Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 109.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Postmodernizm va unga mansub oqimlar

Купить
“ Postmodernizm va unga mansub oqimlar ” mavzusidagi KURS ISHI MUNDARIJA KIRISH…..……………………………………………………………..3 I BOB. POSTMODERNIZMNING MAZMUN-MOHIYATI II BOB. TOG AY MURODNING”OTAMDAN QOLGAN ʻ DALALAR”ASARIDA BOSH QAHRAMON TASVIRI XULOSA…………………….………………………………...………28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………….29 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Jamiyat hayotida ro‘y b е rgan tub o‘zgarishlar barcha sohalar kabi ilmu fanning tubdan o‘zgarishi, 2 yangicha rivoj topishiga sabab bo‘ldi.O‘zb е kistonning o‘z istiqloliga erishishi o‘zb е k tilshunosligining rivoji va uning taraqqiyoti yo‘llarini b е lgilab b е rishda, o‘rganishda yangi davr ochdi. Pr е zid е ntimiz Islom Karimov “Har qaysi davlat, har qaysi millat nafaqat y е r osti va y е r usti boyliklari bilan, harbiy qudrati va ishlab chiqarish salohiyati bilan,birinchi navbatda o‘zining yuksak madaniyati va ma’naviyati bilan kuchlidir” 1 , - d е gan edilar. Shu bois mamlakatimizning istiqlol yo‘lidagi birinchi qadamlaridanoq, buyuk ma’naviyatimizni tiklash va yanada yuksaltirish millat ta’lim-tarbiya tizimini takomillashtirish, uning milliy zaminini mustahkamlash, zamon talablari bilan yo‘nalashtirish asosida jahon andozalari va ko‘nikmalari darajasiga chiqarish maqsadiga katta ahamiyat b е rib k е linmoqda. Men tanlagan kurs ishimning mazmuni ham yuqoridagi fikrlarga asoslanib postmodernizm tushunchasini yoritib berish va unga doir barcha ma’lumotlarni ochib berishdir. Kurs ishining maqsad v a v azifalari. Kurs ishidan ko‘zlangan maqsad postmodern adabiyot, uning oqimlari va postmodern yo‘nalishda yozilgan asarlar haqida bilimlar berishdir. Shu jarayonda o‘zbek adabiyotida postmodernizm yo‘nalishi haqida ma’lumotlar berishdir. Ana shu maqsadni amalga oshirish uchun kurs ishi oldiga quyidagi vazifalar qo‘yildi: - Postmodernizm va uning paydo bo‘lish omillari haqida to‘liq ma’lumot berish; - Postmodern adabiyotning mazmun-mohiyati, namoyandalarini ko‘rsatish; 1 Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.:Ma’naviyat, 2008.- 21 b 3 - Universal gumanizm tushunchasini yoritish va asoslab berish; - Postmodernizm va bugungi o‘zbek adabiyoti manzarasini taqqoslash; I BOB. POSTMODERNIZMNING MAZMUN-MOHIYATI XX asr va XXI asr avvali shiddatli o‘zgarishlar davri bo‘lib, bu asrlarda inson va jamiyat kayfiyati bot-bot turlandi va turlanmoqda. Natijada badiiy adabiyot uchun uslub, oqim va yo‘nalishlar xilma-xilligi oddiy holga, romantiklikdan ko‘ra realistik ruh badiiy adabiyotning yetakchi kayfiyatiga aylandi. Jamiyat va inson hayotiga bo‘lgan e’tibor, badiiylikdan ko‘ra g‘oyaviylikka urg‘u berish (publitsistik ruhning ortishi), qahramon psixologiyasiga kirish, uning faol hayotiy pozitsiyasini aniqlash ko‘pchilik zamonaviy asarlarga xos bo‘lib bordi. Ushbu zamonaviy yo‘nalish ilmda postmodernizm nomini oldi. Postmodern nasrning asosiy prinsiplari italyan Umberto Eko (1932 – 2016), Italo Kalvino (1923 – 1985), amerikalik Jon Bart (1930), olmon Patrik Zyuskind (1949), chex Milana Kundera (1925) va serb Milorad Pavich (1929 – 2009) asarlarida ko‘rinadi. Postmodern mualliflar klassik adabiyotning ba zi asarlarini hikoya qilishʼ va tuzilish bilan bog liq tajribalariga ta sir qilganini ta kidlaydilar: ʻ ʼ ʼ bular Don Kixot , 1001 kecha , Dekameron, Kandid va boshqalar. Ingliz tilidagi adabiyotda Lorens Sternning ”Jentlmen Tristram Shandining hayoti va fikrlari“ (1759) asari parodiyaga katta urg‘u bergani va hikoya bilan tajriba o‘tkazishi bilan ko‘pincha postmodernizmning dastlabki asoschisi sifatida tilga olinadi. Postmodernizm modernizmdan keyin kelgan bo‘lib (“post” – keyin), o‘ta murakkab va serqirra adabiy oqimdir. Adabiy oqim deyilsa-da, postmodernizm xuddi modernizm kabi inson dunyoqarashiga ta’sir qilgan, keng tarmoqli va g‘oyat ziddiyatli ulkan hodisadir. U haqdagi qarashlar ham tugallanmagan. Chunki hodisaning o‘zi davom etmoqda. Qayerdaki xaos bor ekan, u yerda postmodernizm ham bor deb qaraladi. 2 2 Hamdamov U. Jahon adabiyoti : Modernizm va Postmodernizm.-Toshkent : Akademnashr, 2020. 53-b 4 Postmodern adabiyot 20-asrning ikkinchi yarmidagi adabiy hodisa bo lib, quyidagi xususiyatlar bilan ajralib turadi: parchalanish, kinoya,ʻ qora hazil va boshqalar. Shuningdek, modernistik adabiyotga xos bo lgan ʻ ma rifatparvarlik ʼ g oyalariga munosabat. ʻ Adabiyotdagi postmodernizm, umuman postmodernizm kabi, ta rif berish ʼ qiyin - hodisaning aniq xususiyatlari, chegaralari va ahamiyati haqida aniq fikr yo q. Ammo, boshqa san at uslublarida bo lgani kabi, postmodernizm adabiyotini ʻ ʼ ʻ ham oldingi uslub bilan taqqoslash orqali tasvirlash mumkin. Masalan, postmodernistik asar muallifi tartibsiz dunyoda ma no izlashni inkor etib, ʼ ko‘pincha o‘ynoqi shaklda ma noning o‘ziga xos imkoniyatidan qochadi va uning ʼ romani ko‘pincha bu izlanishga parodiya bo‘lib qoladi. Postmodern yozuvchilar imkoniyatni iste doddan ustun qo yadilar va o z-o zini parodiya va metafiksatsiya ʼ ʻ ʻ ʻ orqali muallifning obro si va kuchini shubha ostiga qo yadilar. Yuqori va ʻ ʻ ommaviy san at o rtasidagi chegara mavjudligi ham shubha ostiga qo yilgan, ʼ ʻ ʻ postmodernist muallif pastishani qo llash va ilgari adabiyot uchun yaroqsiz deb ʻ hisoblangan mavzu va janrlarni birlashtirish orqali xiralashtiradi. O‘zbek adabiyotshunosi, professor Dilmurod Quronov (va boshq.)- ning “Adabiyotshunoslik lug‘ati” kitobida postmodernizm haqida quyidagicha ta’rif beriladi: “POSTMODERNIZM (fr. postmodernisme – modernizmdan keyingi) – o‘tgan asrning ikkinchi yarmidan adabiyot va san’atda, umuman, ijtimoiy- gumanitar sohalarda kuzatila boshlagan oqim, ijodiy metod. Fransuz poststrukturalizmining dekonstruktsiya (J. Derrida), postfreydizmning “shizoanaliz” va “ongsizlik tili” (Lakan, J. Delyoz, F. Gattari) ta’limotlari hamda semiotikadagi kinoyaviylik konsepsiyasi (U. Eko) postmodernizmning falsafiy asosini tashkil qiladi. Postmodernizmning yuzaga kelish vaqti, o‘ziga xosligi masalasida turlicha fikrlar mavjud. Ayrim mutaxassislar postmodernizm 40- yillarda J. Joysning “Finnegan ma’rakasi” (1939) asari bilan boshlangan desa, boshqalari o‘tgan asrning o‘rtalarini, yana bir xillari 70 – 80-yillarini ko‘rsatadilar. Holbuki, postmodernizm termini ancha avval paydo bo‘lgan: ilk bor postmodernizm Vinnitsning “Yevropa madaniyati inqirozi” (1917) asarida 5 ishlatilgan bo‘lsa, Toynbining “Tarixni o‘rganish” (1947) asarida termin kulturologik ma’noda, jahon madaniyatida yevroposentrizmning barham topishi ma’nosida qo‘llanadi. Adabiyotshunoslikda ham postmodernizm termini XX asrning 20-yillaridanoq ishlatilgan bo‘lib, u adabiy jarayondagi moderniz mga aks ta’sir hodisalarini, 60 – 70-yillar amerika adabiy tanqidchiligida esa ultramodernistik ijodiy tajribalarni anglatgan...”. 3 Postmodern san atning salkam bir asrlik taraqqiyot tarixini shartli ravishdaʼ quyidagi bosqichlarga bo lish mumkin: ʻ 1. XX asr boshlaridan 60-yillargacha bo lgan ʻ shakllanish davri. Bu bosqichda postmodernizm asosan AQShda me morchilik, televideniye va dizaynga ʼ tegishli birmuncha tor doiradagi hodisa sifatida mavjud edi. 2. 60–70-yillarni o z ichiga oluvchi ʻ oyoqqa turish bosqichi. O tgan ʻ yuzyillikning 60–70-yillarida Amerikadan Ovro poga o tishi bilan postmodern ʻ ʻ san at rivojining ikkinchi davri yuzaga keldi. Bu bosqichdagi postmodern ʼ yaratiqlarga xos yetakchi jihat plyuralizm va eklektizm edi. Bu davr postmodernizmining asosiy belgisi o tmishga kinoyaviy nazar, eski matnga yangi ʻ ma no beradigan metatildan foydalanish bo lib, nazariy asoschisi yirik italyan ʼ ʻ yozuvchisi va olimi Umberto Eko edi. 3. Postmodern san at taraqqiyotining ʼ hozirgi , uchinchi bosqichi 80-yillardan boshlanadi. Nazariy poydevori Jak Derrida qarashlari asosida shakllangan bu bosqichning yaqqol ko zga tashlanadigan belgilari sifatida postmodern ʻ yaratiqlarning erotiklashib borishi, ularda ayollar shahvoniyati, odamning fiziologik jinsi bilan psixologik jinsi o rtasidagi nomuvofiqlikda namoyon ʻ bo ladigan transseksualizm, bir jinslilar o rtasidagi munosabat tasviriga ko p o rin ʻ ʻ ʻ ʻ berilishi kabi jihatlarni ko rsatish mumkin. ʻ 3 Қуронов Д . ва бошқ . Адабиётшунослик луғати . Тошкент : Академнашр , 2010. 227-228-betlar 6 Postmodernizmni modernizmning davomi sifatida ham, undan alohida, hatto uning inkori, aksi sifatida talqin qilishlar ham ilmda bor. Bu ikki oqim mazmun- mohiyatini, ularning bir-biridan ajratib turuvchi xususiyatlarini yaxshiroq tasavvur qilish uchun quyidagi jadvalga 4 nazar tashlaymiz: Modernizm Postmodernizm Yangi adabiyot va san ’ atni yaratish da ’ vosi , an ’ analarni inkor qilish An’analarni o‘ziga singdirish va ularga kinoyaviy muno sabatda bo‘lish Olamni xaos deb bilish, undan qochish Xaos deb bilingan olamni qabul qilish, uni o‘yin ta riqasida o‘zlashtirish Go‘zallikni reallikdan tashqaridan izlash Go‘zallikni reallikdan izlash Antroposentrik gumanizm: insonga muhabbat Universal gumanizm, uning obyekti jami tirik mavjudot, tabiat, koinot – butun OLAM Madaniyatda yevroposentrizm, Yevropa xalqlari madaniyatini umumbashariy madaniyat asosi deb bilish Sharq, Lotin Amerikasi, Afrika Okeaniya xalqlari madaniyatiga kuchli qiziqish, barcha madaniyatlarni qimmat jihatidan teng bilish Elitar san’at Elitar va ommaviy san’at orasida chegaraning yo‘qolishi, asarda elita va ommaga mo‘ljallangan qatlamlar mavjud bo‘lishi – ikkiyoqlama kodlashtirish Semantika, mazmun muhim Ritorika , mazmunni yetkazish shakli muhim Janrlar, ular orasida aniq chegaralar mavjud Janrlar mutatsiyasi 4 Adabiyotshunoslik lug‘ati. – Toshkent : Akademnashr, 2010. – 228-229-betlar 7 Ijodiy jarayonning natijasi –tugal asar muhim Ijodiy jarayonning o‘zi muhim Ijodni individual hodisa deb bilish, ijodkor faolligini va uning mazmunni shakllantiruvchi markaz ekanini e’tirof etish Ijodda individ rolini inkor qilish, “muallif o‘limi” konsepsiyasi Adabiyotdagi modernistik va postmodernistik yo‘nalishlar ham XIX asr realizmidan ajralib turadi. Xarakterni shakllantirishda bu tendentsiyalar sub’ektiv bo lib, tashqi voqelikdan ongning ichki holatini o rganishga o tadi, “ong oqimi”ʻ ʻ ʻ dan (modernist yozuvchilar Virjiniya Vulf va Jeyms Joys asarlarida takomillashtirilgan uslub) yoki lirizm va falsafani birlashtiradi. Parchalanish — hikoya va personajlar tuzilishida — zamonaviy va postmodern adabiyotining yana bir umumiy xususiyati. “Chiqindi yer” ko‘pincha modernistik va postmodernistik adabiyot o‘rtasidagi chegara namunasi sifatida tilga olinadi. Qismlari bir-biri bilan rasmiy ravishda bog lanmagan she rning parchalanishi, pastishaning qo llanilishi ʻ ʼ ʻ uni postmodern adabiyotga yaqinlashtiradi, ammo “Chiqindi” 5 hikoyachisi “bu parchalarni men o z vayronalarimga qarshi qo yganman” deydi. Modernistik ʻ ʻ adabiyotda parchalanish va ekstremal subyektivlik ekzistensial inqiroz yoki Freydning ichki ziddiyatini, hal qilinishi kerak bo lgan muammoni aks ettiradi va ʻ rassom ko pincha buni qila oladigan va qilishi kerak. Postmodernistlar esa bu ʻ tartibsizlikning engib bo‘lmasligini ko‘rsatadilar: san atkor ojiz, “xarobalar”dan ʼ yagona panoh bu tartibsizliklar ichida o‘ynashdir. O yin shakli ko plab ʻ ʻ modernistik asarlarda mavjud (masalan, Joysning Finnegans Wake, Orlandoda Virjiniya Vulf), ular postmodernizmga juda yaqin bo lib tuyulishi mumkin, ammo ʻ ikkinchisida o yin shakli markaziy o rinni egallaydi va tartibning haqiqiy ʻ ʻ yutug idir va ma no istalmagan ʻ ʼ 6 . 5 Per.S. Stepanova. 6 Lewis, Barry.Postmodernism and Literature. 2002. - 123 b 8 Adabiyotshunos olim Brayan MakXeyl modernizmdan postmodernizmga o‘tish haqida gapirar ekan, modernistik adabiyotning markazida gnoseologik masalalar turganini, postmodernistlarni esa, asosan, ontologik savollar qiziqtiradi 7 . Yuqoridagi jadvaldan ko‘rinib turibdiki, postmodernizmning modernizmdan anchagina farqlari mavjud bo‘lib, ularni bir hodisa ostida birlashtirish masala mohiyatini chalkashtirib yuborishga olib keladi. Chunki keyingi ikki asrda insoniyat shu qadar azim evrilishlarni boshidan kechirdi va kechiryaptiki, natijada dunyoqarashda, dunyoni badiiy, estetik va falsafiy idrok etishda misli ko‘rilmagan sur’at va ko‘lamlarga duch kelinmoqda. Chunonchi, postmodernizmni maydonga chiqargan ko‘pdan ko‘p omillarning bir nechtasiga e’tibor beramiz: 1.Dunyo madaniyatlarining qorishuvi. Bunga elektron axborot vositalarida ro‘y bergan tezkorlik, masalan, televideniye va internetni asosiy sabablardan biri sifatida ko‘rsatish mumkin. Natijada turfa xil madaniyatlar ilgari hech qachon ko‘rilmagan, kuzatilmagan darajada bir-biriga ta’sir qildi, bir-biriga qorishdi. Turmushdagi bu hol (eklektiklik) san’at va adabiyotga ham ko‘chib o‘tdi. Turli san’atlar o‘zaro bir-biriga “aralashdi”. 2. Ommaviy didsizlashuv. Bunga sabab qilib olimlar badiiy asar qimmati uning qancha ko‘p foyda keltirganligi bilan o‘lchanishini ko‘rsatishadi. Natijada badiiy asarga san’at asari deb emas, balki tovar o‘laroq qaraldi va shunday “ishlab chiqara” boshlandi. Uslublar, janrlar qorishdi, mutatsiyaga uchradi. Chinakam san’at asari bilan ommaviy asar o‘rtasidagi chegara buzildi. San’at asari dizaynlashdi, ya’ni faqat uning tashqi bezagiga e’tibor kuchaydi. U sotiladigan tovarga aylantirildi. Bularning hammasi bir bo‘lib ommaviy didsizlashuvga yo‘l ochdi. 3. Dunyo holining doimiy o‘zgarib turishini falsafiy, badiiy-estetik idrok qilish natijasida umidsizlik, ertangi kunga ishonchning yo‘qolishi kuzatildi va h.k. Bu va boshqa ko‘plab sabablar postmodernizmning paydo bo‘lishiga omil bo‘lib xizmat qilgan. 7 McHale, Brian. Postmodernism Fiction.London: Routledge,1987 . 9 Realistik san’at olamni tushunish va tushuntirishga uringan metarivoyatlar yaratgan bo‘lsa, postmodernizm ularni bekor sanaydi, o‘rniga butun olam haqida emas, balki uning parchalari haqida tasavvur beradigan kichik hikoyatlar yaratadi. Chunki faqat parchalargagina ishonish mumkin deb biladi. Mutaxassislarning fikricha, ayni shu xusus postmodernizmni modernizmdan ajratib turuvchi asosiy farqdir. Chunki modernizm ham xuddi realizm kabi dunyoni yaxlit ko‘radi, voqelikni badiiy idrok etish mumkin emas deb bilsa-da, uning yaxlit, butun modelini yaratishga urinadi. Postmodernizm esa voqelikni parcha-parcha holda ko‘radi va ifodalaydi. Postmodernizm uchun ijodning, asarning o‘zi jarayon, maqsaddir. Uningcha, badiiy asar tashqaridagi olamni tushuntirib berishga qodir emas, shuning uchun ijod jarayonining o‘zi qadriyat. Zero, dunyoni anglab bo‘lmaydi, uning o‘zi ma’ni (logos)dan xoli deb biladi. Postmodernizm an’anaviy madaniyat negizidagi logosentrizmni inkor qiladi. Bas, shunday ekan, dunyo haqida u yoki bu ma’noga suyangan konseptsiyani ilgari surayotgan muallifning o‘zi ham qadrini yo‘qotadi. Chunki, postmodernizmga ko‘ra, muallifni qadrli qilayotgan logos (ma’ni) o‘z ahamiyatini yo‘qotgan. Modomiki, dunyoni ma’no yordamida tushuntirib bo‘lmas ekan, uni tushuntirmoqchi bo‘lgan muallifning ham o‘rni bo‘lmaydi. “Muallif o‘limi” konsepsiyasi shunday vujudga kelgan. Dunyoni uzuq-yuluq rivoyatlargina tushuntirishi mumkin deydi postmodernizm. Darhaqiqat, XVIII asrdan e’tiboran insonning dunyoni o‘zgartiruvchilik roli sekin-asta pasayishib kelishi va, nihoyat, yo‘qolishi adabiyotdagi subyekt rolining tushib ketishiga olib keldi. Bu esa “muallif o‘limi”ni paydo qildi. Natijada adabiyotga yakka shaxsning maqsadli yo‘naltirilgan yaratuvchilik faoliyati deb emas, balki negizida kollektiv ijod mahsuli bo‘lgan “intertekstual o‘yin” deb qarala boshlandi. Avvaliga (XX asr avvalida) Nitshe: “Xudo o‘ldi”, – deb jar solgan edi, XX asr ikkinchi yarmida “muallif o‘limi” e’lon qilindi. Inson ham matndan, koddan iborat, uning butun umri davomida aytgan har bir fikri, so‘zi, xatti-harakati – kod. Hammasini u ajdodlardan meros qilib olgan. Uning o‘ziga tegishli hech narsa yo‘q. Insoniyat madaniyati ham butun boshli bir intermatn. Inson tomonidan yozilayotgan har qanday asar ham ana shu intermatndan olinadi. 10 II BOB. TOG AY MURODNING”OTAMDAN QOLGANʻ DALALAR”ASARIDA BOSH QAHRAMON TASVIRI Postmodernizmning bir qancha o‘ziga xos tushunchalari borki, ularning mag‘zini chaqib olish ushbu murakkab adabiy oqim mohiyatini bir qadar tiniqroq anglashga yordam beradi. Postmodern estetikada mavjud butunni buzish orqali yangi badiiy butunlik yaratish ma nosidagi “dekonstruksiya”, ochundagi hamma ʼ narsada majoz borligiga ishora qiluvchi “ramziylik”, hayotdan va o zgalardan ʻ so roqsiz o zlashtirish yo li bilan tovlamachilik orqali san at yaratish ma nosidagi ʻ ʻ ʻ ʼ ʼ “simulyakr”, oson yo l bilan yasalgan soxta va arzon san at namunasi ma nosidagi ʻ ʼ ʼ “kich”, o zgalarga taqlid, boshqa bitiklardan nusxa ko chirish yo li bilan ulardan ʻ ʻ ʻ kulish ko zda tutiladigan “kinoya”, yo q joydan kutilmaganda paydo bo ladigan ʻ ʻ ʻ adabiy tovar ma nosidagi “artefakt”, badiiy asarni yaratishda san atkor va ʼ ʼ o qirman sherikligi ma nosidagi “interaktivlik”, qorishiqlik va ommaboplik ʻ ʼ ma nosidagi “universalizm” va boshqa bir qator xos atamalar tizimi mavjud. O sha ʼ ʻ tushunchalar ma nosi anglab yetilsagina postmodernizmning tabiatini ilg ash ʼ ʻ hamda bu yo nalishda yaratilgan asarlarni tahlil qilish mumkin bo ladiki, quyida ʻ ʻ ana shu atamalarning mohiyatini tushuntirishga harakat qilinadi. 1. Muallif o‘limi. Faqat matn bor, muallif esa asarda “o‘lgan”, chunki u yozgan matn uning o‘ziniki emas, umummatndan olingan nusxalar, kodlardir degan qarashni bildiradi. Fransuz adabiyotshunosi R. Bart muallif istilohi o‘rniga skriptorni kiritadi. Skriptor hisobsiz lug‘at boyligidan matn yasaydi. Asarni esa muallif emas, o‘quvchi yaratadi. “Qanday qilib?” degan savolga asarga o‘z mazmunini yuklab deb javob beradi. Shuning uchun ham postmodernizm o‘quvchi darajasini muhim hisoblaydi. O‘quvchi qancha o‘qimishli bo‘lsa, asarga yashirilgan “madaniy kod”larni shuncha ko‘p topadi deydi. 2. Intertekstuallik (lotincha so‘z bo‘lib, inter – aro, textum – to‘qima, mato, matn) – har qanday matn o‘zidan oldingi matndan olingan matn ma’nosini bildiradi. Ya’ni har qanday matn qo‘shtirnoqsiz iqtibos. Chunki har qanday matn o‘zigacha yaratilgan matndan kelib chiqadi, unda boshqa matnlarning 11 izlari bor degan qarashni ilgari suradi. Intertekstuallik asosida muayyan bitikdagi tasvir va g oyaning tamomila o zga matnlardagi shunga o xshash tasvir va g oyalarʻ ʻ ʻ ʻ bilan uyg unlashib ketishi turadi. Bunday uyg unlashuv adib T. Rustamovning bir ʻ ʻ qadar postmodern xususiyatlarga ega “Kapalaklar o yini” romanida “Baqahovuz ʻ haqiqati” gazetasini tilga olish orqali shu tipdagi barcha zerikarli rasmiy gazetalar ko zda tutilishi yoki shoir Tursunboy Adashboyev tomonidan badiiy jihatdan ʻ bo shroq she rlarga taqlidan bitilgan parodiyalar ko rinishida bo lishi mumkin. ʻ ʼ ʻ ʻ Intertekstual matnlar ham o z holicha original matn, ham o zida ishora ʻ ʻ qilinayotgan matnga xos xususiyatlarni tashiydigan matnlik xususiyatiga ega bitiklardir. Ekstratekstuallik esa Farhod komillikning, Layli va Majnun sevgining timsoli bo lgani kabi badiiy matndagi biror tasvir yoxud personajning hech qanday ʻ izohlarsiz universallik maqomiga ko tarilganini anglatish xususiyatiga egaligini ʻ bildiradi. Intratekstuallik badiiy matndagi barcha voqealar tuguni matnda tasvirlanayotgan personajlar tabiatining o ziga yashirib qo yilgan bo lishini ʻ ʻ ʻ anglatadi. Bu holat taniqli adib Xurshid Do stmuhammadning “Kuza” qissasidagi ʻ ham o zini, ham yaqinlarini, ham boshqalarni kuzatishga, bir vaqtning o zida ham ʻ ʻ o zi, ham yaqinlari va ham boshqalar tomonidan kuzatilishga mahkum Umid ʻ timsoli tasvirida bir qadar namoyon bo ladi. Yosh yozuvchi Nosir Jo rayevning ʻ ʻ “Noyabr kuyi” qissasidagi bosh qahramon timsoli ham shu yo sinda yaratilgan. ʻ 3. Simulyakr – asl san’at o‘rniga kelgan soxta estetik asarlar. Simulyakrlar ( simulo lotincha so‘z bo‘lib, yo‘q narsani bor o‘laroq ko‘rsatish ma’nosida keladi) nusxalardir. Yo‘q reallikni bor qilib ifodalash, mabodo reallik bo‘lsa ham, u nomigagina “ishtirok etadi”. Ular baland va past didlar o‘rtasidagi chegaralarni yuvib tashlashga xizmat qiladi. Bu atama postmodern adabiyotga xos xususiyatlar munosabati bilan keyingi vaqtda tez-tez tilga olinayotgan bo lsa-da, aslida juda ʻ uzoq tarixga ega eski hodisa. Mimesis nazariyasiga bog liq bo lgan bu atama ʻ ʻ qadimda mashhur timsollarga o xshagan, ammo katta badiiy ta sir kuchiga ega ʻ ʼ bo lmagan obrazni anglatgan. Klassitsizm, ma rifatchilik, romantizm oqimlari ʻ ʼ 12 davrida simulyakr tushunchasiga borliqning muqobili, o yin tarzidagi ma nolarʻ ʼ yuklanishi natijasida u bora-bora imitatsiya, soxtalik, mug ombirlik ma nolarida ʻ ʼ qo llaniladigan bo ldi. Ushbu tushunchaning yangi, zamonaviy umri bir qator ʻ ʻ azaliy badiiy-estetik tushuncha va atamalarga ham noklassik ma nolar berilgan XX ʼ asrning 80-yillaridan boshlandi. Timsol, o xshashlik ma nosini bildiruvchi lotincha “simulacrum” so zidan ʻ ʼ ʻ kelib chiqib, o larmonlik, jonso xtalik, mug ombirlik, qalbakilik ma nolarini ʻ ʻ ʻ ʼ anglatuvchi “simulantis” (simulyant) co zidan olingan “simulyakr” atamasi ʻ postmodern estetikada borliqning mulyaji, nusxasi; haqiqatga juda o xshash ʻ soxtalik, estetikadan badiiy obrazni siqib chiqarib, o rnini egallab olgan quruq ʻ shakldan iborat hodisani anglatadi. Ushbu tushunchaning postmodern estetikada tutgan o rni shunchalik salmoqliki, ba zan bu hodisa butunisicha simulyakr ʻ ʼ estetikasi deyiladi ham. Simulyakr postmodern artefaktlarning o ynoqi tabiatidagi ʻ ikkilanganlikni, “soyaning nusxasi” ma nosini aks ettirishi bilan ajralib turadi. ʼ Fransuz adabiyotshunosi Jan Bodriyyar o tgan asrning 80-yillaridan e tiboran ʻ ʼ qadimiy simulyakr tushunchasini postmodern estetikada hozirgi ma noda qo llay ʼ ʻ boshlagan. 4.Kich. Postmodern estetikada faol qo llaniladigan bu atama olmoncha ʻ kitsch – palapartish, qo l uchida qilingan va arzon sotiladigan mahsulot ma nosini ʻ ʼ beradi. U – ko pchilik uchun shosha-pisha tayyorlangan, ammo diqqatni tortadigan ʻ sirti yaltiroq tovar. Kich ilk bor Olmoniyada XIX asrning ikkinchi yarmida amaliy san atga doir betakror asarlarni sanoat asosida ishlab chiqarishga kirishish tufayli ʼ yuzaga kelgan. Ushbu mamlakatda 1860 yildan e tiboran amerikaliklar uchun ʼ Ovro poning yuksak san at asarlariga o xshaydigan madaniy tovarlarni ommaviy ʻ ʼ ʻ ravishda tayyorlash va ko rgazmalar orqali sotish yo lga qo yildi. Keyinchalik ʻ ʻ ʻ “kich” atamasi va hodisasi adabiyot, musiqa, teatr, arxitektura, kinematograf, televideniye singari san at tarmoqlariga ham yoyildi. ʼ 5.Dekonstruksiya – mavjud butunlikni buzish va parchalardan yangini yaratish. Dekonstruksiya. Butunni qismlarga ajratish, bo laklarga bo lish ʻ ʻ ma nosidagi yunoncha “analyusis” (analiz) co zining lotincha ma nodoshi bo lgan ʼ ʻ ʼ ʻ 13 “dekonstruksiya” atamasi postmodern yaratiqlarni tushunish va tadqiq qilishda muhim ochqich tushuncha sanaladi. Ilmiy manbalarda qayd etilishicha, dastlab me morchilikda qo llangan ushbu atama ilmga 1964 yilda mashhur faylasuf M.ʼ ʻ Xaydeggerga tayangan holda Jorj Lakan tomonidan kiritilgan va keyinchalik Jak Derrida uni nazariy jihatdan asoslagan. Me morchilikda qachonlardir qurilgan ʼ binolar qisman buzilib, muayyan qayta qurishlardan so ng tamomila yangi ʻ inshootga aylantirilishi dekonstruksiya sanalgan. Ta kidlash kerakki, mavjud ʼ binolarni dekonstruksiya qilish faqat postmodernizmga tegishli holat emas. Odamzod paydo bo ptiki, oldin yaratilgan binolarni ba zan bugunning didi va ʻ ʼ talablariga moslab qayta qurishga urinib keladi. O zbekistonda ham bir qator ʻ inshootlar dekonstruksiya qilingan. Jumladan, “Vatan” kinoteatri bir qadar o zgartirilib, Hamza nomidagi akademik teatr binosiga, u jiddiy qayta qurilib, ʻ Milliy akademik katta teatrga aylantirildi. Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot instituti binosi dekonstruksiya yordamida tanib bo lmaydigan tusga kirdi ʻ va Koreyaning INHA universiteti sifatida qayta faoliyat ko rsata boshladi. Bunga ʻ o xshash misollarni ko plab keltirish mumkin. ʻ ʻ Postmodern adabiy asarni tadqiq etishning metodologik tayanchi sanaladigan dekonstruksiya tushunchasining mohiyati har qanday matndagi ichki imkoniyatlarni aniqlab, undagi nafaqat oddiy o qirman, balki shu asarni yozgan ʻ muallifning ham xayolida bo lmagan, ammo so zlarning o zida tabiiy ravishda ʻ ʻ ʻ hamisha bor bo lib, muayyan o zgarish natijasida qalqib chiqadigan yangi ʻ ʻ ma nolarni topishdan iboratdir. Dekonstruksiyaga ko ra matnda tilning ichki ʼ ʻ tabiatidan kelib chiqadigan va inson tomonidan yo qotib bo lmaydigan ob ektiv ʻ ʻ ʼ mantiq mavjud. Ya ni muayyan matn orqali muallif bir fikrni aytmoqchi bo ladi, ʼ ʻ amalda esa, unda qo llanilgan so zlarni salgina o zgartirish bilan tamomila boshqa ʻ ʻ ʻ fikr kelib chiqadi. Ma noli qismlardan iborat matnni dekonstruksiya qilish, ya ni ʼ ʼ bo laklarga bo lib, ayrim o zgarishlar bilan qayta tiklash orqali yangi ma no ʻ ʻ ʻ ʼ chiqarish dekonstruksiyaning vazifasidir. 6.Ramziylik – dunyodagi hamma narsaning majoziy ma’nosi bor deb qarash. Ramziylik. Postmodern estetikada ramziylik tushunchasi ham g oyat ʻ 14 muhim o rin tutadi. Hatto, aytish mumkinki, postmodern adabiyot uchun so zningʻ ʻ o z ma nosidan ko ra uning ramziy ma nosi muhimroq sanaladi. Matnning o z va ʻ ʼ ʻ ʼ ʻ ko chma ma nolari o rtasidagi ayirma ba zan zamoniy oraliq borligidan kelib ʻ ʼ ʻ ʼ chiqadi, ya ni ifoda etilgan ma no ko zda tutilganidan oldin keladi. Gohida farqlar ʼ ʼ ʻ lingvistik asosga ega bo ladi, ya ni asil ma no so zga tayanadi, ramziy ma no esa ʻ ʼ ʼ ʻ ʼ ohang, biror jumla yoki butun asarning o zi orqali ifodalanadi. Ayrim hollarda ʻ so zning o z va ramziy ma nosidagi farq matnni idrok etish yo sinidan kelib ʻ ʻ ʼ ʻ chiqadi, ya ni ifodalangan ma no grammatik qoidalarga muvofiq qabul etiladi, ʼ ʼ ko zda tutiladigan ma no esa o qirman tomonidan kontekstdan keltirib chiqariladi. ʻ ʼ ʻ Ushbu ayirmalar tufayli matnni to g ri tushunish bilan uni ramziy idrok etish ʻ ʻ o rtasidagi farq paydo bo ladi. ʻ ʻ Postmodern estetika so zning o z ma nosi hisobiga ko chma ma nosini inkor ʻ ʻ ʼ ʻ ʼ etishni ham, yoki aksincha, ko chma ma no hisobiga o z ma nosini tan olmaslikni ʻ ʼ ʻ ʼ ham noto g ri hisoblaydi. Birinchi yondashuv empirizmni, ikkinchisi esa ʻ ʻ dogmatizmni paydo qiladi deb qaraydi. Tilning ramziyligi ana shu ikki ma no ʼ o rtasidagi farqdan keltirib chiqariladi. Masalan, “Bu yer sovuq ekan” degan ifoda ʻ o z ma nosida havo darajasining pastligini anglatsa, ko chma ma noda eshikni ʻ ʼ ʻ ʼ yopish kerakligini bildirishi mumkin. “Kun yonib ketyapti” deyish quyoshga o t ʻ ketganini emas, balki kunning o ta isib ketganini anglatadi. Ramziylik faqat til ʻ orqaligina yuzaga chiqmaydi. Bu translingvistik hodisa so zdan tashqari, imo- ʻ ishora va vaziyat orqali ham paydo qilinishi mumkin. Shuning uchun ham struktural adabiyotshunoslik nazariyotchisi Rolan Bart ramzning obrazga teng hodisa emas, balki fikru qarashlar xilma-xilligini anglatuvchi tushuncha ekanini alohida ta kidlaydi. ʼ 7. Artefakt – kutilmagan joyda, xuddi tasodif kabi yaratilib qoladigan badiiy asar. Artefakt. Postmodern estetikada muhim o rin tutuvchi ushbu ʻ tushuncha lotincha “artefactum” qo shma so zidan olingan bo lib, arte – sun iy, ʻ ʻ ʻ ʼ factus – yasalgan ma nolarini anglatib, tabiiy sharoitda yuzaga kelishi, yo mutlaqo ʼ mumkin bo lmagan yoki dargumon bo lgan hodisa, kechim, narsani anglatadi. ʻ ʻ Oddiy anglamda artefakt – odam faoliyatining natijasida kutilmaganda yuzaga 15 kelib qolgan oraliq yaratiq. Zamonaviy estetika va san atshunoslikda bu atamaʼ bugungi art-amaliyotchi yoxud art-loyihachilar faoliyatining mahsuli bo lib, tur va ʻ janrlar haqidagi an anaviy qarashlarga sig maydigan tasodifiy estetik yaratiqlarni ʼ ʻ anglatadi. 8. Interaktivlik – ijodkor va o‘quvchi sherikligi asosida badiiy asarning yuzaga kelishi. 9. Universalizm – hamma narsaning qorishib, ommaviylashib ketishi. Postmodern estetikada g oyat keng tarqalgan bu tushuncha bir qator ma no ʻ ʼ qatlamlariga egadir. Universalizmning eng qadimiy birlamchi ma nosi butun ʼ insoniyatni halokatdan qutqarishni anglatib, jahoniy dinlarning asosini tashkil etgan g oyani bildiradi. Ya ni islom, xristianlik, musoviylik singari dinlar inson va ʻ ʼ insoniyatni gunohlar, demakki, muqarrar halokatdan qutqarish mumkin deb hisoblaydi hamda shunga intiladi. Atamaning ikkinchi ma nosi bir san atkorning ʼ ʼ bir necha janrda ijod qilishini anglatadi. Tushunchaning uchinchi va bevosita postmodern adabiyotga tegishli ma nosi borliqni ko rish, uni tushunish va ʼ ʻ tasvirlash borasida mavjud bo lgan barcha qarashlardan tanlab o tirmay, aralashiga ʻ ʻ foydalanaverish kerakligini anglatadi. Shunga tayangan holda postmodern adabiy universalizm bitta muallif ijodida turli janr, har xil badiiy tizim hamda turfa qarashlarning erkin uyg unlashuvini anglatuvchi tushunchadir deyish mumkin. ʻ Postmodern san at va adabiyotda tur va janrlar to g risidagi azaliy qarashlar ʼ ʻ ʻ buzilgani, san atning barcha ko rinishlarida qorishiqlik, ya ni sinkretizm ʼ ʻ ʼ kuchaygani universalizmning keng yoyilishiga olib keldi. Endilikda biror adabiy janr yoki shaklni toza holida ko rmaslik oddiy holatga aylanib bormoqda. Bu ʻ postmodern adabiy universalizmning namoyon bo lishini bildiradi. ʻ 10. Gedonistik vosita, ya’ni san’at asariga o‘quvchiga lazzat beruvchi matoh deb qaralishi. 11.Kinoya. Postmodern estetikada alohida qimmat kasb etadigan kinoya so zdan o z holicha kelib chiqishi kerak bo lgan ma noning teskarisi bilan ʻ ʻ ʻ ʼ almashtirib qo yilishidan yuzaga keladigan hodisadir. Qor bo ralab urib turgan ʻ ʻ sovuq kunda: “Bugun havo qanday ajoyib!” – deyilsa, ob-havoning holatiga 16 kinoya qilingan bo ladi. Ko pincha postmodern adabiy kinoya asosida kimningdirʻ ʻ aytilmagan fikridan yolg on uzindi (ko chirma) keltirish yotadi. Italiyalik ulkan ʻ ʻ yozuvchi Umberto Eko mashhur “Atirgul ismi” nomli postmodern romanida aytilmagan gaplardan shunday soxta uzindi keltirish usulidan o rinli foydalangan. ʻ Aslida-ku kinoya – badiiy adabiyotning hamishalik yo ldoshi. Xalq og zaki ijodi ʻ ʻ asarlaridan tortib, mumtoz adabiyot namunalarigacha, undan yangi o zbek ʻ adabiyotining G afur G ulom, Abdulla Qahhor, Murod Muhammad Do st, Erkin ʻ ʻ ʻ A zam singari vakillari tomonidan yaratilgan ko plab bitiklarda kinoya usuli ʼ ʻ yetakchilik qilgani yaqqol ko rinadi. ʻ Mushohada qilinsa, postmodern yo‘nalishi go‘yo bugungi ilg‘or o‘lkalar kayfiyatini o‘zida ko‘proq aks ettirayotgandek. Lekin ilg‘or jamiyatlarda boshqa qarashlar ham aytilmoqda: postmodern davri o‘z o‘rnini metamodernizm, metarealizm, astro kabi yangi davrlarga bo‘shatib bermoqda deyilmoqda. Metamodernizm va metarealizm modernizm va realizmning murakkablashib, tarmoqlashishidir. “Astro” esa yunoncha so‘z bo‘lib, yulduz demakdir. Astronomiya – koinotni, undagi osmon jismlarini o‘rganadigan fan. Darhaqiqat, keyingi vaqtlarda inson dunyoqarashi va tafakkuri koinotni anglash bilan birga kechmoqda. Koinot har doim o‘rganilgan, ammo bugun zamonaviy dunyoning imkonlari negizida koinot bag‘riga yanada teran kirib borish, uni tadqiq etish kuchaygani bor gap. Lekin “astro davri” degan ilmiy atama jahon adabiyotshunosligida yo‘q. Shunday tushuncha bor, xolos. Tushuncha ifodalayotgan kayfiyat erta-indin boshqacha atama bilan atalishi ham mumkin. Bunga “bo‘lishi mumkin, ehtimol” sifatida qarash kerak. Rus akademigi Yu. Borevning hozirgi kunda yangi paradigmaning yo‘qligi, uni na Sharq va na G‘arb taklif qila olmayotgani haqida urgan bongini hamisha yodda tutmoq lozim. 2019-yilning dekabrida Xitoyning Uxan shahrida boshlanib, 2020-yilda jahon pandemiyasiga aylangan koronavirus (COVID-19) – qora o‘lat bilan bog‘liq kelajak haqidagi mushohadalar dunyoning ertangi ravishida jiddiy o‘zgarishlarni paydo qilishi kutilmoqda. Odatda, jahon miqyosida yuz beradigan mana shunday falokatlardan keyin yangi fikr, yangi qarashlar tug‘iladi. Shu qonuniyatdan kelib 17 chiqsak, ajab emaski, kutilayotgan paradigmaning dastlabki eskizlari yaqin kelajakda chizilsa. Bunga ham bir ehtimol sifatida qarash lozim. 8 Badiiy tafakkurda olamshumul evrilishlar yuz bergani va hamon ushbu jarayonning davom etayotganini keyingi qator yillar mobaynida yaratilayotgan turli janrlardagi asarlardan ham bilsa bo‘ladi. Natijada san’at-u adabiyotimiz maydonlarida avvalgilarga o‘xshagan o‘xshamagan asarlar paydo bo‘la boshladi. Albatta, ularning barchasini birdek durdona deb hisoblab bo‘lmaydi. Ular hali vaqtning, davrlarning, shu davrlar tarbiyalab yetishtiradigan o‘quvchilarning sinov- u ehtiyojlariga javob berishi kerak. Durdonalik maqomi shundagina nasib etishi mumkin. Hozir gap bunda emas. Gap dunyoni badiiy-estetik qabul qilish mezonlarining juda tez o‘zgarganligi va xuddi shunday shitob ila o‘zgarayotganligida. Davr adabiyotini tushunish, his qilish uchun e’tiborni mana shu sur’at mazmun-mohiyatiga qaratish kerak. Yangilanayotgan badiiy tafakkur mahsuli, ba’zan go‘yo hamma narsa yoki hech narsadek tassurot qoldiradi o‘quvchida. Chunki unda go‘yo hamma narsa bor, ammo aniq hech nima yo‘q. Ha, yangi san’at o‘zini shunday tutadi, shunday tutmoqda ham. Yangi san’at bugunga kelib mohiyatni shunday ifoda qilmoqqa kirishdiki, bir qarashda uning badiiy didi an’anaviy yo‘llarda shakllangan o‘quvchi bilan sirayam ishi yo‘qdek tuyuladi. “Mana, men shundayman, xohla qabul qil, xohla yo‘q”, – deyotgandek bo‘ladi. Ko‘rinadiki, yangilanayotgan badiiy tafakkur mahsullari mohiyatining ochilishi uchun o‘quvchi tayyorgarligi va ishtiroki zarur bo‘lib bormoqda. Endi o‘quvchining kitobxonlik darajasi asarga ayricha bir mazmun bag‘ishlashi haqida so‘z yuritilmoqda. Ilgari yozuvchi asar mazmunini hijjalab o‘quvchiga tushuntirib berardi. Endi unday emas. Endi o‘quvchining o‘zi harakat qilishi, she’r yoki roman “mag‘zini chaqish”da ishtirok etishi talab qilinmoqda. Shuning uchun ham nazariy manbalarda mutolaaga ijodiy jarayonning bir qismi sifatida qaralmoqda. Zero, yangi san’at namunasi har bir o‘quvchi bilan yuzlashganda o‘zgacha tovlanadi. Ya’ni asar o‘quvchining badiiy-estetik darajasiga qarab turlanadi. Albatta,bu o‘rinda modernizm uchun muallif darajasi 8 Hamdamov U. Jahon adabiyoti : Modernizm va Postmodernizm.-Toshkent : Akademnashr, 2020. 60-b 18 muhim bo‘lsa, postmodernizm uchun muallif yo‘q. Matn egasi – skriptor. O‘quvchi o‘z darajasidan kelib chiqib asar ma’nosini o‘zicha uqadi. Modern va postmodern adabiyot namunalari, ayni paytda, dunyoni ramziy tafakkur qilish hosilasidir. Ularni “ishoralar asari” desa ham bo‘ladi. (O‘rni kelganda qayd etish joiz: bir-biriga unchalik bog‘lanmagan ma’nilarga ishora qilib o‘tish san’ati adabiyotda birmuncha yengil yo‘lni paydo qilishi mumkin. Chunki yangi san’at, modernizm, postmodernizm niqobi ortiga berkinayotganlarning talay bir qismi, aslida, mutlaqo iste’dodsiz odamlar ekanligiga hayot va adabiyot sahnalarida tez-tez duch kelinmoqda. Gap shundaki, ular o‘z bitiklarini “yangicha san’at namunasi” deya taqdim etishga o‘rganib borishmoqda. Qizig‘i, modernizmdan farqli o‘laroq, postmodernizm aynan shu jihatni qo‘llab- quvvatlaydi. Faqat tanlab olingan alohida iste’dod egasi hisoblanmish ijodkorlargina emas, balki barcha insonlar san’at asari yaratishi mumkin deb biladi.) U aniq bir narsa aytmaydi, buni maqsad ham qilmaydi, aksincha, faqat ishora qiladi. O‘quvchi ana shu ishora qilingan tomonga boradi, ya’ni tafakkur “elchilari”ni yuboradi. “Elchilar” muloqotidan so‘ng anglashilgan (ko‘pincha payqalgan, sezilgan, fahmlangan...) “narsa”, agar u chindan bor bo‘lsa, o‘quvchi botinida akslanadi. Mana shu aksning salmog‘i asar mazmun-qiyofasini belgilaydi. Aslida, har qanday badiiy asar o‘ziga xos yo‘l hisoblanadi. Ya’ni yo‘l (voqelik)dan yo‘l (asar)ga kelinyapti. Harakatlanuvchi kuch, modernizmga ko‘ra, muallif, postmodernizmga ko‘ra, skriptor. (So‘ngra teskari akt, ya’ni asar (yo‘l)dan voqelik (yo‘l)ka yurish boshlanadi. Bunda harakatlanuvchi personal – o‘quvchi) Asarni o‘qigan o‘quvchi go‘yo shu yo‘ldan (muallif yoki skriptor yo‘lidan) yurishga taklif etiladi. Bu o‘rinda gid – muallif yoki skriptor. U o‘quvchiga atrofni tomosha qildiradi. Ammo vaqt tig‘iz bo‘lgani bois (butun insoniyat bosib o‘tgan yo‘l bilan yakka inson bosib o‘tgan yo‘l o‘rtasida zamoniy va makoniy tafovut bor. Go‘yo ummon va tomchi o‘rtasidagi hajm farqi yanglig‘, bas, tomchi (muallif, skriptor) yana bir tomchiga (o‘quvchiga) ummon (bashar ahli) haqida, uning uzun yo‘li haqida nimalarnidir uqtirarkan, ana shu tafovut taqozosiga ko‘ra ham majoziy fikrlashga mahkum. Uning boshqa iloji yo‘q. Chunki ramz – kalavalangan 19 mushtdek ip. Uni yechib cho‘zganingiz sari yer sharini quchoqlab oladigan imkonlari ochiladi. Yo‘qsa, u sirini o‘z ichiga qamab, bir musht, nari borsa, bitta koptokdek bo‘lib yotaveradi…) hamma narsani batafsil tushuntirib berishning imkoni ham, bunga alohida istak ham yo‘q. Umuman olganda, kuzatishlar shuni ko‘rsatayotirki, “eniga va bo‘yiga kengayib” turlanayotgan, axborotga ko‘milib borayotgan dunyo mazmun-mohiyatini qamrab olish tobora qiyinlashayotganini hisobga olsak, bundan buyon inson badiiy tafakkur tarzida ishoraviy, ya’ni ramziy san’at o‘rni yanada ortishiga shubha yo‘q. Chunki ramz va tashbehda shunday bir ichki qudrat borki, ana o‘sha behudud olamning hadsiz-hisobsiz tovlanishlarini o‘z bag‘riga sig‘dira oladi. Boshqacha aytganda, ramziy san’at Aloviddinning sehrli chirog‘iga o‘xshaydi, kerakli kalit-duosini topib o‘qisangiz, bas, qarshingizda qo‘lingizga dunyolarni olib berishga qodir Jin paydo bo‘ladi! Shu ma’noda azaldan san’atning ajralmas qismi bo‘lgan ramziylik modernizmda ham, hatto postmodernizmda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmadi. Juda ko‘p qadriyatlar, ayniqsa, postmodernizmda inkor qilindi, lekin adabiyotning dunyoni ramziy- majoziy qabul qilish xususiyati yashab qoldi, yashab kelmoqda. Bunday ramziylik goho kimgadir, nimagadir, qandaydir ma’noga ishora tarzida o‘zini namoyon qiladi. Ishora esa, o‘z navbatida, sirni, sirlilikni keltirib chiqaradi. Mana shu yerda o‘quvchi, Gasset aytmoqchi, naq ikkiga bo‘linadi: tushunganlar va tushunmaganlarga. Mavlono Rumiy qarashicha, sirdan xabardor bo‘lgan kishi indallosidanoq gapning mohiyatini darhol anglaydi, g‘ofillar esa yo‘q. Bu hol u yoki bu darajada modernizmga ham, postmodernizmga ham xos xususiyatdir. Umuman, jiddiy ijodkorlar voqelikni ramzlar vositasida modellashtirishga ko‘proq harakat qilayotganini qayd etish joiz. Ayni damda, e’tibor bermoq kerakki, badiiyat olamida chinakam ramziy asar bilan “boshqotirma”, ya’ni “krossvord” adabiyot o‘rtasida yer bilan osmoncha farq bor. Ammo xuddi muhabbat va nafrat (daholik va telbalik) kabi bir-birlariga juda-juda yaqin joylashganidan (bor-yo‘g‘i bir qadam), hatto soha mutaxassislari ham ularni gohida chalkashtirib yurishadi. Oqibatda bor-yo‘g‘i o‘rtamiyona “boshqotirma” bir asarni bebaho durdona deya 20 taqdim etishgacha borib yetiladi yoki aksincha. Bu xusus, ayniqsa, postmodernizmga xos. Postmodern adabiyot o‘z mazmun-kayfiyatiga ko‘ra ko‘pincha quramalardan iborat bo‘ladi. Shuning uchun ham uni o‘qigan kishi ma’nolarning tariqdek sochib yuborilganini ko‘radi. Yaxlitlik, butunlikni topmaydi. Bu – tabiiy hol. Zero, ko‘z bilan ko‘rsa, qo‘l bilan ushlasa bo‘ladigan butunlikka da’vo qilmaydi postmodern adabiyot. Chunki voqelikning o‘zida butunlik yo‘q deb hisoblaydi u. Postmodernizm falsafasi o‘tgan asrning 80-yillarida shakllangan. U jamiyatda yuz bergan o‘zgarishlarni aks ettirib, dunyoni qabul qilish va his etishda paradigm maqomini oldi. Hozirda dunyoning mana shunday holini to‘la-to‘kis o‘zida mujassamlagan paradigmaning yo‘qligi haqidagi qarashlar postmodernizm ham qaysidir ma’noda o‘z energiyasini sarf qilib bo‘layozganidan dalolatdir. Ammo dunyoda xaos kayfiyati hukm surmoqda. Ma’lumki, postmodernizm xaosdan oziqlanadi, uni ifoda qiladi. Dunyo ertasining noaniqligi, insonning global o‘zgarishlar va texnogen bo‘hronlar ichida qolib esankirashi, oxirzamon (apokalipsis)ni kutish, ayni paytda kommunikativ texnologiyaning jadal rivojlanishi, kompyuter va internetning paydo bo‘lishi, dunyo hamjamiyatining madaniy tolerantligi (bag‘rikengligi)ning oldinga qarab ketishi postmodernizm kayfiyati hali davom etishini ko‘rsatadi. Fransuz faylasufi Jak Derrida postmodernizm davrini “Oxirzamon kelmasdan burungi (dunyoning) mutlaq ostin- ustin bo‘lishi” deb ataydi. Xuddi shunga uyg‘un fikrni ukrainalik olim Dmitriy Zatonskiy ham aytgan: “Postmodern davr termoyadroviy oxirzamon (olim buni termoyadro urushi tufayli sodir bo‘ladigan oxirzamon deb ataydi) sodir bo‘lmagandan keyin boshlandi. Biz dunyoning tubiga nazar soldik, ammo hayotda yashab qoldik. Albatta, buning uchun E’tiqod, Umid, Muhabbat bilan to‘lov to‘ladik” 9 . Mana, nima uchun postmodernizmga noaniqlik, parchalanish, “men”ning, kanonlarning yo‘qolishi, noturg‘unlik xosdir. Shuning uchun ham postmodernchilar “abadiy qadriyatlar”dan voz kechdi. Doimo qalqib, turlanib 9 Zatonskiy D.B. Modernizm va postmodernizm. – Xarkov :Folio, 2000 . 21 turgan olamda kimgadir yoki nimagadir suyanib bo‘lmaydi deyishdi ular. Bu esa postmodernizmga oid juda muhim jihat hisoblanadi. Postmodernchilar hatto badiiy asar tushunchasini matn tushunchasi bilan almashtirishdi. “Matnlar dialogi” ma’nosini beruvchi intertekstuallik tushunchasi keng istifoda etiladi. Bunda reallik va san’at o‘rtasidagi chegara buziladi. Hech qanday individual asar yo‘q. Har qanday asar jamoaviydir. Chunki asar umummadaniyat negizida paydo bo‘ladi deyishadi. Fransuz yozuvchisi Jak Rive qalamiga mansub “A.lik xonimlar” romani 408 muallif asaridan olingan 750 iqtibosdan iborat. Tasavvur qiling, qo‘lingizda bir roman turibdi. Kitob muqovasida muallif va asar nomi yozilgan. Lekin ichini varaqlar ekansiz, u yerda birorta gap muallif tomonidan bitilmagan, hammasi boshqalardan keltirilgan uzintilardir. “Buning nimasi seniki?” – deb savol berilsa, “Bu fikrlarni men yoqtirib tanladim va bir muqova ostida jamladim, shuning uchun iqtiboslar romani menga tegishli”, – deb javob beradi. Postmodernchilar haqiqat, xarakter kabi tushunchalardan voz kechishadi. Chunki haqiqatning mavjudligini inkor qilishadi, hech qanday hodisa bir xil tarzda ifoda qilinishi mumkin emas, uning cheksiz talqinlari bor (Nitsheni eslang), xarakter ham inson shakllanishining muayyan shartlari mahsulidir deb bilishadi. Postmodernizm odamlarning begonalashuvini keltirib chiqargan postindustrial jamiyatda paydo bo‘ladi. Begonalashgan inson illyuzion dunyoda yashaydi, o‘ziniki va yotnikini farqlay olmay qoladi, begona til, begona madaniyatni o‘ziniki kabi qabul qiladi va ularga suyangan holda o‘z olamini yaratadi. 10 Postmodern matnda hamma narsa shartli, unda kinoya va parodiya ustun mavqeda turadi. Bu oqimning mumtoz namoyandalaridan Umberto Eko: “Postmodernizm modernizmga javobdir: modomiki, o‘tmishni yo‘q qilib bo‘lmas, o‘tmishni yo‘q qilish soqovlikka olib kelar ekan, demak, soddadillikni yig‘ishtirib qo‘ygan ko‘yi uni kinoya bilan qayta ko‘rib chiqish kerak”, – deydi. Yozuvchining postmodernizmning mumtoz asari deb tan olingan “Atirgul 10 Hamdamov U. Jahon adabiyoti : Modernizm va Postmodernizm.-Toshkent : Akademnashr, 2020. 67-b 22 ismi” (1980) romani bosh qahramonlarining ismlari Konan Doyl asarlari qahramonlarining ismlarini yodga soladi. Bu falsafiy-detektiv roman bo‘lib, voqealar o‘rta asrlar monastirida ro‘y beradi. Bosh qahramon Vilgelm Baskervilskiy qo‘lyozmalarni o‘qib, kimga, nimaga oidligini aniqlashtirish bilan shug‘ullanadi. Asar nomidagi “Atirgul ismi” so‘z birikmasi shunchalar ko‘p ramziy ma’nolarga to‘lib ketganki, natijada asl ma’nosini yo‘qotib ham qo‘ygan. Yozuvchi romanni lotincha iqtibos bilan yakunlaydi. Unda “atirgul so‘ldi, lekin atirgul so‘zi (ismi) hali-hamon yashayapti” deyilgan. Roman ikki qatlamdan iborat bo‘lib, birinchi qatlam oddiy o‘quvchiga, ikkinchi qatlam esa xos o‘quvchiga mo‘ljallangan (ikki tomonlama kodlanganlik). Oddiy o‘quvchi asarni detektiv o‘laroq qabul qiladi va qiziqib o‘qiydi. Xos o‘quvchi esa roman qatlariga yashirilgan ramzlarni kashf qilib badiiy zavq tuyadi. Binobarin, “Atirgul ismi” tarixiy va detektiv romanning, adabiy va madaniy assotsiatsiyaning hamda falsafiy masal va mistifikatsiyaning qorishishidan paydo bo‘lgan g‘oyat murakkab asardir. Bunday yo‘l tutish postmodernizm asarlarida xos va avom saviyali o‘quvchi o‘rtasidagi chegarani buzib tashlashga qaratilgan. Natijada elitar va ommaviy san’at o‘zaro yaqinlashadi. Postmodern yozuvchilar, jumladan, R. Bax, P. Zyuskind, P. Koelo, X. Murakami kabi ijodkorlar zamonaviy tamaddunning eng og‘riqli masalalariga e’tibor qaratishdi. Olmon adabiyotining zabardast namoyandasi Patrik Zyuskind “Ifor” (1985) romanida bir shaxs siymosida ham daho, ham yovuz maxluq jo bo‘lgan attor (atir yaratuvchi) hayotidan hikoya qiladi. Asarning yuza qismi o‘ta qiziqarli detektiv ruhida bo‘lsa-da, uning tagma’nosi o‘quvchini jiddiy mushohadaga undaydi: romanda hid obraz darajasiga ko‘tarilgan. Bu obrazning ortida butun boshli zamonaviy dunyoning ma’naviy hayoti yashirilgan. O‘sha daho, ayni paytda, yovuz maxluq – qahramon tomonidan ixtiro qilingan atir hidiga odamlar ixtiyoriy ravishda bandi bo‘ladi. Atirga yetishish, uni hidlash uchun hamma narsaga, hatto hayvon qiyofasiga kirib ketishga tayyor olomonning ma’naviy dunyosi ayovsiz fosh etiladi. Ayni shu xususiyat roman “tarixiy 23 detektiv”, “psixologik drama’ va yoki “qiziqarli afsona” degan yorliqlar qolipini parchalab tashlaganini bildiradi. 11 Amerikalik yozuvchi Richard Bax “ Jonatan Livingston nomli chayka” (1970) asarida qahramonlar qushlar obrazida tasvirlanadi. Parvoz yozuvchi asarlarida falsafiy ramz ma’nosida kelib, bu bilan u insonlarni o‘zlarini erkin tutishga, o‘z qiyofasini ehtiyot qilishga, dunyoning shafqatsizligi va adolatsizligiga qarshi turishga undaydi. Braziliyalik yozuvchi Paulo Koeloning “Alkimyogar” asari ham postmodern adabiyotning yorqin namunasi hisoblanadi. U roman-masal holiga keltirilgan asar bo‘lib, “Agar sen biron nimani chin dildan istasang, butun koinot o‘sha orzuyingga yetishingga ko‘makdosh bo‘ladi” kabi aforizm darajasidagi fikrlarga bo‘ysundirilgan. Shu bilan birga, hikmatlar asar bo‘ylab xuddi yo‘l ko‘rsatuvchi ishoralardek sochib yuborilganki, ular o‘ta shiddatkor, o‘zgaruvchan, shafqatsiz zamonaviy dunyo kengliklarida sarosimada qolgan o‘quvchi uchun ayni muddaodir. Garchi mutaxassislar Koelo asarlarini, jumladan, “Alkimyogar”ni postmodernizmga mansub etsalar-da, ko‘pgina jihatlari (masalan, umidning, yorug‘likning mavjudligi)ga ko‘ra roman oqim taqozo etgan qoidalarga to‘liq mos tushmaydi. Balki roman mag‘zida Sharq ruhining, jumladan, Rumiy asarlari ruhining leytmotiv o‘laroq mavjud ekanligi masala mohiyatini izohlab beradi. Xullas, bunday hol chiqarilgan xulosalarni qayta ko‘rib chiqishga ehtiyoj tug‘diradi. Zamonaviy yapon yozuvchisi Xaruki Murakamini (mashhur romanlari “Norverg o‘rmoni”, “Kafka plyajda”, “Dens, dens, dens”, “Shamol qo‘shig‘ini tingla” va h.k.) vatanida “g‘arb kishisi” deb bilishadi. Sababi, yozuvchi o‘z ijodi bilan yaponlarning asrlar mobaynida shakllangan an’anaviy hamda zamonaviy qadriyatlarini buzib kelmoqda. Chunonchi, tabiat bilan uyg‘un yashash, muhit shart-sharoitlarini qabul qilish, mansab pog‘onalaridan ko‘tarilishga qaratilgan va shunga o‘xshash boshqa qarashlar uning asarlarida inkor etilmoqda. Murakami o‘z vataniga, undagi qadriyatlarga yevropalikning ko‘zi bilan 11 Hamdamov U. Jahon adabiyoti : Modernizm va Postmodernizm.-Toshkent : Akademnashr, 2020. 68-b 24 qaramoqchi bo‘ladi. Uning qahramonlari tizim ichida bir murvat bo‘lishga moslashmagan. Chora – o‘z olamiga, g‘ayrishuuriga sho‘ng‘ib, odamlarga xizmat qilish. Uning ham asarlarida postmodernizm qoliplariga tushmaydi. gan qirralar mavjud. Chunonchi, Murakami ezgulikning kuchiga ishonuvchi romantikdir. Yana jahon adabiyotida Italo Kalvino, Milan Kundera, Milorad Pavich kabi postmodern oqimining yirik vakillari borki, ularning asarlari ham qaysi bir jihatlari bilan bugungi zamon nafasini o‘zida yorqin aks ettiradi, fikrlashga, mulohaza yuritishga chorlaydi. Bundan tashqari, fantastika janridan o‘zining ayrim jihatlariga ko‘ra farqlanib turuvchi fentezi janrida ham qorishiq zamon ruhini aks ettiruvchi talay asarlar bitildi. Ularning eng mashhurlaridan biri Joann Rouling qalamiga mansub “Garri Poter” sikl romanlaridir. Bu asar ham o‘zining ko‘pgina xususiyatlariga ko‘ra postmodern yo‘nalishiga yaqin turadi. Xulosa shuki, postmodernizm jahon adabiyoti XX asr oxiri va XXI asr boshlarida o‘zining eng gullagan davrini boshidan kechirdi, kechirmoqda. Shu bilan birga, uchinchi ming yillik adabiyotining tug‘ilishiga o‘ziga xos zamin tayyorladi. Zamonaviy jahon adabiyoti g‘oyat xilma-xil, qorishiq va murakkab hodisalardan iborat bo‘lib, u haqdagi, uning kelajagi borasidagi bahs-u munozaralar hali davom etadi. O‘zbek adabiyotida postmodern izlanishlar, ayniqsa, nasrda yaqqolroq bo‘y ko‘rsatyapti. O. Muxtor, X.Do‘stmuhammad, N.Eshonqul, R. Rahmat, I. Sulton, M. Karim, Sh. Ahmedov, U. Hamdam kabi yozuvchilar ijodida postmodernizmning turli ko‘rinishlari uchraydi. Chunonchi, X.Do‘stmuhammadning “Jimitxonaga yo‘l” hikoyasi D. Butsatining “Yettinchi qavat” hikoyasiga nazira yo‘lida yozilib, g‘arb hikoyasida aks etgan g‘arbona qarash o‘zbek yozuvchisi asarida sharqona ruhda qayta ishlanadi. O. Muxtorning qator romanlaridagi tushkunlik, porakandalik, tushuniksizlik postmodern kayfiyatni aks ettiradi. X. Do‘stmuhammad, N. Eshonqul va I. Sulton ijodidagi qator asarlarda (“Donishmand Sizif”, “Shamolni tutib bo‘lmaydi”, “Go‘ro‘g‘li”, “Og‘riq muolajasi”, “Boqiy darbadar”) jahon adabiyotidagi birmuncha mashhur 25 asarlar syujeti, syujet chiziqlari yoki g‘oyasi olinib, badiiy jihatdan qayta ishlanadiki, bu hol ham postmodern adabiyot dasturiga mosdir. Hozirgi o‘zbek she’riyati ham o‘zining ko‘pgina, xususan, shakliy- mazmuniy mundarijasiga ko‘ra o‘zgardi. Shu bilan birga, ta’kidlash o‘rinliki, bugungi she’riyat kechagi she’riyatdan uzilib qolgan alohida hodisa ham emas. Ular o‘rtasida vorisiylik, uzviylik hamon davom etmoqda. Bugungi o‘zbek she’riyati kechagi o‘zbek she’riyatining eng yaxshi an’analarini davom ettirgan holda jahon adabiyoti buloqlaridan ham suv ichyapti. Kecha dunyoga “sotsrealizm” tuynugi orqali qaragan bo‘lsa, bugun uning tafakkuri erkin. Ayni mana shu tafakkur erkinligi hozirgi zamon o‘zbek poeziyasini – yangilangan o‘zbek she’riyatini vujudga keltirayotgan bosh omildir. Shunga ko‘ra, har tomonlama boy she’riyatimizga nazar tashlab, uning bag‘rida barcha yashovchan tamoyillarning izini ko‘rish mumkin: realizm, modernizm va postmodernizm kabi adabiy oqimlarning turfa yo‘llarida yaratilayotgan bugungi o‘zbek she’riyati shoir tafakkurining yagona mafkuraviy iskanjadan xoli ekanligidan, boshqacha aytganda, chinakam erkinligidan dalolat. Yana shoirning qaysi yo‘nalishda qalam tebratishi emas, qanday iste’dod bilan yozayotganligi hamda azaliy muhoraba – ezgulik va yovuzlik jangida oldingisining yonida tura bilishining muhimligi tobora ko‘proq ayon bo‘lib bormoqda. Bugun o‘zbek she’riyati ifoda usuliga ko‘ra taxminan quyidagicha ko‘rinishga ega: 1. An’anaviy. 2. Xalqona. 3. Aruz. 4. Modern. 5. Sinkretik. Ammo dunyoqarashda asosan ikki kuchning musobaqasini kuzatish mumkin. U ham bo‘lsa an’anaviy va modern (shu jumladan, postmodern) yo‘nalishlar o‘rtasidagi “musobaqa”. Bunday “musobaqa” hamisha bo‘lgan, bor va bunday keyin ham davom etadi. Yaqin tariximizda u “an’ana va novatorlik” deb atalgan. 2012-yil fevral oylaridan e’tiboran Rossiyaning “ Литературная газета ”sida postmodernizm haqida qizg‘in bahs boshlanib, yil davomida har xil qarashlar o‘rtaga tashlandi. Unda bir xil olimlar “postmodernizm Rossiyada o‘z o‘rnini topmadi” deyishsa, boshqa birlari “yo‘q, hali bunday deyishga juda erta, jamiyatda 26 xaos bor ekan, postmodern bor bo‘laveradi” degan fikrni ilgari surishdi. Xuddi shunga o‘xshash munozara o‘zbek adabiyoti ilmi maydonida ham yuz berib turibdi. Bir tomon “modernizm degan unsur nafaqat o‘zbek adabiyotiga, umuman, Sharq adabiyotiga, Sharqning tafakkur tarziga yot, u Yevropadan sun’iy ravishda keltirilgan usul” desa, boshqa tomon “u jamiyatning yashash tarzi, kayfiyati” demoqda. Mayli, bahs-munozara o‘z yo‘liga, ammo she’riyatning o‘zgarib-yangilanib borayotgani – fakt. Bundan ko‘z yumib bo‘lmaydi. Keyingi 20 – 25 yil mobaynida jamiyatda yuz bergan o‘zgarishlar zamonaviy o‘zbek she’riyati qiyofasini belgilab berayotgani bor gap. “Haqiqiy adabiyot, chinakam she’r bu – yuksak san’at»”degan shior ostida ijod qiluvchilar bir tomonda, ikkinchi yoqda esa omma kayfiyatini ask ettirayotgan qalamkashlar “lashkari” saf tortdi. 12 Postmodernizm – dunyoni tushunish va tushuntirishning bir yo‘li. San’at yo‘li, adabiyot yo‘li, dunyoni anglash, his qilish yo‘li. Lekin u oxirgi yo‘l degani emas. Insonlar, jamiyatlar bor ekan, ularning kayfiyatlari, dunyoqarashlari, orzu- intilishlari-yu ehtiyojlari ham bir joyda to‘xtab qolmaydi. Bas, inson doimo yangi yo‘l qidiradi. U hayot ekan, izlanish ham hamisha barhayotdir. 12 Hamdamov U. Jahon adabiyoti : Modernizm va Postmodernizm.-Toshkent : Akademnashr, 2020. 72-b 27 X ULOSA Postmodernizm bir vaqtning o zida ham modernizmning mantiqiy davomi,ʻ ham uning tugatuvchisi bo lgan ambivalent (ikki vazifali) hodisadir. Agar ʻ modernizm uchun mavjud estetik qoliplarga bo ysunmaslik, san atkorning o z- ʻ ʼ ʻ o zini ifodalash erki va ijodiy betakrorlik ideal sanalgan bo lsa, postmodernizm ʻ ʻ dunyoni egallab olgan texnik aurada tartib va betakrorlik yo qligidan kelib chiqib, ʻ individual ijodiy erkinlik o rniga o zgalarning badiiy yaratiqlarini juz iy ʻ ʻ ʼ o zgartishlar, o yin va estetik nayrang vositasida badiiy o zlashtirishni muhim ʻ ʻ ʻ hisoblaydi. Postmodernizmda san at bilan borliq, shuningdek, san atning ichki ʼ ʼ turlari o rtasidagi odatiy farqlar yuvilib, chegarasizlik va qorishiqlik universal tus ʻ oladi. Unda estetik interpretatsiya badiiy innovatsiyani siqib chiqarib, o tmishda ʻ mashhur bo lgan asarlarga taqlid, ularni muayyan o zgarishlar bilan yangicha ʻ ʻ taqdim va talqin etish kuchayadi. Modern san atdagi adoqsiz isyon o rnini ʼ ʻ postmodern moslashuvchanlik va kelishuvchanlik – konformizm egallaydi. Agar modernizmda bevosita hayotning o ziga tayanib, mavjud adabiy an analar inkor ʻ ʼ qilingan bo lsa, postmodernizmda hayotning o zi bo laklarga ajratilib qayta ʻ ʻ ʻ qurilishi, ya ni dekonstruksiya qilinishi kerak bo lgan matn, belgi va ko chirmalar ʼ ʻ ʻ yig indisi tarzida qabul qilinadi. ʻ Postmodernizmning mohiyatiga kirib borgan sari globallashgan dunyoda g oyat keng yoyilayotgan ushbu hodisaga munosabat yo sinini belgilab olish har ʻ ʻ qanday millat uchun hayot-mamot masalasi ekani yaqqolroq anglashiladi. Anchagina musbat xususiyatlarga ega ushbu falsafiy-estetik, ijtimoiy-ma naviy ʼ fenomen zamirida insoniyatning axloqiy aqidalari, xususan, biz o zbeklarning ʻ ma naviy dunyomizga daxl qiladigan birqancha xatarli jihatlar ham mavjudligi ʼ ko zga tashlanadi. ʻ Dunyoni anglamoq uchun unda nimalar kechayotganini bilmoq kerak bo ladi. Shundagina dunyodagi hodisalar to g risidagi kuzatish va to xtamlar ʻ ʻ ʻ ʻ mantiqiy salmoq kasb etadi. Postmodern san at va adabiyot haqidagi ushbu ʼ kuzatishlar dunyo adabiy jarayonlaridagi ana shu jihatlarni bilishga bo lgan urinish ʻ mahsullaridirki, ularning o zbek o‘quvchisiga foydasi tegishiga umid qilamiz ʻ FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R 28 1. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.:Ma’naviyat, 2008. 2. Затонский Д.В. Модернизм и постмодернизм. – Харьков: Фолио, 2000. 3. Модернизм. – М.: Искусство, 1987. 4. Гассет О.И. Дегуманизация искусства. – М.: Радуга, 1991. 5. Борев Ю. Эстетика. – М., 1987. 6. Йўлдош Ў., Йўлдош М. Бадиий таҳлил асослари.– Тошкент: Камалак, 2016. 7. Қуронов Д. ва бошқ. Адабиётшунослик луғати. Тошкент:Академнашр, 2010. 8. Hamdamov U . Jahon adabiyoti : Modernizm va Postmodernizm .- Toshkent : Akademnashr , 2020 9. Lewis, Barry. Postmodernism and Literature. 2002. 10. McHale, Brian. Postmodernism Fiction.London: Routledge,1987. 11. Борев Ю. Эстетика. – М.: Политическая литература, 1981. 12. Холбеков М. ХХ аср модерн адабиёти манзаралари. – Тошкент: Мумтоз сўз. 2014. 13. Норматов У., Ҳамдам У. Дунёни янгича кўриш эҳтиёжи. Суҳбат // Жаҳон адабиёти. 2001. 14. Қуронов Д. Адабиёт назарияси асослари. – Тошкент, 2018. 15. Халли e ва Г. Қиёсий адабиётшунослик. –Тошкент: Академнашр, 2020. 16. Эшонқул Н. «Мен»дан менгача. – Тошкент: Академнашр. 2014 Internet manbalari 1. http://uz.m.wikipedia.org 2. http://api.scienceweb.uz 3. http://cyberleninka.ru 4. http://ziyouz.uz 29

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. POSTMODERNIZMNING MAZMUN-MOHIYATI

II BOB. TOGʻAY MURODNING”OTAMDAN QOLGAN DALALAR”ASARIDA BOSH QAHRAMON TASVIRI

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить