qushlarga, baliq va hashoratlarga sig inish grek sayyohlarini hayratga qoldirgan.
’
Bunday misollarni ko plab keltirish mumkin. Misr faunasining har qanaqasi biron
’
viloyatda (ba zilar butun mamlakatda) muqaddas hisoblangan. Ko p joylarda
’ ’
(ayniqsa FAyum vohasida) hatto timsox ham ilohiy va daryo suvlarining daxlsiz
hukmdori hisoblanib ularni ovlash man qilingan. Timsohlarning mayday bolalarini
ibodatxonalarning hovuzlariga solganlar, ularni aalli somsalar bilan boqqanlar va
bevaqt o lgan timsohlarni mo miyolaganlar, kafanga o rab, sharaf bilan
’ ’ ’
qo shganlar. Misrda mushukka ozor berish jinoyat hisoblangan, mushukni
’
o ldirgan kishi o z hayotini tahlikaostiga quygan. Qushardan ibis (laylakka
’ ’
o xshagan qush), qirg in va kalxat, hashoratlardan ayniqsa g ut qo ng iz
’ ’ ’ ’ ’
g oyat muqaddas hisoblangan. Ba zan hayvonlarning behisob turlaridan bittasini
’ ’
49

tanlab olib, uni hudo deb e lon qilganlar. Masalan, Misrda yuzlab, minglab’
ho kizlarni ayab-netib o tirmaganlar. Ularni kaltak bilan podaga haydaganlar,
’ ’
omochga qo shganlar va hokazo.
’
Ammo alohida belgiari bo lgan birdan-bir ho kizni olib, hudo qilganlar.
’ ’
Xudo bo ladigan ho kiz albatta qora rang bo lishi, manglayida to garak oq
’ ’ ’ ’
qashqasi, dumidagi juni ham o zgacha bo lishi va boshqa shunday alomatlarga
’ ’
ega bo lishi shart ekan. Ko p qidirishlardan keyin ana shunday noyob ho lizni
’ ’ ’
topishib, Memfisdagi maxsus ibodatxonaga olib kelganlar, hamda muqaddas va
dahlsiz deb e lon qilganlar. Baxtiyor hayoti tugagandan keyin uni maxsus
’
sag anaga joylashtirib ko mganlar. (arxealogiya qazishlarida bunday solg ana
’ ’ ’
topilgan edi) va butun shahar motam tutgan. Keyinyana Aresning (ilohiy
ho kizning nomi) yangisini qidirish boshlangan, yangisi topilgach motam tugab,
’
tantana boshlangan. Bunday tasavvurlar faqat Misrdagina xos bo lmagan. Biz
’
ularni boshqa xalqlarda ham uchratamiz, ammo ularda bu tasavvurlar ikkinchi
o rinda bo lgach, ko pincha aqlli hayvonlar va qushlarni sirli qilib tasvirlash va
’ ’ ’
ular to g risida afsonalar to qish keng rasm bo lgan.
’ ’ ’ ’
Misrda esa totemizm (kishilarning hayvon yoki qushlardan paydo
bo lganligiga ishonish) iyla keng ko lamda saqlanib kelgan. Ba zan odamsimon
’ ’ ’
xudo quy boshli, mabuda esa sigir boshli xotin qilib tasvir etilgan. Misrliklarning
antropomorfizmga, ya ni xudolarni (oddiy kishilardan ko ra g ayri tabiiy,
’ ’ ’
ajoyib hususiyatlarga ega bo lgan) insonlarga o xshatishga boshqa qadimgi
’ ’
mamlakatlardan ko ra xiyla sekinroq o tgan. Misr dinining yana bir o ziga xos
’ ’ ’
xususiyati parigi dunyoga juda katta ahamiyat berilganligidir.
Shuner bilan Bobilda parigi dunyoni ko ngilsiz va mudhish deb, uylaganlarni
’
bu dunyoni qo msaydigan baxtsiz banda, deb tasavvur qilgan bo lsalar, bu haqda
’ ’
Misrdagi ta limot boshqacha bo lgan. Masalan, ular bu uy-joy musofirxona
’ ’
bo lib, unda o zoq yashab bo lmagani uchun ularni mustahkam qilib qurishning
’ ’ ’
ham hojati yo q,undan ko ra o zinga abadiy yotoq joy ni, maqbarani
’ ’ ’ “ ”
odindan tayyorlab quyishing kerak, degan qoidaga amal qilganlar.
Mo miyolashga alohida e tibor berilgan. Jasadlarning mo miyolashni qimmat
’ ’ ’
50

va arzon uusullari bo lgan. Fir avn va katta mansabdorlarning mo miyolari’ ’ ’
ayniqsa yaxshi saqlangan. Ichak-chovoqlari olinib tozalangan, gavda 70 kun
namakobda turgan, keyin xushbo y qatron (smola) quyilib, ustidan palatno
’
o rtika o ralgan. Misr kohinlarining ta limtiga ko ra ohiratning huzur-
’ ’ ’ ’
halovatiga erishish uchun ko pgina sexriy duolarni bilish kerak bo lgan. Birinchi
’ ’
navbatda bunday duolarni fir avnlar buyoq bilan chizilgan. Piramida tekstlari
’ “ ”
deb ataladigan yana shu duolarda Xudolar dargohiga kirayotgan , Ialu
“ ” “
maydoni (Misrcha jannatga) qadam bosayotgan hukmdorning baxtiyor hayoti
”
ta rif qilingan va hokazo. Fir avnlarga taqlid qilib imtiyozli va boy tabaqalarga
’ ’
ham shunday tekstlarni ( Sag ana tekstlari ni) ishlata boshlaganlar. Nihoyat,
“ ’ ”
yangi podsholik davriga kelib Murdalar kitobi paydo bo lgan, unda ohiratda
“ ” ’
bo ladigan sarguzashtlar va ohirat sudi-mahshar mufassal bayon qilingan.
’
O likning ruhi narigi dunyo podshosi Oserisning ko shkiga kelgach abadiy
’ ’
farog atli hayotga ega bo lish uchun Oseris oldida o zini oqlash lozim ekan.
’ ’ ’
Murdalar kitobi ning 125-bobida o zini oqlash nutqinmng to la teksti bor.
“ ” ’ ’
O likning ruhi bunday deyish kerak: Men biron kishini o ldirmadim,
’ ” ’
talamadim, buzuqning yo liga yurmadim, gudakni og zidan sutini tortib
’ ’
olmadim, birovning yerida oib turgan suvini to sib o z dalamga quymadim
’ ’ ”
hokazo va hokazo. Bunda o likdan halollik talab qilinmagan. Bunda faqat dalillik
’
va ishonch talab qilingan. Murdalar kitobi da o z qalbiga maxsus murojaat
“ ” ’
teksti bor. E tanimdagi qalbim, Oseris oldidagi sudga menga qarshi guvohlik
“
qilmagin! deyilgan u tekstda. Shunday qilib, tirikligida o ziga munosib dahma
” ’
tayyorlash va zarur sexrli tekstlar buyurish uchun mablag i bor har bir kishi
’
o zining ezgu mangulik farog atli hayotga erishuviga umid qilish mumkin
’ ’
bo lgan. Ammo oddiy fuqarolarning bunga ishonchi bo lmagan deyish mumkin.
’ ’
Faqat ancha keyingi (Rimliklar hukmrorligi) davridagina boyning o lgandan
’
keyin daxshatli azob-uqubatga ega bo lishi va kambag alning bu dunyoda
’ ’
chekkan azob va mashaqqatlari evaziga narigi dunyoda abadiy huzur-halovatli
hayotga erishajagi to g risidagi rivoyatlar paydo bo lgan. Endi bunda dining
’ ’ ’
ovutuvchilik xislatlari, mexnatkashlarga tasalli berish va hayotdagi keskin
51

ziddiyatlarni yumshatishga intilish ro y bera boshlagan. Misr koxinlarixalq’
an analarini qolibga solib qaytadan ishlab xudolar tug risida avsonaviy qissalar
’ ’
to qiganlar.
’
Ko ’ pincha quyosh xudosi Rani bosh xudo hisoblaganlar . Ra ibtidoiy tufonlar
zamonida vujudga kelgan emish u nilufar gulidan chiqib kelib, butun mavjudodni
yaratgan. Raning og zidan xudoar, ko zidan odamzod kelib chiqqan. Osmon
’ ’
kengashini Ra boshqargan, yozuvni ixtiro qilgan donishmandlik xudosi Tot uning
kitobi bo lgan. Ra obrazi yerdagi fir avn hislatlarini ola boshlagan, fir aavn
’ ’ ’
oldida hamma fuqaro yerga yiqilib ta zim qilishga majbur bo lgan. Fiva
’ ’
yuksalgandan keyin yerlik xudo Amon xudo Ra bilan tenglashtirilgan va Amon-Ra
deb atala boshlagan. O ladigan va tiriladigan tabiat xudosi Oseris e tiqodi ham
’ ’
umum Misrga yoyilgan.
Afsonalardan birida Oseris bir zamonlar yerda idora qilgan va lekin
hokimiyatidan mahrum qilinib, o zining yovuz ukasi (cho llar, garimsel va
’ ’
sho r suvlar hokimi) Set tomonidan o ldirilgan deb hikoya qilinadi. Xalok
’ ’
bo lganning vafodor xotini Isida erining jasadini topib olib ko mgan, keyin esa
’ ’
qandaydir mo jiza bilan xomilador bo lib, o lgan eri Oserisdan Tor ismli
’ ’ ’
farzand ko rgan. Go dak Tor o sib katta bo lgach amakisi qo lidan
’ ’ ’ ’ ’
hokimiyatni tortib olib, dadasini tiriltirgan. Isitar va Tammuz haqidagi afsonalar
singari Misrliklarning Oseris tug risidagi qator afsonalari ham yil afsonalarining
’
o zgarishlarini izohlab berish lozim bo lgan. Ammo Oseris haqidagi afsonaviy
’ ’
o lgan xudo narigi dunyoning hukmdori bo lib, o g li Tor esa yerda uning
’ ’ ’ ’
vorisi bo lib qolgan.
’ 18

Qadimgi Misrliklarda bizga xalq ertaklari va haqiqiy voqealar tasviridan
iborat juda ko p badiiy adabiyot asarlari yetib kelgan: tabiiy, ular keyinchalik
’
saroy va ibodatxonalarining mirzalari tomonidan ozmi-ko pmi ishlangan. Sinuxet
’
tog risidagi qissa ayniqsa mashxur bo lgan. U taxt uchn yuz bergan fitnalar
’ ’
vaqtida Misrdan qochib ketgan katta mansabdordir. Senuxet Sinay cho llariga
’
18
Yu . S . Krushkol . Qadimgi dunyo tarixi . Toshkent. 1974-yil. 1 8 0-bet.
52

kelib qolib, ochlik va tashnalikdan o lishga sal qolgan. Uni badaviylar qutqargan.’
Keyin u Falastinga brogan. Unda bir qabila boshlig i bilan do stlashib, uning
’ ’
qiziga uylangan. Mahalliy polvonlardan biri bilan yakkama-yakka kurashga tushib,
uning ustidan g olib chiqqan va u polvonning butun mulkini egallagan. U garchi
’
boyib ketgan bo lsa-da, Vatanini qo msab azob chekkan. So ngra, elidan
’ ’ ’
qochib ketgani uchun fir avndan kechirim surab, Misra qaytib kelgan.
’
Qissada Misr saroyidagi madaniy hayot osiyoliklarning qoloq hayotiga juda
yorqinlik bilan qaram-qarshi qo yilgan. Shnday bo lsa ham qissada ajnabiylarni
’ ’
yoqtirmaslik ruhi yo q. misrlik qochoq ularni mexmondo stlik bilan kutib
’ ’
olganlar va unga muruvat ko rsatganlar. Boshqa bir ertak tarzidagi qissa bor
’
(halokatga uchragan kema tug risidagi ertak). Bitta Misrlik amaldor dengiz
’
sayohatiga junab, dovulda halok bo lishdan arang qutilib qolgan. Kemadan va
’
hamrohlaridan maxrum bo lib, xalok bo lgan kemaning siniq parchasida
’ ’
olijanob ilon yashaydigan orolga yetib kelgan, fir avn yuborgan dengizchilar
’
yetib kelguncha musofir ilon inida mehmon bo lib turgan. Shningdek, Gapga
’ “
chechan qissasi , Xalokatga mahkum shaxzoda haqidagi ertak , To g ri
” “ ” “ ’ ’
bilan egri haqidagi ertak va hokazolarni aytib o tish kerak. Misrlik don
” ’
yanchuvchilar, baliqchilar, hammollar va boshqalar aytadigan ko pgina har xil
’
qo shiqlari, shuningdek, yigit bilan qiz bir-birlariga ko ngil berganlilarini
’ ’
soddadillik bilan ifoda qilgan muhabbat she rlari saqlangan. Podsholarning aqlga
’
sig maydiga qahramonliklari tug risidagi tmtaroq va dabdabali saroy pazesiyasi
’ ’
tamomila boshqa tusdadir. Hayotdan ko ngli sovugan odamning o z ruhi bilan
“ ’ ’
suhbati degan asar hayotning ma nosi va maqsadi tug risidagi falsafiy asarning
” ’ ’
go zal na munasidir.
’ ’
Bu she riy dialogning ishtirokchilaridan biri (hayotidan ko ngli sovugani)
’ ’
kishilarning shavqatsizligi va makrlililigidan noliydi va adolat qidirib narigi
dunyoga ketmoqchi bo ladi. Boshqa suhbatdosh (ko ngli soviganning ruhi)unga
’ ’
skeptic qarashlarni bayon qiladi. U dunyodasn hech kim qaytib kelgan emas, uning
bu dunyodagidan ko ra yaxshimi yoki yomonmi ekanini hech kim bilmaydi.
’
Yaxshisi baxtni bu dunyodan qidirish kerak. Lekin ko ngli sovugan kishi buning
’
53

tasalli bermoqchi bo lib aytgan gaplarini eshitishni xoxlamaydi. Provard natijada’
u bu dunyodagi hayotdan ko ra narigi dunyoning ustunligiga skeptic ruhini
’
ishontirishga muvoffaq bo ladi. Badiiy adabiyotdan tashqari ilmiy mazmundagi
’
asarlar ham yetib kelgan. Misrda ayniqsa matematika ravnaq topgan.
To g ri Misrlik matematiklarning raqam sistemasi xiyla katta, besunaqay
’ ’
bo lgan.
’ Raqamlarga pazetsion ma no berishga biron urunush bo lganligi ’ ’
mutlaqo sezilmaydi. Chiziq doim bir raqamini (yedenitsani) bildirgan, yarim doira
doim o n raqamini, o rilgan arqon yuz raqamini, nilfar guli ming raqamini
’ ’
bildirgan. Masalan, to qqiz ming raqamini bildirish lozim bo lsa, to qqizta
’ ’ ’
nilufar rasmi solingan. Ana shuday qiyinchilik va kamchiliklarga qaramay, misrlik
mirzalar murakkab-murakkab masalalarni yechganlar. Geometriyada kesim
piramida yuzasini va aylananing diametriga nisbatini (faqat 0,02 xato bilan)
hisoblab chiqarganlar. Misr astranomiyasi ham katta muvoffaqiyatlarga erishgan.
Misrliklar Nilning toshqinidan darak beruvchi Seriusning osmonda paydo
bo lishini kuzatganlar (ularning bir vaqtga tug ri kelishi tasodifiy xal bo lgan,
’ ’ ’
albatta). Misr kalendari quyosh kalendari bo lgan. Yil 12 oyga bo lingan, har oy
’ ’
30 kundan iborat bo lib, 3 ta o n kunlikka bo lingan. Bu hisobda oshiq bo lib
’ ’ ’ ’
qolgan 5 kun bayram hisoblanib, hech qaysi oyga kiritilmagan. Misrliklarning
tabiiy papiruslari ham bizga yetib kelgan. Ularning retseplaridagi ko p narsa
’
hozirgi zamon kitobxoniga juda sodda va g alati bo lib ko rinadi, albatta.
’ ’ ’
Masalan, eshak tuyog ining talqoni yoki o g il ko rgan ayolning suti dori
’ ’ ’ ’
tariqasida este mol qilingan. Ammo bir qancha tekshirishlar natijasida ayrim
’
giyohlarning shifo berishi (yoki zarai) ni aniq belgilanganlar.
Nazariy xulosalar ham qilingan. Qon harakatining qonuni tug risidagi
’
tasavvurga ega bo lganlar. Xirurgiyaga kelganda Misrning ko z tabiblari ayniqsa
’ ’
mashhur bo lgan. Eramizdan avvalgi VI asrda ularni xatto Eron podsholarining
’
saroyiga chaqirib keltirganlar. Misrda geografiya fanining dastlabki kurtaklari
bunyodga kelgan, shu bilan birga bu fanni ma lum bir sistemaga solishga
’
uringanliklari ham sezilib turibdi. Yerni chetlari (tog lar bilan) ko tarib turadigan
’ ’
okean ( ulkan doira ) bilan o ralgan deb tasavvur qilganlar.
“ ” ’
54

Yerning Nil oqib keladigan oldingi tomonini Janub deb , orqa tomonini ( O ’ rta
dengiz va Egey dengizi orollarini ) Shimol deb , o ’ ng tomonini ( o ’ lganlarning
ruhlari yashaydigan joy deb faraz qilgan tomonni ) G ’ arb deb , so ’ l tomonini (“ Xudo
mamalakati ,
” ya ’ ni Ra mamalkati deb faraz qilgan tomonni ) Sharq deb
hisoblaganlar 1
. Xalqlar badanlarining rangiga, tilariga qarab va hayotlari
valeyne mat daryoga bog liq, Nil vodiysida yashovchilarga hamda osmondan
’ ’
tushadigan suvdan (yomg irdan) foydalanuvchi boshqa barcha xalqlarga
’
bo lingan.
’
Qadimgi Misr xaritalari (jumladan, masalan, Arabiston ko llaridagi oltin
’
konlari joylashgan rayonning mufassal kartasi) saqlanib qolgan. Besh asrdan
ko proq vaqtni o z ichiga olgan, dunyoda eng qadimgi yilnoma Misr yilnomasi
’ ’
ekanligini yuqorida aytib o tgan edik. (Shumer yilnomasi ancha qisqa vaqtni
’
ichiga olgan). Leki juda keng kulamda tarixiy voqealarni va faktlarni
umumiylashtirishi bo lmagan; davlatlar hayotida yuz bergan o zgarishlarni
’ ’
hudoning taqdiri va kishilarning fe l-atvoridan kelib chiqqan deb bayon qilganlar.
’
Qadimgi Misrning saroylari, qasrlari kam saqlangan (odatda ular pishiq
materialdan qurilmagan). Ammo piramida va mastablar hamda qoyalardagi
maqbaralar yaxshi saqlangan. Eng muhtasham ibodatxonlalar yangi podsholik
davrida qurilgan. Qadimgi yilnoma va hujjatlarda mingga yaqin Misr xudolarining
nomlari keltirilgan. Shunday qilib qadimgi Misr madaniyati o zining qadimiyligi
’
va rivojlanish darajasi bilan boshqa xalqlar madaniyatidan ustun turgan. Qadimgi
Misr madaniyati Yunoniston, Rim va Sharq xalqlari madaniyatining rivojiga ijobiy
ta sir ko rsatgan.
’ ’
55

Xulosa
Qadimgi Misr tarixi Eramizdan avvalgi, IV - ming yillikning II –
yarmidan davlat va Sinfiy jamiyatini paydo bo lishidan eramizdan avvalgi VI
‘
asrda Misrni Ahamoniylar davlatiga qo shib olingangacha bo lgan davrni o z
‘ ‘ ‘
ichiga oladi.
Misrda ilk podsholik davri yeramizdan avvalgi 3100 2800 yillarni
– –
o z ichiga oladi. Unda o zaro urushlar natijasida dastlar Yuqori va Quyi Misr
‘ ‘
davlatlar shakllanadi.
Miloddan avvalgi 3000 yili Yuqori Misr podshosi Mina
– shimoldagi
yerlarni bosib olib yagona davlat tuzadi.
Keyingi 3 10 sulolalar podsholigi hukmronligi davri Qadimgi Misr
–
podsholigi deb ataladi. Bu davrda Misrni istilochilik yurushlari ortadi. Misga boy
Sinay yarim orolini o ziga qo shib oladi. Liviya qabilalariga qarshi urush olib
‘ ‘
boradi.
O rta podsholik davri miloddan avvalgi 2250 1750 yillar boshlanib
‘ –
miloddan avvalgi 1580 yilgacha davom etadi. Bu davrda xalq qo zg olonlari
– ‘ ‘
avj olib ketadi. Mamlakatga geksoslar bostirib kiradi. Geksoslar hukmronligi
56

paytida mamlakat janubidagi Fiveya nomligi mustaqilligini saqlab qolib Misr
ozodligi uchun kurashadi va geksoslarni Misrdan quvib chiqaradi.
Geksoslardan keyin Misrni 18 20 sulolalar boshqarib, bu davr yangi–
podsholik deb nomlanadi. Miloddan avvalgi 1584 1085 yillarni o z ichiga
– ‘
oladi. Mamlakatda qishloq xo jaligi taraqqiyotiga alohida e tibor qaratiladi.
‘ ’
Savdo, hunarmandchilik rivojlanadi. Savdoda suv yo llaridan tashqari
‘
Old Osiyoga Nineviya, Damashq, Quddus orqali Memfis bilan bog laydigan
‘
quruqlik karvon yo llari paydo bo ladi.
‘ ‘
Yangi podsholikni eng yuksalgan davri Ramzes II I miloddan avvalgi
– –
(1301 1235 y) Fir avnligi davriga to g ri keladi.
– ’ ‘ ‘
So ngi podsholik davri miloddan avvalgi 1085 525 yillarni o z ichiga
‘ – ‘
oladi. Bu davrda Misr zaiflashib qoladi. Miloddan avvalgi 950 930 yillarda
–
Liviyaliklar, so ng miloddan avvalgi 715 664 yillarda Efioplar, Ossurlar va
‘ –
nihoyat Sais sulolasi miloddan avvalgi 663 525 yillar boshqaradi.
–
Miloddan avvalgi 525 yilda Misrni Ahamoniylar bosib oladi.
–
Qadimgi Misrliklar bundan 6 7 ming yil avval yuksak madaniyat
–
yaratganlar. Yozuv ilm fan va madaniyat ishlab chiqarish xo jaligi,
– ‘
hunarmandchilik ehtiyojlaridan kelib chiqqan bo lsa, ular o z navbatida keyingi
‘ ‘
takomillashgan mehnat qurollari sifatida ishlab chiqarish sohalarining keyingi
yuksalishiga xizmat qiladi. Yuqoridagi fikr va mulohazalar Yakuniy Xulosa qilib
quyidagilarni ko rsatishi mumkin:
‘
Birinchidan. Insoniyat tarixida ibtidoiy jamoada sivilizatsiyaga o tish
‘
birinchi bo lib Qadimgi Misrda sodir bo ladi. Qadimgi Misrda Ilk va Qadimgi
‘ ‘
podsholiklarni vujudga kelishi va ravnaq topishi tahlil qilib berildi.
Ikkinchidan. O rta podsholik davrida Misrning ijtimoiy iqtisodiy
‘ –
rivojlanishi va Misrga geksoslarni bostirib kirishi Fivani yuksalishi yangi manbalar
asosida yoritildi.
Uchinchidan. Yangi podsholik va Liviya Sais davrida Misrdagi siyosiy
–
inqiroz va Ahamoniylar tomonidan istilo qilinishi tahlil qilindi.
57

To rtinchidan.‘ Qadimgi Misrni madaniyatini o ziga xos xususiyatlari ‘
yangi manbalar va adabiyotlar yordamida tahlil qilindi.

Tavsiyalar
Birinchidan. Insoniyat tarixida ibtidoiy jamoada sivilizatsiyaga o tish birinchi
‘
bo lib Qadimgi Misrda sodir bo ladi. Qadimgi Misrda Ilk va Qadimgi
‘ ‘
podsholiklarni vujudga kelishi va ravnaqi bo yicha brashuralar chop ettirish.
’
Ikkinchidan. O rta podsholik davrida Misrning ijtimoiy iqtisodiy rivojlanishi
‘ –
va Misrga geksoslarni bostirib kirishi va Fivani yuksalishini o zida aks ettirgan
’
al bomlar tayyorlash;
’
Uchinchidan. Yangi podsholik va Liviya Sais davrida Misrdagi siyosiy inqiroz
–
va Ahamoniylar tomonidan istilo qilinishi natijalaridan maxsus kurs ma ruzalar
’
matinlarini tayyorlashda keng foydalanish;
To rtinchidan.
‘ Qadimgi Misrni madaniyatini o ziga xos xususiyatlari ‘ haqida
turli plakatlar tayyorlash.

58

A DABIYOTLAR RO YXATI’
1.O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.T. 2001y.
2. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo'q. T. 1998 y.
3.Karimov I.A. O'zbekiston buyuk kelajak sari. T. 1998 y.
4.Karimov I.A.Yangicha fikrlash va ishlash davr talabi. T. 1997 y.
5.Karimov I.A.Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. T. 1996 y.
6.Karimov I.A.Bizdan ozod va obod vatan qolsin. T. 1994 y.
7.Karimov I.A.Yuksak ma'naviyat - yengilmas kuch. T. 2008 y.
8.Karimov I.A.Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish
va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. T. 2010 y.
9.Karimov I.A.O'zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. T. 2011 y.
10. Karimov I.A. Inson xotirasi boqiy, qadr-qimmati ulug .// Xalq so'zi. 2012-yil
10-may.
l1. Jo ' rayev N . O ` zbekiston tarixi . T . 2003 y .
12. Lafasov . M ., Holiqov E , Qodirova D . Jahon tarixi . T . 2001 y .
13. Farmonov R., Sodiqov O..Jahon tarixi. T . 2001 y .
59

1 4 . G . Xidoyatov Jahon tarixi . T . 2000 y .
15. Soatov G '., Bozorov S ., Do ' stmurodov J . Madaniyatshunoslik . Qarshi 2000
y .
16.Mustaqil O`zbekiston tarixi. T. 2000 y.
17.Mustaqillik izohli ilmiy ommabop lug’at. T. 1998 y.
18. Jo’rayev N. Agar ogoh sen. T. 1998 y.
19. Sulaymonova F. Sharq va g'arb T. 1997 y.
20. Jbrohimov A., Sultonov H., Jo'rayev N. Vatan tuyg'usi. T. 1996 y.
21. Kabirov A. Jahon tarixi. T. 1995 y.
22. Salohiddinov X.A. Fir’avnlar mamlakati. T. 1992 y.
23. Karovkin F.P. Qadimgi dunyo tarixi. T. 1991 y.
24.Yu.S.Krushkol. Qadimgi dunyo tarixi. T. 1974 y.
25.Qadimgi sharq tarixi. T. 1964 y.
2 6 . Internet ma'lumotlari.
 www.eurasia.org.ru .
 www.history.ru
 http://www.philos.msu.ru/fac/history/
 http://www.auditorium.ru
 www.museum.ru
 www. ziyonet.net.
60

Купить