Predikativlikning ifodalanishi

MUN DA RIJ A : 
KIRISH ……………………………………………………………………………3 
I  BOB. PREDIKA TIVLIK  TUSHUN CHA SI VA  UN IN G LIN GVISTIK  
TA BIA TI ……………………………………………………………….………….9 1.1. 
Predikativlikning mohiyati va uning tilshunoslikdagi o‘rni…………………..10
1.2.Predikativlik va sintaktik birliklar…………………………………………..…11 
1.3.Predikativlikning semantikva sintaktik 
asoslari……………………………….14 1.4.Predikativlik va modal 
munosabatlar………………………………………….19 II bob yuzasidan 
xulosa……………………………………………………………21  II  BOB. 
PREDIKA TIVLIKN IN G GRA MMA TIK  IFODA LA N ISHI ………..24 2.1. 
Predikativlikning shakl va vaqt kategoriyalari orqali 
ifodalanishi………….....24 2.2.Shaxs va son kategoriyasi orqali 
predikativlik………………………………...25 2.3. Modallik va inkor shakllari 
orqali predikativlik………………………...…… 27 2.4. Murakkab gaplarda 
predikativlik…………………………………………..…28 II bob yuzasidan 
xulosa……………………………………………………………31  III  Bob. O‘ZBEK  TILIDA
PREDIKA TIVLIKN IN G 
IFODA LA N ILISHI   ………………………….….…………………………..…..32 3.1. 
Fe’lning shaxs-son qo‘shimchalari orqali predikativlik ifodasi……...……..…
33 3.2. Predikativlikning yordamchi so‘zlar orqali ifodalanishi………….
…………..35 3.3. Murakkab gaplarda predikativlikning 
ifodalanishi…………………….….….37 IIIbob yuzasidan 
xulosa………………………………………………………..…38  UMUMIY  
X ULOSA ……………….…………………………………………….39  FOY DA LA N ILGA N  
ADA BIY OTLA R RO‘Y X A TI  …………...…………..…41 2  KIRISH 
Kurs ishining dolzarbligi.  Til inson tafakkuri va dunyoqarashini 
aks ettiruvchi asosiy vosita sifatida har doim ilmiy tadqiqotlarning 
markazida bo‘lib kelgan. Ayniqsa, til tuzilishining eng muhim 
jihatlaridan biri —  predik at iv lik   tushunchasi so‘nggi yillarda lingvistik 
tadqiqotlarda alohida e’tiborga tushmoqda. Chunki predikativlik til 
orqali fikr bildirish, axborot uzatish va muloqot qilishning asosiy 
funksiyasini amalga oshiradi. Predikativliksiz hech bir gap mukammal 
va to‘liq shakllanmaydi. 
Bugungi kunda til o‘rganish jarayoni nafaqat nazariy, balki amaliy
ehtiyojlar bilan ham bog‘liq. Yangi global axborot maydoni, internet va
madaniyatlararo   muloqot   sharoitida   har   qanday   tilning   sintaktik,
semantik   va   pragmatik   xususiyatlarini   chuqur   o‘rganish   dolzarb
vazifaga   aylanmoqda.   Predikativlik   esa,   aynan   mana   shu   til
birliklarining   ma’no   va   shakl   jihatidan   to‘liq,   aniq   va   samarali
ifodalanishini ta’minlovchi markaziy birlik hisoblanadi. 
Shuningdek,   o‘zbek   tilining   predikativlik   tizimi   o‘ziga   xos
grammatik va semantik xususiyatlarga ega. Bu jihatlar xorijiy tillar bilan
taqqoslaganda   yanada   yaqqol   ko‘rinadi.   O‘zbek   tilining   predikativlik
asoslari   turli   nutq   uslublarida,   yozma   va   og‘zaki   shakllarda   turlicha
namoyon   bo‘lishi   tilshunoslik   fanida   alohida   e’tibor   talab   qiladi.
Ayniqsa, zamonaviy lingvistikada predikativlikning faqat sintaktik emas,
balki   semantik   va   pragmatik   darajadagi   tahlili   bugungi   kunda   dolzarb
mavzuga aylanmoqda. 
Bundan   tashqari,   predikativlikning   o‘zbek   tilida   qanday
ifodalanishini   puxta   o‘rganish   til   o‘qitish   metodikasini
takomillashtirishda   ham   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Xususan,   o‘zbek
tilini   chet   elliklarga   o‘rgatish   jarayonida   predikativlik   tushunchasining
to‘liq va aniq talqini talabalar uchun tilni tez va samarali o‘zlashtirishga
ko‘maklashadi. 
Shu bilan birga, bugungi kun tilshunosligining nazariy rivojlanishi
fonida   predikativlik   tushunchasining   yangi   ko‘rinishlari,   funksional
imkoniyatlari   va   boshqa   til   birliklari   bilan   munosabati   bo‘yicha
izlanishlar   olib   borish   ham   dolzarb   hisoblanadi.   Chunki   har   qanday   til
tizimining   mantiqiy   va   semantik   yaxlitligini   ta’minlashda   predikativlik
hal qiluvchi o‘ringa ega. 
Bugungi global axborot almashinuvi va til o‘rganish jarayonlarida
turli   tillardagi   predikativlikning   o‘rganilishi   til   ko‘nikmalarini
shakllantirish,   tarjima   amaliyoti   va   nutq   madaniyatini   rivojlantirishda
alohida ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, o‘zbek tilining predikativ tizimi va
uning   boshqa   tillardagi   ifodalanish   uslublari   bilan   qiyosiy   tahlili tilshunoslik   fanining   nazariy   va   amaliy   jihatlarini   boyitishga   xizmat
qiladi. 
3  Shuningdek, predikativlikning grammatik, semantik va pragmatik
jihatlarini   chuqur   o‘rganish,   til   o‘qitish   jarayonida,   jumladan,   xorijiy
auditoriyalar   uchun   o‘zbek   tilini   o‘rgatishda   samarali   metodik
yondashuvlarni   ishlab   chiqishda   muhim   ahamiyatga   ega.   Shu   bois
ushbu   kurs   ishi   mavzusi   bugungi   tilshunoslikning   dolzarb   va
tadqiqotga loyiq yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. 
Shu   bilan   birga,   predikativlik   masalasi   tarjimashunoslikda,
kompyuter   lingvistikasi   va   sun'iy   intellekt   asosidagi   til   modellarini
yaratishda   ham   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Til   avtomatik   ravishda
tahlil   qilinayotganda   yoki   tarjima   qilinayotganda   predikativlikni   to'g'ri
aniqlash   va   uni   to'g'ri   ifodalash   natijaning   aniqligi   va   tabiiyligiga
bevosita ta'sir ko'rsatadi. Bu ayniqsa mashina tarjimasi, avtomatik matn
yaratish yoki gap tahlil qilish tizimlarida dolzarb bo'lib qolmoqda. 
O'zbek   tilshunosligida   ham   predikativlik   masalasi   ustida   so'nggi
yillarda   faol   tadqiqotlar   olib   borilmoqda.   Xususan,   nutq   birliklarining
grammatik   va   semantik   tahlili,   gap   turlari   va   ularning   funksional
jihatdan tasnifi, modallik va zamon vositalarining predikativlikdagi o'rni,
fe'l   shakllarining   predikativlikni   ifodalashdagi   roli   kabi   mavzular
bo'yicha tadqiqotlar olib borilmoqda. Bu esa til madaniyatini chuqurroq
anglashga,   oʻzbek   tilining   imkoniyatlarini   kengroq   ochib   berishga
xizmat qilmoqda. 
Predikativlik   —   tilshunoslikdagi   asosiy   va   ajralmas   tushuncha
bo‘lib, har bir gapning mazmuni, shakli va ma’nosini belgilashda muhim
rol   o‘ynaydi.   Gapning   predikativ   xususiyatlari   orqali   nutq   egasi   voqea-
hodisani qanday tushunganini, unga munosabatini va vaqt doirasidagi
bog‘liqligini   ifodalaydi.   Ayniqsa,   zamonaviy   o‘zbek   tilida   predikativlik
vositalarining   xilma-xilligi   til   tuzilishini   chuqur   o‘rganish   va   to‘g‘ri
qo‘llash uchun zarurdir. 
Mazkur   mavzuning   dolzarbligi   shundaki,   predikativlikning   o‘ziga
xos xususiyatlari va grammatik shakllarini chuqur tahlil qilish natijasida,
nafaqat   ilmiy   bilimlar   boyitiladi,   balki   amaliy   nutq   madaniyati   ham
rivojlanadi.   Shu   jihatdan   predikativlikni   o‘rganish,   tilshunoslik
nazariyasini   mustahkamlash   va   til   me’yorlaridan   samarali   foydalanish
uchun muhim ahamiyatga ega. 
Mav zuning   oʻrganilganlik   darajasi.       Predikativlik     tushunchasi
tilshunoslik   fanida   ko‘p   yillardan   beri   tadqiqotchilar   diqqat   markazida
bo‘lib kelmoqda. Bu masala asosan sintaksis, semantika va pragmatika
nuqtayi   nazaridan   turli   yondashuvlar   orqali   o‘rganilgan.   Tilshunoslik
tarixida   predikativlik   masalasiga   dastlab   rus   va   g‘arb   tilshunoslari
tomonidan   e’tibor   qaratilgan   bo‘lsa,   keyinchalik   o‘zbek   tilshunosligida
ham mazkur tushuncha chuqur tadqiq etila boshladi.  4  O'zbekistonlik olimlar bu tushunchani nafaqat o'zbek tilining 
grammatikasini, balki uning tilshunoslik nazariyasini shakllantirishda 
muhim element sifatida ko'rib chiqqanlar.
 O'zbek tilshunosligida predikativlik masalasiga doir ilk izlanishlar 
20-asrning o'rtalaridan boshlab keng tarqaldi. Bu davrda predikativlik 
va uning grammatik va semantik xususiyatlari haqida bir nechta asosiy 
ishlar amalga oshirildi. Ayniqsa, A.M.Sadiqov, M.S.Umarov, 
M.T.To'xliqulov va boshqa oʻzbek olimlari predikativlikni tahlil qilishda 
katta hissa qo'shishdi. 
 A.M.Sadiqov predikativlikni gapdagi predikat va subyekt 
o'rtasidagi semantik munosabatni ifodalovchi asosiy tizim sifatida tahlil 
qildi. U 
predikativlikni, asosan, gapdagi harakat yoki holatni tasvirlashning 
asosiy vositasi deb hisobladi². Shuningdek, M.T.To'xliqulov 
predikativlikni sintaktik va semantik jihatdan yaxlit bir tushuncha 
sifatida qarab, uning til tizimidagi funksiyalarini keng tahlil etdi. U 
predikativlikning fe'l va boshqa sintaktik elementlar yordamida 
ifodalanganligini, shuningdek, predikatsiyaning gapdagi harakat va 
holatni qanday ifodalashini ko'rsatib o'tdi. 
 M.S.Umarov predikativlikni o'zbek tilining murakkab sintaktik va 
morfologik tizimi nuqtai nazaridan o'rganib, u predikativlikni faqat 
grammatik shakllar (fe'l qo'shimchalari, yordamchi so'zlar va 
intonatsiya) orqali emas, balki gapning semantik tarkibi orqali ham 
aniqlanishini ta'kidladi. Umarovning ishlarida predikativlik subyekt va 
predikat o'rtasidagi munosabatlar asosida, ayniqsa, zamon, shaxs va 
modallik kategoriyalari bilan bog'liq holda tahlil qilinadi 
 O'zbek tilshunosligida predikativlik masalasini yanada 
rivojlantirishda Sh.S.Boboqulov va N.S.Mahmudov singari olimlar ham 
muhim ishlar olib 
bordilar. Ular predikativlikni tilning butun tizimi bilan, ayniqsa, tilning 
funktsional va kommunikativ vazifalari bilan bog'liq holda o'rganishdi. 
Bu olimlarning tadqiqotlarida predikativlik va predikatsiya 
tushunchalari o'rtasidagi farqlarni yoritish, til birligidagi har bir 
elementning rolini aniqlash, predikativlikni tashkil etuvchi morfologik 
va sintaktik vositalarni chuqur o'rganish ko'zda tutilgan. 
 Yuqoridagi olimlar tomonidan olib borilgan tadqiqotlar oʻzbek 
tilida predikativlikning ifodalanish shakllari, uning sintaktik va 
semantik xususiyatlari haqida aniq tasavvur hosil qilishga yordam 
berdi. O'zbek tilshunoslarining ishlarida predikativlikning ifodalanish  mexanizmlarini o'rganish nafaqat tilning nazariy jihatlariga, balki tilni
o'rganish va o'rgatish, shuningdek tarjima faoliyati bilan bog'liq 
amaliy muammolarni hal qilishda ham muhim rol o'ynaydi. 
 Shuningdek, o'zbek tilshunosligi sohasida predikativlik 
masalasining chuqur o'rganilishi, tilni sinxron va diaxron nuqtai 
nazardan tahlil qilishga ham yordam 
5  beradi. Bu, o'z navbatida, oʻzbek tilining grammatik tizimining 
rivojlanishini, uning evolyutsiyasini va til birligining zamonaviy 
holatini tushunishga yordam beradi. 
 Shu bilan birga, predikativlikning o'zbek tilida qanday 
ifodalanishi, tilning boshqa tillar bilan solishtirilganida o'ziga xos 
xususiyatlarni o'z ichiga oladi. O'zbek tilida predikativlik ko'plab 
sintaktik, morfologik va leksik vositalar orqali namoyon bo'ladi. Bu 
holat predikativlikni o'rganishda o'zbek tilining til tizimini yanada 
chuqurroq anglashga imkon yaratadi. 
 Predikativlikning o'zbek olimlari tomonidan o'rganilishi o'zbek 
tilining sintaktik, semantik va grammatika tizimlarini yaxshiroq 
tushunishga yordam beradi. Bu tadqiqotlar nafaqat tilshunoslik 
sohasida, balki tilni o'rgatish, tarjima, kompyuter lingvistikasi kabi 
amaliy sohalarda ham muhim ahamiyatga ega. 
Kurs   ishi   mav zusining   oby ek t i.   Mazkur   kurs   ishining   obyekti   —
o‘zbek   tilining   sintaktik   tizimidagi   gaplar   va   ularning   predikativlik
belgilari hisoblanadi. Predikativlik tushunchasi bilan bog‘liq bo‘lgan gap
tuzilmalari,  ularning grammatik  shakllanishi, shaxs-son qo‘shimchalari,
zamon   shakllari   va   modallik   ifodasi   o‘rganiladigan   til   birliklari   kurs
ishining obyekti sifatida tanlanadi.
O‘zbek   tilidagi   gaplar   tuzilishi   va   unda   predikativlikning
ifodalanishi,   shuningdek,   til   vositalari   orqali   fikrni   aniq,   tushunarli   va
mantiqiy shaklda yetkazish jarayoni ushbu ishning asosiy obyektidir. 
Kurs ishi  mav zusining predmet i.   Mazkur kurs ishining predmeti
—   o‘zbek   tilida   predikativlikning   grammatik   va   semantik   jihatdan
ifodalanish   usullari  hamda   ularning   gap  tuzilishidagi   o‘rni   hisoblanadi.
Predikativlik   tushunchasining   sintaktik   birliklar   orqali   qanday
ifodalanganini, shuningdek, shaxs-son qo‘shimchalari, zamon shakllari,
modallik   vositalari   va   yordamchi   birliklar   yordamida   fikr   va   xabarni
qanday   tarzda   yetkazish   mexanizmlarini   tahlil   qilish   ushbu   ishning
asosiy predmetini tashkil etadi.
Predmet   sifatida   predikativlikning   o‘zbek   tilidagi   gap   tuzilishi,
uning   shakl   va   mazmuni,   grammatik   va   semantik   xususiyatlari,
shuningdek,   predikativlikni   hosil   qiluvchi   vositalarning   funksional
ahamiyati tadqiq etiladi. 
Kurs ishining maqsadi v a v azifalari 
Maqsadi: Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi — o‘zbek tilida 
predikativlikning grammatik, semantik va sintaktik jihatdan qanday 
ifodalanishini tahlil qilish, uning til tizimidagi o‘rni va ahamiyatini  aniqlash, shuningdek, predikativlik vositalarining gap mazmunini 
shakllantirishdagi rolini chuqur yoritishdan iborat. 
Ushbu maqsad orqali o‘zbek tilidagi gaplarning tuzilishi, fikr 
bayonida predikativlikning asosiy belgilari va uning ifodalanish usullari, 
shuningdek, 
6  predikativlik tushunchasining boshqa tilshunoslik kategoriyalari bilan 
bog‘liqligi o‘rganiladi. 
Vazifalari: 
-Predikativlik tushunchasining nazariy asoslarini tahlil qilish va uning
lingvistik mohiyatini ochib berish. 
-   Predikativlik va gap tuzilmalari o‘rtasidagi aloqani aniqlash. 
 -      O‘zbek tilida predikativlikni ifodalovchi grammatik vositalarni 
(shaxs-son     qo‘shimchalari, zamon shakllari, modal so‘zlar) 
aniqlash va ularning   ahamiyatini yoritish. 
 -      Predikativlikning sintaktik va semantik xususiyatlarini tahlil qilish.
 -      Murakkab gaplarda predikativlikning qanday ifodalanishini 
ko‘rsatish.   
Qo‘y ilgan muammolar.  Predikativlik tilshunoslikda ko‘p yillardan 
buyon o‘rganib kelinayotgan, ammo hali ham izchil va mukammal 
tahlilga muhtoj bo‘lgan murakkab va dolzarb til hodisalaridan biridir. 
Ushbu kurs ishida quyidagi ilmiy muammolar yechimini topishga 
harakat qilindi: 
- Predik at iv lik  t ushunchasining aniq v a izchil t a’rifi ni aniqlash 
Tilshunoslik adabiyotlarida predikativlikka berilgan ta’riflar 
turlicha  ifodalangan. Ushbu kurs ishida predikativlikning 
ilmiy aniq va to‘liq  tushunchasini shakllantirish muammosi 
ko‘rib chiqildi. 
- Predik at iv lik ning o‘zbek  t ilidagi grammat ik  ifodalanish 
mexanizmini aniqlash 
O‘zbek tilida predikativlik asosan fe’l shakllari, shaxs-son 
qo‘shimchalari, zamon va modallik orqali ifodalanadi. Biroq, bu 
ifodalarning turlari va ulardan foydalanish qoidalarini mukammal 
tahlil qilish zarurati muammoli jihat sifatida ko‘rib chiqildi. 
- Predik at iv lik  v a boshqa sint ak t ik  birlik lar o‘rt asidagi chegarani 
belgilash 
Gap va gap bo‘laklari orasidagi predikativlik munosabatlarini 
aniqlash, ayniqsa murakkab gaplarda predikativ markazlarni 
ajratish masalasi tilshunoslikda hal etilishi kerak bo‘lgan 
muammolardan biri sifatida baholandi. 
- Predik at iv lik ning modallik  bilan o‘zaro aloqasini ochib berish 
Predikativlik va modallik bir-biri bilan chambarchas bog‘liq 
tushunchalar bo‘lsa-da, ularning chegarasini aniq belgilash va 
grammatik ifodalanish usullarini aniqlash tadqiqotning asosiy 
muammolaridan biri bo‘lib qoldi.  - Predik at iv lik ning o‘zbek  t ili amaliy ot idagi k o‘rinishlarini 
t izimlasht irish  Adabiy til va og‘zaki nutqda predikativlik qanday 
ko‘rinishda namoyon 
7  bo‘lishi, bu hodisaning stilistik va uslubiy jihatlari tadqiqot 
doirasidagi yana bir muammo sifatida belgilandi. 
Kurs ishining t ark ibiy  t uzilishi.  Kurs ishi kirish, uch bob, xulosa 
hamda foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat bo’lib kurs ishi 
umumiy 41 betni tashkil etadi. 
8  I  BOB.   PREDIKA TIVLIK  TUSHUN CHA SI VA  UN IN G LIN GVISTIK   
TA BIA TI
1.1. Predik at iv lik ning mohiy at i v a uning t ilshunoslik dagi 
o‘rni 
 Tilshunoslikda predikativlik gapning mazmuniy markazi 
hisoblanadi, chunki aynan shu hodisa orqali gap nutqiy birlik sifatida 
mustaqil ma'no kasb etadi. Har qanday gapda predikativlik bo'lishi 
shart, aks holda u gap emas, balki fraza yoki sintaktik birikma bo'lib 
qoladi. Predikativlikning mavjudligi gapga xos bo'lgan zamon, shaxs, 
istisno holatlarda esa modal qiymatlarni bildiruvchi 
grammatik ko'rsatkichlar orqali namoyon bo'ladi. Masalan, o'zbek 
tilidagi "U keldi" gapida "keldi" fe'li yordamida subyektning (u) harakati 
ma'lum bir zamonda (o'tgan zamon) ro'y bergani ifodalanadi, bu hol 
predikativlikni yuzaga chiqaradi. 
 Predikativlik faqat grammatik struktura emas, balki semantik 
(ma'noviy) mazmun ham kasb etadi. U subyekt bilan predikat orasidagi 
munosabatni har doim ochib beradi: bu harakatmi, holatmi, 
mavjudlikmi yoki boshqa bir voqealikki bularning barchasi predikativlik 
orqali ifodalanadi. Shuningdek, u kontekstga ham bog'liq bo'lib, ba'zida 
gapdagi zamon yoki modal koʻrsatkichlar yordamida aniqlik kasb etadi. 
Misol uchun, "U kelgan edi" jumlasida predikativlik murakkab zamon 
shakli orqali yuzaga chiqadi? 
 Ko'plab tilshunoslar xususan, A.A.Shaxmatov, V.V.Vinogradov, 
N.I.Ilin, o'zbek tilshunosligida esa M.Qoriev, S.Mirzaev kabi olimlar 
predikativlikni gapning ajralmas va asosiy komponenti sifatida 
izohlaydilar. Ularning fikriga ko'ra, predikativlik har qanday gapning 
mavjud bo'lishini va uning mazmunan to'laligini ta'minlaydi. Aynan 
predikativlik tufayli gap o'ziga xos bo'lgan 
kommunikativ yuklamani oladi, ya'ni tinglovchi yoki o'quvchi ushbu 
gap orqali muayyan ma'lumotga ega bo'ladi. 
 Turli tillarda predikativlik turlicha vositalar orqali ifodalanadi. 
O'zbek tilida fe'l shakllari, yordamchi so'zlar, modal so'zlar yordamida 
ifodalansa, ingliz tilida yordamchi fe'llar, zamon shakllari va shaxs 
olmoshlari bilan uyg'unlashadi. Bu esa har bir tilning o'z sintaktik va 
morfologik tizimiga mos ravishda predikativlikni yuzaga chiqarishini 
anglatadi. 
 Predikativlik bu gapni gap qiladigan, uni ma'no jihatdan mustaqil 
va 
kommunikativ birlik sifatida shakllantiradigan asosiy xususiyatdir.  Uning 
mavjudligi orqali til birliklari voqelikni ifodalaydi, muayyan nutq 
vazifasini bajaradi hamda tildagi sintaktik tizimning asosiy 
tayanchlaridan biri sifatida xizmat qiladi. 
9  Predikativlik   tilshunoslikda   muhim   tushuncha   bo‘lib,   gapning
mantiqiy   va   grammatik   jihatdan   tugallanganligini   ta’minlovchi   asosiy
xususiyatlardan   biridir.   U   fikrning   voqelik   bilan   bog‘lanishini,
shuningdek, subyekt va predikat o‘rtasidagi munosabatni belgilaydi. 
Predikativlik   —   bu   tilshunoslikda   gapning   asosiy   mazmuniy   va
grammatik   belgisini   ifodalovchi   muhim   tushuncha   bo‘lib,   u   subyekt
(gap   egasi)   va   predikat   (xabar)   o‘rtasidagi   munosabat   orqali   amalga
oshadi.   Predikativlik   gapda   voqelikni,  harakatni  yoki  holatni  subyektga
nisbatan   ifodalash,   uni   vaqt,   shaxs,   modallik   jihatidan   belgilash
vazifasini bajaradi. 
Tilning sintaktik tuzilishida predikativlik asosiy komponent sifatida
gapning   to‘liq   va   mustaqil   mantiqiy   fikr   ifodalay   olishini   ta’minlaydi.
Oddiy   qilib   aytganda,   predikativlik   gapning   “fikr   bildiruvchanlik”
xususiyatini   belgilaydi,   ya’ni   nutqdagi   voqeani,   holatni   yoki   hodisani
subyekt   bilan   bog‘liq   holda   ma’lum   bir   zamon   va   modallikda   aks
ettiradi. 
Predikativlikning mohiyati uning uchta asosiy ko‘rsatkichi orqali 
aniqlanadi: 1. Shaxs munosabat i  — gapda voqeaning qaysi 
subyektga tegishli ekanini  bildiradi. Bu, odatda, shaxs-son 
qo‘shimchalari yoki shaxs olmoshlari  yordamida ifodalanadi. 
2. Zamon   munosabat i   —   gapdagi   voqea   yoki   harakatning   qachon
sodir   bo‘layotganini   ko‘rsatadi.   Bu   zamon   shakllari   orqali
ifodalanadi: hozirgi, o‘tgan va kelasi zamon. 
3. Modallik  munosabat i  — gap mazmuniga nutq egasining 
munosabatini  bildiradi (ishonch, taxmin, talab, istak kabi). 
Predikativlik bu munosabatlarni grammatika va semantik jihatdan
yagona   tizimda   uyg‘unlashtiradi.   Tilshunoslikda   predikativlik
tushunchasi   sintaktik   konstruktsiyalarni   anglash,   tahlil   qilish   va
turkumlashda asosiy o‘rin tutadi. Masalan, predikativliksiz so‘z birikmasi
yoki gapdan mustaqil fikr chiqarish mumkin emas. 
O‘zbek tilida predikativlik odatda fe’l shakllari orqali aniq ko‘rinadi.
Fe’lning   shaxs-son   qo‘shimchalari   orqali   subyekt   aniqlanadi,   zamon
shakli   orqali   esa   voqea   vaqti   belgilanadi.   Bundan   tashqari,   modallikni
ifodalovchi   so‘zlar   va   yordamchi   birliklar   predikativlikka   qo‘shimcha
ma’no yuklaydi. 
Masalan: 
• Men kitob o‘qiyman — bu gapda subyekt “men”, predikat “o‘qiyman”
bo‘lib,  predikativlik voqeaning shaxs va hozirgi zamon 
bilan bog‘lanishini  ko‘rsatadi. 
• Sen bormoqchisan — bu gapda modallik “bormoqchi” orqali, shaxs-
son esa  “san” qo‘shimchasi orqali ifodalangan.  10  • Men dars qilaman — bu yerda subyekt (men) va predikat 
(qilaman)  orasidagi munosabat predikativlikni yuzaga 
keltiradi. 
• U ishlayotgan edi — bunda vaqt shakli (o‘tgan zamon) va 
yordamchi fe’l  (edi) orqali predikativlik mustahkamlanadi . 
Shunday   qilib,   predikativlik   tilning   asosiy   sintaktik,   semantik   va
kommunikativ birliklarini tashkil etishda ajralmas ahamiyat kasb etadi.
Bu   tushuncha   nafaqat   gap   tuzilishining   grammatik   mezoni,   balki
muloqot jarayonida axborot yetkazishning ham markaziy omilidir. 
Tilshunoslikda predikativlik turli nuqtai nazardan o‘rganilgan 
bo‘lib, uning tushunchasi quyidagi asosiy jihatlar orqali tavsiflanadi: 
- Sintaktik jihat – predikativlik gapning sintaktik tuzilishi orqali 
ifodalanadi. Masalan, oddiy gaplarda predikativlik fe’l orqali, murakkab 
gaplarda esa bir nechta predikativ markaz orqali ifodalanadi. 
- Semantik jihat – gapning mazmuni va undagi voqea-
hodisalarning vaqt, shaxs va modal jihatlari predikativlik bilan bog‘liq. 
-   Pragmatik   jihat   –   gapni   qanday   kontekstdan   foydalanib
tushunish   mumkinligi   bilan   bog‘liq.   Ba’zan   predikativlik   gapdagi   leksik
birliklar yoki urg‘u orqali ham aniqlanadi. 
Tilshunoslik   tarixida   predikativlik   turli   nazariy   yondashuvlar
asosida o‘rganilgan. Strukturalizm vakillari predikativlikni gap tuzilmasi
doirasida   tahlil   qilgan   bo‘lsa,   funksional   tilshunoslar   uning   ma’no   va
kontekst bilan bog‘liqligini ham hisobga olishgan. 
Misollar: 
- Sodda gap: Men kitob 
o‘qiyman. 
- Murakkab gap: Men kitob o‘qiyman, chunki u juda qiziq. 
Yuqoridagi gaplarning har birida predikativlik mavjud bo‘lib, u fe’l 
va boshqa grammatik vositalar orqali ifodalanmoqda. 
1.2. Predik at iv lik  v a sint ak t ik  birlik lar. 
 Predikativlik bu gapning asosiy belgilaridan biri bo'lib, u subyekt 
va predikat o'rtasidagi bog'lanishni, ya'ni voqelikdagi bir holat, harakat 
yoki belgi haqida ma'lum bir nuqtai nazarni ifodalaydi. Predikativlik 
gapning faqat mazmuniy emas, balki grammatik tuzilishiga ham 
bevosita ta'sir ko'rsatadi. U til birliklarining gapga xos sintaktik 
shakllanishi, bog'lanishi va ergashishida muhim rol o'ynaydi. Gapda 
predikativlik mavjud bo'lishi uning tugallangan fikrni ifodalashini 
ta'minlaydi. Bu holat asosan kesim (predikat) orqali amalga oshadi, 
lekin faqat kesim bilangina emas, balki gapda ishtirok etayotgan 
boshqa grammatik vositalar yordamida ham yuzaga chiqadi.  10. Sodiqova G. O'zbek tilida sintaksis va semantika. Toshkent: Fan, 
2010. 280 b.  11   Predikativlik grammatika doirasida shuni ko'rsatadiki, til 
birliklari orasida voqelikni ifodalovchi asosiy sintaktik munosabatlar 
mavjud. Masalan, fe'lning shaxs-son bilan shakllanishi, zamon va 
mayl shakllari orqali voqelikdagi harakat yoki holatga baho berilishi 
bularning barchasi predikativlikni ta'minlovchi grammatik 
vositalardir. Shuningdek, modal so'zlar, bog'lovchilar va intonatsiya 
ham gapdagi predikativlikni kuchaytiruvchi yoki aniqlashtiruvchi 
unsurlardir 
Predikativlik   sintaktik   birliklar   shakllanishining   muhim   elementi
hisoblanadi.   Gaplarning   turli   sintaktik   strukturalari   predikativ
munosabatlarga   asoslangan   bo‘lib,   bu   munosabatlar   gapning   asosiy
mazmunini ifodalaydi. 
Predikativlik sintaksis bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, har bir 
gapda muayyan predikativ munosabat mavjud bo‘ladi. Sintaktik birliklar
doirasida predikativlik quyidagi shakllarda namoyon bo‘ladi: 
Sodda gaplarda predikativlik 
Sodda gaplarda predikativlik birgina fe’l orqali ifodalanishi 
mumkin. 
Masalan: 
- Men kitob o‘qiyman. 
- U maktabga bordi. 
 Sodda gaplar birgina predikativ markazga ega bo‘lib, asosiy 
fikrni to‘liq ifodalaydi. 
 Misollar:   
 - U maktabga 
bordi.   
 - Biz bog‘ga sayrga chiqdik.   
2. Murakkab gaplarda predikativlik 
 Murakkab gaplar esa bir nechta predikativ markazdan iborat 
bo‘lib, ular orasidagi bog‘lanish sababli fikr kengayadi. 
 Misollar:   
 - Agar u kelmasa, darsni 
boshlamaymiz.   
 - Biz kinoga bordik va u yerda yangi film ko‘rdik.   
3. Bevosita va bilvosita predikativlik 
 - Bevosita predikativlik to‘g‘ridan-to‘g‘ri fe’l yoki fe’l shakllari 
orqali ifodalanadi. 
 - Bilvosita predikativlik esa yordamchi so‘zlar yoki ko‘makchi 
birliklar orqali hosil qilinadi.  Misollar: 
- Bevosita predikativlik: Men uyga 
ketdim. 
-Bilvosita predikativlik:Ucharchagan ekan. Abdullayev A. A. O'zbek tilining fonetikasi. Toshkent: Fan, 1974.-180 b.
12  Tilshunoslik   fanida   predikativlik   tushunchasi   gap   qurilishi   va
sintaktik   birliklarning   mazmun   jihatdan   shakllanishida   asosiy   o‘rin
egallaydi.   Predikativlik   sintaktik   birliklarning   mantiqiy   va   grammatik
jihatdan   mukammallashgan,   mustaqil   fikr   ifodalash   xususiyatini
belgilaydi. 
Sint ak t ik  birlik lar  — bu tilning strukturaviy bo‘linmalari bo‘lib, 
ular so‘zlarning ketma-ketligi, tartibi va o‘zaro grammatik munosabati 
orqali tuziladi. 
Sintaktik birliklar o‘z ichiga quyidagilarni oladi: 
1.So‘z birikmasi 
2.Oddiy gap 
3.Murakkab gap 
4.Matn 
Bu birliklar ichida  predik at iv lik  aynan gap darajasida markaziy 
o‘rin tutadi. Gapning predikativlik xususiyati uning subyekt va predikat 
orqali voqea-hodisa, harakat yoki holatni subyekt bilan bog‘lash va uni 
aniq vaqt, shaxs va modallik doirasida aks ettirishga imkon yaratadi. 
Predik at iv lik  v a so‘z birik masi 
So‘z birikmasi predikativlik xususiyatiga ega emas, chunki unda 
mustaqil fikr va voqealik aks etmaydi. U faqat nom, harakat yoki belgi 
haqidagi tushunchani bildiradi, lekin subyekt va predikatning mantiqiy 
va grammatik bog‘lanishi mavjud bo‘lmaydi. 
Misol uchun: 
- Qiziqarli kitob  (so‘z birikmasi) — bu faqat belgi va narsa ifodasidir, 
voqeani  ifodalash yoki subyekt bilan bog‘lanish yo‘q. 
Predik at iv lik  v a oddiy  gap 
Oddiy gap predikativlikning to‘liq namoyon bo‘ladigan birinchi 
bosqichidir. Gap tarkibida predikat va subyekt bo‘lishi orqali mustaqil 
fikr hosil bo‘ladi. 
Masalan: 
- U dars qilmoqda.  Bu gapda predikativlik orqali voqea subyekt bilan 
bog‘lanadi, vaqt shakli (hozirgi zamon) aniq ko‘rsatiladi va fikr 
yakunlangan  bo‘ladi. 
Predik at iv lik  v a murak k ab gap 
Murakkab gaplarda bir nechta predikativ markazlar bo‘ladi, chunki
har bir kichik gap o‘z predikativligiga ega bo‘ladi va ular mantiqiy, 
semantik va strukturaviy jihatdan bog‘lanadi. 
Masalan: 
- U kitob o‘qidi va keyin eslatma 
yozdi. Bu gapda ikki predikativ birlik 
mavjud: 1. U kitob o‘qidi
13  2. Keyin eslatma yozdi 
Har ikkala gap mustaqil fikr bildiradi va predikativlik 
jihatidan to‘liq. 
Predik at iv lik  v a mat n 
Matn — bu bir-biriga bog‘langan gaplarning ketma-ketligi, yaxlit 
muloqot shakli. Matn ichidagi har bir gap predikativlikka ega bo‘lsa-da, 
umumiy matn predikativlikning yuqori darajali mantiqiy va semantik 
tuzilmasini hosil qiladi. Matnning yaxlitligi predikativ birliklar orasidagi 
mantiqiy, mazmuniy va grammatik bog‘lanishlar orqali 
mustahkamlanadi. 
X ulosa: 
Demak,  predik at iv lik  — sintaktik birliklarning mazmuniy va 
grammatik jihatdan to‘liq va mustaqil shakllanishi uchun zaruriy 
belgidir. Predikativlik faqat gapga xos bo‘lib, so‘z birikmasida 
uchramaydi. Murakkab gaplarda esa har bir tarkibiy qism alohida 
predikativlik xususiyatiga ega bo‘lsa-da, ular o‘zaro bog‘lanib, matn 
darajasida yanada yuqori darajadagi mantiqiy tizim hosil qiladi. 
Predikativlik   tildagi   sintaktik   birliklar   orasidagi   tabiiy   tartibni,
muloqotda   axborot   oqimini   va   fikrlarning   aniq   shakllanishini
ta’minlaydi.   Tilshunoslikda   bu   tushuncha   gapning   asosiy   ajralmas
komponenti   sifatida   o‘rganiladi   va   bu,   tilni   o‘rganuvchilar   uchun   ham
nazariy, ham amaliy jihatdan alohida ahamiyatga ega. 
1.3. Predik at iv lik ning semant ik  v a sint ak t ik  asoslari 
 Tilshunoslikda predikativlik gap tuzilishining asosiy belgilovchi 
xususiyati sifatida til birliklari orasida muhim ahamiyat kasb etadi. 
Predikativlik sintaktik va semantik jihatdan gapning mustaqilligini, 
voqea-hodisa haqidagi axborotning tugallanganligini ifodalashga 
xizmat qiladi. 
 Avvalo, predikativlik ikki asosiy qatlamda namoyon bo‘ladi: 
semantik asos va sintaktik asos. 
Predik at iv lik ning semant ik  asosi
 Semantik jihatdan predikativlik, gapning mazmuni orqali 
subyekt va predikat o‘rtasidagi munosabatni aks ettiradi. Har bir 
gapda biror voqea, harakat, holat yoki hodisa aks ettiriladi va bu 
voqealik subyekt bilan bog‘langan holda bildirilib, aniq vaqt, shaxs, 
modallik va mavjudlikni ifodalovchi mazmunga ega bo‘ladi. 
Masalan: 
- U bog‘da ishlayapti. Bu gapda "U" subyekti bilan "ishlayapti" predikati orasida bog‘liq 
semantik munosabat mavjud. Harakat (ishlash) subyektga 
tegishli bo‘lib, hodisaning hozirgi zamonda amalga 
oshayotganligini bildiradi. 
14   Semantik jihatdan predikativlik gapda voqelikni, haqiqatni yoki 
taxminiy ma’lumotni ifodalash orqali nutqning mantiqiy tuzilishini 
yaratadi. Predikativlik orqali gapda quyidagi elementlar aniqlanadi: 
-Subyektning mavjudligi; 
-Predikat orqali voqea-hodisaning holati; 
-Harakat yoki hodisaning vaqt, joy va usul jihatidan aniqligi. 
 Predikativlik semantik nuqtayi nazardan fikrning haqiqat yoki 
ehtimol ko‘rinishida ifodalanishini belgilaydi. Shuningdek, modal 
munosabatlar (keraklik, ehtimollik, shartlilik) ham predikativlikning 
semantik asosini mustahkamlaydi. 
Predik at iv lik ning sint ak t ik  asosi 
 Sintaktik jihatdan predikativlik gap tuzilishining grammatik 
mezonlari orqali aniqlanadi. Gap tuzilmasi subyekt va predikatning 
grammatik uyg‘unlashuvi asosida shakllanadi. Predikativlik gapning 
tarkibini tashkil etuvchi birliklarning aniq tartibi va ularning o‘zaro 
grammatik bog‘lanishi orqali yuzaga chiqadi. 
Masalan: 
• Men kitob o‘qiyman.
Bu gapda "Men" subyekt, "kitob o‘qiyman" esa predikat bo‘lib, 
ularning joylashuvi va grammatik shakli gapning predikativ 
xususiyatini ko‘rsatadi. 
Predikativlikning sintaktik asosi quyidagi omillar orqali namoyon 
bo‘ladi:  1.Shaxs va son ko‘rsatkichlari — predikatda subyektga mos 
qo‘shimchalar  qo‘llanadi. 
2.Zamon shakllari — harakatning qachon sodir bo‘lishini bildiradi. 
3.Modallik vositalari — gapdagi fikrga baho beradi. 
4.Inkor shakllari — gapning ontologik mazmunini rad etish 
funksiyasini  bajaradi. 
 Sintaktik nuqtayi nazardan predikativlik gapning tuzilmasida 
elementlar o‘rtasidagi majburiy grammatik bog‘lanishlar orqali 
mustahkamlanadi. 
Predikativlik gapning formal tuzilishida shaxs-son, zamon va modal 
qo‘shimchalar yordamida ifodalanadi.  Semant ik  v a sint ak t ik  asoslarning o‘zaro bog‘liqligi 
 Predikativlikning semantik va sintaktik asoslari bir-biri bilan uzviy 
bog‘liq. Sintaktik tuzilma predikativlikning tashqi ko‘rinishini, ya’ni gap 
shaklini belgilasa, 
15  semantik asos esa gapning mazmunini to‘ldiradi va uning mantiqiy 
aniqligini ta’minlaydi. 
 Shunday qilib, predikativlik gapning grammatik shakli va 
mantiqiy mazmunini uyg‘un holda ifodalash imkonini beradi. Bu 
holat tildagi fikr almashinuv jarayonida axborotning aniq va to‘liq 
yetkazilishiga xizmat qiladi. 
 Predikativliksiz gapning to‘liq, mantiqiy va grammatik jihatdan 
mukammal shakllanishi mumkin emas. Shu sababli, predikativlik til 
birliklari orasida markaziy ahamiyatga ega bo‘lib, gapning asosiy 
belgilaridan biri sifatida nutqning har qanday shaklida doimo uchraydi. 
 Tilshunoslikdagi tadqiqotlar ko‘rsatadiki, predikativlik til 
tizimining turli darajalarida — leksik, morfologik, sintaktik va 
pragmatik qatlamlarda namoyon bo‘ladi. Biroq ayniqsa semantik va 
sintaktik asoslar predikativlikning aniqlovchi, belgilovchi va tashuvchi 
omillari sifatida ko‘riladi. 
 Predikativlik gapdagi fikrning mustaqilligini ta’minlash bilan 
birga, til orqali haqiqat va voqelikni anglash, ularni shakllantirish va 
ifodalash jarayonining asosini tashkil etadi. 
 Semantik asos gapdagi predikatning voqeaga nisbatan ma’no 
yuklamasini ko‘rsatsa, sintaktik asos bu ma’noni grammatik jihatdan 
shakllantiradi. Masalan, biror bir voqea haqidagi axborot gapda 
aynan predikativlik vositalari orqali o‘z ifodasini topadi: subyekt va 
predikatning o‘zaro munosabati, zamon, shaxs-son qo‘shimchalari va 
modal birliklar gapni tushunarli va mustaqil axborot birligiga 
aylantiradi. 
Tilning har qanday turida predikativlik bu ikki asos orqali ta’minlanadi: 
• Semant ik  asos : voqelik haqidagi xabar mazmuni, subyekt va 
predikatning  ma’naviy bog‘liqligi, gapdagi harakat yoki 
hodisaning o‘ziga xosligi. 
• Sint ak t ik  asos : gapdagi so‘zlarning tartibi, grammatik 
moslashuvi,  qo‘shimcha va yordamchi so‘zlar orqali 
ifodalanishi. 
 Predikativlik bu ikki asosni uyg‘unlashtirgan holda gapni 
mukammal va grammatik to‘liq birlikka aylantiradi. Har qanday tilning 
kommunikativ 
imkoniyatlari predikativliksiz amalga oshmaydi, chunki predikativlik  fikrning aniq vaqt va shaxs bilan bog‘langanligini belgilovchi asosiy 
mexanizm hisoblanadi. 
 Predikativlik, avvalo, tildagi fikr ifodalanishining tayanch 
mexanizmi sifatida subyekt (kim? nima?) va predikat (nima qilmoqda?) 
o‘rtasidagi aloqani mustahkamlovchi vosita hisoblanadi. Shuningdek, 
bu aloqaning semantik va sintaktik asoslari gapda faqat ma’no 
yetkazish emas, balki voqelikni nutqiy shaklga 
16  joylash, voqealar ketma-ketligini va ularning real yoki ehtimoliyligini
belgilab beradi. 
 Semant ik  asos  nuqtayi nazaridan predikativlik — bu voqeani 
tasvirlash orqali axborotning aniqligini ifodalashdir. Gapda 
predikativlik harakat, holat yoki hodisaning voqelikka nisbatan 
haqiqiy, ehtimoliy yoki so‘roq shaklida 
ifodalanishiga xizmat qiladi. Bu esa gapning mantiqiy tuzilishini va 
kontekstda to‘liq tushunilishini ta’minlaydi. 
 Sint ak t ik  asos  esa predikativlikni grammatik jihatdan 
mustahkamlaydi. 
Gap tuzilishi doirasida subyekt va predikatning formal belgilar orqali 
uyg‘unlashuvi sintaktik predikativlikni shakllantiradi. Har bir tilning 
grammatik qurilishi predikativlikning sintaktik asoslarini o‘ziga xos 
tarzda namoyon qiladi. Masalan, o‘zbek tilida bu shakl ko‘proq shaxs-
son qo‘shimchalari, zamon shakllari va modallik vositalari bilan amalga 
oshiriladi: 
-U kitob o‘qiydi. (haqiqat ifodasi) 
-U kitob o‘qiyotgandir. (taxmin ifodasi) 
-U kitob o‘qimasligi mumkin. (ehtimol ifodasi) 
 Yuqoridagi misollarda gaplarning sintaktik tuzilishi bir-biriga 
o‘xshash bo‘lsa-da, semantik asosda ular orasida ma’no tafovuti 
mavjud. Predikativlikning aynan shu xususiyati gapda fikrning har xil 
modallik bilan ifodalanishiga zamin yaratadi. Shu jihatdan predikativlik 
— til tizimida axborot yetkazish, fikr bildirish, his-tuyg‘u yoki baho 
ifodalash jarayonining asosi bo‘lib xizmat qiladi. Har qanday gap 
sintaktik va semantik predikativlikni o‘zida mujassam qilmasdan, 
mustaqil axborot manbai sifatida nutqda ishtirok eta olmaydi. 
 Predikativlik tildagi gaplarning mantiqiy, semantik va sintaktik 
jihatdan shakllanishida asosiy o‘rin tutadi. Gapning asosiy vazifasi — 
voqelik haqidagi axborotni ifodalash va uni tinglovchiga tushunarli 
shaklda yetkazishdir. Bu jarayonda predikativlik elementlari gapning 
markaziy qismini tashkil etib, subyekt va predikat o‘rtasidagi bog‘lanish 
orqali voqea-hodisaning qaysi paytda, qanday sharoitda, qaysi shaxs 
tomonidan bajarilayotganini yoki bajarilganini aniq belgilab beradi. 
 Predikativlik semantik jihatdan, avvalo, gapdagi voqelikning 
mavjudligi yoki ehtimoliyligini bildiradi. Har bir gap subyekt va 
predikat o‘rtasidagi 
munosabat orqali voqea yoki holatni ifodalaydi. Semantik asos  gapning mazmuni va undagi fikrning ma’no jihatidan yaxlitligini 
ta’minlaydi. Har bir predikativ tuzilma voqealarning voqelikka nisbatan
haqiqat, ehtimol yoki inkor ko‘rinishini 
17  ifodalash imkonini beradi. Shu boisdan, predikativlik gapning mantiqiy
mazmuni, subyektning holati va harakat bilan bog‘lanishini aniq 
ifodalaydi. 
 Masalan, quyidagi gaplarda predikativlik semantik jihatdan 
turlicha aks etadi: 
-Men kitob o‘qiyman. (aniq, real voqelik) 
-Men kitob o‘qiyotgandirman. (ehtimoliy voqelik) 
-Men kitob o‘qimasligim mumkin. (ehtimol va taxmin) 
 Bu misollarda gapning umumiy tuzilishi bir-biriga o‘xshash 
bo‘lsa-da, predikativlik orqali har bir gapning ma’no jihati, voqeaga 
munosabati va nutqiy vazifasi farqlanadi. Bu farq predikativlikning 
semantik asoslarini tashkil etadi. 
 Predikativlikning sintaktik asosi esa gapning grammatik tuzilishi 
orqali namoyon bo‘ladi. Sintaktik asos subyekt va predikatning gap 
ichidagi joylashuvi, bog‘lanishi va ular orasidagi formal moslik orqali 
belgilanadi. Gapdagi fe’lning shaxs-son qo‘shimchalari, zamon 
shakllari va modallik ifodalovchi birliklar predikativlikni sintaktik 
jihatdan mustahkamlaydi va gapning axborot yukini aniqlashtiradi. 
 O‘zbek tilida predikativlikning sintaktik asosi asosan quyidagi 
vositalar orqali ifodalanadi: 
• Fe’lning shaxs-son qo‘shimchalari; 
• Zamon shakllari; 
• Modal so‘zlar va yordamchi so‘zlar. 
Masalan: 
• U dars o‘qiydi. 
• U dars o‘qiyapti. 
• U dars o‘qigan. 
 Yuqoridagi misollarda subyekt va predikat o‘zaro sintaktik bog‘langan 
bo‘lib, gapdagi predikativlik fe’lning shakli va qo‘shimchalar orqali aniq
ko‘rinadi. 
Har bir shaklning sintaktik ifodasi gapdagi axborotning voqelikdagi
vaqtga va shaxsga bog‘liqligini ko‘rsatadi.   Predikativlik — bu faqatgina grammatika vositasida 
belgilanadigan hodisa emas, balki mantiqiy, semantik va 
kommunikativ jihatdan gapning yaxlitligini 
18  ta’minlovchi mexanizmdir. Predikativliksiz gaplar mustaqil fikrni, to‘liq 
axborotni ifodalash imkoniyatiga ega bo‘lmaydi. 
 predikativlikning semantik asoslari gapning ma’nosini 
shakllantirishda, sintaktik asoslari esa grammatik jihatdan bu 
ma’noni to‘liq va tushunarli yetkazishda asosiy rol o‘ynaydi. 
Predikativlik subyekt va predikat orasidagi mazmuniy va formal 
bog‘lanish orqali tilning gap qurilishi jarayonida uzviy shakllanadi 
va bu hodisa tildagi fikrni ifodalashning negizini tashkil qiladi. 
 Xulosa qilib aytganda, predikativlik — gap tuzilishining asosiy 
belgilaridan biri bo‘lib, uning semantik va sintaktik asoslari gapdagi 
voqelik haqidagi 
axborotning aniq va tushunarli yetkazilishiga, tildagi fikrlarning yaxlit, 
mantiqiy va grammatik to‘g‘ri shakllanishiga xizmat qiladi. 
1.4. Predik at iv lik  v a modal munosabat lar 
Tilshunoslikda   predikativlik   va   modal   munosabatlar   bir-biri   bilan
uzviy   bog‘liq   bo‘lib,   gap   qurilishining   asosiy   semantik   va   sintaktik
asoslarini tashkil etadi. Predikativlik — bu voqea yoki holatning subyekt
va   predikat   orqali   real   hayotga   bog‘lanishini   ta’minlovchi   gapning
asosiy   belgisi   sanaladi.   Modal   munosabatlar   esa   gapdagi   fikrni
baholash, nutq egasining voqea-hodisaga munosabati, uning haqiqatlik
darajasi, taxminiylik, ehtimollik, istak, buyruq yoki shartlilikni bildiradi. 
Predikativlik,   birinchi   navbatda,   voqea-hodisani   vaqt,   shaxs   va
haqiqatlik   nuqtai   nazaridan   ifodalash   bilan   bog‘liq   bo‘lsa,   modal
munosabatlar   ushbu   voqeaga   sub’ektiv   yoki   obyektiv   baho   berish
jarayonini   aks   ettiradi.   Shu   bois,   predikativlik   va   modal   munosabatlar
gapning   mantiqiy   va   kommunikativ   tuzilishini   shakllantirishda   muhim
ahamiyat kasb etadi. 
O‘zbek tilida predikativlik asosan fe’lning shaxs va zamon 
qo‘shimchalari orqali ifodalansa, modal munosabatlar turli vositalar 
bilan yuzaga chiqadi. Ular quyidagilardan iborat: 
1. Modal so‘zlar : ehtimol, balki, albatta, shubhasiz, kerak, lozim, 
mumkin kabi  so‘zlar gapdagi voqea-hodisaga baho berish, 
taxmin qilish yoki maqsad  bildirish kabi ma’nolarni 
anglatadi. Masalan: 
-Ehtimol, u ertaga safarga jo‘naydi. 
Bu gapda "ehtimol" so‘zi modal munosabatni, "jo‘naydi" esa 
predikativlikni ifodalaydi.  2. Fe’lning   modal   shak llari :   fe’llarning   shart   mayli,   ehtimollik   mayli
va   istak   mayli   shakllari   ham   predikativlik   va   modal   ma’nolarni
birgalikda bildiradi. Masalan: - U kelishi mumkin. 
Bu gapda "kelishi mumkin" ifodasi orqali voqeaning ehtimolligi va 
predikativlik bir vaqtning o‘zida ifodalangan. 
19  3. Sint ak t ik  v osit alar : gapning sintaktik tuzilishi orqali ham modal 
munosabatlar yuzaga chiqadi. Masalan, so‘roq gaplarda so‘roq 
so‘zlari va  ohang yordamida voqea-hodisaga nisbatan bilish 
ehtiyoji, shubha yoki aniqlik  izlanadi: 
-U kecha keldi-mi? 
4. Int onat siy a : og‘zaki  nutqda  modal  munosabatlar gapning ohangi
orqali ham ifodalanadi. Masalan, so‘roq, hayrat, tasdiq, inkor yoki
buyruq   ohanglari   gapdagi   predikativlik   va   modal   ma’noni
aniqlashtiradi. 
Shuni   ta’kidlash   kerakki,   predikativlik   va   modal   munosabatlar
o‘zaro uyg‘unlikda nutq egasining fikrini to‘liq ifodalashga xizmat qiladi.
Predikativlik   voqeaning   mavjudligini   bildirsa,   modal   munosabatlar   bu
voqeaga   nutq   egasining   munosabatini   ochib   beradi.   Modal   vositalar
yordamida   gapdagi   fikrni   yanada   aniq,   to‘liq   va   tushunarli   ifodalash
imkoniyati yuzaga keladi. 
predikativlik   va   modal   munosabatlar   gapning   semantik   va
kommunikativ   ahamiyatini   belgilovchi   asosiy   unsurlar   hisoblanadi.
Ularning   o‘zaro   uyg‘unligi   nutq   jarayonida   fikrni   aniq   va   lo‘nda
yetkazish,   voqelikni   idrok   etish   va   unga   munosabat   bildirishda   tilning
boy va nozik imkoniyatlarini namoyon qiladi.  G'ulomov S. T. O'zbek tilining morfologiyasi. Toshkent: O'qituvchi, 1982. 210 b 
Iskandarov R. O'zbek tilida gap qurilishi va predikatsiya. Toshkent: Sharq, 
2008.-360 b 
20  I bob y uzasidan xulosa 
Predikativlik va modal munosabatlar tilshunoslikda muhim 
sintaktik va semantik tushunchalar sifatida gap tuzilishi va ma’no 
ifodasining markaziy unsurlaridan biri sanaladi. Ushbu kurs ishida 
predikativlikning mohiyati, uning sintaktik va semantik asoslari, modal 
vositalar bilan bog‘liq jihatlari keng yoritildi va tahlil qilindi. 
Tadqiqot   davomida   aniqlanishicha,   predikativlik   gap   tarkibidagi
subyekt   va   predikat   orqali   voqea-hodisani   haqiqatga   bog‘lovchi
sintaktik va semantik kategoriya hisoblanadi. Aynan predikativlik tufayli
har qanday fikr to‘liq,  yakunlangan  shaklda  ifoda  etiladi va  bu  fikr real
yoki   ehtimoliy   bo‘lishi   mumkinligi   modal   munosabatlar   orqali
belgilanadi.   Modal   munosabatlar   esa   gapdagi   voqeaning   haqiqatlik
darajasini, shaxsiy bahoni va nutq egasining munosabatini ko‘rsatadi. 
Tahlillar   shuni   ko‘rsatdiki,   predikativlik   va   modal
munosabatlarning   uyg‘unligi   o‘zbek   tilining   gap   tuzilishida   mantiqiy
izchillik  va  semantik  aniqlikni  ta’minlaydi.  Bu  jarayon  tilning  funksional
imkoniyatlarini  kengaytiradi  va   nutq jarayonida   fikrni  aniq  yetkazishga
xizmat qiladi. 
Shuningdek, predikativlik va modal munosabatlarning grammatik
shakllari, sintaktik tuzilmalari va intonatsion belgilar orqali ifodalanishi
o‘zbek   tilida   murakkab   va   serqirra   tahlil   talab   qiladigan   hodisalardan
biri   ekanligi   aniqlandi.   Modal   vositalar   yordamida   gap   mazmuniga
turlicha   munosabat   bildirish,   voqeani   shartli,   ehtimoliy,   tasdiqlovchi
yoki inkor shaklida ifodalash imkoniyati yaratiladi. 
Tadqiqot natijalariga asoslanib, quyidagilarni xulosa qilish 
mumkin: 
-Predikativlik gapning asosiy belgisi bo‘lib, nutq egasining fikrini 
to‘liq va  yakunlangan shaklda bayon etishga xizmat qiladi. 
-Modal munosabatlar predikativlikka qo‘shimcha semantik yuklama 
yuklaydi  va gapdagi fikrning voqealikka nisbatan bahosini 
bildiradi. 
-Predikativlik   va   modal   munosabatlarning   o‘zaro   aloqasi   gaplarning
turli   shaklda   tuzilishiga   va   har   bir   gap   turining   o‘ziga   xos
kommunikativ ahamiyat kasb etishiga sabab bo‘ladi. 
Mazkur   kurs   ishining   tahlili   shuni   ko‘rsatadiki,   predikativlik   va
modal munosabatlar  o‘zbek  tilining gap  tuzilmasini  shakllantirishda  va
nutq   jarayonida   mantiqiy-grammatik   izchillikni   ta’minlashda   ajralmas
ahamiyatga   ega.  Kelgusida   bu   mavzu  yuzasidan   yanada   kengroq ilmiy
tadqiqotlar   olib   borish   va   turli   zamonaviy   tilda   predikativlik   va   modal
munosabatlarning   solishtirma   tahlilini   amalga   oshirish   maqsadga
muvofiq bo‘ladi.  Predikativlik tilshunoslikdagi eng muhim sintaktik tushunchalardan biri 
sifatida har bir gapning mazmuniy va grammatik asosini tashkil etadi. 
Predikativlik — bu gapning mustaqil fikr ifodalashga qaratilgan asosiy 
belgisi bo‘lib, aynan shu hodisa tufayli gap voqelik bilan bevosita 
bog‘lanadi va kommunikativ yuklamaga ega 
21  bo‘ladi. Har qanday gapning mavjud bo‘lishi va uning ma’no 
jihatidan tugallanganligi aynan predikativlik orqali 
ta’minlanadi. 
  Predikativlik   tushunchasi   tilshunoslikda   keng   va   chuqur
o‘rganilgan   bo‘lib,   u   subyekt   va   predikat   o‘rtasidagi   ma’no   va
grammatik   bog‘lanish   orqali   voqelikni   ifodalashga   xizmat   qiladi.
Predikativlik   gapning   shaxs,   zamon   va   modallik   bilan   bog‘liqligini
ko‘rsatuvchi grammatik vositalar orqali namoyon bo‘ladi. Aynan ushbu
xususiyatlar   orqali   gap   tilning   mustaqil,   mazmunli   va   aloqa   vositasi
sifatida shakllanadi. 
  Predikativlik   nafaqat   grammatik   jihatdan,   balki   semantik   va
pragmatik   jihatdan   ham   ahamiyatli   hodisadir.   Tilshunoslar   tomonidan
predikativlik   har   doim   gapning   ajralmas   qismi   sifatida   baholanadi,
chunki   u   gapni   fikr   bildiruvchi   birlik   sifatida   shakllantiradi   va
tinglovchiga yoki o‘quvchiga muayyan ma’lumot yetkazadi. Predikativlik
gap tuzilishining asosiy tayanchi bo‘lib, uning mavjudligi gapni sintaktik
birlik sifatida mukammal qiladi. 
  Shuningdek, predikativlik turli tillarda har xil grammatik vositalar
orqali ifodalanishi bilan ajralib turadi. O‘zbek tilida predikativlik, asosan,
fe’l shakllari, shaxs-son qo‘shimchalari, zamon shakllari va modal so‘zlar
orqali ifodalanadi. Ingliz tilida esa bu funksiya yordamchi fe’llar, zamon
va shaxs ko‘rsatkichlari orqali amalga oshiriladi. Bu holat til strukturasi
va   grammatik   imkoniyatlarining   har   bir   til   uchun   o‘ziga   xosligini
namoyon etadi. 
  Predikativlik   tushunchasining   chuqur   o‘rganilishi   orqali   til
birliklarining   gap   darajasida   qanday   mantiqiy   va   grammatik
shakllanishi,   shuningdek,   ular   yordamida   voqelik   qanday   tarzda
ifodalanishi   aniq   va   ravshan   tushuniladi.   Predikativlik   orqali   gapdagi
subyekt   va   predikat   orasidagi   munosabat   mustahkamlanadi   va   gap
fikrni to‘liq, tushunarli shaklda yetkazish imkoniyatiga ega bo‘ladi. 
  Predikativlikning sintaktik birliklar bilan aloqasi ham juda muhim.
Gap   predikativlik   xususiyatiga   ega   bo‘lsa,   unda   voqelikka   oid   mustaqil
fikr   ifodalanadi,   aks   holda   so‘z   birikmasi   shaklida   faqat   ma’no   birligi
ko‘rinadi.   Oddiy   gaplarda   predikativlik   birgina   predikat   orqali
ifodalanadi,   murakkab   gaplarda   esa   bir   nechta   predikativ   markaz
mavjud bo‘lib, ular fikrni kengaytiradi va mantiqiy ravishda bog‘laydi. 
  Tilshunoslik   nazariyasida   predikativlikni   tahlil   qilish   orqali
gaplarning   mazmuniy   va   grammatik   tuzilishi,   ularning   muloqot
jarayonidagi   roli,   shuningdek,   turli   kontekstlarda   qanday   ma’no   kasb
etishi   o‘rganiladi.   Bu   jihat   predikativlikni   nafaqat   gap   tuzilmasining, balki   tilning   kommunikativ   imkoniyatlarini   tushunishda   ham   asosiy
omil sifatida ko‘rsatadi. 
  Xulosa   qilib   aytganda,   predikativlik   gap   tuzilishining   va   uning
mantiqiy   to‘liq   fikr   ifodalash   xususiyatining   markaziy   negizidir.
Predikativliksiz   gap   mavjud   bo‘lishi   mumkin   emas,   chunki   aynan
predikativlik orqali subyekt va predikat 
22  o‘rtasida   voqeaga   oid   axborot   bog‘lanadi   va   bu   holat   tinglovchiga
voqelik   haqida   aniq   tushuncha   beradi.   Predikativlik   har   bir   tilning
grammatik   va   sintaktik   tizimida   ajralmas   o‘rin   egallaydi   va   muloqot
jarayonining samarali tashkil etilishini ta’minlaydi. 
23  II  BOB. PREDIKA TIVLIKN IN G GRA MMA TIK IFODA LA N ISHI
2.1. Predik at iv lik ning shak l v a v aqt  k at egoriy alari orqali 
ifodalanishi  Predikativlik har bir tilning sintaktik tizimida gapning 
asosiy belgilaridan biri bo‘lib, voqelikning haqiqatga mos kelishi, 
shuningdek, subyekt va predikat o‘rtasidagi mantiqiy va grammatik 
bog‘liqlikni bildiradi. Gapning predikativlik xususiyati aynan grammatik 
shakl va vaqt kategoriyalari orqali aniq va mukammal ifodalanadi. 
Shakl   va   vaqt   kategoriyalari   gapdagi   predikativ   munosabatlarni
belgilashda   muhim   o‘rin   tutadi.   Ular   gapning   voqelikka   nisbatan
munosabatini,   ya’ni   hodisaning   sodir   bo‘lish   vaqtini   ko‘rsatadi.   O‘zbek
tilida   predikativlikning   ifodalanishida   asosan   fe’l   shakllari   orqali   vaqt
kategoriyasi asosiy vosita sifatida ishlatiladi. 
Vaqt kategoriyasi fe’lning zamon shakllari yordamida ifodalanadi 
va gap tarkibidagi hodisaning hozirgi, o‘tgan yoki kelajakdagi holatini 
aniqlaydi. Masalan:  • Men kitob o‘qiyman. (Hozirgi zamon) 
• Men kitob o‘qidim. (O‘tgan zamon) 
• Men kitob o‘qiyman. (Kelajak zamon) 
Ko‘rinib turibdiki, zamon shakli gapdagi predikativlikni, ya’ni 
subyekt va predikat o‘rtasidagi real bog‘liqlikni aniqlashtiradi. Bu esa 
so‘zlovchi tomonidan voqea yoki harakatning amalga oshirilish vaqtini 
anglashga yordam beradi. 
Shuningdek,   predikativlik   fe’lning   shaxs-son   affikslari   orqali   ham
grammatik   jihatdan   ifodalanadi.   O‘zbek   tilida   fe’lning   shaxs-son
qo‘shimchalari   subyektning   gapda   aniq   ko‘rsatilishini   ta’minlaydi   va
gapning mustaqil fikr ifodalash xususiyatini belgilaydi. 
Masalan: 
• Men yozdim. 
• Sen yozding. 
• U yozdi. 
Bu   misollarda   fe’lning   shaxs   va   son   ko‘rsatkichi   predikativlikning
asosiy belgilaridan biri sifatida xizmat qilmoqda. Shu bois, shakl va vaqt
kategoriyalari   predikativlikni   grammatik   jihatdan   ifodalashda   ajralmas
vositalardan biri sanaladi. 
Bundan   tashqari,   zamon   va   shakl   kategoriyalarining   moslashuvi
gapdagi   modal   ma’nolar   bilan   ham   bevosita   bog‘liq   bo‘lib,   voqea
haqiqat yoki ehtimoliyligini belgilaydi. 6. Jumaev A. O'zbek tili sintaksisidagi predikativlik va uning ifodalash vositalari. 
Toshkent: Iqtisod-moliya, 2014. 270 b.  7. Jumanov S. O'zbek tilida predikatsiya tizimi va uning xususiyatlari. - Toshkent: O'qituvchi, 2011.-
200 24  Bundan   tashqari,   zamon   va   shakl   kategoriyalarining   moslashuvi
gapdagi   modal   ma’nolar   bilan   ham   bevosita   bog‘liq   bo‘lib,   voqea
haqiqat yoki ehtimoliyligini belgilaydi. 
Harakatning   hozirgi,   o‘tgan   yoki   kelajakda   sodir   bo‘lishi   haqidagi
ma’lumot   esa   so‘zlovchi   nuqtayi   nazaridan   voqeaning   aniq   bahosini
beradi va bu predikativlikni mukammal shakllantiradi. 
Predikativlikning   shakl   va   vaqt   kategoriyalari   orqali   ifodalanishi
gapning  mantiqiy  va  grammatik  tuzilishining  asosi bo‘lib  xizmat qiladi.
Bu kategoriyalar gap tarkibidagi voqea va harakatning vaqt doirasidagi
mavjudligini   belgilash   va   subyektning   ishtirokini   grammatik   jihatdan
aniqlashtirish   imkonini   beradi.   Shuning   uchun   har   qanday   mustaqil
gapning   predikativlik   belgisini   tushunish   va   tahlil   qilishda   shakl   va
zamon kategoriyalari markaziy rol o‘ynaydi. 
2.2. Shaxs v a son k at egoriy asi orqali predik at iv lik  
Shaxs va son kategoriyalari predikativlikning ajralmas qismi 
hisoblanadi. Chunki bu kategoriyalar gapda subyekt va predikat 
o‘rtasidagi bog‘lanishni grammatik jihatdan mustahkamlaydi va harakat
yoki holat kimga tegishli ekanligini ko‘rsatadi. 
Shaxs kategoriyasi harakatning bajaruvchisini bildiradi. O‘zbek 
tilida uchta shaxs mavjud: birinchi shaxs (men, biz), ikkinchi shaxs (sen, 
siz, sizlar), uchinchi shaxs (u, ular). Har bir shaxs o‘ziga xos shaklga ega 
bo‘lib, predikativlikni ifodalashda muhim rol o‘ynaydi. Masalan: 
• Men kitob o‘qiyman. 
• U kinoga boradi. 
• Siz darsga kechikmaysiz. 
Bu misollarda “men”, “u”, “siz” shaxs ko‘rsatkichlari orqali gapning
subyekti   aniqlanadi   va   predikat   orqali   predikativlik   mustahkamlanadi.
Shaxs   kategoriyasi   yordamida   gap   tarkibidagi   subyekt   va   predikat
o‘rtasidagi grammatik bog‘lanish amalga oshadi. 
Son kategoriyasi esa harakatni bajarayotgan subyektlarning 
miqdorini bildiradi. O‘zbek tilida son kategoriyasi ikki xil bo‘ladi: birlik 
son va ko‘plik son. 
• Men maktabga boraman. (birlik son, birinchi shaxs) 
• Biz maktabga boramiz. (ko‘plik son, birinchi shaxs) 
• Ular ish boshladi. (ko‘plik son, uchinchi shaxs) 
Shaxs va son kategoriyalari orqali predikativlik ifodalanganda gap 
tarkibida harakat subyekti aniq belgilanadi, vaqt va holat bilan bog‘liq 
holda voqelik haqidagi xabarni tushunarli qiladi. Shuningdek, bu 
kategoriyalar yordamida gapda mazmunni aniqlashtirish, harakatni 
bildiruvchi fe’lning shaxs-son qo‘shimchalari orqali so‘zlovchining 
voqelikka munosabati va subyektning rolini belgilash imkonini beradi.  25  Predikativlik   —   bu   gapning   asosiy   belgilovchi   xususiyatidir,   u
orqali   harakat   yoki   holat   bilan   subyekt   o‘rtasidagi   munosabat
grammatik jihatdan ifodalanadi. Predikativlik sintaktik birlik sifatida gap
tarkibida voqelikni anglatadi va bu munosabatni shaxs-son kategoriyasi
orqali aniq ifodalash mumkin. 
O‘zbek   tilida   shaxs   va   son   kategoriyalari   predikat   (asosiy   fe’l)
orqali ifodalanadi. Predikatning shakllari gapdagi subyektning shaxsiga
va   soniga   mos   holda   o‘zgaradi.   Shaxs-son   affikslari   yordamida
predikativlik   o‘zining   grammatik   shaklini   oladi.   Ushbu   affikslar
harakatning   kim   tomonidan   bajarilganini   va   necha   shaxs   ishtirok
etayotganini bildiradi. 
Shaxs va son kategoriyasi gapda ishtirok etuvchi subyektning 
shaxsini (1-shaxs, 2-shaxs, 3-shaxs) va sonini (birlik va ko‘plik) bildiradi. 
Bu predikativlikni shakllantirishda muhim vosita hisoblanadi. 
Masalan, quyidagi gaplarda predikativlik shaxs va son affikslari 
orqali aniq ifodalangan: 
• Men kitob o‘qiyman. (1-shaxs, birlik) 
• Biz kitob o‘qiymiz. (1-shaxs, ko‘plik) 
• Sen kitob o‘qiysan. (2-shaxs, birlik) 
• Siz kitob o‘qiyasiz. (2-shaxs, ko‘plik yoki hurmat shakli) 
• U kitob o‘qiydi. (3-shaxs, birlik) 
• Ular kitob o‘qiydi. (3-shaxs, ko‘plik) 
Bu misollarda fe’lning oxiriga qo‘shilgan shaxs-son affikslari 
harakat bajaruvchisining kimligini ko‘rsatmoqda va shu orqali gapga 
predikativlik belgisini beradi. Shaxs-son affikslari bo‘lmagan holda 
gapning predikativlik xususiyati yo‘qoladi yoki noaniqlashadi. 
Shaxs-son kategoriyasi yordamida predikativlik faqat fe’l orqali 
emas, balki 
modal so‘zlar, bog‘lov
chi affikslar va yordam
chi so‘zlar bilan ham
mustahkamlanadi. Masalan: 
• Men bormoqchiman. (1-shaxs, birlik) 
• Sen bormoqchisan. (2-shaxs, birlik) 
• U bormoqchi. (3-shaxs, birlik) 
Bu misollarda “bormoqchi” so‘zida predikativlik faqat shaxs-son 
affikslar orqali aniq belgilanadi. Agar bu affikslar olib tashlansa, 
predikativlik noaniq bo‘lib qoladi. Bundan tashqari, predikativlikni 
anglatishda gapdagi shaxs-son shakllari nafaqat grammatik, balki 
semantik jihatdan ham muhim ahamiyatga ega. Chunki gap ma’nosi 
subyekt va predikat o‘rtasidagi munosabat orqali aniqlanadi.  26  Shuningdek, predikativlikning shaxs-son orqali ifodalanishi gap 
turini belgilashga ham yordam beradi. Masalan: 
• Darhol bor! (Buyruq gap, 2-shaxs ko‘rinmas affiksda yashiringan) 
• Men yetib bordim. (Hikoya gap, 1-shaxs) 
Gapda predikativlikni aniq ifodalash uchun shaxs-son affikslari 
zarur element sanaladi. Ushbu affikslar gapning grammatik tuzilishini 
to‘liq shakllantiradi va nutq jarayonida aniqlik, mantiqiylik va izchillikni 
ta’minlaydi. 
Demak, shaxs va son kategoriyalari predikativlikni ifodalashning
ajralmas va asosiy vositasi hisoblanadi. O‘zbek tilida bu kategoriyalar 
yordamida gapning subyekti va predikati o‘rtasidagi bog‘lanish izchil 
va grammatik jihatdan aniq belgilanadi. Harakat kim tomonidan va 
qachon bajarilganligi, aynan shu affikslar yordamida gapda 
ko‘rsatiladi va predikativlikni mustahkamlab beradi. 
Xulosa   qilib   aytganda,   shaxs   va   son   kategoriyalari
predikativlikning   grammatik   jihatdan   ifodalanishini   ta’minlaydi   va
gapning   tuzilishi,   ma’nosi   va   ifoda   aniq   bo‘lishiga   xizmat   qiladi.   Aynan
shu   kategoriyalar   yordamida   harakat   subyekti   va   unga   bog‘langan
harakat   yoki   holat   o‘rtasidagi   muvofiqlik   amalga   oshiriladi.   Shu   orqali
gap to‘liq, tushunarli va to‘g‘ri tuziladi. 
2.3. Modallik  v a ink or shak llari orqali predik at iv lik  
Predik at iv lik  — bu gapda subyekt va predikat o‘rtasidagi 
grammatik va semantik bog‘lanish bo‘lib, bu munosabat harakatning 
mavjudligini, vaqtini, shaxsini va voqelik haqidagi xabarni ifodalaydi. 
Predikativlikni yanada to‘liq va ravon ifodalashda modallik va inkor 
shakllari muhim rol o‘ynaydi. Aynan modallik va inkor shakllari gap 
mazmunini yanada boyitadi va ma’no jihatdan aniqlik kiritadi. 
Modallik  — bu so‘zlovchining voqelikka yoki gap mazmuniga 
bo‘lgan munosabatini bildiruvchi til hodisasi hisoblanadi. Modallik 
yordamida gapda bildirayotgan fikrning haqiqatlik darajasi, 
ehtimolligi, majburiyligi yoki istak tarzidagi nuqtai nazar 
ko‘rsatiladi. 
O‘zbek tilida modallik asosan modal so‘zlar (kerak, shart, mumkin, 
ehtimol, balki, axir va boshqalar) hamda modal shakllar orqali 
ifodalanadi. Modallik predikativlikni kuchaytiradi yoki voqea-hodisaga 
subyektiv baho beradi. 
Masalan: 
• Men ertaga kelishim  k erak . (majburiyat) 
• U bu yerga kelishi  mumk in . (ehtimollik) 
• Balki ular ishni boshlashar. (gumon) 
Bu gaplarda  k erak ,  mumk in ,  balk i  so‘zlari modallikni bildiradi.  Shu tarzda predikativlik voqelikni nafaqat tasdiqlash, balki unga 
subyektiv baho berish orqali ifodalanadi. Modallik gapdagi asosiy 
predikatga qo‘shimcha ma’no yuklab, subyekt va harakat o‘rtasidagi 
bog‘lanishni yanada aniqroq ko‘rsatadi. 
27  Ink or shak llari  ham predikativlikni ifodalashda alohida ahamiyat 
kasb etadi. Inkor shakli orqali so‘zlovchi voqeaning mavjud emasligini, 
harakatning yuz bermaganligini yoki inkor etilishini bildiradi. O‘zbek 
tilida inkor shakli asosan “-ma/-me” qo‘shimchalari orqali va "emas" 
yordamida hosil qilinadi. 
Masalan: 
• Men darsga  bormadim . (inkor) 
• U bu ishni  qilmay di . (inkor) 
• Bu gap haqiqat  emas . (inkor) 
Bu gaplarda harakat inkor qilinayotgan bo‘lsa-da, predikativlik 
saqlanib qoladi, chunki subyekt va predikat o‘rtasidagi grammatik 
bog‘lanish buzilmaydi. 
Inkor shakllari voqeaning haqiqatga mos emasligini ko‘rsatadi 
va gapning predikativ mohiyatini to‘liq ifodalashda xizmat 
qiladi. 
Shuningdek, inkor shakllari ko‘pincha modal shakllar bilan 
birgalikda ishlatilib, gapda murakkab semantik ohang hosil qiladi: 
• U buni qilishga majbur  emas . 
• Biz bu ishni bajarishimiz  k erak  emas . 
Bu kabi misollarda modallik va inkor shakllari birgalikda 
qo‘llanib, harakatga nisbatan subyektiv baho bilan birga inkor 
ma’nosini ham beradi. 
Xulosa qilib aytganda, modallik va inkor shakllari predikativlikni 
yanada kengroq va to‘liq ifodalash imkonini beradi. Modallik orqali 
so‘zlovchining gap mazmuniga bo‘lgan munosabati bildiriladi, inkor 
shakli esa voqelikni inkor etish, rad qilish imkonini yaratadi. Har ikkala 
holatda ham gapning predikativ tuzilishi saqlanib qoladi, ammo ma’no
jihatidan boyib, tafsilotli ifoda yuzaga keladi. 
2.4. Murak k ab gaplarda predik at iv lik  
 Tilning sintaktik qurilishi doirasida predikativlik hodisasi gap 
tuzilishining ajralmas, markaziy belgisi hisoblanadi. Gapda predikativlik 
subyekt va predikat o‘rtasidagi munosabatni ifodalovchi grammatika va
semantikaning asosiy unsuri bo‘lib, gapning mazmunini mantiqan to‘liq 
va tushunarli qiladi. Ayniqsa, murakkab gaplarda predikativlik hodisasi 
yanada keng va chuqur ko‘rinishga ega bo‘ladi. 
  Murakkab gaplar ikkita yoki undan ortiq predikativ markazga ega
bo‘lgan   mustaqil   yoki   qaram   qismlardan   tashkil   topadi.   Har   bir   qism
o‘zining   predikativ   munosabatini   saqlagan   holda   murakkab   gap
tarkibiga kiradi va butun gapning umumiy ma’nosiga xizmat qiladi.   Murakkab gaplarda predikativlik ikki darajada namoyon bo‘ladi: 
1.Qism gaplar darajasida predikativlik — har bir qism mustaqil gap 
sifatida  subyekt va predikat bog‘lanishini ifodalaydi. 
10. Sodiqova G. O'zbek tilida sintaksis va semantika. Toshkent: Fan, 2010. 280 b. 
28  2.Butun murakkab gap darajasida predikativlik — barcha qism 
gaplar umumiy  mantiqiy va grammatik birlikda yaxlit fikrni 
bildiradi. 
Masalan: 
• Ob-havo sovuq edi, shuning uchun biz ko‘chaga 
chiqmadiq. 
Bu gap ikki qismdan iborat: “Ob-havo sovuq edi” va “biz ko‘chaga 
chiqmadiq”. Har ikkisi ham o‘z predikativ markaziga ega — 
birinchisida “ob-havo” subyekt va “sovuq edi” predikat; 
ikkinchisida “biz” subyekt va “chiqmadiq” predikat. Murakkab 
gapda esa bu ikki qism mantiqan bog‘lanib, butun fikrni bildiradi. 
Murakkab gaplarda predikativlik, ayniqsa, quyidagi hollarda aniq ko‘zga
tashlanadi:  • Bog‘lovchisiz murakkab gaplarda, qism gaplar orasidagi
bog‘lanish asosan intonatsiya va mantiqiy izchillik orqali yuzaga chiqadi.
Bu yerda har bir qism gap o‘z predikativ tuzilmasiga ega bo‘lib, umumiy
ma’no butun murakkab gapdan chiqadi. 
Masalan: 
Quyosh botdi, ko‘chalar jimjit 
bo‘ldi. 
• Bog‘lovchi  yordamida   tuzilgan   murakkab   gaplarda   esa   qism   gaplar
ma’no va sintaktik jihatdan bog‘lanadi, bunda predikativlik har bir
qismda   mustaqil   saqlanadi.   Bog‘lovchi   gapning   umumiy
mazmunini birlashtiradi. 
Masalan: 
Men uni ko‘rdim, lekin 
gaplashmadim. 
 Murakkab gaplarda predikativlik ko‘p hollarda harakat va 
holatlarning bir-biriga nisbatan bog‘liq holda bayon qilinishini 
ta’minlaydi. Predikativ munosabat gaplarning zamon, shaxs va modallik
jihatdan uyg‘unligini ko‘rsatadi. 
Shuningdek, qaram murakkab gaplarda predikativlik asosiy va ergash 
gaplarda ko‘rinadi. Ergash gap har doim asosiy gapdagi predikativlikni 
izohlaydi yoki to‘ldiradi: 
• U uyga ketdi, chunki u charchagan edi. 
Bu yerda ikkala gap ham predikativ: birinchisi “u ketdi”, ikkinchisi
“u charchagan edi”. Ergash gap orqali predikativ ma’no asosiy gap
sababini bildiradi. 
  Murakkab   gaplarda   predikativlik   nafaqat   grammatik   jihatdan,
balki   mantiqiy   va   uslubiy   tomondan   ham  gapning   to‘liq   va   mukammal
ifodalanishini   ta’minlaydi.   Til   tizimida   har   bir   murakkab   gap   o‘zining
ichki   tartibi,   bog‘lovchi   vositalari,   intonatsion   belgilar   orqali predikativlikni   ifodalaydi.   Shu   bois   murakkab   gaplar   fikrni   aniq   va
mukammal yetkazishda juda qulay tuzilma hisoblanadi. 
 
Murak gap tarkibidag
i predikativl
ik quyidagi jihatlar orqali
mustahkamlanadi: 
29  1. Shaxs   v a   predik at   uy g‘unligi .   Har   bir   qism   gap  o‘zining   subyekti
va   predikatini   saqlab   turadi.   Bu   holat   murakkab   gapning   asosiy
mantiqiy va grammatik tuzilishini aniqlaydi. 
2. Vaqt  v a  shak l  mosligi . Murakkab gapdagi qism gaplarning zamon
shakllari   ko‘pincha   bir-biriga   mos   bo‘ladi   yoki   ketma-ketlikni
ifodalaydi.   Bu,   predikativlik   orqali   gapda   bo‘layotgan
harakatlarning vaqt oralig‘ini aniqlash imkonini beradi. 
3. Modallik   v a   baholov chanlik .   Murakkab   gaplar   predikativlikni
faqat   grammatik   jihatdan   emas,   balki   nutq   egasining   voqelikka
munosabati — modallik orqali ham kuchaytiradi. Har bir qism gap
voqelikni   baholab,   uni   tasdiqlash,   inkor   qilish   yoki   ehtimollik
tarzida aks ettiradi. 
4. Int onat siy a . Gap oxirida intonatsiyaning ko‘tarilishi yoki pasayishi,
qism   gaplarning   bir   butun   fikr   sifatida   to‘liq   shakllanishiga
yordam beradi. Bu ham predikativlikning aniq namoyon bo‘lishiga
xizmat qiladi. 
Masalan: 
• Kitobni o‘qib bo‘ldim,  v a  u menga juda 
yoqdi. 
Bu   misolda   ikkita   qism   gap   o‘z   predikativ   markaziga   ega   bo‘lib,
bog‘lovchi   orqali   birlashtirilgan.   Har   ikkala   gapdagi   harakat
yakuniylikni   va   baholashni   bildiradi,   bu   esa   predikativlikning
mantiqiy mukammalligini ta’minlaydi. 
  Murakkab   gaplar   predikativlik   orqali   faqat   faktlarni   emas,   balki
sabab,   natija,   shart-sharoit,   ehtimol,   tushuntirish   va   ko‘rsatkichlar
orqali   ham   murakkab   mantiqiy   aloqalarni   tashkil   etadi.   Bu   xususiyat,
ayniqsa   ilmiy   matnlar,   hujjatli   til,   adabiy   asarlar   va   kundalik   nutqda
keng ko‘lamda qo‘llaniladi. 
  Shu   tariqa,   predikativlik   murakkab   gaplar   tuzilishida   sintaktik
birliklar orasidagi mustahkam aloqa va fikrning yaxlitligini ta’minlovchi
asosiy   vosita   hisoblanadi.   Har   bir   murakkab   gapda   predikativlik   til
egasining fikrini izchil, mantiqiy va aniq ifoda etishga xizmat qiladi. 
  Xulosa   qilib   aytganda,   murakkab   gaplarda   predikativlik   ikki
darajada   —   qism   gaplarda   va   umumiy   gap   strukturasida   o‘z   ifodasini
topadi.   Bu   holat   tilning   fikr   ifodalash   imkoniyatlarini   kengaytiradi   va
murakkab   fikrlarni   tushunarli   tarzda   ifodalash   imkonini   yaratadi.
Predikativlikning murakkab gaplar tizimida o‘z o‘rniga ega ekani, tilning
sintaktik   tuzilmasi   va   mantiqiy   bog‘liqligini   mustahkamlovchi   muhim
xususiyat hisoblanadi.  11. Xoshimov A. O'zbek tili sintaksisida predikativlik. Toshkent: O'qituvchi, 2003.-150 b. 
30  II  bob y uzasidan xulosa 
 Tilshunoslik fanida predikativlik hodisasi va uning ifodalanish 
vositalarini o‘rganish alohida ilmiy e’tiborga loyiq. Ushbu bobda 
predikativlikning grammatik, semantik va kommunikativ xususiyatlari 
chuqur tahlil qilindi va uning gap 
qurilishi jarayonidagi roli yoritib berildi. Predikativlik, avvalo, gapning 
mantiqiy va grammatik tugallanganligini ta’minlovchi vosita sifatida har
bir tilning sintaktik sistemasida alohida o‘rin egallaydi. Gapda 
predikativlik ifodalanishi shaxs, zamon, modal va negatsiya shakllari 
orqali yuzaga chiqadi. Aynan shu belgilar gapning mazmunini to‘liq va 
tushunarli qilib, uni mustaqil muloqot birligi sifatida 
shakllantiradi. 
 Shuningdek, predikativlik tushunchasining mazmuni faqat 
grammatik shakllar bilan emas, balki kontekstual ma’no, situatsion 
vositalar va intonatsion omillar bilan ham chambarchas bog‘liq 
ekani ilmiy jihatdan asoslab berildi. 
Gapdagi predikativlik ifodalanishi ko‘pincha ko‘makchi fe’llar, 
bog‘lovchilar, modallik bildiruvchi so‘zlar, zamon va shaxs 
ko‘rsatkichlari orqali amalga oshadi. Ushbu bob doirasida 
predikativlikni ifodalovchi birliklarning har biri alohida tahlil qilindi va 
ularning gap tuzilishidagi o‘rni, muloqot jarayonidagi ahamiyati 
ko‘rsatib o‘tildi. 
 Shuningdek, predikativlik faqat grammatik hodisa emas, balki 
tilning pragmatik va kommunikativ nuqtayi nazaridan ham alohida 
ahamiyatga ega ekanligi aniqlab berildi. Gaplarning predikativ tuzilishi
muloqot jarayonida fikrni ifodalash, axborot yetkazish va tinglovchi 
bilan aloqa o‘rnatish jarayonida hal qiluvchi omil bo‘lib xizmat qiladi. 
Predikativliksiz gap mantiqan va grammatik jihatdan tugallanmagan, 
nutq esa ma’nosiz va chalkash bo‘lib qoladi. 
 Bob davomida shuningdek, predikativlikning har bir til tizimidagi 
o‘ziga xos ifodalanish xususiyatlari ham ko‘rib chiqildi. Xususan, o‘zbek 
tilida predikativlik ko‘pincha fe’lning shaxs-son va zamon affiksalari 
orqali ifodalanadi, rus va ingliz tillarida esa fe’l shakllarining o‘ziga xos 
tizimi orqali namoyon bo‘ladi. Bu esa har bir tilning predikativlikni 
ifodalashda o‘ziga xos grammatik vositalar va 
qonuniyatlarga ega ekanligini ko‘rsatadi. 
 Umuman olganda, predikativlik til tizimida sintaktik birliklarning 
tashkil topishi, ularning mantiqiy va semantik uyg‘unligi, gapning 
muloqotda faol vosita sifatida shakllanishini belgilab beruvchi asosiy 
hodisa sifatida alohida o‘ringa ega.  Shu jihatdan predikativlik tilshunoslikda nafaqat nazariy, balki amaliy 
jihatdan ham chuqur o‘rganilishi lozim bo‘lgan masalalardan biri 
sanaladi. Mazkur bobda olib borilgan ilmiy tahlillar predikativlik 
hodisasining til qurilishidagi rolini yanada chuqurroq tushunishga 
xizmat qiladi va tilshunoslikdagi ushbu mavzuning dolzarbligini yana 
bir bor tasdiqlaydi. 
31  III  Bob. O‘ZBEK TILIDA  PREDIKATIV LIKN IN G 
IFODALAN ILI SHI  
3.1. Fe’lning shaxs-son qo‘shimchalari orqali predik at iv lik  
ifodasi   Til tizimida predikativlik gapning asosiy belgilaridan biri 
sifatida harakat yoki holatning subyekt bilan bog‘liq holda ifodalanishini
ta’minlaydi. Fe’l esa predikativlikning markaziy komponenti bo‘lib, 
aynan fe’l orqali harakat, holat yoki jarayonning subyekt bilan 
grammatik bog‘lanishi amalga oshiriladi. Ayniqsa, fe’lning shaxs-son 
qo‘shimchalari ushbu bog‘lanishning asosiy ko‘rsatkichlaridan biri 
hisoblanadi. 
 Shaxs-son qo‘shimchalari fe’lning predikativlik funksiyasini
mustahkamlovchi grammatik vosita sifatida tilning barcha shakllarida 
qo‘llanadi. Ular orqali fe’l gap tarkibida o‘z subyektini ko‘rsatadi va bu 
bilan gapning predikativ mazmunini ta’minlaydi. Misol uchun: 
• Men kitob o‘qiyman. 
• Sen kitob o‘qiysan. 
• U kitob o‘qiydi. 
 Ushbu misollarda “o‘qiyman”, “o‘qiysan”, “o‘qiydi” fe’llari shaxs-son 
qo‘shimchalari orqali subyekt bilan grammatik bog‘lanib, predikativlikni 
aniq bildirgan. Shaxs va son ifodasi fe’lning tarkibida grammatik 
jihatdan mustahkam joylashgan va bu orqali gapning to‘liq mantiqiy va 
sintaktik shakli yuzaga keladi. Shaxs-son qo‘shimchalari faqat subyekt 
va predikat orasidagi bog‘lanishni emas, balki harakatning egalik 
jihatini, gapdagi voqelikning ishtirokchilarini ham aniqlaydi. Ayniqsa, 
hozirgi zamon fe’llarida shaxs-son qo‘shimchalari aniq va ravshan 
ifodalanadi. Masalan: 
• Biz dars qilamiz. 
• Siz dars qilasiz. 
• Ular dars qilishadi. 
  Bunday   hollarda,   shaxs-son   qo‘shimchalari   fe’lni   subyekt   bilan
grammatik jihatdan bog‘labgina qolmay, gapda voqeaning aynan qaysi
ishtirokchi   bilan   bog‘liqligini   ko‘rsatadi,   ya’ni   predikativlikni
mustahkamlaydi. 
 Predikativlikni fe’lning shaxs-son qo‘shimchalari orqali ifodalash 
jarayoni barcha zamon shakllarida, modal shakllarda ham kuzatiladi. 
Masalan: 
• Men boraman. 
• Men bormoqchiman. 
• Men borsam kerak. 12.Ziyoyeva M. I. O'zbek tilida gap qurilishi va predikatsiya. Toshkent: Fan, 2009.-320 b.  13. Abdurahmanov B. O'zbek tili grammatikasida gap bo'laklari va ularning oʻzaro 
aloqalari. Toshkent: Akademnashr, 2011.-250 b. 
14. Boboqulov Sh. S. O'zbek tilida predikativlik va predikatsiya. Toshkent: Fan, 2010. 250 b. 32   Bu yerda har bir fe’l shakli shaxs va son qo‘shimchasi yordamida 
subyekt bilan bog‘lanib, predikativlik munosabatini mustahkamlab 
turadi. 
 Fe’lning shaxs-son qo‘shimchalari gap tarkibida predikativlikni 
ifodalovchi asosiy grammatik vositalardan biridir. Aynan shu 
qo‘shimchalar orqali subyekt va predikat o‘rtasidagi grammatik 
bog‘lanish yuzaga keladi, gap mantiqiy va sintaktik jihatdan to‘liq va 
tushunarli bo‘ladi. Shuning uchun shaxs-son qo‘shimchalari 
predikativlikning asosiy belgilaridan biri sifatida tilning grammatik 
tuzilishida muhim o‘rin egallaydi. 
O‘zbek tilida fe’lning shaxs-son qo‘shimcha
lari predikativl
ikni
ifodalashning  asosiy  grammatik   vositalaridan   biridir.   Bu   qo‘shimchalar
orqali   gapda   k im   (subyekt)   va   uning   harak at i   y ok i   holat i   (predikat)
haqida aniq ma’lumot beriladi. 
Shaxs-son qo‘shimchalarning vazifasi va turlari 
1.Subyektni aniqlash: Fe’lning oxiridagi qo‘shimcha yordamida gap 
egasi  (men, sen, u, biz, siz, ular) ko‘rsatiladi. 
2.Sonni ko‘rsatish: Birlik (singular) va ko‘plik (plural) son farqlari 
gapda bir  yoki bir nechta subyektning ishtirokini bildiradi. 
3.Predikativ birlikni mustahkamlash: Qo‘shimchalar gapni mustaqil 
fikr  shaklida tugallangan birlik sifatida namoyon qiladi. 
Shaxs v a son qo‘shimchalari t izimi 
O‘zbek tilida fe’lning shaxs-son qo‘shimchalari  birlik  va  k o‘plik  
shakllarida ifodalanadi. Quyida hozirgi zamon fe’lining misolida shaxs-
son qo‘shimchalari keltiriladi: 
Shaxs
Birlik  (Singular) Ko‘plik  (Plural)
1-shaxs Men  o‘qiy man Biz  o‘qiy miz
2-shaxs Sen  o‘qiy san Siz  o‘qiy siz
3-shaxs U  o‘qiy di Ular  o‘qiy di
Misollar: 
• Men sport bilan shug‘ullanaman. (1-shaxs, 
birlik)  • Biz tog‘ga sayohat qilamiz. (1-shaxs, 
ko‘plik)  • Sen matematikani yaxshi bilasan. (2-
shaxs, birlik)  • Siz ingliz tilini o‘rganasiz. (2-
shaxs, ko‘plik)  • U bugun uyda qoladi. (3-shaxs,
birlik) 
• 15.G'ulomov S. T. O'zbek tilining morfologiyasi. Toshkent: O'qituvchi, 1982. 210 b. 
33  Shaxs-son qo‘shimchalari yordamida fe’lning subyekt bilan 
bog‘lanishi ta’minlanadi va shu orqali gapning predikativligi yuzaga 
chiqadi. 
Fe’lning shaxs-son qo‘shimchalari o‘tgan va kelasi zamonda 
O‘tgan va kelasi zamon shakllarida ham shaxs-son qo‘shimchalari 
fe’lning predikativligini belgilaydi: 
Zamon
1-shaxs
birlik 1-shaxs
ko‘plik 2-shaxs
birlik 2-shaxs
ko‘plik 3-shaxs
birlik 3-shaxs
ko‘plik
O‘tgan
zamon O‘qidim O‘qidik O‘qiding O‘qidingiz O‘qidi O‘qishdi
Kelasi
zamon O‘qiyman O‘qiymiz O‘qiysan O‘qiysiz O‘qiydi O‘qiydilar
Misollar: 
• Men kecha uy vazifamni 
bajardim. 
• Siz o‘tgan safar bu yerga kelgan edingiz. 
• Biz ertaga sayohatga chiqamiz. 
Shunday qilib, fe’lning shaxs-son qo‘shimchalari gapning 
predikativligini ifodalashning eng muhim grammatik 
unsurlaridan biridir. 
 Fe’lning shaxs-son qo‘shimchalari o‘zbek tilida predikativlikni 
ifodalashning asosiy va tabiiy vositalaridan biridir. Aynan shu 
qo‘shimchalar gapda subyekt va predikat o‘rtasidagi grammatik 
munosabatni belgilaydi, gapning butun ma’nosini yakunlaydi. Shaxs-
son qo‘shimchalari yordamida gap kim haqida va qachon sodir 
bo‘layotganini anglash osonlashadi. 
 Ular nafaqat harakat egasini, balki zamon va voqelikning haqiqat 
darajasini ham bildiradi. Shaxs-son qo‘shimchalari orqali gapning 
grammatik tuzilishi mukammallashadi va gap predikativlik belgisiga 
ega bo‘lib, to‘liq fikr ifodalay oladi.  Shu sababli, shaxs-son 
qo‘shimchalari o‘zbek tilining sintaktik tizimida predikativlikni aniq va 
ixcham tarzda ifodalashda beqiyos ahamiyat kasb etadi.  16. Mahmudov N. S. O'zbek tili va uning kommunikativ vazifalari. Toshkent: Sharq, 
2012. 350 b. 17.Sadiqov A. M. O'zbek tili grammatikasi. Toshkent: O'qituvchi, 1985.-
320 b. 
34  3.2. Predik at iv lik ning y ordamchi so‘zlar orqali ifodalanishi 
Predikativlik har bir til tizimida gapning asosiy belgilaridan biri 
sifatida chiqadi. U gapning reallik, ehtimollik, ehtiyoj, majburiyat, 
mumkinlik va zaruriyat kabi xabarini belgilaydi va subyekt-harakat 
munosabatini aniqlaydi. Ushbu predikativlik munosabatlari ba’zan faqat
fe’lning o‘zi bilan emas, balki yordamchi so‘zlar ishtirokida ham 
ifodalanadi. 
Yordamchi   so‘zlar   –   bu   gapdagi   asosiy   ma’no   sohibi   bo‘lmagan,
lekin   gapning   grammatik   qurilishi   va   predikativlikni   aniqlashda   xizmat
qiladigan   birliklardir.   O‘zbek   tilida   yordamchi   so‘zlar   ko‘pincha   fe’llar
bilan birga kelib, harakatning turli xususiyatlarini belgilaydi: vaqt, usul,
davomiylik, ehtimollik, zaruriyat va hokazolar. 
Yordamchi so‘zlar predikativlikni quyidagi shakllarda ifodalashga 
xizmat qiladi: 
 1. Predik at iv  modal y ordamchi so‘zlar:
 Bu yordamchi so‘zlar gapdagi harakatning amalga oshish 
ehtimoli, majburiyat yoki zaruriyatini bildiradi. Masalan: 
– Men  k erak  bormoqchiman. 
– U  lozim  ish qilmoqda. 
Bu   kabi   yordamchilar   predikativlikni   kuchaytiradi   va   gapning   modal
xarakterini   ochib   beradi.   Gapda   bunday   yordamchilar   bo‘lsa,
predikativlik   faqat   fe’l   orqali   emas,   aynan   ushbu   yordamchi   so‘zlar
orqali aniq ko‘rinadi. 
2. Shart , eht imollik  v a t asdiqlov chi y ordamchi so‘zlar:
 Predikativlikni bildiruvchi yana bir guruh yordamchilar bu: 
“mumkin”, “shart”, “kerek”, “lozim”, “emish”, “ekan” kabi so‘zlardir. 
Masalan: 
– U ertaga kelishi 
mumk in . 
– Bu ishni bajarish  shart . 
– U o‘qishga qabul qilingan  ek an .
Bu yordamchilar gapdagi predikativlikni mustahkamlaydi va 
fe’lning semantik mazmuniga qo‘shimcha ma’no yuklaydi. 
3.A nalit ik  shak ldagi y ordamchi so‘zlar: 
O‘zbek tilida predikativlikni ifodalashda ba’zan fe’lning o‘zidan 
tashqari analitik shakldagi yordamchi so‘zlar ham qo‘llaniladi. Bunda fe’l
bilan yordamchi so‘zlar birikib, yakuniy predikativlikni ifodalaydi. 
Masalan: 
– Men kitob o‘qib 
bo‘ldim . 
– U ishdan  k et gan edi .  18. Sadiqov A. M., Umarov M. S. O'zbek tili sintaksisining asosiy masalalari. Toshkent: 
O'zbekiston, 1983.-280 b.  35  Bu kabi yordamchilar harakatning bajarilishi yoki yakunlanish 
holatini bildiradi va predikativlikni yakunlovchi vosita sifatida xizmat 
qiladi. 
 4.Y uk lama y ordamchi so‘zlar:  Yordamchi so‘zlarning yana bir turi bu 
yuklamalar bo‘lib, ular gapda subyekt va predikat o‘rtasidagi munosabatni 
kuchaytiradi. 
Masalan: 
– Men bu ishni qilishga 
majburman . 
Bunday yordamchilar gapdagi harakat yoki holatni aniq ko‘rsatib 
beradi va predikativlikning markaziy elementlaridan biriga aylanadi. 
Yordamchi so‘zlar predikativlikni mustahkamlash, aniqlashtirish va
murakkablashtirishda   muhim   rol   o‘ynaydi.   Ular   gapdagi   harakatning
vaqtini,   usulini,   zaruriyatini   yoki   ehtimolini   bildiradi   va   shu   orqali
gapning   butun   mazmunini   shakllantiradi.   O‘zbek   tilida   predikativlikni
ifodalashda yordamchi so‘zlarning roli nihoyatda katta, chunki ular gap
tuzilishining  grammatik   asoslarini   mustahkamlaydi   va   ma’no   aniqligini
ta’minlaydi. 
 O‘zbek tilida predikativlikni faqat fe’l shakllari bilan emas, balki 
yordamchi so‘zlar va maxsus birliklar yordamida ham ifodalash 
mumkin. 
1) Modal so‘zlar orqali predik at iv lik  
Modal so‘zlar gap mazmunining subyekt tomonidan qanday qabul 
qilinishini ko‘rsatadi va predikativlikni shakllantirishda muhim rol 
o‘ynaydi. O‘zbek tilida asosiy modal so‘zlar quyidagilar: 
• Kerak – bajarilishi lozim bo‘lgan harakatni bildiradi. 
Misol: Sen darsni tayyorlashing kerak. 
• Shart – majburiyatni bildiradi. 
Misol: Biz qoidaga rioya qilishimiz shart. 
• Mumkin – imkoniyatni bildiradi. 
Misol: Men kitobni ertaga qaytarishim mumkin. 
Bu modal so‘zlar fe’l bilan birgalikda kelib, predikativlikning 
shakllanishiga yordam beradi. 
2) Y ordamchi fe’llar orqali predik at iv lik  
 Ba’zan asosiy fe’lning ma’nosini to‘ldirish uchun yordamchi 
fe’llardan foydalaniladi. Masalan: 
• Men bugun kechqurun kinoga bormoqchiman. 
• U bu vazifani bajaraolmaydi. 
• Bu misollarda “moqchi bo‘lmoq”, “olmoq”, “gan ekan” kabi 
yordamchi  fe’llar yordamida predikativlik hosil qilingan.  19. Shodmonov A. O'zbek tili grammatikasida predikativlik va 
predikatsiya. Toshkent: O'qituvchi, 2005.-220 b. 
36  3) “Ekan” va “bo‘l-” yordamchi so‘zlari orqali 
predikativlik  • U juda aqlli ekan. 
• Bu kitob juda qiziqarli bo‘lib chiqdi. 
• Bu misollarda “ekan” va “bo‘l-” yordamchi so‘zlari gapga 
predikativ  xususiyat beradi. 
3.3. Murak k ab gaplarda predik at iv lik ning ifodalanishi 
Murakkab gaplar tilda fikrni to‘liq, mantiqan bog‘langan va 
rivojlangan holda ifodalash uchun xizmat qiladi. Murakkab gaplarning 
asosiy xususiyati shundaki, ular tarkibida kamida ikki yoki undan ortiq 
grammatik asos bo‘ladi va har bir grammatik asos predikativlik 
belgilariga ega bo‘ladi. Boshqacha aytganda, murakkab gaplar 
predikativlikning ketma-ket va ko‘p martalik ifodasini o‘zida jamlaydi. 
Murakkab   gaplar   tarkibidagi   har   bir   mustaqil   gapda   predikativlik
shaxs-son   qo‘shimchalari,   fe’lning   zamon   shakllari,   modallik   va   inkor
shakllari   orqali   aniq   ifodalanadi.   Har   bir   bo‘lak   gap   o‘zining   mustaqil
predikativ   tuzilishiga   ega   bo‘lib,   gaplar   o‘rtasida   mantiqiy   bog‘lanish
vositalari   —   bog‘lovchilar,   bog‘lovchi   so‘zlar   yoki   ohang   yordamida
bog‘lanadi. 
Masalan: 
— Men bugun ertalab erta turdim, chunki do‘stlarim bilan kutishib 
qo‘ygan edim. 
Bu misolda ikkita grammatik asos 
mavjud: 1.Men erta turdim — birinchi 
predikativ birlik. 
2.do‘stlarim bilan kutishib qo‘ygan edim — ikkinchi predikativ birlik. 
Har   bir   qismda   subyekt   va   predikatning   grammatik   aloqasi
mustaqil   holda   shakllangan   va   ular   o‘z   predikativlik   belgilari   bilan
bog‘langan.   Murakkab   gaplarda   predikativlik   ko‘pincha   voqealarning
ketma-ketligi,   sababiyligi,   shartlilik,   vaqt   va   natija   kabi   mantiqiy
munosabatlarni ifodalashda asosiy ahamiyat kasb etadi. 
Murak k ab gaplar uch asosiy  t urda predik at iv lik ni ifodalay di: 
1.Bog‘lovchisiz murakkab gaplar — qismlar orasidagi mantiqiy 
bog‘liqlik  ohang orqali ifodalanadi, har bir qism predikativ 
birlik sanaladi. 
Masalan: Quyosh botdi, osmon qorong‘ulashdi. 
2.Bog‘lovchili murakkab gaplar — qismlar o‘zaro bog‘lovchilar 
yordamida  bog‘lanadi, har bir qismda alohida predikativlik mavjud. 
Masalan: Agar havo yaxshi bo‘lsa, biz sayohatga chiqamiz.  3.Aralash murakkab gaplar — bog‘lovchili va bog‘lovchisiz gaplar 
birga keladi,  bunda ham har bir qism predikativ birlik 
hisoblanadi. 
Masalan: Yomg‘ir yog‘di, yer ho‘l bo‘ldi va shamol esdi. 
20. Tashmuhamedov X. O'zbek tilining sintaksisida predikativlik va uning 
ifodalanish shakllari. Toshkent: Fan, 2009.-280 b. 
37  III  bob y uzasidan xulosa 
 Ushbu bobda o‘zbek tilida predikativlikning ifodalanish 
mexanizmlari batafsil tahlil qilindi. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, 
predikativlik gap 
tuzilmasining markaziy va ajralmas qismi bo‘lib, subyekt va predikat 
o‘rtasidagi grammatik va mantiqiy bog‘lanishni ifodalashga xizmat 
qiladi. Ayniqsa, fe’lning shaxs-son qo‘shimchalari predikativlikni 
shakllantirishda asosiy grammatik vosita sifatida ajralib turadi. 
 Fe’lning shaxs-son qo‘shimchalari orqali predikativlikning 
ifodalanishi tildagi fikrning ravon va aniq yetkazilishida muhim 
o‘rin tutadi. Ushbu qo‘shimchalar gapda subyekt kimligini va 
harakatning unga bog‘liqligini ko‘rsatadi. Bu jarayonda birlik va 
ko‘plik, shuningdek, zamon shakllari asosiy grammatik birlik 
sifatida qatnashadi va har bir gapning mustaqil fikr sifatida 
shakllanishiga xizmat qiladi. O‘zbek tilidagi shaxs-son 
qo‘shimchalari orqali gapdagi harakat ishtirokchisining aniqlanishi,
zamon va harakatning haqiqat darajasining ifodalanishi natijasida 
predikativlikning grammatik asoslari mukammallashadi. 
 Shuningdek, predikativlikni yordamchi so‘zlar orqali ifodalashning 
ham o‘ziga xos xususiyatlari mavjud. Modal, shart, ehtimollik va 
zaruriyatni bildiruvchi yordamchi so‘zlar, xususan “kerak”, “shart”, 
“mumkin”, “ekan” kabi birliklar predikativlikni yanada boyitib, gap 
mazmuniga qo‘shimcha ma’no yuklaydi. Bu turdagi yordamchi so‘zlar 
fe’l bilan birgalikda harakatning ehtimolligi, majburiyati yoki ehtiyojini 
aniq va ravshan ko‘rsatadi. Shu bilan birga, yordamchi fe’llar, 
yuklamalar va analitik shakldagi birliklar ham predikativlikning 
mustahkamlanishida beqiyos ahamiyat kasb etadi. 
 Bobda shuningdek, murakkab gaplarda predikativlikning 
ifodalanishi haqida ham to‘xtalib o‘tildi. Murakkab gaplarda har bir 
qism alohida grammatik asosga ega bo‘lib, ularning har biri mustaqil 
predikativlik belgisini namoyon etadi. Bunda shaxs-son qo‘shimchalari, 
zamon shakllari va yordamchi birliklar orqali 
predikativlik aniq ifodalanadi. Gap qismlarining mantiqiy bog‘lanishi 
esa 
bog‘lovchi birliklar va ohang orqali ta’minlanadi. Shu jihatdan murakkab
gaplar predikativlikning ketma-ket va ko‘p martalik ifodalanishiga 
imkon yaratadi. 
 Xulosa qilib aytganda, o‘zbek tilida predikativlikni ifodalash ko‘p 
qirrali va mukammal tizimga ega. Fe’lning shaxs-son qo‘shimchalari 
predikativlikning asosiy belgisi bo‘lsa, yordamchi so‘zlar uning 
mazmuniy va grammatik jihatdan boyitilishida muhim vosita  hisoblanadi. Murakkab gaplar esa fikrning mantiqan bog‘langan, izchil
va keng ifodalanishini ta’minlaydi. Predikativlik nafaqat til tizimining 
grammatik mustahkamligini, balki nutqning mantiqiy aniqligini ham 
belgilovchi asosiy omillardan biri sifatida tilshunoslikda alohida o‘rinni 
egallaydi. 
38  UMUMIY  X ULOSA  
Xulosa qilib aytganda, "Predikativli
kning ifodalanishi
" mavzusi
grammatikaning   eng   muhim   va   dolzarb   masalalaridan   biri   bo'lib,
tilshunoslikda   gapning   mazmuniy   va   grammatik   markazi   sifatida
alohida ahamiyat kasb etadi. Predikativlik bu voqelikni bildiruvchi holat,
harakat yoki holatning subyektga taalluqliligini ifodalovchi hodisadir. U
gapning   asosi   sifatida   predikat   orqali   yuzaga   chiqadi   va   fikrni
tugallangan,   mantiqan   mustaqil   mazmunga   ega   axborot   sifatida
ifodalaydi. 
Til tizimida predikativlik turli grammatik vositalar orqali 
ifodalanadi. 
Jumladan, fe'lning shaxs va zamon kategoriyalari, modallik vositalari, 
yordamchi fe'llar, intonatsiya va sintaktik tuzilmalarning o'rni bu 
jarayonda muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa o'zbek tilida predikativlikni 
ifodalashda fe'lning kipi, zamoni, shaxs-son qo'shimchalari orqali 
harakat egasining kimligi va harakatning qachon sodir bo'layotgani 
aniqlanadi. Shuningdek, modal fe'llar va ko'makchi birliklar vositasida 
ham predikativlikni kuchaytirish yoki aniqlik kiritish mumkin. 
Kurs   ishimiz   davomida   predikativlik   tushunchasi   va   uning   turli
grammatik vositalar orqali ifodalanish xususiyatlari chuqur tahlil qilindi.
Tahlil   jarayonida   aniq   ko‘rish   mumkinki,   predikativlik   nafaqat   sintaktik
birliklarning   asosiy   belgilaridan   biri,   balki   nutqdagi   fikrni   to‘liq   va
mustaqil holda ifodalashni ta’minlovchi asosiy vosita hisoblanadi. 
Predikativlik   tilning   sintaktik   tuzilishida   shaxs,   son,   zamon,
modallik   va   inkor   kabi   grammatik   kategoriyalar   bilan   chambarchas
bog‘liq   holda   namoyon   bo‘ladi.   Predikativlik,   eng   avvalo,   gapning
mustaqilligini,   fikrning   yakunlanganligini   ko‘rsatuvchi   belgi   sifatida
xizmat   qiladi.   Har   qanday   gap   predikativlik   belgilarisiz   to‘liq   sintaktik
birlik   sifatida   shakllana   olmaydi.   Shu   bois   predikativlikning   mohiyatini
anglash   gap   tuzilmasining   asosiy   tamoyillarini   tushunishda   muhim
ahamiyat kasb etadi. 
Shuningdek,   predikativlik   shaxs-son   qo‘shimchalari   orqali   ham
aniq   ifodalanadi.   Shaxs-son   qo‘shimchalari   subyekt   va   predikat
orasidagi   grammatik   bog‘lanishni   ta’minlab,   gapni   to‘liq   ma’no   bilan
ta’minlaydi.   Ayniqsa,   o‘zbek   tilida   fe’lning   shaxs-son   qo‘shimchalari
orqali subyekt ko‘rsatiladi va shu orqali gapning predikativlik xususiyati
yuzaga chiqadi. 
Predikativlikning   yana   bir   muhim   ko‘rinishi   bu   modallik   va   inkor
shakllari orqali ifodalanishidir. Modallik — gap mazmunining haqiqatga
munosabatini   bildirsa,   inkor   esa   bu   munosabatni   inkor   etish   orqali ifodalaydi. Bu ikkala hodisa ham predikativlikning semantik va sintaktik
jihatdan boy va murakkab ko‘rinishini shakllantiradi. 
Murakkab gaplarda predikativlik esa yanada boy va keng qamrovli
tarzda namoyon bo‘ladi. Murakkab gaplarda har bir qism gap o‘z 
predikativlik xususiyatiga 
39  ega   bo‘lib,   fikrlarning   ketma-ketligi,   sababiyligi,   shartliligi,   vaqt   ketma-
ketligi   kabi  mantiqiy   munosabatlarni  aniq  ifodalaydi.   Murakkab  gaplar
orqali fikr yanada to‘liq, aniq va mantiqan bog‘langan holda ifodalanadi,
bu esa predikativlikning nutqdagi ahamiyatini yanada oshiradi. 
Yordamchi   so‘zlar   gapning   predikativ   xususiyatini
mustahkamlash, aniqlik kiritish va nutq ifodasini yanada ravon qilishga
xizmat   qiladi.   Ular   gapning   ma’no   yukini   ko‘taruvchi   asosiy   fe’l   bilan
birgalikda predikativlikni to‘liq ta’minlab beradi. 
Yakuniy xulosa qilib aytish mumkinki, predikativlik tilshunoslikdagi
muhim sintaktik tushuncha bo‘lib, u fikrni grammatik jihatdan to‘liq va 
mustaqil holda bayon etish uchun zaruriy vosita hisoblanadi. 
Predikativlik til birliklarining mazmunini to‘liq ochish, gapning ma’nosini
aniq yetkazish va fikrni mantiqiy izchillikda ifodalashda muhim rol 
o‘ynaydi. Tilda predikativlik ifodasining grammatik vositalari — shaxs-
son qo‘shimchalari, zamon, modallik, inkor shakllari va yordamchi 
so‘zlar orqali har tomonlama boy va mukammal tarzda ifodalanishi, 
tilning sintaktik tuzilmasini yanada mustahkam va mukammal 
shakllantiradi. Shuningdek, bu tadqiqot orqali o‘quvchi predikativlikning
har bir grammatik vosita bilan qanday aloqada bo‘lishini anglab, til 
tizimining murakkab, ammo mukammal va izchil mexanizmlarini 
tushunishga bir qadam yaqinlashadi. Natijada tilning tuzilishi va fikr 
ifodasining aniqligini ta’minlovchi mexanizmlarni yanada chuqur 
o‘rganish imkoniyati yuzaga keladi.  40  FOY DA LA N ILGA N  ADA BIY OTLA R RO‘Y X A TI  
1. Jo‘rayev, N. O‘zbek tilining zamonaviy grammatikasi (Sintaksis). — 
Toshkent: Fan, 2006. 140 b 
2. Abdullayev A. A. O'zbek tilining fonetikasi. Toshkent: Fan, 1974.-180 
b. 3. Alimov A. O'zbek tili predikativ strukturalari.Toshkent: O'zbekiston, 
2006.220b. 4. G'ulomov S. T. O'zbek tilining morfologiyasi. Toshkent: 
O'qituvchi, 1982. 210 b 5. Iskandarov R. O'zbek tilida gap qurilishi va 
predikatsiya. Toshkent: Sharq, 2008.-360 b. 
6. Jumaev A. O'zbek tili sintaksisidagi predikativlik va uning ifodalash 
vositalari. Toshkent: Iqtisod-moliya, 2014. 270 b. 
7. Jumanov S. O'zbek tilida predikatsiya tizimi va uning xususiyatlari. - 
Toshkent: O'qituvchi, 2011.-200 b. 
8. Rahmatullayev Sh. O'zbek tili grammatikasi. Toshkent: O'qituvchi, 
2005. 470 b. 
9. Shahrukhi N. O'zbek tili grammatikasida predikativlik va uning 
o'ziga xos xususiyatlari. Toshkent: Fan, 2015.-300 b. 
10. Sodiqova G. O'zbek tilida sintaksis va semantika. Toshkent: Fan, 
2010. 280 b. 
11. Xoshimov A. O'zbek tili sintaksisida predikativlik. Toshkent: 
O'qituvchi, 2003.-150 b. 
12.Ziyoyeva M. I. O'zbek tilida gap qurilishi va predikatsiya. 
Toshkent: Fan, 2009.-320 b. 
II. Y ordamchi adabiy ot lar 
13. Abdurahmanov B. O'zbek tili grammatikasida gap bo'laklari va 
ularning oʻzaro aloqalari. Toshkent: Akademnashr, 2011.-250 b. 
14. Boboqulov Sh. S. O'zbek tilida predikativlik va predikatsiya. 
Toshkent: Fan, 2010. 250 b. 
15.G'ulomov S. T. O'zbek tilining morfologiyasi. Toshkent: O'qituvchi, 
1982. 210 16. Mahmudov N. S. O'zbek tili va uning kommunikativ 
vazifalari. Toshkent: Sharq, 2012. 350 b. 
17.Sadiqov A. M. O'zbek tili grammatikasi. Toshkent: O'qituvchi, 1985.-
320 b. 
18. Sadiqov A. M., Umarov M. S. O'zbek tili sintaksisining asosiy 
masalalari. Toshkent: O'zbekiston, 1983.-280 b. 
19. Shodmonov A. O'zbek tili grammatikasida predikativlik va 
predikatsiya. Toshkent: O'qituvchi, 2005.-220 b. 
20. Tashmuhamedov X. O'zbek tilining sintaksisida predikativlik 
va uning ifodalanish shakllari. Toshkent: Fan, 2009.-280 b. 
III.Elek t ron 
manbalar  21.https://www.edu.uz 
22.https://www.ziyo.net.uz  41

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. PREDIKATIVLIK TUSHUNCHASI VA UNING LINGVISTIK TABIATI

1.1. Predikativlikning mohiyati va uning tilshunoslikdagi o‘rni

1.2.Predikativlik va sintaktik birliklar

1.3.Predikativlikning semantikva sintaktik asoslari

1.4.Predikativlik va modal munosabatlar

II bob yuzasidan xulosa

II BOB. PREDIKATIVLIKNING GRAMMATIK IFODALANISHI

2.1. Predikativlikning shakl va vaqt kategoriyalari orqali ifodalanishi

2.2.Shaxs va son kategoriyasi orqali predikativlik

2.3. Modallik va inkor shakllari orqali predikativlik

2.4. Murakkab gaplarda predikativlik

II bob yuzasidan xulosa

III Bob. O‘ZBEK TILIDA PREDIKATIVLIKNING IFODALANILISHI

3.1. Fe’lning shaxs-son qo‘shimchalari orqali predikativlik ifodasi

3.2. Predikativlikning yordamchi so‘zlar orqali ifodalanishi

3.3. Murakkab gaplarda predikativlikning ifodalanishi

III bob yuzasidan xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI