Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 83.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Pragmalingvistika

Купить
MAVZU: PRAGMALINGIVISTIKA MUNDARIJA I.KIRISH.………………………...…………………………...........................2-3 II. ASOSIY QISM 1. PRAGMALINGVISTIKANING PREDMETI VA VAZIFALARI………….4-8 2. NUTQIY VAZIYAT VA NUTQIY AKT TUSHUNCHASI ….………….10-25 3. SEMANTIKA VA PRAGMATIKA ………...…….....................................26-30 4. PREPOZITSIYA VA PRESUPOZITSIYA.…………………….……...….31-36 III. UMUMIY XULOSALAR…………………………….................................34 IV.FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…….…………..............................35 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. Olamdagi narsa va hodisalarni kuzatsangiz, ular taraqqiyotining asosida muntazam qarshiliklar, ziddiyatlar yotganligining guvohi bo‘lishingiz mumkin. Qarama-qarshiliklar qonuni dunyo taraqqiyotining asosiy mezonlaridan biri sanaladi. Turgan gapki, bu qarama-qarshiliklar tilda ham o‘z aksini topgan.Avvalo biron bir xalqni bilmoqchi bo‘lsak uning tili va ma’daniyatini yaxshi bilmog‘imiz lozim.Birinchi prezidentimiz Islom Abdug‘aniyevich Karimov o‘z asarida til haqida «Til har bir millatning ulkan boyligi, benazir qadriyati va bebaho mulki hisoblanadi. Har bir xalq, har bir elat, o‘zi hurmat va ehtirom qiladigan tilga ega. Tilda ana shu tilning ijodkori bo‘lgan xalq, elatning tarixi va madaniyati aks etadi. Ayni zamonda, til ijtimoiy taraqqiyotda ulug‘vor ahamiyat kasb etadi. Til – har bir millat o‘zligining ajralmas belgisidir»1,-deb aytgan edilar. Til haqida muhtaram prezidentimiz Shavkat Miromonivich Mirziyoyev ham o‘z fikrlarini aytganlar:"Dunyodagi qadimiy va boy tillardan biri bo lgan o zbek tiliʻ ʻ xalqimiz uchun milliy o zligimiz va mustaqil davlatchiligimiz timsoli, bebaho ʻ ma naviy boylik, buyuk qadriyatdir. Kimda-kim o zbek tilining bor latofatini, ʼ ʻ jozibasi va ta sir kuchini, cheksiz imkoniyatlarini his qilmoqchi bo lsa, munis ʼ ʻ onalarimizning allalarini, ming yillik dostonlarimizni, o lmas maqomlarimizni ʻ eshitsin, baxshi va hofizlarimizning sehrli qo shiqlariga quloq tutsin.Turkiy ʻ tillarning katta oilasiga mansub bo lgan o zbek tilining tarixi xalqimizning ko p ʻ ʻ ʻ asrlik kechmishi, uning orzu-intilishlari, dardu armonlari, zafarlari va g alabalari ʻ bilan chambarchas bog liqdir.Ajdodlarimiz, ota-bobolarimiz aynan ona tilimiz ʻ orqali jahonga o z so zini aytib kelganlar. Shu tilda buyuk madaniyat ʻ ʻ namunalarini, ulkan ilmiy kashfiyotlar, badiiy durdonalar yaratganlar."2 “Pragmatiklingvistika” nutq vaziyatini lisoniy birliklar mohiyatining nutqiy xoslanishidagi asosiy omil sifatida qarashi haqida. Shaxs omilining nutqiy vaziyat omili bilan mushtarakligi. Axborot uzatish va qabul qilish. Kommunikativ harakatlar. Kommunikativ-pragmatik yo‘nalishning shakllanishi. O‘zbek 3 substansial-pragmatik tilshunosligi. Kommunikatsiya, pragmatika, konsepsiya, funksional pragmalingvistika, yashirin pragmalingvistika. Lingvistik falsafa konsepsiyasi. Pragmatika tushunchasi. Pragmalingvistika yo‘nalishlari. Kurs ishining maqsadi. Pragmalingvistika haqida umumiy ma’lumot to‘plagan holda quyidagilar kurs ishining asosiy maqsadi hisoblanadi: • Pragmalingvistika va uning tilshunosikdagi o‘rni haqida atroflicha ma’lumot berish. • Nutqiy vaziyat va nutqiy akt tushunchasi nazariy jihatdan ochib berish • Semantika va pragmatika.haqida ma’lumot to‘plash • Prepozitsiya va presupozitsiyani o‘zaro tahlil qilish kurs ishimizning asosiy maqsadi hisoblanadi. Kurs ishining vazifasi. Kurs ishining mavzusidan kelib chiqqan holda “Pragmalingvistika va uning tilshunosikdagi o‘rni” mavzusini rejalar asosida batafsil o‘rganish. Kurs ishining tuzulishi. Mazkur kurs ishi kirish, asosiy qism, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Asosiy qismda to‘rtta reja orqali mavzu yoritilgan. 4 1. PRAGMALINGVISTIKA. Til va faoliyat tushunchalarining o‘zaro bog‘liqligi. Lingvistik pragmatikaning tilshunoslikdagi boshqa sohalar bilan aloqasi. Lingvistik pragmatikaning o‘rganilish tarixi. Lingvistik pragmatikaning tadqiqot obekti va predmeti. Pragmalingvistikaning predmetini aniqlashga faoliyat nazariyasining tatbiq qilinishi tilshunoslikning ushbu sohasiga antropologik ruh berganligi va lisoniy hodisalarning aynan insonga xos xususiyatlarini, antropologik mohiyatini pragmatikaning predmeti sifatida talqin qilishga undaganligi. Lisoniy imkoniyatlarning nutqiy voqelanishida lisoniy va pragmatik omillar hamkorligi substansial-pragmatizmning predmeti ekanligi. Pragmalingvistika tilshunoslikning alohida yo‘nalishi sifatida o‘tgan asrning 70- yillaridan boshlab shakllangan. Tilning pragmatik tabiati xususida qarashlar qadimdan turli fanlarda bayon etilganligini qayd etish kerak. Tilning pragmatik xususiyatlariga Suqrotdan avval ham, keyinchalik Aristotel davrida ham e’tibor qaratilgan. Fikr ifodalashda til bilan hamohang ravishda yordamchi vositalar ham ahamiyatli ekanligi, tilning asosiy vazifasi aloqa-aralashuv ekan, uni ro‘yobga chiqarishda so‘zlovchi va tinglovchi asosiy figura sanalishi, notiqlik san’atida ovozning sifat o‘zgarishlari − baland yoki past ifodalanishi axborotni uzatishda qo‘shimcha nozikliklar berishi aytib o‘tilgan. O‘tgan asrning 20-30-yillarida falsafada alohida oqim sifatida shakllangan pragmatizm g‘oyalarining targ‘ib qilinganligi ham bejiz emas. Pragmalingvistikaning o‘rganish obyektini aniqlash va uning maqomini belgilash masalasi ko‘p yillardan buyon tilshunoslarning diqqat markazini egallab turibdi. Tilning belgilar tizimi ekanligini hisobga olib, lisoniy belgilar bilan uni yaratuvchi, uzatuvchi va qabul qiluvchi shaxslar o‘rtasidagi munosabatlarni pragmatikaning o‘rganish markazi deb qarash, bizningcha, to‘g‘ri yondashuvdir. Kishilar o‘rtasidagi munosabatni ifoda etuvchi nutqiy etiket ko‘rinishlari, nutqning sotsial 5 xoslanishi lingvistik pragmatikaning o‘rganish sohasi sanaladi. Nutqiy aralashuv jarayonidagi suhbatning maqsad va yo‘nalishiga ko‘ra P.Grays quyidagi to‘rt prinsipni ko‘rsatib o‘tadi: a) Axborotning to‘liqligi; b) Axborotning sifati (to‘g‘ri so‘zlash); v) Axborot yo‘nalishidan chetga chiqmaslik; g) So‘zlash manerasi (aniq va qisqa)3. Bu yo‘nalishga xos ishlar o‘zbek tilshunosligida ham amalga oshirilgan. Jumladan, H.Abdurahmonov, N.Mahmudov, B.O‘rinboev, S. Mo‘minovlarning (O‘rinboev B., Soliev A.; Mo‘minov S.) nutq madaniyati va kommunikativ xulq yo‘nalishidagi ishlari, P.Grays ta’kidlaganidek, lingvistik pragmatikaning umummasalalaridan hisoblanadi. Bunday tadqiqotlarning yuzaga kelishi lingvistik pragmatika nazariyasining to‘ldirilishida muhim o‘rin tutadi. Kommunikatsiya jarayoni uchun axborotning bunday belgilarining bo‘lishi tabiiy, biroq nutqiy etiket ko‘rinishlarining bunday ijtimoiy axloq me’yorlari lingvistik pragmatikaning nazariy jihatlariga aloqador yo‘nalishlarni ochish uchun xizmat qilmaydi degan xulosaga kelmaslik zarur. Pragmatika nazariyasi nima uchun shunday? kabi savollarning asoslanishi bilan o‘z mohiyatiga ega bo‘ladi. Jumladan, kattalarning kichiklarga munosabati minnatdorchilik tuyg‘usini «Barakallo» so‘zi bilan ifodalashi nutqiy etiket ko‘rinishlaridan biridir, buni me’yoriy holat deb qaraladi. Biroq buning aksi bo‘lgan holatlarda lingvistik pragmatika nazariyasif ehtiyojning tug‘ilishi kuchaydi, chunki bunday hollarda «Nima uchun shunday?» tarzidagi savol ko‘p tilshunoslarning diqqatini jalb qiladi. Kichiklarning kattalarga minnatdorlik tuyg‘usi yoshlar nutqi uchun xarakterli bo‘lgan ijtimoiy-performativ formulalar yordamida o‘z ifodasini topmasa, bunday ifodalar lingvopragmatik izohga muhtoj bo‘ladi. Ma’lumki, til va nutq birliklarining har qanday ko‘rinishi funksional qo‘llanishiga ko‘ra o‘z o‘rniga ega boladi. Agar ana shu birliklar, nutq sub’ektining yoshiga ko‘ra, qo‘llanish o‘rni hamda uslubiy chetga chiqishiga ko‘ra 6 o‘zgarsa, bu jarayonda, albatta, pragmatik tahlilga ehtiyoj ortadi. Ifodaning sub’ektiv modal aspektiga aloqador kirish baho bildiruvchi so‘z va vositalarni lingvistik pragmatika o‘rganadi. Matnda kirish va baho bildiruvchi so‘zlarning qo‘llanishi muallifning ob’ektiv olamga va o‘zi ifoda etayotgan axborotga munosabatini belgilashda muhim o‘rin tutadi. Insonning ichki sub’ektiv ruhiyatini ifoda etuvchi diskurs nazariyasi ham pragmatikaning o‘rganish ob’ekti hisoblanadi. Lingvistik pragmatikaning asosiy muammolaridan yana biri presuppozitsiyadir. Presuppozitsiyani gapning mazmuniy komponenti bo‘lgan nutqiy aktlardan farqlash lozim. Masalan, «Eshikni yop» jumlasida «esikiing ochiqligi» haqidagi semantic mazmun presuppozitsiyadir. «Nutqiy kommunikatsiyannng to‘g‘ri va real amalga oshishi uchun kommunikantlar nutq momentiga qadar muayyan faktlar bilan tanish bo‘lishi, umumiy vaziyat bilan bog‘liq muayyan bilim - xabardorlikka ega bo‘lishlari lozim. Ana shufaktlar, bilimlar tilshunoslikda presuppozitsiya nomi bilan umumlashtiriladi» Ta’kidlab o‘tilgan faktlar, bilimlar tilshunoslikda sotsial kontekst tushunchasini anglatib, u o‘z mohiyati bilan nutq vaziyatini ifodalashiga ko‘ra lingvistik pragmatikaning asosiy masalalari doirasiga kiritiladi. Umuman, presuppozitsiya hodisasi pragmatika muammosi sifatida mantiqiy-falsafiy kategoriya tushunchasi bilan uzviy bog‘lanadi4 Pragmalingvistika- nutq predmeti bilan bog‘liq holda quyidagilar o‘rganiladi: 1) Bayonotning aniq va yashirin maqsadlari ("tasviriy kuchlar"), masalan, ba’zi ma’lumotlar yoki fikrlarni etkazish, savol, buyruq, iltimos, maslahat, va’da, kechirim so‘rash, salomlashish, shikoyat va boshqalar; 2) Nutq taktikasi va nutq xatti-harakatlarining turlari; 3) Suhbatning qabul qilingan maqsadi va yo‘nalishiga muvofiq og‘zaki muloqotni o‘rnatishni tavsiya qiladigan hamkorlik printsipiga rioya qilgan holda suhbat qoidalari, masalan, xabar qilingan ma’lumotni (maksimal miqdor) etarli darajada normallashtirish, faqat hisobot berish. to‘g‘ri ma’lumot va asosli baholar 7 (maksimal sifat), xabarni suhbat mavzusiga moslashtirish (munosabat maksimallari), nutqni aniq, bir ma’noli va izchil qilish (nutq uslubining maksimal darajalari); P.Grays tomonidan ishlab chiqilgan ushbu qoidalar konvertatsiya maksimallari yoki suhbatning maksimallari deb ataladi; 4) So‘zlovchi munosabati yoki gapning pragmatik ma’nosi: gapning bilvosita ma’nolari, tashbeh, to‘mtoq so‘zlar va boshqalar; 5) So‘zlovchining murojaati, ya’ni so‘zlovchining niyatidan kelib chiqadigan voqelik ob'ektlariga lisoniy iboralarni belgilash; 6) Pragmatik taxminlar: so‘zlovchining umumiy bilim fondi, aniq ma’lumotlari, qiziqishlari, fikr va qarashlari, psixologik holati, xarakter xususiyatlari va qabul qiluvchini tushunish qobiliyatini baholash; 7) Ma’ruzachining u xabar bergan narsaga munosabati: a) Bayonot mazmunini baholash (uning haqiqat yoki yolg‘onligi, istehzo, ahamiyatlilik, beparvolik va boshqalar), b) Ma’ruzachi gapirayotgan shaxslardan birining qiziqishi markaziga kirish v) Xabarda eng katta ahamiyatga ega bo‘lgan narsaga muvofiq nutqni tashkil etish. Nutqning adresati(qabul qiluvchi) bilan bog‘liq holda quyidagilar o‘rganiladi: 1) Nutqni talqin qilish, shu jumladan bayonotning bevosita ma’nosidan bilvosita va yashirin ma’nolarni olish qoidalari; ushbu qoidalar kontekstni, pragmatik vaziyatni va taxminlarni, shuningdek, ma’ruzachi qabul qilingan aloqa maksimallaridan ataylab chetga chiqishi mumkin bo‘lgan maqsadlarni hisobga oladi (masalan, dolzarblik printsipini buzish, aniq narsalarni qabul qiluvchiga etkazish va h.k.) 2) So‘zning adresatga ta’siri ma’lumotlarining kengayishi; qabul qiluvchining hissiy holati, qarashlari va baholaridagi o‘zgarishlar; uning harakatlariga ta’sir qilish; estetik effekt va boshqalar; 1 1 Sh.Mirziyoyev “Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash-Yurt taraqqiyoti va xalq faravonligining garovi” asari 2021 yil 8 3) Qabul qilingan stimulga nutqiy javob turlari (to‘g‘ridan-to‘g‘ri va bilvosita reaktsiyalar, masalan, savolga to‘g‘ridan-to‘g‘ri javob berishdan qochish usullari). Pragmalingvistik - muloqot ishtirokchilari o‘rtasidagi munosabatlar bilan bog‘liq holda quyidagilar o‘rganiladi: 1) Og‘zaki muloqot shakllari (axborotli dialog, do‘stona suhbat, nizo, janjal va boshqalar); 2) Nutqning ijtimoiy va odob-axloq tomoni (murojaat shakllari, muloqot uslubi); 3) Muayyan nutqiy harakatlardagi muloqot ishtirokchilari o‘rtasidagi munosabat (qarang. so‘rov va tartib). Pragmalingvistika - aloqa holati bilan bog‘liq holda quyidagilar o‘rganiladi: 1) Deyktik belgilarning ("bu erda", "hozir", "bu" va boshqalar) talqini, shuningdek, so‘zlarning ma’nosidagi indeks komponentlari (qarang. "kel", "yaqinlashish" kabi fe'llardagi fazoviy yo‘nalish ko‘rsatkichi "va boshqalar. ); 2) Nutqiy vaziyatning muloqot mavzulari va shakllariga ta’siri (qarang: ziyofatda, ziyofatlarda, kasalxonalarda, shifokorlar va advokatlarning kutish xonalarida va boshqalarda suhbatning tipik mavzulari va shakllari). Pragmatika nutqni inson faoliyatining umumiy nazariyasi doirasida ham o‘rganadi. Shunday qilib, Ostin ijro so‘zlari deb ataladigan sinfni ajratib ko‘rsatdi. Matnni avtomatik tahlil qilishda ensiklopedik ma’lumotlar, jumladan, pragmatik ma’lumotlar ssenariylar yoki "ramkalar" ko‘rinishida tashkil etiladi, ular tipik vaziyatlar haqidagi bilimlarni modellashtiradi va matn mazmunini to‘g‘ri talqin qilish imkonini beradi. Pragmatik axborotdan axborot qidirish dialog (interaktiv) tizimlarida ham foydalaniladi. Pragmatikaning toifalari bir qator falsafiy mantiqlarga kiritilgan bo‘lib, ular taklifiy munosabatlarni hisobga olishni o‘z ichiga oladi (baholar mantig‘i, amaliy fikrlash mantig‘i va boshqalar). 9 Kommunikativ vaziyatlarda so‘zlovchilarning tildan foydalanishi va so‘zlovchilarning pragmatik kompetentsiyasini birlashtiruvchi printsip sifatida ilgari surgan pragmatika ritorika va stilistika, kommunikativ sintaksis, nazariya va tipologiya doirasida uzoq vaqtdan beri o‘rganish tarixiga ega bo‘lgan ko‘plab muammolarni qamrab oldi. nutq va nutq faoliyati, aloqa nazariyasi va funksional uslublar, sotsiolingvistika, psixolingvistika, nutq nazariyasi va boshqalar, ular bilan pragmatika tadqiqot manfaatlarining kesishishining keng sohalariga ega.5 2. NUTQIY VAZIYAT VA NUTQIY AKT TUSHUNCHASI. Nutqiy vaziyat modeli Muloqot sharoiti Adresat Muloqot maqsadi Rasmiy Kommunikativ Munosabat Mav-qesi Eshi-tuv-chi-lar soni Norasmiy Muloqot Ta`-sir Xabar Paralingvistik vositalar juda xilma-xil bo‘lib, turli vaziyatda rang-barang kommunikativ vazifalar bajaradi. Nutq jarayonida fikr ifodalash uchun qarshilik qancha ko‘p bo‘lsa, paralingvistik vositalar shunchalik ko‘p ishlatiladi. 10 Fikr qarshiligi ham ikki xil bo‘ladi. Bu tashqi va ichki faktorlarga bog‘liq. Masalan kommunikatsiya ochiqligida yuz berib, suhbatdoshlarning masofasi uzoq bo‘lsa, yoki o‘zaro masofa yaqin bo‘lib, kuchli shovqin suhbatga xalaqit bersa, qo‘shimcha noverbal vositalarga imo – ishoralar va mimikalarga ehtiyoj kuchli bo‘ladi. Ichki sabablarga ko‘ra so‘zlovchi va tinglovchining sub’ektiv holatlari bilan bog‘liqdir. Xususan, tinglovchi yaxshi eshitmasligi mumkin. Bunday paytda ham imo – ishoralarning ishtiroki faollashadi. 1. Imo – ishoralarning nutq stillari bilan ham bog‘liqdir. Tantanali nutq, so‘zga chiqishlarda imo - ishoralarning nutqni kuzatib borishi uning tasirchanligini ta’minlaydi. Verbal va noverbal vositalarning bir – biriga o‘rinli bog‘lab olib borilishi nozik (oratorning) yuksak maxorati belgisi hisoblanadi. Bunda talaffuzdagi oxangorlik, intonotsiya xam muhum rol o‘ynaydi. 2. Nutq vaziyati ham belgilangan. O‘zaro fikr almash jarayonida yonidai kishilarga, sheriklariga sezdirmaslik yoki xalaqit bermaslik uchun kinetik vositalardan foydalanish zaruriyati tug‘iladi. 3. Kommunikatsiya ochiq bo‘shliqda sodir bo‘lsa va fikr almashadigan kishilar o‘zaro uzoq masofada bo‘lib tovush etkazish imkoniyati qiyinlashishi natijasida ham imo – ishoralardan foydalanishga to‘g‘ri keladi. Bunda kommunikatsiyaning mazmuni va maqsadi oldindan belgilangan bo‘ladi. Faqat ayrim aniqliklar kiritishi mumkin xalos. Yuqorida ko‘rib o‘tganimizdek, imo - ishoralarning nutq tarkibidagi bajaradigan vazifasi bir xil emas. Ba’zan paralingvistik vositalar nutq bilan birga ishlatilib, uning ekspressiv stilistik ottenkasini kuchaytirish uchun xizmat qilsa, ayrimlari tejamkorlikka uchragan nutq birliklaridan ba’zilarining o‘rnini egallash (kompensatsiya qilish) uchun ishlatiladi. Ya’ni bir gruppasi esa o‘zining kuzatib borishi lozim bo‘lgan verbal asosida tamoman uziladi va shu vaziyatda verbal vosita o‘rnida qo‘llaniladi. 11 Imo – ishoralarning bu uch vazifasi sinchiklab kuzatilganda, bir – biri bilan chambarchas bog‘liq ekanligi ko‘rinadi va birinchi ikkinchisidan kelib chiqqan deb hukum chiqarishga imkon beriladi. Nutq o‘zlariga xos kinetik birliklar bilan kuzatib boriladi. Bunday nutq bilan kinetik birliklarning nutq ichida uzoq bog‘lanishi natijasida birining o‘rniga ikkinchisini qo‘llash imkonini tug‘diradi. Masalan: Biz bir – birimizni afsonaviy muhabbat bilan sevardik. Ana shunday muhabbat bilan turmush qurdik. Oradan o‘n yil o‘tdi. U meni xamon o‘shanday sevadi, men esa (boshini qimirlatadi). Yuqoridagi gapda inkor ma’nosini ifodalovchi so‘z bilan boshning gorizontal qimirlashining o‘zaro bog‘liqligi verbal vosita o‘rnida ikkinchisining qo‘llanishiga imkon beradi.. Natija imo – ishoralarning nutq tarkibida aralash ishlatish holatlari vujudga keladi. Diologik nutqda kinetik birlik bilan nutq birligining doimiy aloqasi tufayli, tamoman nutq birligining o‘rnini kinetik birlik egallaydi. Kinetik birlik nutq birligi subetitutsiyasi yordamchi bo‘lib keladi. Masalan: ”Nima qilayapsan?”, “Qayerga ketyapsan?” kabi so‘roqlarini kallaning yuqoriga bir marta silkinishi harakati kuzatib borgan. Buning natijasida ular oralig‘ida bog‘lanish hosil bo‘lgan. Ana shu bog‘lanish natijasida bu kinetik belgining o‘zi ham ana shu so‘roqlarning ma’nosini bera olish vazifasini bajarishga o‘tgan. So‘roq: Kallaning bir marta tepaga silkinishi (“qayerga ketayapsan” ifodasining yordamchi, subsituti). Javob: uyga ketyapman. Yoki so‘roq: O‘sha harakat (“Nima qilyapsan” subsituti ). Javob: Kutubxonada ishlayapman va boshqalar. Demak, imo – ishoralarning yuqoridagi uch vazifalari orasida katta tafovut yo‘q. Ikkinchi, uchinchi vazifa birinchi vazifadan kelib chiqqan. Bu xuddi grammatikadagi konversiya hodisasiga 2 o‘xshaydi. Konversiyadagi subetansivatsiya, odektivatsiya (vazifasi o‘xshash), 2 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R Boqiyeva G.H., Qurbonova M .M.. Yunusova Z.Q ., Abuzalova M .Q . Hozirgi o ‘zbek adabiy tili.0 ‘quv qo‘Hannia. — T., «Fan va texnologiya», 2009 12 pronominatsizatsiya kabi, bu hodisani ham verbalizatsiya deb, yoki paralingvistik hodisasiga o‘tgan deb hisoblasa bo‘ladi. Ma’lumki, yuqori sathga doir har qanday til birliklari denetativ tomonidan ob’ektiv borliqdagi ma’lum harakat, narsa va hodisalarni ifodalaydi. Ya’ni ob’ektiv borliqdagi narsa, harakat va hodisalar (denotat) kishi ongida aks etadi (sinifikat) va ongda aks etgan bu tushunchalar ma’lum tovush qobig‘i (so‘z) yordamida ifodalanadi. Demak, so‘zlar ob’ektiv borliqdagi narsa, hodisa va harakatlarni bevosita emas, balki ong orqali aks ettiradi. Shuningdek, imo – ishoralar ham ongda ma’lum ma’noga hoslanadi. Ya’ni ob’ektiv borliqdagi narsa va hodisa ( harakat, holat ham ) ongda aks etadi va imo – ishoralar orqali bayon qilinadi. Demak, bu jihatdan, so‘z ham imo – ishoralar ham bir xil vazifa bajaradi, har ikkalasi ham shartlilikka asoslangan belgidir. Aniq nutq vaziyatida ma’lum bir ma’no ifodalovchi imo – ishoralar shu nutq vaziyatini qayta hikoya qilib berish jarayonida ma’lum lingvistik birliklar yordamida tasvir qilinadi. Demak, har bir tilda imo – ishoralarni ifodalovchi bir qator fe’llar mavjud. Bu fe’llar semantic tomonidan ishora fe’llari deyilad. Masalan : ko‘z qisdi, labini burdi va boshqalar. Insonning mimikalari, qo‘l harakatlari tabiiy va shartli xarakterga ega bo‘ladi. Masalan : labga qo‘ngan pashshani haydash uchun qilingan lab harakati yoki harakati tabiiy harakatdir. Chunki bu harakatlar tinglovchi uchun ham hech qanday axborot bermaydi. Tinglovchiga qarab turib boshning, ko‘z – qoshlar- yordamida bir marta o‘ngga (ba’zan chapga) silkishi uning bu erdan chiqib ketishi kerakligini bildiradi. Demak, ma’lum axborot beradi. Shuning uchun bu harakat shartli harakatga egadir. Shartli harakatga ega bo‘lgan imo – ishoralar belgi vazifasini bajaradi. Faqat belgi vazifasini bajaradigan imo – ishoralargina paralingvistik belgilar hisoblanadi. Imo – ishoralar ham ba’zan ko‘p ma’noli bo‘lishi mumkin. 13 Uning qaysi ma’noda ishlatilayotganligini nutq vaziyati orqali bilib olishimiz mumkin. Masalan : “ko‘z qisish” harakati quyidagi ma’nolarni ifodalaydi: 1. –Moro bo‘lsin, poshsho qiz ! Zuhra kelin qop – qora ko‘zini qisib qo‘ydi.6 2. U. “Hozir bir narsa ko‘rsataman” degandek ko‘zini qisib qo‘ydi-da, tuya sandiq ustida taxlangan ko‘rpachalarni tushira boshladi. 3. Boltaboy “hazilni ko‘tarolmas ekan”, deb o‘yladi-da, Ro‘zmatga ko‘z qisib, qoshini chimirdi. 7 Ko‘z qisish birinchi misolda “hazil”, ikkinchisida esa “ogohlantirish” ma’nolarida ishlatiladi. Yoki “bosh chayqash” harakati quyidagi ma’nolarni ifodalagan. 1. Hayron qolish, masalan: Bo‘taboy tin olmay, goh bosh chayqab, goh qoshini kerib, goh “Ana ! Ux – ux – ux !” deb quloq soldi.8 2. Qoyil qolish, masalan: Abdulla deb qichqirmadi, lekin boshini chayqab, qoyil qolganini isbot qildi.9 3. Afsuslanish, masalan: – Kuzgi bug‘doy chirib ketmasa go‘rgaydi, - dedi bosh chayqab. 4. Tasdiq ma’nosini bildiradi, masalan: Biroq uning bu so‘zlari javobsiz qoldi. Faqat Ibodov “to‘g‘ri” degandek bosh silkib qo‘ydi. 5. Ta’na qilish ma’nosida, masalan: – Men so‘roqlamasam o‘zingni esingayam kelmaydi – a ! – Xolposh xola ta’na bilan bosh chayqadi. 6. Inkor etish, masalan: Ahmadning tili kalimaga kelmay, “yo‘q” ning ishorasida bosh silkitdi. 14 Obidjon. Tuz ichgan joyingizga qaytib borasizmi ? Xojar. (bosh chayqaydi.) Yo‘q10 7. Taklif qilish, masalan: Mirzamuhammad Rasulovich “marhamat” degandek bosh silkitdi. Biz g‘aflatda qolibmiz, manzillariga etibdilar. Qo‘li bilan, o‘tiring ishorasini qilib gapida davom etdi – xolvafurush. Ulug‘bek yaxshi degandek bosh irg‘itib, dasturxonga marhamat qilinglar, deb o‘ydi.11 8. Salomlashish ma’nosida, masalan: Ahmad salom berdi Tolib aka sadaqa bergandek bilinear bilinmas, bosh silkib, alik oldi. 12 Ulug‘bek qiliq qilgan Qamoriddin bilan Shamsibalga qarab bosh irg‘idi yana navisandaga o‘tirdi.13 Ayrim paralingvistik vositalar ma’lum bir xalqning muomala qoidalari bilan bog‘liqdir. Jumladan, ta’zim qilish, qo‘limni ko‘ksiga qo‘yish, qo‘l qovushtirish, o‘zbek, tojik xalqlari o‘rtasida tarqalgan. Masalan: O‘tiring, rais, o‘tiring, - dedi ikki qo‘lini ko‘ksiga qo‘yib.14 Madaminxo‘ja o‘tirgan eridan xiyol qo‘zg‘aldi-yu, qo‘l qovushtirdi: Xush kelibsizlar. Tildagi linvistik birliklarning davrlar o‘tishi bilan o‘zgarish jarayoni ro‘y bergani kabi, paralingvistik belgilarda ham ana shunday o‘zgarish sodir bo‘lishi ayrimlarning eskirib iste’moldan chiqishi va yangi vositalarning kirib kelishi mumkin. Masalan, o‘zbek va tojik xalqlari o‘rtasida ilgari qo‘lini ko‘ksiga qo‘yish bilan salomlashish odati hozirgi davrda ko‘proq ko‘proq bosh silkitish bilan 3 ifodalanmoqda. Lekin ko‘p joylarda hozir ham qo‘lini ko‘ksiga qo‘yib salom 3 H. Jamolxonov Hozirgi o‘zbek adabiy tili Toshkent -"Talqin"-2005 15 berish, ba’zan esa har ikkalasi : qo‘lini ko‘ksiga qo‘yib, boshini silkitib salom berish bor. Yuqorida aytganlardan ma’lumki, boshqa bir tilni o‘rganayotganda faqat uning leksik sostovi va gramatik qurilishinigina emas, balki paralingvistik vositalarini ham o‘rganib shu til vakillari bilan gaplashganda uni yotlik belgisidan saqlaydi. Inkor ma’nosini ifodalovchi paralingvistik vositalar. O‘zbek tili tarkibida quyidagi inkor ma’no ifodalovchi kinetik vositalar uchraydi: 1. Boshning gorizantal va vertikal harakatlari jahonning juda ko‘p xalqlarida tarqalgan bo‘lib, tasdiq va inkor ma’noni ifodalovchi bo‘lib xizmat qiladi. Jumladan, o‘zbeklarda ham kallaning gorizantal harakati “yo‘q”, vertikal harakati esa “bor” ma’nosini bildiradi. Bu belgilarning tasdiq ma’nosi uchun “bosh irg‘amoq” inkor ma’nosi uchun “boshini chayqamoq”, “boshini sarak–sarak qildi” ifodalari ishlatiladi. Masalan: – Maqola paxta kasalliklari, ularning oldini olish va bartaraf etish haqida. Ahmad tushunarli degandek bosh silkib qo‘ydi. 15 Cholim orqaga tisarilib, boshini serak – serak qildi. – Yo‘q ! – dedi xansirab.16 Tasdiq va inkorning semantik qutb belgilari qarama – qarshi kinetik shakllarni talab qiladi. Kallaning fikriga, xohishga qo‘shilganini ifodalab, tasdiq ma’nosini bildiradi. Buning ontonimi sifatida suhbatdoshini fikriga, xohishga kutilmaganini – inkorini ifodalash uchun kallani oldinga harakatga qarama – qarshi tomonga orqaga silkish ham mumkin edi. “O‘rta er dengizi atrofidagi ba’zi erlarda – Afina greklarda”. Janubiy Italyaning ayrim tumanlarida, neopalitonlar va kalabritlar orasida tasdiq va inkor xuddi mana shunday yo‘l bilan ifodalanadi. Ammo boshning bunday qutb harakatining, ma’no harakatining ma’no differansiyasiga emfatik (Hayojonlilik, ko‘tarinki ruhda bo‘lish) tasdiq hamda 3.Shavkat Rahmatullayev Hozirgi o‘zbek adabiy tili (darslik) Toshkent "Universitet" 2006 16 emfatik inkor uchun harkatning takrorlanishi holat beradi. Ya’ni emfatik nutqiy takror “ha, ha, ha!!” va “yo‘q, yo‘q, yo‘q” – larning kinetik subetituti sifatida kalla birinchi ma’noni ifodalash uchun “oldinga – orqaga, oldiga–orqaga, oldinga – orqaga”, ikkinchi ma’noni ifodalash uchun esa “orqaga – oldinga, orqaga – oldinga, orqaga - oldinga” harakat qilish kerak bo‘ladi. Bu esa harakatlar defferantsiatsiyasini deyarli yo‘qotadi. Kommunikatsiyani qiyinlashtiradi. Shu tufayli ham turkiy va – evropa xalqlarining ba’zi birlarida ikkinchi ma’noni ifodalash uchun vertikal kalla harakatining ziddi sifatida gorizantal kalla harakati qabul qilingan. Aksincha bolgarlarda vertikal kalla harakati inkorni, gorizantal kalla harakati esa tasdiqni ifodalaydi. Bolgarlardagi tasdiqni bildiruvchi gorizantal kalla harakati o‘zining inkor ziddi asosida hosil bo‘lgan bo‘lib, ikkilamchi xarakterga egadir. Turkiy xalqlarda, jumladan, o‘zbeklarda kallasini gorizantal harakati quyidagicha inkor ma’nolarini ifoda qiladi: a) qisman inkorni bildiradi. Bunday vaqtda inkor bildiruvchi imo – ishoradan so‘ng so‘zlovchining tasdiq javobi kutiladi. Bu javob suhbatdoshning gapidagi logik urg‘u tushgan bo‘lakning javobi bo‘ladi. Verbal vositalarning “yo‘q”, unday emas, balki … dir” modelining inkor qismining kompenstsiyasi bo‘lib keladi. Masalan, suhbatdoshning fikri: Mana bu ochil buvaning kichik o‘g‘li. Tinglovchi: Kallaning gorizantal harakati – o‘rtanchisi. Yuqoridagi logik urg‘u “Ochil buva” ga tushadigan bo‘lsa, u vaqtda tinglovchi kallaning gorizantal harakati bilan bolaning Ochil buvaniki ekanligini inkor qiladi va o‘zi tasdiq javobini verbal vosita bilan bayon qiladi. Masalan: kallaning gorizantal harakati – Karim buvaning. b) To‘liq inkorni bildiradi. Bu vaqtda inkor ifodalovchi imo – ishoralardan so‘ng so‘zlovchining hech qanday fikr kutilmaydi. Bunday imo – ishoralarning harakterli belgisi, asosan, - mi yuklamasi orqali ifodalangan so‘roq gaplarga javob bo‘lib kelgan. Logik urg‘u kesimining tarkibida bo‘ladi. Masalan: Ruchkang bormi ? Javob: Kallaning gorizantal harakati. 17 – Qiz “yo‘q” degandek bosh chayqadi.17 Inkor ma’nosini kuchaytirish uchun ba’zan bunday gaplarda ham imo – ishoralardan so‘ng yana inkor bildiruvchi javob verbal ifodalanishi mumkin. Masalan: – Meni qo‘yaver, o‘zim ketaman. Qiziq. Olimjon kattalardek xotirjam bosh chayqadi. – Oborib qo‘yaman.18 «Nutqiy akt – ma’lum bir gapning aniq muloqot muhitida talaffuz etilishidir. Nutqiy akt mazmunining shakllanishi talaffuz qilinayotgan gap ma’nosining so‘zlovchi va tinglovchi tomonidan muloqot matniga nisbatan «boyitilishi», idrok etilishi natijasidir».19 Nutqning qanday vaziyatda yuzaga chiqishi, nutq ishtirokchilari o‘rtasidagi munosabat so‘zlovchi fikrlarining ifodalanish shakliga, ya’ni eksplitsit yoki implitsit tarzda berilishiga ta’sir qiladi. So‘zlovchi nutqiy faoliyati natijasida turli mazmundagi nutqiy aktlar yuzaga chiqadi.Bunda so‘zlovchi tomonidan tanlangan so‘zlar o‘z ma’nosidan tashqari boshqa, qo‘shimcha mazmunlarni ham ifodalaydilar. Nutqiy akt muammolariga oid ma’lumotlar V.Gumboldt, Sh.Balli, L.P.Yakubinskiy, M.M.Baxtin kabi olimlarning lingvistik qarashlarida uchraydi. Nutqiy akt nazariyasining dastlabki masalalari Dj.Ostin, Dj.R.Syorl va boshqa olimlar ishlarida ko‘rib chiqilgan. Bu nazariyaga ko‘ra, har qanday ifodada so‘zlovchi ma’lum bir harakatni sodir etadi. Dj.Ostin nutqiy aktlarni kommunikativ maqsadlariga ko‘ra verdikativ, ekzersitivlar, bexabitivlar, komissiv, ekspozitiv atamalari bilan nomlab, har qaysisini alohida izohlaydi.20 Dj.Ostin qarashlarining eng muhim jihatlaridan biri ifoda semantik strukturasidan «xususiy ma’no munosabati» tushunchasining ajratilishidir. 1955 yilda Garvard universitetida faylasuf Dj.Ostin tomonidan qilingan ma’ruza keyinchalik, 1962 yilda «So‘z faoliyat sifatida» nomi bilan nashr qilindi. B u yerda u nutqiy aktlar nazariyasi taraqqiyoti uchun asos bo‘lgan fikrlarini shakllantirdi. U quyidagilardan tashkil topgan: 1) Til turli nutqiy harakatlar sodir bo‘lishini ta’minlovchi vosita hisoblanadi; 18 2) Dj.Ostin performativ deb atagan, ya’ni fikr ifodalash-harakatning asosiy vositasidir; 3) Performativlar gapdan farqli ravishda haqiqiy ham yolg‘on ham bo‘lishi mumkin emas; 4) Performativlar gap singari bizning harakatimizni tasvirlamaydi (men yozaman), balki ularni talaffuz qilish bizning harakatimizni tasvirlaydi va ta’minlaydi (men so‘rayman); 5) O‘z tarkibida birinchi shaxs birlik, hozirgi zamon, aniqlik maylidagi fe’llardan tashkil topgan performativlar nutqiy jarayon rivojlanib boruvchi kontekstlardagina namoyon bo‘ladi. Lingvistik pragmatikaning muhim tarkibiy qismi hisoblangan nutqiy aktlar nazariyasi murakkab bilimlardan iborat bo‘lib, o‘ziga xos tuzilishga ega. Bu ta’limotda nutqiy faoliyatning alohida o‘rganiluvchi kichik birligi nutqiy akt hisoblanadi. Bunda nutqiy akt subyekti hisoblangan so‘zlovchi o‘z fikrlarini odatga ko‘ra adresatning o‘zlashtirishiga mos holda ifodalaydi. So‘zlovchi tomonidan ifodalangan fikr bir vaqtning o‘zida ham nutqiy akt mahsuli, ham kommunikativ maqsadga erishish quroli sifatida namoyon bo‘ladi. Nutqiy akt o‘ziga xos tuzilish bosqichlari va mezonlariga ega. Nutqiy akt uch bosqichdan iborat: lokutiv, illokutiv va perlokutiv. 1. Lokutiv nutqiy akt – talaffuz akti, til birliklarining grammatik qoidalar bo‘yicha tuzilishi, fikrning obyektiv mazmuni. Bunday nutqiy aktlar suhbatdosh tomonidan reaksiya talab qilmaydi. 2. Illokutiv nutqiy akt – lokutiv aktning ma’lum mo‘ljal bilan yo‘naltirilishi, kommunikativ maqsad ifodalanishi. 3. Perlokutiv akt – nutqning tinglovchi fikri va his-tuyg‘ulariga hamda xulqiga ta’siri. 19 Propozitsiya(hukm)ning bir nutqiy vaziyatdagi turlicha talaffuzi xilma-xil mazmundagi illokutiv aktlarni yuzaga keltiradi. Insoniyatni boshqa jonzodlardan ajratib turuvchi o‘ziga xos xususiyatlaridan biri bo‘lgan til(language), jamiyat a’zolari o‘rtasida turli xil voqea, jarayon hamda munosabat va his tuyg‘ularni bir- birlariga ifoda etishda qo‘llanadi. Tilning jonli jarayonga kirib kelishi orqali nutq(speech) paydo bo‘ladi. Dunyoda hech bir so‘z ustasi yo‘qki, ongidagi his- tuyg‘ulari tinglovchiga nutq orqali aniq va mukammal yetkaza oladigan. Nutq jarayoni orqali inson ongida turfa xil psixologik holatlar yuzaga keladi. Real holatda vujudga kelgan kommunikativ nutq a’zolari hisoblangan so‘zlovchi va tinglovchi o‘rtasidagi holatlar, muammolarni, nutqning ta’siri kabi sohalarni tadqiq qiluvchi tilshunoslik yo‘nalishlaridan biri pragmalingvistikadir. Ilk bor ushbu ta’limot V.Humboldt, Sh. Balli, K.Byuller, E.Benvenist, M.Baxtin kabi olimlarning tadqiqotlarida paydo bo‘lgan bosa, Sh.Safarov pragmatika XX asrning ikkinchi yarmidagi rivoji nutqiy akt(speech act) nazaryasining lingvofalsafiy ta’limot sifatida shakllanishi bilan bog‘liqligi hamda bu sohaning asosiy namoyondalari sifatida ingliz mantiqshunosi J.L.Ostin va amerikalik psiholog J.Syari kabi olimlar ishlarida shakllanganini ta’kidlaydi.21 Nutqiy akt nazariyasi pragmatikaning kichik sohalaridan biri sifatida kiritilgan. Ushbu tadqiqot sohasi so‘zlar, so‘z birikmalari va gaplarni nafaqat ma’lumotni yetkazish, balki turli harakatlar orqali kommunikativ muloqot usullarining qo‘llanilishini ham o‘z ichiga oladi. Ushbu soha nafaqat tilshunoslik balki falsafa, psixologiya va adabiyot nazariyalarida, hatto sun'iy intellektni rivojlantirishda qo‘llaniladi. Barchamizga ma’lumki, bir inson boshqasiga: "Siz bugun yanada ochilib ketibsiz" nutqiy aktini qo‘llasa, bu gap nafaqat tashqi qiyofasiga tavsif berish vazifasini bajaradi, balki asosan “xushomad” ijtimoiy vazifasini ham bajaradi. Nutq orqali bajariladigan ijtimoiy muloqot jarayonlari odatda nutqiy aktlar deb ataladi. Barcha madaniyatlar ijtimoiy funktsiyalarni bajarish, kommunikativ muloqotni tashkil etishda nutq aktlaridan foydalanadilar va deyarli barcha tillarda nutq aktlarini bevosita ifodalovchi ba’zi fe'llar mavjuddir22 masalan: kechirim so‘rash, shikoyat qilish, xushomad, iltimos qilish, va’da qilish va boshqalar. Ushbu vazifalarni bajaruvchi 20 fe’llar o‘zlari bildirayotgan nutqiy aktning lug‘aviy ma’nosini o‘zida mujassam etgan bo‘lsada, ular har doim ham oddiy suhbatda nutqiy aktning eng ko‘p uchraydigan misollaridan biri bo‘lavermaydi. Masalan, og‘zaki vaziyatda kechirim so‘rashda so‘zlashuvchilar rasmiy "Meni kechiring!" iborasidan ko‘ra ko‘proq "Uzr" iborasini ishlatishadi.23 Nutqiy akt nazariyasi 1975-yilda Oksford faylasufi J.L.Ostin tomonidan "So‘zlar bilan qanday ishlash kerak" ("How to Do Things With Words") asarida yangi soha sifatida kiritilgan va amerikalik faylasuf J.R.Syorl tomonidan ushbu soha yanada yangi bosqichda rivojlangan va boyigan. U nutq jarayonidagi gaplarning uch bosqichini yoki tarkibiy qismlarini ko‘rib chiqadi: 1. Lokutiv(locutionary). Bu ma’lum bir tovushni talaffuz qilish yoki ma’lum belgilar qo‘yish, muayyan so‘zlarni ishlatish va ularni ma’lum bir tilning grammatik qoidalariga va ma’lum bir his-tuyg‘ularga muvofiq ishlatish va ular olingan til qoidalariga ko‘ra belgilanadigan ma’lum bir murojaat qilish kabi nutq harakatidir. 2. Illokutiv (Illocutionary). Boshqa shaxsga aytish orqali niyatini va maqsadini ifoda etish. 3. Perlokutiv (perlocutionary). Ushbu jarayonda so‘zlovchi tomonidan bayon etilgan nutqiy akt orqali tinglovchida paydo bo‘lgan reaksiya holati nazarda tutiladi. Nutqiy aktlar so‘zlovchi tomonidan aytilgan nutq tinglovchi ruhiyatiga qay darajada ta’sir etishiga qarab J. Syorl tomonidan beshta asosiy kategoriyalar (declaratives, representatives, expressives, directives, commissives) ga ajratilgan. Ushbu kategoriyalari iltimos nutqiy akti misollarida ko‘rib chiqamiz. Deklarativ nutqiy aktlar(declaratives). Deklarativ nutqiy aktlar inson ongida portlash (katta o‘zgarish) sodir etadigan hayotida tub burilish yasaydigan jarayonga sabab bo‘ladi. Ushbu jarayonning ijobiy va salbiy ko‘rinishlari mavjud. Iltimos nutqiy akti orqali keltirilgan quyidagi misolga e'tibor qaratsak: 21 Ijobiy: “Nima deysan sohibjamol? Menga turmushga chiqasanmi?” (“What do you say, gorgeous? Marry me?!")24 Yuqoridagi misolda yigit tomonidan uning suygan qiziga turmush qurish taklifi orqali, tinglovchi yani qizda o‘ziga hos kuchli hayajon, hursandlik va ko‘plab ijobiy his tuyg‘ularni asarning keyingi satrlaridan anglab olishimiz mumkin. Salbiy: Devid hafsalasi pir bo‘lgan holda xo‘rsinib dedi: "Shuning uchun qo‘ng‘iroq qilyapman. Bu mening xizmat sayohatim haqida. To‘yimizni kechiktirishga to‘g‘ri keladi…."25 Asarda keltirilgan jumla intiqib kutayotgan marosimni kechikishi, va har bir xizmat safari qahramon Devid hayoti uchun xatarli ekani tinglovchi Syuzan ongida kuchli salbiy psixologik jarayonni yuzaga keltiradi. Yuqorida zikr etilgan har ikki ijobiy va salbiy holatdagi misollar, kuchli ta’sirga ega bo‘lgan nutqiy aktlar yani deklarativ nutqiy aktlar hisoblanadi. Reprezentativ nutqiy aktlar(representatives). Ushbu nutqiy akt insonning hissiy kechinmalari bilan bog‘liq bo‘lib, unda so‘zlovchi qalbida bir bir holat sodir bo‘lishiga ishonch, tasdiq va aniq jarayonga nisbatan vujudga keladi. “Xafa bo‘lmang. Kayfi bor. Shu holda unga mashinani ishonib bo‘ladimi? Keling, bir baloni boshlamasin”…26 Asarda urg‘u berilayotgan(mast holatdagi) Sultonov mashina hayday olmasligi, u so‘zlayotgan gaplari mast holatida aytilgani uchun etibor bermasliklari lozimligi domla tomonidan ishonch va tasdiq(mast ekani) bilan aytiladi. Mashina haydashiga ruxsat berish, biror bir avtohalokat sodir bo‘lishiga yo‘l ochib berishga ishonch, dalil mavjudligi sababli ushbu nutqiy aktni reprezentativ nutqiy akt turkumiga kirita olamiz. Ekspressiv nutqiy aktlar(expressives). Ekspressiv nutqiy aktlar tilshunoslikning muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Nutqiy akt so‘zlovchi va tinglovchi o‘rtasidagi psixologik jarayonlar(kechirim so‘rash, shikoyat qilish, xushomad, maqtov, xafa bo‘lish, hayratlanish va tabriklar va.h.k)ni o‘zida aks ettiradi. 22 “- Ke … ke… kerakmas buningiz. Egasiga bering, egasiga, - deb astoydil xafa bo‘lib, qaytib keta boshladi….To‘rabek yoqa ushlab: - Tavba, shu esipast odam ham olmadi-ya…” Ushbu misloda in’om tariqasida berilayotgan narsa noqonuniyligi va bu narsa birovga tegishli ekani tinglovchida kuchli qo‘rquvni paydo qiladi va hatto so‘zlarni talaffuz qilishda qiyinchilik yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi. Ikkinchi gapda esa, aqli zaif odam ham ushbu in’omni qabul qilishdan bosh tortgani To‘rabekda kuchli hayratlanish psixologik jarayonini yuzaga chiqaradi. Bundan bizga ma’lumki, inson qalbi kechinmalarini nutqiy akt orqali ifoda etilishi ekspressiv nutqiy aktlarda namoyon bo‘ladi. Direktiv nutqiy aktlar(directives). So‘zlovchi tomonidan tinglovchiga ma’lum vazifalarni bajarish majburiyatini yuklay olishi va har ikki nutq a’zolari yuzma-yuz holatda turishi direktiv nutqiy aktda kuzatiladi. Bunga misol sifatida buyurish, topshiriq yuklash, talab qilish holatlarini olishimiz mumkin. “- Olinglar, shu bilan hali yana qachon ovqatlanamiz… Zulhumor unga yalt etib qaradi: - Nima, hozir jo‘naymizmi?”27 Asarda domla birgina gap orqali Zulhumorga ikki buyruq nutqiy aktini yo‘lladi. Birinchisi dasturxondagi noz ne’matlardan kata-katta istemol qilishi va tez orada bu yerdan jo‘nab ketishga tayorgarligini ko‘rishi lozimligidir. Bunda har ikki nutqiy akt azolari bir dastuxon atrofida o‘tirgani va so‘zlovchi tomonidan tinglovchiga direktiv holatda buyurish, topshiriq yuklash jarayonini ko‘rishimiz mumkin. Kommissiv nutqiy aktlar. (commissives). Direktiv nutqiy akt jarayonidan kelib chiqqan, kelajakda bajarilishi so‘ralgan yoki talab etilgan holatlarda ikkinchi shaxs tomonidan ushbu vazifani bajarishga rozilik bildirish, vada berish yoki rad etish jarayoni kommissiv nutqiy akti orqali bayon etiladi. Kommissive nutqiy akti kuchli yoki kuchsiz holatda yuzaga chiqadi. Misol uchun, ma’lum bir vazifani bajarishga bel bog‘lashda “vada beraman” so‘z birikmasi gapga qo‘shimcha ma’no yuklasa, rad etish jarayonida, “aslo yo‘q", “hech qachon” so‘z birikmalari va shu bilan birga bazi frazeologik 23 birliklar (“Tuya hammomni orzu qilibdi”, “Tushingni suvga ayt”, “Chuchvarani hom sanabsan”) kuchli rad etishga urg‘u berishda yordam beradi. Kuchsiz: “… biz o‘tadigan yerimizga o‘tib kelaveraylik-a? … Ziyod ham darhol rozi bo‘laqoldi: - Mayli-mayli. Vaqtliroq qaytinglarda. Axir, qayoqqa borasizlar? – Iskandar xijolatga tushib do‘stiga javdiradi….” Ushbu misolda direktiv nutqiy akt orqali vujudga kelgan undovga ikki odam tomonidan ikki xil javob, rozilik (Mayli-mayli. Vaqtliroq qaytinglarda.) va norozilik (Axir, qayoqqa borasizlar?) nutqiy aktlarini kuzatishimiz mumkin. Har ikki javobda mo‘tadillik kuzatiladi. Kuchli: “ – To‘g‘rilikka to‘g‘riku-ya, lekin oyoq ostidan chiqib qolganlaridan bittayarimta topilsa devdikda. … ko‘pmas bir donasi yetadi. Ishonmading-a? Tavba! Shunaqa odamga o‘xshaymanmi hech? … Meni kim deb o‘ylayapsan?” Dastlabki holatda rozi bo‘lish va rad etish kommissiv nutqiy aktlari kuchsiz sodir bo‘lgan bo‘lsa, ikkinchi holatda rad etish kommussiv nutqiy akti turli ritorik so‘roq gaplar bilan kuchaytirilgan va direktiv nutqiy aktga nisbatan kuchli rad javobi berilgan. Bu kabi nutqiy aktlarni ko‘plab ko‘rinishlarini ko‘rishimiz mumkin. Har bir nutqiy akt so‘zlashuv muhitining darajasiga ko‘ra turlicha ta’sir etadi. Inson psixologiyasini qisman yoki butunlay o‘zgartirib yubora olish qudratiga egadir. Garchi barcha tillar nutqiy aktlarning bir xil inventarini birlashtiradigan bo‘lsada, har bir nutq akti uchun mos bo‘lgan ma’nolar turli madaniyatlarda mutlaqo boshqacha funksiyalarni bajarishi mumkin. Tilshunoslikda nutq aktlari hodisalarini o‘rganish doimo dolzarb masala sifatida qaraladi va shu bilan birga nutqiy aktning lingvopragmatik xususiyatlarini bilish muhim ahamiyatni kasb etadi. Ularni nutq a’zolari hisoblangan tinglovchi va so‘zlovchi o‘rtasida sodir bo‘layotgan nutqiy aktlarni tinglovchi ruhiyatiga qay darajada ta’sir etishiga qarab turli kategoriyalarda alohida-alohida tahlil qilish orqali tilning pragmalingvistika sohasidagi ko‘plab tilsimlarini ochib berish imkoniga ega bo‘lamiz . Bu bilimlar 24 tilning madaniyatlararo muloqot jarayonida va qiyosiy tipologiya sohalarida yo‘lchi yulduz vazifasini o‘taydi. 3. SEMANTIKA VA PRAGMATIKA S е mantika va pragmatika munosabati masalasi dolzarbligicha qolmoqda. Bu masala е chimini izlashda tadqiqotchilar «bir qirg‘oqdan ikkinchisiga suzishni» davom ettirmoqdalar. Bir qirg‘oqdagilar lisoniy iboralar kont е kstdan tashqarida h е ch qanday ma’noga ega emas d е gan g‘oya tarafdoridirlar. L е kin ibora biror narsani ifodalamasa yoki ma’lum bir ma’noga ega bo‘lmasa, u qanday qilib matnda qo‘llanadi va matn mazmuni bilan muvofiqlashadi? Har qanday lisoniy ibora ma’nosini faqatgina matnga tayangan holda aniqlash lozimligi haqidagi fikr unchalik darajada haqiqatga yaqin emas. Boshqa guruhdagi tadqiqotchilar nutqiy ibora mazmunining o‘ziga х os «ijtimoiy qurilma» ekanligini va uning muloqotdoshlar o‘rtasidagi o‘zaro «k е lishuv» mahsuli sifatida talqin qilishni ma’qul ko‘rishadi. Haqiqatda ham lisoniy muloqot ijtimoiy hamkorlikning bir turidir va nutqiy tuzilmalar mazmuni shu hamkorlik jarayonida shakl topadi. Ammo H.Durfa va M. Lahtinmakilar o‘ylaganlarid е k, o‘zaro muloqot qandaydir bir «gavdasiz», aniq bir shaklga ega bo‘lmagan ma’no bilan tugaydi d е gan fikrga28 qo‘shilishning iloji yo‘q. E’tirozim asosli d е b o‘ylayman. Birinchidan, lisoniy muloqot natijasida so‘zlovchi va tinglovchi ongida yangi fikr, tushuncha paydo bo‘lishi, boshqacha aytganda, mantiqiy-ma’no ko‘chimi yuzaga k е lishi muqarrar. Ikkinchidan esa, ushbu mazmuniy hosilalar yuzaga k е lishi uchun oldindan « х omashyo»ga ega bo‘lish va ushbu « х omashyo»ni «qayta ishlash» lozim. Har qanday lisoniy birlikning ijtimoiy-madaniy mazmunining shakllanishi, albatta, mantiqiy-m е ntal jarayonni bosib o‘tadi. Shuningd е k, ma’noning konts е ptual qismini inkor etib bo‘lmaydi. Konts е pt esa dastlabki o‘rinda sha х sning lisoniy-mantiqiy faoliyati samarasidir.29 Konts е ptual bilimning muhimligi lisoniy b е lgilar ma’nosini idrok etishda namoyon bo‘ladi. Oddiy til sohibi sifatida m е n qayrag‘ochni yog‘ochi qattiq, mayda bargli dara х t sifatida bilaman, l е kin bu 25 dara х tning ikki turini («sadaqayrag‘och» va «to‘pqayrag‘och»)ni farqlash uchun ma х sus bilimga ega bo‘lishim yoki soha bilimdoniga, lug‘atlarga murojaat qilishim lozim bo‘ladi. Bu o‘ziga х os «lisoniy m е hnat taqsimoti»dir va ana shu taqsimotni amalga oshirish uchun lisoniy s е mantikaga oid bilimning o‘zi е tarli emas. Lingvistik pragmatikaning shakllanishi. Semantik nazariya. Pragmatik nazariya. Pragmalingvistika til sathlararo tizimda. Tilshunoslikning amaliy va antropotsentrik yo‘nalishlari. Lingvokulturologiya, etnolingvistika, pragmalingvistika (lingvopragmatika), ritorika, sotsiolingvistika, psixolingvistika, lingvokognitologiya, ontolingvistika, kompyuter lingvistikasi. Muloqot sistemasi birliklari. Bilvosita nutqiy akt yoki semantika va pragmatika munosabati. Bilvosita nutqiy aktlarning ifoda va mazmun doiralari. Pragmatik ma’no ko‘chishi. Nutqiy tuzilmalar. Asosiy illokutiv maqsadlar. Semantika va pragmatika munosabati masalasi. Lisoniy birliklarning pragmatik mazmunini shakllantiruvchi hodisalar. Kommunikatsiyaning asosiy sharti. Propozitsiya va referensiya. Diskursiv tahlil nazariyasi. Umuman, m е ning nutqiy tuzilma mazmunida s е mantik va pragmatik qismlarni k е skin ajratish imkonining borligiga gumonim yo‘q emas. Ushbu fikrimning isbotini izlash maqsadida e’tiborni yana bir karra bilvosita nutqiy aktlar mazmunining tahlili masalasiga qaratmoqchiman. Qiziq, nutqiy muloqot jarayonida t е z-t е z kuzatiladigan ma’no ko‘chishi holatlari har doim bir х il х ususiyat va ahamiyatga ega bo‘larmikan? Bu masala bilan ma х sus shug‘ullangan D.Gordon va G. Lakoff «kundalik muloqotda biz bir gapni boshqasining ma’nosini ifodalash uchun ishlatamiz»30 d е gan da’vo bilan chiqishgan edi. A х ir, biz Can you give m е salt? «Tuzni uzatib yubora olmaysizmi?» gapini qo‘llash bilan h е ch qachon «Tuzni uzatib yuborishga imkoningiz (qobiliyatingiz) bormi?» mazmunidagi savolni nazarda tutmaymiz-ku! Yagona anglashiladigan ma’no «Iltimos, tuzni uzatib yuboring!» bo‘lsa k е rak. Х o‘sh, unda qanday lisoniy hodisa kuzatilyapti? Gap ma’nosining ko‘chishimi yoki nutqiy aktning bilvosita ifodalanishimi? Agarda barcha til sohiblari ushbu gap ma’nosini bir х ilda, ya’ni iltimos yoki h е ch bo‘lmaganda, buyruq mazmunida 26 idrok etsalar, unda qanday bilvosita nutqiy harakat to‘g‘risida so‘z bo‘lishi mumkin?! «Tuzni uzatib yubora olmaysizmi?» iltimosni ifoda etishning umumiy qabul qilingan usulidir. Ammo «Tuzni uzatib yuborishga imkoningiz bormi?» d е yish g‘ayritabiiy tuyuladi. D е mak, k е ltirilayotgan holatda bilvositalilik yoki ma’no ko‘chish hodisasi kuzatilmaydi. Bu sintaktik qurilmaning oddiy, normaga х os qo‘llanishi bo‘lib, ushbu qo‘llanish haqiqiy ma’no ko‘chishi hamda bilvosita nutqiy harakat bajarilishi holatlaridan, masalan, ironiya va m е taforadan tubdan farq qiladi. Haqiqiy bilvosita mazmun ifodalanishi uchun so‘zlovchi biror narsaga ta’ma yoki ishora qilishi k е rak bo‘ladi. Masalan, «Muqimiy t е atriga qanday borishni bilmaysizmi?» gapini talaffuz qilayotgan sha х sning tinglovchidan t е atr qa е rda joylashganini so‘rash niyati yo‘q. Asl maqsad – tinglovchi unga t е atrga qanday borishni tushuntirsin. So‘zlovchi ko‘zlayotgan ma’no aslida birlamchi nutqiy akt mazmunidir va bu mazmun gap s е mantik tarkibining k е ngayishi asosida yuzaga k е ladi. So‘zlovchi ifodalayotgan ma’no va gap s е mantikasining qarama-qarshiligi, ayniqsa, ironiya ifodalanishida yaqqol ko‘zga tashlanadi, z е ro, ironiyali iboralarda so‘zlovchi h е ch qachon by е vosita mazmundagi nutqiy akt ijrosini ko‘zlamaydi. Masalan, «Aqlli bolasan-da, Rafiqjon!» nutqiy tuzilmasining mazmuni Rafiqning aqlli ekanligini tasdiqlash yoki uni maqtash bilan bog‘liq emas. Mazmundagi bunday qarama-qarshilik borligini s е zish va bu tuzilmani kinoya sifatida idrok etish esa tinglovchining lisoniy qobiliyati bilan bog‘liq. To‘g‘ri, har qanday bilvosita nutqiy aktning mazmunini anglash uchun tuzilmalarning birlamchi ma’nosini bilmoq k е rak. «Qalamni olib b е ra olmaysizmi?» yoki «Aqlli bolasan-da, Rafiqjon!» kabi tuzilmalarning iltimos va kinoya mazmunli nutqiy akt ekanligini bilish uchun tinglovchi (so‘zlovchi qatorida) ushbu turdagi gaplarnnng dastlabki ma’nosini oldindan o‘zlashtirgan bo‘lishi shart (Bu shart, ayniqsa, х orijiy tilni o‘zlashtirish jarayonida muhimdir). Shuning uchun formal mantiqshunoslikda pragmatika so‘zlovchi ko‘zlayotgan 27 ma’no nazariyasi sifatida talqin qilinib, gap ma’nosi, ya’ni s е mantika ushbu nazariya tarkibiga kiritiladi.31 «Umumiy s е mantika» g‘oyasini asoslash yo‘lini izlagan D. Vand е rv е k е n propozitsiya bilan bog‘liq int е ntsional mantiqni nutqiy harakat bilan bog‘liq bo‘lgan illokutiv mantiq bilan qorishtirish niyatida. Birinchisida, mazmunning haqqoniylik sharti qo‘yilsa, ikkinchisi esa muloqot maqsadiga erishishni (succ е ss- conditional) taqozo etadi. Nutqiy tuzilma ma’nosining muloqotda maqsadga erishish bilan bog‘liq tomonlarini aniqlashda illokutiv kuchning yuzaga k е lishini inobatga olish talab etiladi. Muallif har qanday illokutiv kuch olti qismdan iborat ekanligini ta’kidlaydi. Bular: 1.Illokutiv maqsad; 2.Illokutiv maqsadga erishish usuli; 3.Propozitiv mazmun; 4.Tayyorgarlik sharoiti; 5.Samimiylik sharoiti (sinc е rity conditions) 6.Kuchlilik darajasi. Go‘yo lisoniy s е mantika oldindan mavjud, turg‘un hodisa-yu, matnda yuzaga k е ladigan mazmun esa qandaydir s е mantikadan tashqaridagi ma’noviy strukturadir. Natijada ma’no strukturasini ikki hudud o‘rtasida taqsimlash harakati boshlanadi va ma’noning lisoniy bo‘laklari s е mantika, nolisoniy bo‘laklari esa pragmatika hududiga kiritiladi. Bunday hududiy taqsimot quyidagi ko‘rinishga ega bo‘ladi: a) Lisoniy Hududiy b) Lisoniy hududiy kont е kstual. S е mantika Pragmatika. Bu shakl «s е mantika birlamchi, pragmatika ikkilamchi» g‘oyasining e’tirofidan boshqa narsa emas. Nahotki s е mantika va pragmatika hududlari o‘rtasida katta g‘ov bo‘lsa?! Aslida, lisoniy birliklar mazmuniga oid bu 28 ikki hududni bir-biriga yaqin, biri ikkinchisini to‘ldirib, boyitib turuvchi sohalar sifatida talqin qilgan ma’qulroq. Z е ro, umumiy ma’no doim matnda konkr е tlashadi, so‘zlovchi (yozuvchi)ning ko‘zlagan maqsadiga mos mazmunni ifodalaydi, ushbu mazmun, o‘z navbatida, tinglovchi (o‘quvchi)ning idroki jarayonida yangi ma’no bo‘laklari bilan boyitiladi. Natija yagona – lisoniy muloqot ishtirokchilari uchun o‘zaro anglash, kommunikativ hamfikrlikka erishish sharoiti yaratiladi. S е mantikani «lug‘aviy ma’no», pragmatikani esa «qomusiy ma’no» sifatida ch е garalab tashlasak yoki boshqa bir talqinda s е mantika – mantiqiy ma’no, pragmatika – nomantiqiy mazmun d е b ta’riflansa, ular o‘rtasidagi munosabatni aniqlash qiyinlashadi. Z е ro, kommunikativ birliklar mazmuni barcha ma’noviy el е m е ntlarning uyg‘unlashuvi, yagona bir mazmun, muloqot maqsadining ifodalanishini talab qiladi. 4. PROPOZITSIYA VA PRESUPPOZITSIYA. Adresant va adresat presuppozitsiyasi masalasi nutqiy aktlarda baholashning amalga oshishida muhim ahamiyat kasb etadi. Baholash diskursida adresatning funksional imkoniyatlari bir muncha cheklangan. U faqat axborotni qabul qilib oladi va uni o‘z o‘lchovlari asosida qayta ishlaydi. Konkret vaziyat, madaniy muhitda aloqa bog‘lash qoidalari hamda me’yorlari kabilar haqida yetarli axborotning mavjudligi harakat amalga oshishining sharti hisoblanadi. Bu ma’lumotlar presuppozitsiyani tashkil etadi. «Nutqiy kommunikatsiyaning to‘g‘ri va real amalga oshishi uchun kommunikantlar nutq momentiga qadar muayyan faktlar bilan tanish bo‘lishi, umumiy vaziyat bilan bog‘liq muayyan bilim – xabardorlikka ega bo‘lishlari lozim. Ana shu faktlar, bilim tilshunoslikda presuppozitsiya nomi bilan umumlashtiriladi» Presuppozitsiya hodisasi tilshunoslikning barcha bo‘limlarda ham o‘rganilgan emas, albatta. Biz o‘rganmoqchi bo‘lgan o‘zbek tilida presuppozitsiya hodisasi ham hali 29 o‘rganilmagan masalalardan biridir. O‘zbek tilshunosligida o‘tgan asrning 80- yillaridan boshlab til birliklarini pragmatik xususiyatlarini o‘rganishga, yashirin hold aks etgan ma’no tushuniladi – deya takidlaydi. A.Nurmonov o‘z ishlaridan birida. Bizning fikrimizcha presuppozitsiyani yashirin ma’no bilan bog‘lasak, presuppozitsiya va tag ma’noning o‘rtasidagi farqni yo‘qqa chiqarib qo‘yamiz. Bizning fikrimizcha presuppozitsiya termini ostida jumladan anglashilgan yashirin ma’no emas balki yashirin hukm, aniqrog‘i axborot anglashiladi. Presuppozitsiya pragmatik hodisa sifatida til belgisining nutq bilan bog‘liq jihatlarini namoyish qiladi. Ayrim mualliflarning fikricha, presuppozitsiyaga pragmatik hodisa sifatida qaralishi shu ma’nodaki, u so‘zlovchining gapda xabar berilayotgan yoki so‘ralayotgan voqelikka nisbatan muayyan nuqtai nazarini aks ettiradi va «hukmning tabiiy asosi» «so‘zlovchilarning umumiy bilish fondi, ularning oldindan kelishuvi» sifatida talqin etildi. Ilmiy manbalarda presuppozitsiya bu tarzda turlicha nomlangan bo‘lsa-da, til birligining ishorasi asosida gapda yashirin ifodalanuvchi axborot tarzida baholandi. Presuppozitsiya til birligining nutqiy vaziyat hamda nutq egalarining til ko‘nikmalari bilan bog‘liq tarzda yuzaga chiquvchi pragmatik xususiyati bo‘lib, mohiyatan gap qurilishi asosida yotuvchi yashirin hukmning tashqi ishoraga asoslanuvchi ko‘rinishini anglatadi. Bunday tashqi ishora tilda moddiy ifodachisiga ega bo‘lganda, presuppozitsiya lingvistik xususiyat kasb etadi. Bu jihatdan, lingvistik presuppozitsiyaning gapda lisoniy vositalar ishorasi asosida yashirin ifodalanuvchi axborot tarzida baholanishi asosli. Ma’lumki, shu kunga qadar tilshunoslikda bu hodisaga nisbatan presuppozitsiya, prezumpsiya, tagbilim, ichki ma’no, monema, pragmatik ma’no, sigmatik ma’no terminlari qo‘llandi. Presuppozitsiya asosiy hollarda gapda muayyan til birligining ishorasi asosida yashirin tarzda yuzaga chiqadi. So‘zlovchi ob’ektiv voqelik haqidagi muayyan axborotni gapda ochiq ifoda etishni xohlamaganda, presuppozitsiyaga yo‘l ochiladi. Presuppozitsiyaning gapda ifodalanishi muayyan nutqiy vaziyatni, nutq egalarining til ko‘nikmalarini taqozo etadi. Nutq egalarining til ko‘nikmalari, ularning nutq ob’ekti haqidagi umumiy bilimlari presuppozitsiyaning tushunarli bo‘lishiga imkon beradi. Presuppozitsiyaning 30 yashirin ifodalanish xususiyati uning gap tashqi strukturasi orqali ochiq ifodalanuvchi propozitsiya bilan qorishib ketmasligiga imkoniyat yaratadi. Tagma’no va tagbilim (presuppozitsiya) hodisalarini qiyoslab o‘rgangan olim M.Hakimov ham presuppozitsiyaning matn semantik implikaturasi birligi ekanini qayd etadi[2]. Presuppozitsiya barcha tillarda kuzatiladi. U har bir tilda shu tilning ichki imkoniyati, ifoda vositalarining o‘ziga xos xususiyati asosida belgilanadi. Bu holat presuppozitsiyaning ifodalanishi masalasiga turli yondashuvni yuzaga keltirishi tabiiy. Biroq tan olish joizki, presuppozitsiya gap tashqi strukturasida qiziqish kuchaydi. Ayniqsa, gap tadqiqi yuzasidan olib borilgan ishlarda presuppozitsiya hodisasiga e’tibor qaratildi. O‘zbek tilshunosligi sohasida D.Lutfullayeva, U.Rahimov, H.Mahmudov kabi soha vakillari o‘zlarining ilmiy maqola va tadqiqot ishlarida presuppozitsiya hodisasini tilning ma’lum sathlari doirasida tahlil etganlar. Shu bois, presuppozitsiya masalasi o‘zining dolzarblik darajasini yo‘qotgani yo‘q, balki o‘z yechimini kutayotgan masalalardan biridir. O‘zbek tilida bir so‘z orqali murakkab mazmunni ifodalovchi presuppozitsion signallar xilma-xildir. Shu signallar orqali bir so‘zning o‘zi ifodalagan ma’nosidan tashqari qo‘shimcha ravishda undagi yashirin ma’nolarni ham his etish lozim. Bu yashirin ma’nolarni tatqiq etish bilan bevosita presuppozitsiya sohasi shug‘ulllanadi. Presuppozitsiyaga asosan til hodisasi sifatida qaralib unga quyidagi belgilarni asos sifatida qaraladi: bevosita ifodalanmaslk, gap qurilishidan anglashilish. Bundan chiqadiki, leksik sathdagi so‘z va boshqa birliklardan ifodalanmoqchi bo‘lgan ma’nolar ham yaqqol ko‘rinmaydi, balki bu ma’no so‘zni sinchikovlik bilan qaralgandagina yuzaga chiqadi. Bu yashirin ma’noni aniqlash esa presuppozitsiya hodisasining vazifasidir. Matn semantikasi bilan bog‘liq muammolarning o‘rganilishi pragmatikaning shakllanishiga katta turtki bo‘ldi. Pragmatikaning yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan “presuppozitsiya haqidagi qarashlar nemis mantiqshunosi G.Frege tomononidan ilgari surilgan. Uning takidlashcha presuppozitsiya hukmning mantiqiy asosi hisoblanadi”. U fikrini isbotlash uchun “Kepler bechoralikdan olamdan o‘tdi” gapini misol ketiradi. Va bu yerda presuppozitsiya sifatida Kepler degan odamning yashganligini nazarda tutadi. 31 G.Frege mavjudlik bildiruvchi ikkinchi hukmni presuppozitsiya deb ataydi. Presuppozitsiya termini tilshunoslikka P. Stroson nomi bilan bog‘liq bo‘lib uning qarashlari ham Fregening qarashlariga juda yaqin turadi. Bugungi kunda presuppozitsiya termini ostida – muayyan jumla takibida bevosita ifodalanmaganmoddiy ko‘rinishini to‘liq namoyish qilmaydi. Ammo uning tashqi signallari – ishora vositalari, tabiiyki, sintaktik strukturadan o‘rin oladi. Bu jihatdan qaraganda, presuppozitsiyaning emas, unga ishora qiluvchig til birligining eksplitsit ifodasi xususida fikr yuritish o‘rinli bo‘ladi. Bu til birligi presuppozitsiyaga ishora qilsa-da, uning sintaktik strukturasini aks ettirmaydi. O‘zbek tilida sodda sintaktik shakl orqali murakkab mazmunni ifodalashda yordamga keluvchi presuppozitsiya signallari xilma-xil. Bunday lisoniy vositalar muayyan nutq vaziyatida presuppozitsiyaga ishora qilib, sodda gapning mazmuniy tuzilishini murakkablashtiradi. Har bir lisoniy vosita o‘ziga xos shakliy tuzilishdagi gaplarni hosil qilishda ishtirok etsa-da, yashirin tarzda qo‘shimcha axborotni ifodalashi jihatidan umumiylikka ega bo‘ladi. Bu lisoniy vositalarga xos yana bir umumiy belgi shundaki, ular asosiy hollarda gap mazmuniga zid bo‘lgan yashirin axborotni yuzaga keltirib, zidlik munosabatini hosil qiladi.resuppozitsiya gapda nutqiy vaziyat bilan bog‘liq holda yashirin tarzda reallashuvchi hodisa, uning to‘g‘ri tushunilishida nolisoniy omillar – nutqiy vaziyat, kontekst, so‘zlovchi va tinglovchiga oldindan ma’lum bo‘lgan umumiy bilimlar hamda nutq egalarining til ko‘nikmalari yordamga keladi. Bu nolisoniy omillar gap sintaktik strukturasida aks etmagan, yashirin ifodalanuvchi presuppozitsiyaning oson tushunilishiga yordam beradi. Jumladan, tadqiqotimiz ob’ekti hisoblangan ko‘makchili qurilmalar va ularga vazifadosh kelishikli so‘zshakllari ishora qilgan presuppozitsiyaning to‘g‘ri tushunilishida ham ushbu nolisoniy omillar muhim o‘rin tutadi. Agar suhbat egalari nutq vaziyatidan bexabar bo‘lsalar, nutq ob’ekti haqida tasavvurga ega bo‘lmasalar yoki qo‘llanishdagi tilni mukammal bilmasalar, u holda presuppozitsiyani to‘liq anglab etmasliklari mumkin. Anglashiladiki, presuppozitsiya tilning pragmatik aspektini namoyon etuvchi hodisa sifatida kontekst, nutq vaziyati, til egalarining nutq ob’ekti haqidagi umumiy bilimlari 32 tushunchalari bilan zich bog‘lanadi va gapning semantik tuzilishi bilan bog‘liq hodisa sifatida maxsus tadqiqotlarni talab etadi. lingvistik presuppozitsiyani o‘rganishda tilshunoslarning asosiy e’tibori unga ishora qiluvchi til vositalariga qaratildi. Negaki presuppozitsiyaga ishora qiluvchi til birliklarining lisoniy tadqiqi gap mazmuniy tuzilishidagi o‘ziga xos o‘zgarishlarni aniqlashda alohida o‘rin tutadi. Har bir tilning lingvistik presuppozitsiyaga ishora qiluvchi o‘z tashqi signallari mavjud. U.Rahimov lingvistik presuppozitsiyaning o‘zbek tilidagi tashqi signallarini quyidagicha tasniflaydi: 1. Leksik vositalar. 2. Morfologik vositalar. 3. Sintaktik vositalar. U. Rahimov presuppozitsiyaga yo‘l ochuvchi leksik vositalarga omonim, sinonim va antonim so‘zlarni, morfologik vositalarga ma’lum so‘z turkumlaridagi kategoriyalarni hamda ko‘makchi va yuklamalarni kiritadi. Sintaktik vositalar sifatida so‘roq gaplar, o‘xshatishli qurilmalar hamda so‘z tartibini ko‘rsatadi. Uning boshqa ishida «presuppozitsiyaning lisoniy ko‘rsatkichlari – fonema, morfema, leksema, so‘z shakl, so‘z birikmasi, gaplar ishorasi» tarzida belgilanadi[3]. D.Lutfullayeva tasdiq gapda inkor presuppozitsiyaga ishora qiluvchi leksikgrammatik vositalarga ko‘makchi, yuklama va ayrim bog‘lovchilarni, sintaktik vositalarga istakni ifodalovchi uch turdagi sintaktik qoliplarni kiritadi. Ko‘rinadiki, o‘zbek tilida sodda sintaktik shakl orqali murakkab mazmunni ifodalashda yordamga keluvchi presuppozitsiya signallari xilma-xil. Bunday lisoniy vositalar muayyan nutq vaziyatida presuppozitsiyaga ishora qilib, sodda gapning mazmuniy tuzilishini murakkablashtiradi. Har bir lisoniy vosita o‘ziga xos shakliy tuzilishdagi gaplarni hosil qilishda ishtirok etsa-da, yashirin tarzda qo‘shimcha axborotni ifodalashi jihatidan umumiylikka ega bo‘ladi. Bu lisoniy vositalarga xos yana bir umumiy belgi shundaki, ular asosiy hollarda gap mazmuniga zid bo‘lgan yashirin axborotni yuzaga keltirib, zidlik munosabatini hosil qiladi. Shunisi xarakterliki, ba’zan gapda lingvistik presuppozitsiya bilan bir vaqtda ekstralingvistik presuppozitsiya ham yonma-yon aks etadi. Bunday holatda tilning maxsus ishora vositalari orqali yuzaga chiquvchi lingvistik presuppozitsiyani turli ekstralingvistik omillar – nutq vaziyati, nutq egalarining voqelikka munosabati, nutq ob’ekti haqidagi oldindan 33 ma’lum bilimlar asosida yuzaga keladigan presuppozitsiyalardan farqlash lozim bo‘ladi. U.Rahimov ham «Ahmadning katta o‘g‘li keldi» gapini tahlil qilar ekan, bu gapda leksik antonimiya asosida shakllangan presuppozitsiyadan (Ahmadning kichik o‘g‘li ham bor.) tashqari, ekstralingvistik omillar – nutqiy vaziyat, oldindan ma’lum bo‘lgan xabar, nutq momenti asosida «Ahmadning kichik o‘g‘li kelishi kerak edi», «Ahmadning kichik o‘g‘li kelmagan», «Ahmadning katta o‘g‘li kelmasligi kerak edi» mantiqiy presuppozitsiyalarining shakllanishini ham qayd etadi[4]. Lingvistik presuppozitsiyaning shakllanishida unga ishora qiluvchi til vositalarining lisoniy-belgi xususiyatlari muhim o‘rin tutadi. Masalan, faqat ayiruvchegaralov yuklamasi gapda o‘z qurshovidagi bo‘laklarni ajratib ko‘rsatish bilan birga, ularning ma’nosiga zid xarakterdagi presuppozitsiyani shakllantiradi[5]. SHu sababli nutqda faqat yuklamali sintaktik o‘ramlardan doimo zid mazmundagi axborotlar anglashiladi. Masalan, «Faqat bitta aybi bor...» (O‘.Hoshimov. «Ikki eshik orasi») gapida presuppozitsiya orqali «Boshqa aybi yo‘q» axboroti ifodalangan. Bu axborot gapning sintaktik qurilishiga zid holda yashirin ifodalangan. Demak, presuppozitsiya gap semantikasining yashirin uzvi sifatida bavosita ifodalanadi. Lingvistik presuppozitsiya asosiy hollarda tilda amal qiluvchi tejash tamoyili asosida yuzaga chiqadi. N.Mahkamovning qayd etishicha, tejamlilik o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, unda leksik yoki grammatik ma’no bajarayotgan birlik vazifasi shu birliklar majmuasidagi boshqa birlikka yuklatiladi. Natijada vazifa bajarmayotgan birlik majmua (so‘z, birikma, gap) tarkibidan chiqariladi va nisbatan shakliy ixchamlik vujudga keladi. Nutqda bu tarzda, ya’ni sintaktik qurilma tarkibidan tushirib qoldirilgan gap uzvining vazifasini shu qurilmadagi boshqa birlik zimmasiga yuklatish asosida shakliy ixchamlikka erishish lingvistik presuppozitsiya yordamida ham amalga oshiriladi. Lingvistik presuppozitsiya hisobiga muayyan mazmunni ifodalashga xoslanmagan sintaktik shakl uning ifodachisiga – tashqi signaliga aylanadi. Biroq presuppozitsiya orqali ifodalangan axborot, yuqorida qayd etilganidek, nutqiy gapda bevosita aks etmaydi, balki 34 muayyan lisoniy birlikning ishorasi asosida yashirin tarzda ifodalanadi hamda nutq egalari tomonidan hech qanday qiyinchiliksiz qabul qilinadi. 35 UMUMIY XULOSALAR Biz tomondan olib borilgan izlanishlarga asoslanib, shuni xulosa qilamizki til va faoliyat tushunchalarining o‘zaro bog‘liqligi. Lingvistik pragmatikaning tilshunoslikdagi boshqa sohalar bilan aloqasi. Lingvistik pragmatikaning o‘rganilish tarixi. Lingvistik pragmatikaning tadqiqot obekti va predmeti. Pragmalingvistikaning predmetini aniqlashga faoliyat nazariyasining tatbiq qilinishi tilshunoslikning ushbu sohasiga antropologik ruh berganligi va lisoniy hodisalarning aynan insonga xos xususiyatlarini, antropologik mohiyatini pragmatikaning predmeti sifatida talqin qilishga undaganligi. Lisoniy imkoniyatlarning nutqiy voqelanishida lisoniy va pragmatik omillar hamkorligi substansial-pragmatizmning predmeti ekanligi. Pragmalingvistika tilshunoslikning alohida yo‘nalishi sifatida o‘tgan asrning 70- yillaridan boshlab shakllangan. Tilning pragmatik tabiati xususida qarashlar qadimdan turli fanlarda bayon etilganligini qayd etish kerak. Tilning pragmatik xususiyatlariga Suqrotdan avval ham, keyinchalik Aristotel davrida ham e’tibor qaratilgan. Fikr ifodalashda til bilan hamohang ravishda yordamchi vositalar ham ahamiyatli ekanligi, tilning asosiy vazifasi aloqa-aralashuv ekan, uni ro‘yobga chiqarishda so‘zlovchi va tinglovchi asosiy figura sanalishi, notiqlik san’atida ovozning sifat o‘zgarishlari − baland yoki past ifodalanishi axborotni uzatishda qo‘shimcha nozikliklar berishi aytib o‘tilgan. O‘tgan asrning 20-30-yillarida falsafada alohida oqim sifatida shakllangan pragmatizm g‘oyalarining targ‘ib qilinganligi ham bejiz emas. 36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI PREZIDENTI ASARLARI VA MA’RUZALARI 1. I.Karimov “Barkamol avlod orzusi” asari 2000 yil 2. Sh.Mirziyoyev “Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash-Yurt taraqqiyoti va xalq faravonligining garovi” asari 2021 yil II. ASOSIY ADABIYOTLAR 1.Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R Boqiyeva G.H., Qurbonova M .M.. Yunusova Z.Q ., Abuzalova M .Q . Hozirgi o ‘zbek adabiy tili.0 ‘quv qo‘Hannia. — T., «Fan va texnologiya», 2009 2.H. Jamolxonov Hozirgi o‘zbek adabiy tili Toshkent -"Talqin"-2005 3.Shavkat Rahmatullayev Hozirgi o‘zbek adabiy tili (darslik) Toshkent "Universitet" 2006 V. INTERNET SAYTLARI 1.www.ziyo.uz. 2.https://studopedia.ru/12_422_propozitsiya.html 3.https://www.sites.google.com/site/yazyk13/podgotovka-k-ekzamenu/ pragmalingvistika 37

MUNDARIJA

I.KIRISH

II. ASOSIY QISM

1. PRAGMALINGVISTIKANING PREDMETI VA VAZIFALARI

2. NUTQIY VAZIYAT VA NUTQIY AKT TUSHUNCHASI

3. SEMANTIKA VA PRAGMATIKA

4. PREPOZITSIYA VA PRESUPOZITSIYA

III. UMUMIY XULOSALAR

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить