Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 67.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Predikativlikning ifodalanishi

Купить
MUN DA RIJ A : KIRISH……………………………………………………………………….. I BOB. PREDIKATIVLIK TUSHUNCHASINING NAZARIY ASOSLARI… 1.1. Predikativlikning sintaktik birlik sifatidagi roli…………………………….. 1.2. Mustaqil gapning predikativlik orqali shakllanishi………………………… II BOB. PREDIKATIV LIKNING IFODALANI SH VOSITALARI VA GRAMMATIK MODELLARI……………………………………………………. 2.1 Og‘zaki va yozma nutqda predikativlikning farqli ko‘rinishlari……………. 2.2. Adabiy matnlarda predikativ birliklarning qo‘llanilishi……………………… XULOSA…………………………………………………………………………… FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………….. 2 KIRISH Tilshunoslikda gapning eng muhim belgilaridan biri bu – predikativlik hisoblanadi. Predikativlik gapda subyekt va predikatning o‘zaro munosabatini ifodalaydi hamda voqea-hodisaga nisbatan vaqt, shaxs va holatni bildiradi. Predikativlik orqali gap mustaqil fikr ifodalash xususiyatini oladi va muloqotda to‘liq mazmun kasb etadi. O‘zbek tilida predikativlik turli vositalar yordamida – fe’lning shaxs-son va zamon shakllari, yordamchi so‘zlar, bog‘lovchilar va intonatsiya orqali ifodalanadi. Ushbu kurs ishida predikativlikning o‘zbek tilidagi ifodalanish vositalari va ularning grammatik vazifalari tahlil qilinadi. Mav zuning o‘rganilish darajasi predikativlik masalasi tilshunoslikda uzoq yillardan beri o‘rganib kelinayotgan muhim sintaktik hodisalardan biridir. Bu tushuncha ilk bor umumiy tilshunoslikda shakllanib, keyinchalik turkiy tillar, jumladan o‘zbek tilshunosligida ham chuqur tahlil qilingan. Predikativlikning nazariy asoslari A.A.Potebnya, V.V.Vinogradov, N.Y.Shvedova, L.V.Shcherba kabi rus tilshunoslari tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lsa, turkiy tillar doirasida A.K. Borovkov, N.Z.G‘oziyev, A.M.Matyoqubov, Sayfullayev, G‘.Rahmatullayev kabi olimlarning tadqiqotlarida keng yoritilgan. O‘zbek tilshunosligida G‘.Rahmatullayevning “O‘zbek tilining sodda gap sintaksisi”, A.M. Matyoqubovning “Gap va uning turlari” nomli ishlari, shuningdek, S.Nurmonov, Yo.Ernazarov, N.Jo‘rayev, B.Yo‘ldoshevlarning sintaksisga oid tadqiqotlarida predikativlikning grammatik xususiyatlari, gapda ifodalanish vositalari va uning mantiqiy-semantik jihatlari o‘rganilgan. Shuningdek, adabiy til va funksional uslublar doirasida predikativlikning stilistik vazifasi ham alohida o‘rganilgan bo‘lib, bu borada matnshunoslik va pragmatik tilshunoslik yo‘nalishlarida ham tadqiqotlar olib borilgan. Hozirgi kunda predikativlik masalasi zamonaviy lingvistikaning nutqiy tahlil, kommunikativ sintaksis va lingvopragmatika kabi yo‘nalishlari bilan bog‘liq holda izlanmoqda. Mav zuning dolzarbligi tilshunoslikda gapning mazmunini to‘liq va mustaqil tarzda ifodalovchi asosiy belgilardan biri bu – predikativlikdir. Predikativlik 3 vositasida gapda fikrning kimga tegishli ekani, qachon sodir bo‘lgani va qanday holatda ro‘y bergani aniqlanadi. Shuning uchun ham predikativlik gapning shakllanishi va mazmunan to‘liqligini ta’minlovchi muhim grammatik hodisa hisoblanadi. O‘zbek tilining zamonaviy sintaksis tizimini chuqur o‘rganish, uning lisoniy va nutqiy xususiyatlarini aniqlash jarayonida predikativlikning ifodalanish vositalarini tahlil qilish dolzarb hisoblanadi. Chunki bu hodisaning o‘rganilishi nafaqat nazariy tilshunoslik uchun, balki amaliy sohalar – ta’lim, tarjima, matn tahlili va kommunikativ muloqot uchun ham katta ahamiyatga ega. Bugungi kunda predikativlik masalasi funksional grammatika, matnshunoslik, lingvopragmatika kabi sohalar bilan uzviy bog‘liq holda o‘rganilayotgani ushbu mavzuni yanada dolzarb qiladi. Ushbu k urs ishining asosiy maqsadi — o‘zbek tilida predikativlikning qanday ifodalanishini aniqlash, uning grammatik, semantik va funksional xususiyatlarini tahlil qilish hamda turli nutqiy holatlarda qanday vositalar orqali namoyon bo‘lishini ko‘rsatishdan iborat. Shuningdek, predikativlik tushunchasining nazariy asoslarini yoritish, unga oid ilmiy qarashlarni umumlashtirish va adabiy matnlar misolida uning amaliy qo‘llanishini tahlil qilish ham ishning muhim maqsadlaridan biridir. Ushbu kurs ishida quyidagi v azifalarni amalga oshirish ko‘zda tutiladi: 1. Predikativlik tushunchasining nazariy asoslarini o‘rganish; 2. O‘zbek tilshunosligida predikativlikka oid ilmiy qarashlarni tahlil qilish; 3. Predikativlikni ifodalovchi grammatik vositalarni aniqlash va tasniflash; 4. Predikativlikning gap tuzilishidagi o‘rni va ahamiyatini ko‘rsatish; 5. Yozma va og‘zaki nutqda predikativlik vositalarining qo‘llanishini misollar orqali tahlil qilish; 6. Adabiy matnlarda predikativ birliklarning ifodalanish xususiyatlarini o‘rganish; 4 7. O‘rganilgan natijalar asosida umumiy xulosa chiqarish va amaliy tavsiyalar berish. Tadqiqot obyekti va predmeti Tadqiqot oby ek t i – o‘zbek tilidagi gap birliklari va ularning tarkibida predikativlikni ifodalovchi grammatik vositalar. Tadqiqot predmet i – predikativlikning o‘zbek tilida grammatik, semantik va funksional jihatdan qanday ifodalanishi, uning gap tuzilishidagi roli hamda nutqiy faoliyatdagi ifoda shakllari. Kurs ishining t ark ibiy qismi : ikkita bob, xulosa, foydalanilgan adabiyot va manbalar tashkil qiladi. 5 I BOB. PREDIKA TIVLIK TUSHUN CHA SIN IN G NA ZA RIY ASOSLA RI 1.1.Predik at iv lik ning sint ak t ik birlik sifat idagi roli Predikativlik 1 — bu gapning asosiy sintaktik belgilaridan biri bo‘lib, voqelikdagi biror hodisa yoki harakatga bo‘lgan munosabatni bildiradi. U gap tarkibida subyekt va predikatning o‘zaro munosabatini tashkil etadi va bu orqali gap mustaqil fikr ifodalovchi birlikka aylanadi. Predikativlikning mavjudligi tufayli gap kommunikativ vazifa bajaradi, ya’ni axborot yetkazish, buyruq berish, so‘roq qilish, holat ifodalash kabi funksiyalarni ado etadi. Tilshunos olimlar, jumladan Rahmatullayev, predikativlikni gap tuzilishining markaziy elementi sifatida ko‘rib, uni fe’lning shaxs-son va zamon shakllari, yordamchi so‘zlar, intonatsiya orqali ifodalanuvchi sintaktik hodisa sifatida ta’riflaydi. Demak, predikativlik sintaksisda gapning butunligini ta’minlovchi markaziy mexanizmdir. Sintaktik qurilma hosil qilishda material element - so‘zlar ishtirok qiladi. So‘zlarning bir-biri bilan birikma hosil qilishi uchun ularning semantik-grammatik tomonlari mos kelishi lozim. Chunki so‘zlarning o‘z qo‘shilish imkoniyatlari mavjud. Masalan, sifat ot bilan birika oladi (qizil olma: predmet va uning belgisi),ot fe’l bilan birika oladi (qush uchayapti: narsa va uning harakati). Bu xil moslik bo‘lmaganligi uchun sifat bilan son birika olmaydi. So‘zlarning bunday birikish imkoniyatlari valentlik sanaladi. So‘z sintaktik qurshshaning elementar birligibo‘lib, u ham sintaktik birlik sanaladi. So‘z har gal sintaktik qurshshani hosil qilishda ma’lum bir shaklda ishtirok qiladi. Bu shakl sintaktik vazifaga ega bo‘ladi. So‘zlarni biriktiruvchi vosita-sintaktik vosita sifatida affikslar, yordamchi so‘zlar, intonatsiya va so‘z tartibi ishtirok qiladi. O‘zaro grammatik va mazmuniy jihatdan bog‘lanib, ob`ektiv borliqdagi narsa va hodisalarning iomini bildiruvchi sintaktik birlik – nopredikativ birlik so‘z birikmasidir. So‘z birikmasi doimo ikki qismdan: hokim va tobe qismdan iborat bo‘ladi. So‘z birikmasi hokim valentligining yuzaga chiquvidan, uning imkoniyat tarzidagi bo‘sh o‘rinlarining to‘ldirilishidan vujudga keladi. Nopredikativ aloqa - 1 1. Rahmatullayev, G‘. (1989). O‘zbek tilining sintaksisi. Tashkent: O‘qituvchi, 45-68 betlar. 6 ikkinchi darajali bo‘laklarning hokim bo‘lak bilan aloqasidir. Nopredikativ aloqa so‘z birikmasini tashkil qiladi. So‘z birikmasida hokim bo‘lak talabi bilan tobe bo‘lak muayyan grammatik shaklda keladi. Shuning uchun so‘z birikmasi uchun faqat tobe qismning qanday grammatik shaklda kelayotgani ahamiyatli bo‘ladi: o‘qituvchining hikoyasi, qanddan shirin, sutni ichmoq, sekin so‘zladi. So‘zlarning har qanday nopredikativ boglanishi so‘z birikmasini hosil qilavermaydi. Shuning uchun ham so‘zlariing nopredikativ bog‘linishi ikkigabo‘linadi:1) erkin bog‘lanish; 2) turgun boo‘lanish. Erkin boo‘lanish so‘z birikmasini, turo‘un boo‘lanish frazeologiyaning tekshirish ob`ektidir. Qiyoslang: qizil olma, kitobni o‘qimoq, yuragini olmok,og‘zi ochilmoq. Sintaksisning asosiy birligi gapdir. Gap boshqa sintaktik birliklardan predikativlik belgisi orqali farqlanadi. Predikativlik gapning shakllar tizimidagi qismlarga ajralmaydigan grammatik ma’nodir. Predikativlik shaxs-son, zamon, mayl, tasdiq-inkor ma’nolari va bu ma’nolarni ifodalovchi shakllar yig‘indisidan tashkil topadi. Predikativlik gapning asosiy gramatik kategoriya bo‘lib, utasdiq, inkor,modallik (mayl), zamon, shaxs, son kategoriyalari sintezidan iborat. Gap atamasi umumlashgan birlik, mohiyat sifatida til birligini ham, reallashgan birlik, hodisa sifatida nutq birligini ham ifoda etadi. Hozirgi kunda gap sathida til va nutq hodisalarini farqlashda til birligi uchun gap, nutq birligi uchun jumla atamalaridan foydalanmoqdalar. Predikativlik aloqa asosida shakllangan gaplar o‘z xarakteriga ko‘ra ikkiga bo‘linadi: 1) sodda gap - monopredikativ birlik; 2) qo‘shma gap – polipredikativ birlik. Sodda gaplar monopredikativ asosga egadir, chunki gapning semantik hamda uyushtiruvchi markazi predikat sanaladi. Shuning uchun gapning butun tavsifi predikat asosida izoxlanishi lozim. Predikat xarakteriga ko‘ra, sodda gapni ikki guruhga ajratish mumkin: 1) fe`l asosli gaplar; 2) ot asosli gaplar. Fe’l asosli gaplarda fe’ldan ifodalangan sintaksema ikki xil vazifa bajaradi:1)gap elementlarini tashkil etish (bog‘lash); 2) gapni gap kilib shakllantirish. Fe’l asosli gaplarda subyekt ma’nosi ham berilgan bo‘ladi: Chaqiradi, chaqiradi. Qani endi o‘rtog‘i churq etsa (V.Ro‘zimatov). Tuzilish va mazmuniy markazi ot predikatlardan iborat bo‘lgan gaplar ot asosli gaplar sanaladi. Ot predikatlar turli-tuman ma’nolarni 7 ifodalaydi: mavjudlik bildirish, ikki ob`ektni tenglashgirish, ma’lum ob`ektni tavsiflash: shu ma’nolar asosida sodda gaplar quyidagi guruhlarga bo‘linadi: 1) mavjudlik bildiruvchi gaplar; 2) tenglashtiruvchi gaplar; 3) tavsiflovchi gaplar. Masalan: Yo‘q, yaqindan qarasang, hayot bor sahroda (A.Muxtor). Komilbo‘lish imkoniyati har bir kimsada mavjud (R.fish). Ko‘k piyozlar urug‘lab yotibdi(O‘.Hoshimov). Sahro jonli, axir. Mana, oyoq ostida (A.Muxtor). Ukam- shaharda. Qo‘shma gap til sintaktik sathining oliy - polipredikativ birligidir. Qo‘shmagaplarda murakkab hukm ifodadanadi. Muayyan voqyea ifodachisi soda gap bo‘lsa, voqealar o‘rtasidagi munosabatlarning ifodachisi qo‘shma gapdir. Shuning uchun ularda bir necha predikat ishtirok etadi: Sen gapga tushsang hamma xursand bo‘ladi. Sen gapirganingda, hamma xursand bo‘ldi. Bu qo‘shma Gaplarda ayni bir voqealar ifodalangan, lekin bu voqealar o‘rtasidagi munosabatlar har xil, ularda shart, payt, to‘siqsizlik munosabatlari ifodalangan. Xullas, ikki yoki undan ortiq voqyea orasidagi munosabatni ifodalovchi qo‘shma gap - polipredikativ shakldir. So‘zlar o‘zaro sintaktik bog‘lanib, tushuncha ifodalovchi birlik - so‘z birikmasi paydo bo‘ladi. U gapning tarkibida gapni shakllantiruvchi element bo‘lib xizmat qiladi. So‘z birikmasi fikri foda etmaydi. Fikr ifodalash vazifasini gap bajaradi. Shunga ko‘ra, sintaksisningboshbirligi gap sanalib, so‘z birikmasi gapning tarkibiga kiradigan yordamchi birlikdir. Tilning sintaktik birliklari gap va so‘z birikmalari turli vositalar orkali so‘zlarning birikishidan hosil bo‘ladi. Gap va so‘z birikmalari bir-biridan quyidagi belgilari bilan ● farqlanib turadi: 1. Gap predikativ aloqa asosida shakllangan predikativ sintaktik birlik: Ko‘chada sizlarni boboy kutib turibdi (Oybek). -Nega chizding?- Chizdim(X.To‘xtaboyev). So‘z birikmasi nopredikativ aloqa asosida shakllangan nopredikativ sintaktik birlik: soyadek ergashmoq, ko‘lni bermoq, sening ukang. 2. Gap bir so‘zli ham bo‘la oladi: - Bobo, -dedim. - Yugur (G‘ayratiy). –A- a? -dedi oyisi (H.Nazir). So‘z birikmasi esa kamida ikki so‘zli bo‘ladi: Shoiraning kitobi, hayronligini yashirdi, Habibaning ko‘zi. Bundan tashqari, har bir gapning o‘ziga xos xarakterli belgilari mavjud: fikr va his-tuyg‘uni ifodalash, muayyan struktura va 8 modelga ega bo‘lish, ma’no va grammatik butunlik, predikativlik va nisbiy intonasion tugallik. 1.2.Must aqil gapning predik at iv lik orqali shak llanishi 2 Gap mustaqil fikr ifodalovchi birlik sifatida faqat predikativlik vositasiga ega bo‘lgan taqdirdagina muloqotda to‘liq funksiyani bajaradi. Ya’ni, predikativlik vositalari mavjud bo‘lmagan holatda gap butunlay mazmunan chala bo‘ladi yoki ifoda kuchini yo‘qotadi. O‘zbek tilida predikativlik asosan fe’lning shaxs-son va zamon kategoriyalari yordamida ifodalanadi: Men kitob o‘qiyman – bu gapda o‘qiyman fe’li orqali shaxs (1-shaxs), son (yakkalik) va zamon (hozirgi zamon) ko‘rsatilgan bo‘lib, bu predikativlikning grammatik asosini tashkil qiladi. Mustaqil gaplar aynan ana shu shakllar orqali o‘z predikativlik mohiyatini kasb etadi. Ravishdosh, sifatdosh, harakat nomli oborotlar deb yuritiluvchi qurilmalar bir butun holda asosiy predikatning argumenti pozitsiyasida - qo‘shilma predikat vazifasida keladi. Ko‘p predikatli sodda gaplarda argument pozitsiyasida keluvchi predikativlik belgisiga ega bo‘lmagan predikatlar ma'lum propozitsiyani ifodalasa ham, ammo gap bo‘lib shakllana olmaydi. T.M.Shmelyovaning fikricha, propozitsiyaning bunday moddiylashuvi uning ikkilamchi ifodalanishi hisoblanadi. Finish shaklli va uning aktantlari orqali propozitsiyaning ifodalanishi asosiy, boshqa barcha hollardagi ifodalanishi esa ikkilamchi ifodalanish ekanligini ta'kidlaydi . Propozitsiyaning ikkilamchi ifodalanishi sodda gapni mazmun va grammatik tomondan murakkablashtiradi. Masalan: Asrlarning qayg‘usin qarg‘ab, shodlik va baxt kuyini chaldiya. Bu yerda ikki propozitsiya mavjud bo‘lib, ikkinchi propozitsiya (shodlik va baxt kuyini chaldim) propozitsiyaning asosiy ifodalankshidir. Shuking 46 uchun ham u gapning tuzilish asosini tashkil qiladi. Birinchi propozitsiya (asrlarning qayg‘usini qarg‘adi) ikkilamchi usul bilan ifodalangan. Shuning uchun ham u mustaqil gap shakliga ega emas. N.M.Mahmudov to‘g‘ri ta'kidlaganidek, ikkilamchi usulda ifodalangan propozitsiya hamisha birlamchi (asosiy A.N.) usulda ifodalangan protsozitsiya bilan qo‘shilib ana 2 Matyoqubov, A.M. (2000). Gap va uning turlari. Tashkent: Ma’naviyat, 12-25 betlar. 9 shu asosiy propozitsiya ifodasi bo‘lgan sodda gapning semantik tuzilishini murakkab lashtiradi . Ayrim tilshunosl ar bunday predikativ ifodalarn i (propozitsiyaning ikkilamchi ifodalarini) maksimal sintaktik birliklar sifatida tan oladilar. Shuning uchun ham, avvalo, maksimal sintaktik birliklar haqida to‘xtalishga to‘g‘ri keladi. Sintaktkk nazariyalarda sintaktik birliklar minimal va maksimal sintaktik birliklarga ajratiladi. Ammo minimal sintaktik birliklarga ham, maksimal sintaktik birliklarga ham ajratish bir xil emas. An'anaviy, va ten'er grammatikasida (Fransuz- tilshunosligida) gap bo‘laklari minimal sintaktik birliklar sifatida qaralsa, tobelanish grammatikasida (grammatika zavisimostey - GZ) so‘z shakl (harflar silsilasi), bevosita ishtirokchilar grammatikasida (RS) esa - morfema sintaktik birliklar hisoblanadi. Shuningdek, maksimal sintaktik birliklar masalasida ham xilma-xil fikrlar bor. I.B.Dolininaning fikricha, tugallangan sintaktik tuzilishga ega bo‘lgan fe'l asosli murakkab grammatik ob'ekt maksimal sintaktik birliklar hisoblanadi . Bundan ko‘rinib turibdiki, u fe'l asosli nazariyaga tayanadi. Odatda barcha sintaktik nazariya vakillari har qanday gaplarni bir butun holda maksimal sintaktik birliklar sifatida tan oladilar. Ammo ko‘p predikatli gaplarni bir maksimal sintaktik birlik sifatida qarash kerakmi, yoki bir necha maksimal sintaktik birliklarni o‘z ichiga olgan maksimal sintaktik birlik sifatida qarash kerakmi, degan masalada bir xil fikr yo‘q. An'anaviy va ten'er grammatikasi bu masalaga kengroq nuqtai nazardan qaraydi. Gapni bir butun Holda maksimal sintaktik birlik sifatida tan olish bilan birga, uning ma'lum tuzilish parchalarini (agar ular bir butun gap ichida mavjud bo‘lsa) ham maksimal sintaktik birliklar sifatida tan oladilar. Xususan, qo‘shma gapii bir butun holda maksimal sintaktik birlik hisoblash bilan birga, uni tashkil etgan qismlarni har bir butun ichida alohida-alohida maksimal sintaktik birliklar hisoblaydilar. Masalan, Shuni bilki, seni Vatan kutadi gapidan uch maksimal sintaktik birlik (V.G.Admoni terminologiyasi bo‘yicha "elementar gaplar") ajratiladi: 1) ergash gap li qo‘shma gap bir butun holda; 2) bosh gap; 3) ergash gap. O.Espersen, L.Ten'er, L.L.Ioffik esa yuqoridagi tipdagi bosh gaplarni tugallangan sintaktik tuzilish hisoblamaydi. Shuning uchun ularni maksimal sintaktik birliklarga qo‘shmaydilar. Ularning fikricha, har qanday ergash gaplar asosan turli sintaktik 10 pozitsiyalarning (ega, kesim, aniqlovchi, to‘ldiruvchi, hol pozitsiyasining) turli xil grammatik ifodalarining bir usulidir. Ko‘pchilik tilshunoslar fe'lli oborotlar va umuman predikativlik shakliga ega bo‘lmagan boshqa predikatlarni, ya'ni propozitsiyaning ikkilamchi ifodalarini ham maksimal sintaktik birlik hisoblash tarafdoridirlar . Darhaqiqat, bunday sintaktik qurilmalar butun bir gapga nisbatan bir butun holda qo‘llaniladi. Ular o‘z ichida predikat asosida birlashgan ma'lum tipdagi sintaktik tuzilishni - blokni hosil qiladi. I.B.Dolininaning fikricha, bunday sintaktik tuzilishlarning alohida maksimal sintaktik birliklar sifatida ajratilishi minimal sintaktik birliklarning sintaktik tahlili jarayonida uchraydigan kamchilikka chek qo‘yadi: bir tomondan, ular o‘z ichida sintaktik bo‘linish xususiyatiga ega, ikkinchi tomondan esa bir butun holda gap tarkibida bir gap bo‘lagi kabi ishtirok etadi. Bu esa yuqoridagi predikativ ifodalarning ichki sintaktik munosabatlari butun gapga nisbatan nofunksional, ularning funksiyalashuvi faqat shu predikativ ifodaning o‘zi uchun xos ekanligini ko‘rsatadi 3 . Ko‘p predikatli qurilmalardagi propozitsiyaning "ikkilamchi ifodalanishida (Fe'lli oborotlar, ob'ektli qurilmalar) predikativlikning mavjud yoki mavjud emasligi masalasi tilshunoslar o‘rtasida qizg‘in bahslarga sababchi bo‘lmoqda. Bu masalada gi bahslarga ham tilshunosl ar va mantiqsh unoslar o‘rtasida gi predikativlikka yondashishning xilma-xilligi asos bo‘lmoqda. Predikativlikka ikki mantkqiy (sub'ekt va predikat) va, o‘z navbatida, grammatik (ega va kesim) elementning o‘zaro munosabati sifatida qarash tarafdorlari nuqtai nazariga ko‘ra, ko‘p predikatli qurilmalardagi propozitsiyaning asosiy ifodasida to‘liq predikativlik mavjud. Sub'ekt va predikat o‘rtasidagi munosabat grammatik ega va kesimda o‘z ifodasini topadi. Ikkilamchi ifodasida esa sub'ekt va predikatlar munosabati mavjud bo‘lsa ham, ammo predikat mustaqil shakliga ega bo‘lmaydi. Shuning uchun ham, bunday qurilmalarda yarim yoki ikkinchi darajali predikatsiya mavjud, deydilar. Demak, predikatsiyani ham ikkiga to‘liq (yoki asosiy) va yarim (yoki ikkinchi darajali) predikatsiyaga bo‘ladilar. Propozitsiyaning ikkilamchi ifodalarida ham 3 Sayfullayev, S. (2001). O‘zbek tilining zamonaviy sintaksisi. Tashkent: Fan, 33-50 betlar 11 predikatsiya bor, deb hisoblovchi tilshunoslar bu predikatsiyani ushbu sodda gapdagi asosiy predikatsiyadan farqlash maqsadida turli terminlar bilan nomlaydilar: "polipredikativ lik", "qo‘shimcha predikatsiya", "ikkilamchi predikatsiya", "tobe predikatsiya" va boshq. Jumladan, O.I.Borodovich ikki element o‘rtasidagi sintaktik aloqani ikkilamchi predikativ struktura hisoblab, uning quyidagi to‘rt xarakterli belgisini ko‘rsatadi: 1) mazmun planida elementlar o‘rtasidagi sub'ektpredikat munosabat; 2) aloqaning bir vaqtda birinchi elementdan ikkinchi elementga va, aksincha, ikkinchi elementdan birinchi elementga o‘zaro tobeligi; 3) struktura qismlarining tayanch so‘z bilan birgalikdagi aloqasi; 4) ikkinchi qismning shaxssiz fe'l yoki fe'l bo‘lmagan so‘zlar bilan ifodalanishi . N.M.Mahmud ov propozitsiyani ng ikkilamchi ifodalovchilari asosiy ifodalovchilarning nomlanishidir, deb hisoblovchi olimlar fikrlariga qo‘shilgani holda nomlanishga uchragan qurilmalar nomlanishdan keyin ham predikativlik fukksiyalarini, garchi ikkinchi planda bo‘lsa ham, saqlaydi, shuning uchun ham ulardagi predikativ aloqa ikkilamchi xarakterga ega bo‘ladi, deydi . Yarim predikativlik tushunchasi bevosita ikkinchi darajali kesim tushunchasining mantiqiy davomidir. Ikkinchi darajali kesim terminidan dastlab A.A.Potebnya ravishdoshga nisbatan foydalanadi , A.A.Shaxmatov asarlarida uning tiplari haqida atroflicha ma'lumot berildi. A.A.Shaxmatovning fikricha, mazmunan bevosita egaga oid bo‘lgan va u bilan grammatik bog‘lanuvchi, ammo agadan boshqa bo‘lak, ya'ni kesim sostaviga kiruvchi bo‘lak ikkinchi darajali kesim hisoblanadi. Bunday bo‘laklarning ikki tomonlama grammatik aloqasi ko‘rsatiladi: bir tomondan, asosiy kesimning tobe bo‘lagi sifatida unga tobe bog‘lansa, ikkinchi tomondan esa, ega bilan ma'lum munosabatda bo‘ladi. Agar bu bo‘laklarning asosiy kesim bilan munosabati nuqtai nazaridan ularni ikkinchi darajali bo‘lak deb hisoblash mumkin bo‘lsa, ega bilan munosabati jihatidan alohida sintaktik hodisa "ikkinchi darajali kesim", deb hisoblash mumkin, deyiladi. Ikkinchi darajali kesim bilan eganing munosabatini yarim predikativlik hisoblaydilar . Keyinchalik ajratilgan bo‘laklar va hatto kirish, kiritmalar va undalmalar (Rudnev, Abdurahmonov) ham yarim predikativ qurilmalar qatoriga kiritila boshlandi . Natijada yarim predikativ 12 qurilmalar doirasi birmuncha kengaydi. Chunki ajratilgan bo‘laklarning grammatik aloqasi fe'lli oborotlar grammatik aloqasidan birmuncha farq qiladi. Bunda ham ikki tomonlama grammatik aloqa saqlansa ham, ammo bu ikki tomonlama aloqa gap struktur asosining ega va kesimi asosida bo‘lishi shart emas. Kirishlar va undalmalardagi yarim predikativlik butunlay boshqacha asosda xal qilinadi . Turkiy tillarda sodda gaplardagi yarim predikativlik masalasi birinchi marotaba D.A.Yo‘ldoshev tomonidan o‘rganiladi. Turkiy tillardagi ravishdoshning sintaktik vazifasiga to‘xtalar ekan, u ravishdosh faqat qo‘shma gaplardagina emas, balki sodda gaplarda ham, shubhasiz, kesim vazifasini bajaradi, deydi. U o‘z fikrini ravishdoshning ega bilan munosabati mavjudligi asosida dalillaydi. Asosiy kesimdan farqli ravishda, bu kesimlarni u ham , yakkinchi darajali kesim, deydi. An'anaviy hol deb hisoblanib kelgan ravishdoshdan ifodalangan hamma bo‘laklar A.A.Yo‘ldoshev tomonidan ikkinchi darajali kesim hisoblanadi . Fe'lli oborotlar (ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi, shart fe'lli oborotlar), substantiv va ad'ektiv xarakterdagi oborotlar, ajratilgan bo‘laklarda yarim predikativlikning mavjudligi masalasi o‘zbek tilshunoslari tomonidan ham e'tirof etildi". Ammo yuqoridagi tipdagi propozitsiyaning ikkilamchi ifodalarida predikatsiyaning mavjudligi (ikkinchi darajali, yoki yarim predikativlik xarakterida bo‘lsa ham) bu konstruksiyalar tarkibidagi ikki elementning (sub'ektiv va predikat hamda ega va kesim) munosabati asosida izohlanadi. Bu esa, ko‘rinib turibdiki, Predikatlikning an'anaviy konsepsiyasi, atributiv mantiq ta'siridagi predikativlik nazariyasining aks etishidir. Bu nuqtai nazardan predikativlikning to‘liq va yarim predikatsiya oppozitsiyasi ma'lum asosga zga. Predikat va uning argumentlari birligiga asoslangan munosabat mantig‘iga ko‘ra hukm ikki a'zodan iborat bo‘lishi, o‘z navbatida predikativlik ham ikki a'zodan iborat bo‘lishi shart emas. Predikativlik uchun predikat muhimdir. Predikat va uning argumentlarining ob'ektiv borliqqa munosabatini ifodalovchi shakllar sistemasi (tasdiq-inkorlik, zamon, modallik shakllari) predikativlikdir. Boshqacha aytganda, predikativlik o‘zaro munosabatda bo‘lgan ma'lum elementlar (tasdiq-inkorlik, zamon, shaxs, modallik) birligidir. Sistema nazariyasi nuqtai nazaridan, shu elementla rning birortasi ning 13 qatnashmasligi sistemaga putur yetkazadi, predikativlikdan chiqaradi. Demak, bunga muvofiq, hech qanday ikkinchi darajali predikativlik, yarim predikativlik degan narsaning bo‘lishi mumkin emas. Predikativlik bir butun holda gapning asosiy belgisi. Gapni gap qilib turgan belgidir . Ko‘p predikatli sodda gaplarda predikatlarning shu gapni shakllantirishdagi xizmati bir xil emas. Bittasi predikativ shakllarni olib, gapni gap qilib shakllantiradi, qolganlari esa daraja jihatidan pasayadi. Ammo propozitsiyalar shu gapdagi predikatlar miqdoriga muvofiq bo‘ladi. Demak, bunday gaplar fakat sintaktik tuzilish nuqtai nazardan sodda, semantik jihatdan esa murakkab xarakter kasb etadi. Boshqa predikatlarni o‘ziga qo‘shib olish xususiyatiga ega bo‘lgan predikatlarning eng xarakterlisi jarayon va kauzativ predikatlardir. Jarayon predikatlar (PJ) harakatning turli jarayonini (boshlanishi, davomn va tugashi) ko‘rsatadi: boshladi, davom ettirdi, tugatdi, to‘xtatdi va boshqalar. Jarayon predikatlar asosiy haradat bildiruvchi predikatni argument qilib keladi. Argument pozitsiyasidagi asosiy harakatni bildiruvchi predikat jarayonlilik grammatik ma'nosini bildiruvchi predikat talabi bilan ma'lum kelishik shaklida bo‘ladi. Masalan, harakatniig boshlanish qismini bildiruvchi boshladi predikati argument pozitsiyasida kelgan predikatni tushum kelishigida kelishini talab qiladi: N Q N ni -1- boshladi. Qo‘shilma predikat, ya'ni argument pozitsiyasidagi predikat harakat nomidan ifodalanadi. Masalan, Temir kitob yoqishni boshladi. Predikat va uning argumentlari munosabatini quyidagi sxemada ko‘rsatish mumkin: Bunday qurilmalarda ham ikki predikat borligi tufayli ikki propozitsiya ifodalanadi: Temir o‘qidi. O‘qish harakati boshlandi. Temir - agens, qo‘shilma predikat esa patsiyens pozitsiyasida kelyapti. Qo‘shuvchi predikat pozitsiyasida morfologik kauzativ fe'llar kelishi ham mumkin: to‘xtatdi, tugatdi, davom ettirdi va boshqalar. 4 Predikativlik va modallik o‘zaro chambarchas bog‘langan hodisalardir. Shuning uchun ham lingvistika tarixida bu ikki hodisaning o‘zaro munosabatiga bag‘ishlangan juda ko‘p asarlar bor. Shunga qaramay, bu ikki hodisaning tutash 4 Shvedova, N.Y. (1980). Russkiy yazyk: sintaksis. Moscow: Nauka, 101-120 betlar. 14 nuqtalari nimalardan iborat va kaysi xususiyatlari bilan bir-biridan farq qiladi, degan savollar hamon aniq javobini topgani yo‘q. Ba'zan predikativlikni modallik bilan tenglashtirish hollari ham uchraydi. Har ikkisining ham gap mazmunining ob'ektiv reallikka munosabatini ifodalashi ta'kidlanadi (V.V.Vinogradov) . Gapni gap qilib turgan eng asosiy belgi nima, degan savolga ham ba'zilar modallik, deb javob beradilar . Modallik va predikativlik haqida gap qetganda ba'zan modallikning predikativlikka nisbatan juda keng tushuncha ekanligi , ba'zan esa modallik predikativlikning uzviy bir qismi ekanligi ta'kidlanadi . V.V.Vinogradov bir o‘rinda predikativlik bilan modallikni tenglashtirib, "...predikativlik kategoriyasining to‘g‘ri, doimiy va bevosita ifodala-modalanishi gap modalligidir",- deydi , ikkinchi o‘rinda modallikni predikativlikning bir komponenti sifatida qaraydi . N Ye.Petrov modallik va predikativlikning ma'lum chegarasini belgilash uchun predikativlikni logiksintaktik kategoriya sifatida til sathi bnrligi, modallikni esa kommunikativ-sintaktik kategoriya sifatida nutq sathi birligi tarzida qarash lozim, - deydi .Ammo bu bilan ularning farqi aniq ochilmaydi. Chunki modallikning bir turi til sathiga ham oiddir. Semantik planda modallik kategoriyasi uchun birlashtiruvchi belgi vazifasini bajaruvchi sub'ektivlik (so‘zlozchi nuqtai nazari) predikativlik kategoriyasi bilan modallik kategoriyasi o‘rtasida farqlovchi belgi vazifasini o‘tishi mumkin. Birinchidan, modallik predikativlikka nisbatan, darhaqiqat, keng tushuncha. Chunki predikativlik faqat gap sathi uchun xarakterli bo‘lsa, modallik gap bo‘lmagan qurilmalar (masalan, so‘z birikmasi) uchun ham xosdir . Shuning uchun ham V.G.Admoni modallikni ikkiga- gapga xos bo‘lgan modallik, so‘z birikmasiga xos modallikka bo‘linadi Ikkinchidan, gap sathida qaralayotgan modallik predikativl ikning tarkibiy elementid ir. Predikativ k gap orqali ifodalanayotgan axborotning ob'ektiv reallikka munosabatini umumiy tarzda bildirsa, modallik gap mazmunining so‘zlovchi nuqtai nazaridan ab'ektiv borliqqa munosabatini yoki so‘zlovchining gap mazmuniga munosabatini bildiradi. munosabatini yoki. Har ikki tipdagi modallikda ham sub'ektivlik belgisi alohida o‘rin tutadi. 15 II BOB. PREDIKA TIVLIKN IN G IFODA LA N ISH VOSITA LA RI VA GRA MMA TIK MODELLA RI 5 2.1 Og‘zak i v a y ozma nut qda predik at iv lik ning farqli k o‘rinishlari Predikativlik (lot. praedicativus — tasdiqlovchi, qatʼiy) — 1) zamonaviy mantiq fanida — belgilar va predmetlar oʻrtasida obyektiv mavjud boʻlgan aloqalarni aks ettiruvchi asosiy tushunchalardan biri; 2) tilshunoslikda — gapni shakllantiruvchi sintaktik kategoriya boʻlib, gap mazmuniga obyektiv borliqning u yoki bu hodisasi haqida xabar berish xususiyatini baxsh etadi. Predikativlik, belgi (harakat, sifat va xususiyat) bilan predmetning zamon va maylda anglashiladigan oʻzaro munosabatini ifodalaydi va shu tariqa gapni alohida fikrni shakllantiruvchi va u haqda xabar beruvchi birlikka aylantiradi (M-n, "Olma gulladi", "Doimo tinchlik boʻlsin!"). Modomiki, gap mazmunining borliqqa munosabati uni muayyan zamoniy va modal (real yoki noreal) darajaga qoʻyishni taqozo qilar ekan, predikativlik ham ikki sintaktik kategoriyaning — zamon va maylning birligidan iborat boʻladi. Ikki tarkibli gaplarda — kesim, bir tarkibli gaplarda esa ularning bosh boʻlagi predikativlikning ifodachisi hisoblanadi. Og‘zaki va yozma nutqda predikativlikning farqli ko‘rinishlari Predikativlik og‘zaki va yozma nutqda turlicha vositalar orqali ifodalanadi. Bu farq, birinchi navbatda, nutqning maqsadi, konteksti va vositalarining xilma-xilligi bilan bog‘liq. Og‘zaki nutqda, predikativlikning asosiy ifodaviy vositalaridan biri bu intonatsiya hisoblanadi. Masalan, shaxs va zamon belgilarini bildiruvchi fe’l shakli bilan bir qatorda, ohang yordamida so‘roq, buyruq yoki tasdiq ma’nolari mustahkamlanadi: Sen uyga keldingmi? – bu yerda so‘roq ohangi predikativlikni kuchaytiradi. Shuningdek, og‘zaki nutqda intonatsion pauzalar, tana harakati, urg‘u kabi paralingvistik vositalar orqali ham predikativ munosabat kuchaytiriladi. Yozma nutqda esa predikativlik aniq grammatik shakllar, ya’ni fe’lning shaxs-son va zamon kategoriyalari, sintaktik konstruktsiyalar, tinish belgilar yordamida ifodalanadi. Yozma nutq aniq tuzilmani talab qilganligi bois, predikativlik ko‘proq grammatik 5 Ernazarov, Y. (2010). O‘zbek tilining sintaksisi. Tashkent: O‘qituvchi, 59-72 betlar. 16 jihatdan mustahkam bo‘ladi: U kecha imtihonga tayyorlandi. – bu jumlada predikativlik “tayyorlandi” fe’li orqali ifodalangan. Yana bir muhim farq shundaki, yozma nutqda predikativlik ko‘pincha murakkab gaplar va qo‘shma gaplar orqali kengayadi, og‘zaki nutqda esa bu hollarda sintaktik soddalik va tezlik ustuvor bo‘ladi. Predikаtivlik hodisаsining lingvistik tаvsifi fаnimiz tаrаqqiyotining bаrchа bosqichlаridа hаm muhim vа bаhstаlаb mаsаlаlаrdаn biri boʻlib keldi. Ushbu mаsаlа yechimi til vа nutq birliklаridа botiniy vа zohiriy ifodаsi xususidа izohtаlаb oʻrinlаrning mаvjud ekаnlgida kо‘zgа tаshlаnаdi. Predikаt propozitsiyаning mаrkаziy unsuri yoki muаyyаn propozitsiyаning oʻzini tаqozo qilаdi. Bundа predikаtning vаlentligi nolgа teng boʻlishi ham mumkin. Koʻp hollаrdа fe’l predikаtlаrning mаvqei sintаktik tаdqiqotlаrdа yuqori dаrаjаdа bаholаnаdi vа fe’lning gаpdа doimo predikаt boʻlib kelishi tа’kidlаnаdi. Insonning borliq hаqidаgi nutqi reаl voqelikni ifodаlаydi. Аgаr bаhs soʻz vа ungаchа boʻlgаn kichik birliklаr hаmdа soʻzgа teng keluvchi boshqа birliklаr xususidа boʻlsа, mаsаlа tаvsifi bu dаrаjаdа murаkkаbliklаrdаn nisbаtаn xoli boʻlishi mumkin. Biroq munozаrа nutqiy konstruksiyаlаr, xususаn, predikаtiv qurilmаlаr hаqidа borаr ekаn, bu bаhsning yechimlаri hаm oʻtа murаkkаblik kаsb etishi muqаrrаr. Soʻzning moddiy tаrkibi vа uning oʻzgаrishi soʻz yаsаlishigа vа formа yаsаlishigа, bundаn tаshqаri, yаnа oʻzigа xos turli hodisаlаrgа sаbаb boʻlishi mumkin. Buni soddаlаshuv, murаkkаblаshuv vа qаytа boʻlinish hodisаlаridа hаm kuzаtish mumkin. Mаzkur hodisаlаrning hаr biri oʻzigа xos boʻlgаn turli jаrаyon vа murаkkаbliklаrgа egа. Soʻz yаsаlishi borаsidа gаp borgаnidа koʻp hollаrdа soʻz yаsаlishining tаvsifi morfemаlаrgа аsoslаnib tаvsiflаnishi holаtlаri ustuvorlik kаsb etadi. Soʻz birikmаsigа derivаtsion qonuniyаt аsosidа yondаshilgаnidа uning derivаtsion jаrаyondаgi tаvsifi boshqаchаroq ekаni mа’lum boʻlаdi. Ungа koʻrа, derivаtsiyаning bosh unsuri – operаtor derivаtsiyа jаrаyonigаchа mаvjud boʻlmаy, u qurilmа tаrkibigа chetdаn olib kirilishi lozim. Soʻz birikmаlаri derivаtsiyаsidа operаtor, odаtdа, tobe vа hokim komponent deb yuritilаdigаn qisimlаrni oʻzаro sintаktik biriktiruvchi grаmmаtik vositаgа toʻgʻri 17 kelаdi. Bundаy vositа mаqomidа kelishik qoʻshimchаlаri, koʻmаkchilаr, ohаng kаbilаr kelа olishini qаyd etamiz. Ulаr nutq jаrаyonidа grаmmаtik derivаtsiyаdа operаndlаrning munosаbаtgа kirishuvini tа’minlаb, derivаt shаkllаnishi uchun xizmаt qilаdi. Gаp vа uning lingvistik mohiyаtini аnglаshdаgi murаkkаbliklаr tаdqiqidа predikаtivlik tushunchаsi vа predikаtivlik hodisаsi hаqidаgi qаrаshlаr hаm nihoyаtdа munozаrаli vа tаdqiqtаlаbdir. Hаr qаndаy nutqiy derivаt kommunikаtiv – hosilа strukturаni tаshkil etаdi. Bu soʻz-gаp, toʻliqsiz gаp, soddа gаp vа uning hаr qаndаy turi, murаkkаblashgan gаp vа uning turi, pаrаtаktik yoki gipotаktik qurilmа vа ulаrning istаlgаn turi shаklidа boʻlishi mumkin. Bu nuqtаyi nаzаrdаn ulаr monopropozitiv xаrаkter kаsb etadi. Gаp semаntikаsining propozitiv аspekti hаqidаgi fikrlаr uning monopropozitiv xususiyаtini tаsdiqlаydi. Gаpning bundаn tаshqаri, modаllik vа kommunikаtivlik аspektlаri hаm ustuvor boʻlib, ulаr bevositа shаxs tushunchаsi bilаn hаm аloqаdorlikdа boʻlаdi. Gаpning til birligi sifаtidаgi tаdqiqidа qаyd etilgаn bu ikki аspektini chuqur vа toʻlаqonli oʻrgаnish imkoni mаvjud boʻlmаydi 6 . Pаrаtаktik qurilmа teng komponentli birikuvgа аsoslаngаni, tаrkibidаgi tаyаnch strukturаning birdаn ortiq ekаni bilаn polipredikаtiv sintаktik qurilmаdir. Lekin murаkkаb sintаktik qurilmа turlаrining hаr biri predikаtivlik ifodаlаnishidа oʻzigа xoslikkа egа. Pаrаtаktik qurilmа tаrkibiy qismlаri oʻz tub strukturаsi vа ungа mos holdа predikаtiv mаrkаzigа egа boʻlishigа qаrаmаy, ustpredikаtiv belgili hisoblаnаdi. Ustpredikаtiv belgisi mаzkur qurilmа predikаtiv mаrkаzlаrining umumiy munosаbаtidа operаtor orqаli shаkllаnаdi. Gipotаktik komponent hisoblаngаn operаnddа oʻz ifodаsini topаdi. Shuningdek, gipotаktik qurilmаlаr komponentlаrining biri hokim, ikkinchisi tobe boʻlishidаn qаt’i nаzаr, uning hаr bir operаndidа hаm predikаtivlik belgisi mаvjuddir. Shu bois, ulаrni polipredikаtiv sintаktk qurilmа sifаtidа tаvsiflаymiz. Gipotаktik qurilmаlаrdа tobe operаndning predikаtivlik belgisi hokim operаndning predikаtivlik mаrkаzi uchun xizmаt qilаdi. 6 Mahmudov N., Mengliboyeva D. Hozirgi o‘zbek tili. Sintaksis. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2011. – B. 134–150. 18 Ko‘p predikatli 7 qurilmalardagi propozitsiyaning "ikkilamchi ifodalanishida (Fe'lli oborotlar, ob'ektli qurilmalar) predikativlikning mavjud yoki mavjud emasligi masalasi tilshunoslar o‘rtasida qizg‘in bahslarga sababchi bo‘lmoqda. Bu masalada gi bahslarga ham tilshunosl ar va mantiqsh unoslar o‘rtasida gi predikativlikka yondashishning xilma-xilligi asos bo‘lmoqda. Predikativlikka ikki mantkqiy (sub'ekt va predikat) va, o‘z navbatida, grammatik (ega va kesim) elementning o‘zaro munosabati sifatida qarash tarafdorlari nuqtai nazariga ko‘ra, ko‘p predikatli qurilmalardagi propozitsiyaning asosiy ifodasida to‘liq predikativlik mavjud. Sub'ekt va predikat o‘rtasidagi munosabat grammatik ega va kesimda o‘z ifodasini topadi. Ikkilamchi ifodasida esa sub'ekt va predikatlar munosabati mavjud bo‘lsa ham, ammo predikat mustaqil shakliga ega bo‘lmaydi. Shuning uchun ham, bunday qurilmalarda yarim yoki ikkinchi darajali predikatsiya mavjud, deydilar. Demak, predikatsiyani ham ikkiga to‘liq (yoki asosiy) va yarim (yoki ikkinchi darajali) predikatsiyaga bo‘ladilar. Propozitsiyaning ikkilamchi ifodalarida ham predikatsiya bor, deb hisoblovchi tilshunoslar bu predikatsiyani ushbu sodda gapdagi asosiy predikatsiyadan farqlash maqsadida turli terminlar bilan nomlaydilar: "polipredikativ lik", "qo‘shimcha predikatsiya", "ikkilamchi predikatsiya", "tobe predikatsiya" va boshq. Jumladan, O.I.Borodovich ikki element o‘rtasidagi sintaktik aloqani ikkilamchi predikativ struktura hisoblab, uning quyidagi to‘rt xarakterli belgisini ko‘rsatadi: 1) mazmun planida elementlar o‘rtasidagi sub'ekt predikat munosabat; 2) aloqaning bir vaqtda birinchi elementdan ikkinchi elementga va, aksincha, ikkinchi elementdan birinchi elementga o‘zaro tobeligi; 3) struktura qismlarining tayanch so‘z bilan birgalikdagi aloqasi; 4) ikkinchi qismning shaxssiz fe'l yoki fe'l bo‘lmagan so‘zlar bilan ifodalanishi . N.M.Mahmud ov propozitsiyani ng ikkilamchi ifodalovchilari asosiy ifodalovchilarning nomlanishidir, deb hisoblovchi olimlar fikrlariga qo‘shilgani holda nomlanishga uchragan qurilmalar nomlanishdan keyin ham predikativlik fukksiyalarini, garchi ikkinchi planda bo‘lsa ham, saqlaydi, shuning uchun ham 7 Sirojiddinov S. Gap va uning tuzilishi. – Toshkent: Fan, 1976. – B. 55–77 19 ulardagi predikativ aloqa ikkilamchi xarakterga ega bo‘ladi, deydi . Yarim predikativlik tushunchasi bevosita ikkinchi darajali kesim tushunchasining mantiqiy davomidir. Ikkinchi darajali kesim terminidan dastlab A.A.Potebnya ravishdoshga nisbatan foydalanadi , A.A.Shaxmatov asarlarida uning tiplari haqida atroflicha ma'lumot berildi. A.A.Shaxmatovning fikricha, mazmunan bevosita egaga oid bo‘lgan va u bilan grammatik bog‘lanuvchi, ammo agadan boshqa bo‘lak, ya'ni kesim sostaviga kiruvchi bo‘lak ikkinchi darajali kesim hisoblanadi . Bunday bo‘laklarning ikki tomonlama grammatik aloqasi ko‘rsatiladi: bir tomondan, asosiy kesimning tobe bo‘lagi sifatida unga tobe bog‘lansa, ikkinchi tomondan esa, ega bilan ma'lum munosabatda bo‘ladi. Agar bu bo‘laklarning asosiy kesim bilan munosabati nuqtai nazaridan ularni ikkinchi darajali bo‘lak deb hisoblash mumkin bo‘lsa, ega bilan munosabati jihatidan alohida sintaktik hodisa "ikkinchi darajali kesim", deb hisoblash mumkin, deyiladi. Ikkinchi darajali kesim bilan eganing munosabatini yarim predikativlik hisoblaydilar . Keyinchalik ajratilgan bo‘laklar va hatto kirish, kiritmalar va undalmalar (Rudnev, Abdurahmonov) ham yarim predikativ qurilmalar qatoriga kiritila boshlandi . Natijada yarim predikativ qurilmalar doirasi birmuncha kengaydi. Chunki ajratilgan bo‘laklarning grammatik aloqasi fe'lli oborotlar grammatik aloqasidan birmuncha farq qiladi. Bunda ham ikki tomonlama grammatik aloqa saqlansa ham, ammo bu ikki tomonlama aloqa gap struktur asosining ega va kesimi asosida bo‘lishi shart emas. Kirishlar va undalmalardagi yarim predikativlik butunlay boshqacha asosda xal qilinadi . Turkiy tillarda sodda gaplardagi yarim predikativlik masalasi birinchi marotaba D.A.Yo‘ldoshev tomonidan o‘rganiladi. Turkiy tillardagi ravishdoshning sintaktik vazifasiga to‘xtalar ekan, u ravishdosh faqat qo‘shma gaplardagina emas, balki sodda gaplarda ham, shubhasiz, kesim vazifasini bajaradi, deydi. U o‘z fikrini ravishdoshning ega bilan munosabati mavjudligi asosida dalillaydi. Asosiy kesimdan farqli ravishda, bu kesimlarni u ham , yakkinchi darajali kesim, deydi. An'anaviy hol deb hisoblanib kelgan ravishdoshdan ifodalangan hamma bo‘laklar A.A.Yo‘ldoshev tomonidan ikkinchi darajali kesim hisoblanadi . Fe'lli oborotlar (ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi, shart fe'lli oborotlar), substantiv va ad'ektiv 20 xarakterdagi oborotlar, ajratilgan bo‘laklarda yarim predikativlikning mavjudligi masalasi o‘zbek tilshunoslari tomonidan ham e'tirof etildi" . Ammo yuqoridagi tipdagi propozitsiyaning ikkilamchi ifodalarida predikatsiyaning mavjudligi (ikkinchi darajali, yoki yarim predikativlik xarakterida bo‘lsa ham) bu konstruksiyalar tarkibidagi ikki elementning (sub'ektiv va predikat hamda ega va kesim) munosabati asosida izohlanadi. Bu esa, ko‘rinib turibdiki, Predikatlikning an'anaviy konsepsiyasi, atributiv mantiq ta'siridagi predikativlik nazariyasining aks etishidir. Bu nuqtai nazardan predikativlikning to‘liq va yarim predikatsiya oppozitsiyasi ma'lum asosga zga. Predikat 8 va uning argumentlari birligiga asoslangan munosabat mantiqiga ko‘ra hukm ikki a'zodan iborat bo‘lishi, o‘z navbatida predikativlik ham ikki a'zodan iborat bo‘lishi shart emas. Predikativlik uchun predikat muhimdir. Predikat 9 va uning argumentlarining ob'ektiv borliqqa munosabatini ifodalovchi shakllar sistemasi (tasdiq-inkorlik, zamon, modallik shakllari) predikativlikdir. Boshqacha aytganda, predikativlik o‘zaro munosabatda bo‘lgan ma'lum elementlar (tasdiq-inkorlik, zamon, shaxs, modallik) birligidir. Sistema nazariyasi nuqtai nazaridan, shu elementla rning birortasi ning qatnashmasligi sistemaga putur yetkazadi, predikativlikdan chiqaradi. Demak, bunga muvofiq, hech qanday ikkinchi darajali predikativlik, yarim predikativlik degan narsaning bo‘lishi mumkin emas. Predikativlik bir butun holda gapning asosiy belgisi. Gapni gap qilib turgan belgidir . Ko‘p predikatli sodda gaplarda predikatlarning shu gapni shakllantirishdagi xizmati bir xil emas. Bittasi predikativ shakllarni olib, gapni gap qilib shakllantiradi, qolganlari esa daraja jihatidan pasayadi. Ammo propozitsiyalar shu gapdagi predikatlar miqdoriga muvofiq bo‘ladi. Demak, bunday gaplar fakat syntaktik tuzilish nuqtai nazardan sodda, semantik jihatdan esa murakkab xarakter kasb etadi. 8 G‘oziyev, N.Z. (2015). O‘zbek tili sintaksisi va predikativlik. Tashkent: Sharq, 110-125 betlar. 9 Rahmatullayev Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: O‘qituvchi, 1982. – B. 112–128. 21 2.2. A dabiy mat nlarda predik at iv birlik larning qo‘llanilishi Adabiy matnlarda predikativlik nafaqat grammatik, balki stilistik va badiiy vosita sifatida ham katta ahamiyat kasb etadi. Mualliflar predikativ birliklar orqali obraz yaratish, voqeani ifodalash, ruhiy holatni yetkazish, ritm va ohang berish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Masalan, Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Oybek kabi yozuvchilarning asarlarida sodda gaplar bilan murakkab badiiy ifoda berilishi ko‘p uchraydi. Bunda predikativlik orqali real voqelik tasvirlanadi: U uzoq tikilib turdi. Yelkasini qisdi. So‘ng yurib ketdi. – bu kabi gaplarda har bir fe’l mustaqil predikativ markaz sifatida qatnashgan. Shuningdek, murakkab qo‘shma gaplar orqali bir necha predikativ birliklar bir matnda uyg‘unlashadi. Bu, ayniqsa, badiiy matnlarda tafsilotlarni yetkazishda muhim rol o‘ynaydi: U bu gapni aytdi, lekin hech kim unga ishonmadi. – bu yerda ikkita predikativ markaz (aytdi – ishonmadi) mavjud. Adabiy matnlarda ba’zan bevosita (ko‘chirma) va bilvosita (o‘zlashtirma) nutq vositalari yordamida ham predikativlik ifodalanadi. Bu holatlar matnga jonlilik va ko‘pqatlamlilik baxsh etadi. Shunday qilib, predikativ birliklarning adabiy matnlardagi qo‘llanishi o‘zbek tilining uslubiy imkoniyatlarini kengaytiradi va tilning estetik-funksional imkoniyatlarini ochib beradi. Grammatik tushuncha sifatida predikat o‘zi boshqarib kelayotgan sintaktik elementlarning markazi 10 . Logik tushuncha sifatida fikrning sub’ekt belgisini bildiruvchi qism. 1. Mantiq shunoslikda sub’ekt va predikat tushunchasi keng qo‘llaniladi. Mantiqshunoslikda mantiqiy ega sub’ekt, mantiqiy kesim – predikat deb yuritiladi. Sub’ekt va predikat tushunchasi mantiqshunoslikda hukm bilan 10 Nurmonov A. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent: O‘zbekiston, 2008. – B. 97–105. 22 chambarchas bog‘liq. Sub’ekt oldingi hukmlardan aniq bo‘lgan belgilarni, predikat esa yangi belgilarni ifodalaydi. Har bir hukm uchun ega va kesimning zarur bo‘lishi uarning alohida-alohida bo‘lgan ahamiyatini inkor etmaydi. 2. Demak, mantiqiy sub’ekt tushunchasi hukmning boshlang‘ich nuqtasi bo‘lsa, predikat tushunchasi yangi ma’lumot beruvchi markazdir. Mantiqshunoslikdan farqli ravishda tilshunoslikda predikat grammatik va semantik tushunchadir. Sub’ekt predikat munosabatida predikat yetakchi o‘rinni egallaydi. Predikat predikativlik shaklini olib, gapni grammatik jihatdan shakllantiradi. Predikat gapda predmetning belgisini bildiruvchisi, muayyan vaziyat haqidagi belgisini bildiruvchisi, muayyan vaziyat haqidagi tasdiq yoki inkor kommunikatsiyasini beruvchi markaz vazifasini bajaradi. Bu fikrdan shu narsa oydinlashadiki, predikativlik shaklini olgan predikat sintaktik sathda kesim vazifasini bajaradi. Predikat vazifasida fe’l hamda ot (keng ma’noda) kelishi mumkin. Fe’l o‘zining leksik-grammatik xususiyatiga ko‘ra kesim vazifasida qo‘llanishga juda mos so‘z turkumidir. 3. Chunki fe’l o‘zida zamon, modallik, shaxs va kommunikativlik kategoriyalarini birlashtira oladi. Shuning uchun ham tilshunoslar fe’lga predikat nuqtai nazaridan qaraydilar. Masalan, Salima maktabga bordi gapida fe’l predikat kesim vazifasida qo‘llanib, sub’ektning harakat belgisini ifodalamoqda. Bundan tashqari, kesim o‘tgan zamonni shaxsni, tasdiq va xabarni ham anglatmoqda. Fe’l predikat va ot predikatning o‘zaklari boshqa boshqa bo‘lsa ham, umumiy holatda bir maqsadga xizmat qiladi. Ularning orasidagi farq unchalik katta bo‘lmaydi.Ot predikat jarayonni yoki aniq vaziyatni ifodalasa, fe’l predikat aniq harakatni ifodalaydi. Demak, ot predikat ham fe’l predikat singari bo‘sh o‘rinlarini to‘ldirib yoyiq gap hosil qila oladi. Ot predikatlar xuddi fe’l predikat kabi gapning mazmuniy hamda grammatik markazini tashkil qila oladi. Fonostili stikada ishlab chiqilayotga n boshqa muammola r majmuasi quyidagicha tavsiflanadi: ". gapning intonatsiya tarkibidagi oʻzgarishlarni uzatilayotgan emotsional va modal maʼnolarga qarab oʻrganish va hokazo. Intonatsion tuzilmani bunday tadqiq qilish quyidagilarni nazarda tutadi. yakuniy 23 maqsad, hissiy yoki modal - o‘ziga xos xususiyatlarni tanlash, shuningdek, o‘rganilayotgan nutq turi uchun eng tipik akustik parametrlarning tavsifi" . Fonetik uslublarni o‘rganishda odatda ikkita tekislik ajralib turadi: • segmental - nutq tovushlarining fonetik xususiyatlarini va ularning birikmalarini o‘rganish (tovushli matnlarni mikrosegmentatsiya qilish asosida); • suprasegmental - melodik o‘ziga xoslik, dinamika, temp, pauza, ritm, aksentuatsiyani o‘rganish (tovushli matnlarni makrosegmentatsiyaga asoslangan). Fono-stilistik tahlil qilinadigan matnlarning stilistik spektri juda xilma-xildir. Bunga jurnalistik, ilmiy, notiqlik, badiiy, biznes, neytral va boshqalar kiradi. tovushli nutqni amalga oshirish. Bizning ishimizda tovushli matnning asosiy bo‘linmalari sifatida quyidagilar ko‘rib chiqiladi: a) ritmik tuzilma (RS), bitta markazlashtirilgan urg‘u mavjudligi bilan birlashtirilgan bo‘g‘inlarning minimal guruhi sifatida tushuniladi . ("Ritmik tuzilish" atamasi ("fonetik so‘z" bilan bog‘liq atamadan farqli o‘laroq) berilgan birlik ritm birliklari tizimiga tegishli ekanligini ta'kidlaydi va uni tizimli ravishda tashkil etilgan tovush va bo‘g‘in majmuasi sifatida ifodalaydi. ; b) sintagma, "nutq - fikr jarayonida yagona semantik yaxlitlikni ifodalovchi fonetik birlik". Ko‘pgina fonetiklar ta'kidlaydilar. sintagma bir vaqtning o‘zida semantik va formal reja birligi bo‘lib, intonatsion- semantik birlik hosil qilish qobiliyati uning asosiy xususiyatlaridan biri sifatida qaraladi. 11 Har qanday fan taraqqiyoti muayyan bosqichlardan iborat bo‘lib, keyingi bosqich oldingi bosqich bag‘rida unmg vorisi sifatida dunyoga keladi. Oldingi bosqich yo‘l qo‘ygan kamchiliklarga tanqidiy baho bergan holda, bunday kamchiliklarni bartaraf qilishga yordam beradigan tadqiqot metodologiyasi va metodlarini qidirishga harakat qiladi. XX asrning oxirgi choragi va XXI asr boshlaridagi o ‘zbek tilshunosligi ham ana shunday jarayonni o ‘z boshidan kechira boshladi. Ayyub G ‘ulom asos solgan o‘zbek ilrniy tilshunosligi yutuqlarini e’tirof etgan va unga tayangan holda, o‘zbek tilining ichki struktur belgilarini yoritishga 11 Rahimov G‘. O‘zbek tilida predikativlik va uning grammatik ifodasi // Til va adabiyot ta’limi, 2018, №1. – B. 24– 30. 24 yordam beradigan yangi tadqiqot metodlarini qo‘llashga intilish kuchaydi. Bunga shu davrda ro‘y bergan sotsiolingvistik jarayon qulay imkoniyat yaratdi. Sobiq sovet imperiyasining kuchsizlanishi va bu imperiya tarkibiga zo‘rlik bilan birlashtirilgan respubhkalarda milliy o‘z- o‘zini anglash hissining kuchayishi har bir respublikada davlat tili uchun kurashish harakatining boshlanishiga, ayni paytda, tilshunoslik fanida ham shu kungacha amalda bo‘lgan tadqiqot metodlariga shubha bilan qarash kayfiyatining tug‘ilishiga sababchi bo‘ldi. Xususan, sho‘rolar davrining 50—60-yiIlarida dunyo tillarining o‘zaro yaqinlashib, oxir- oqibat yagona bir tilga aylanishi haqidagi stalincha til siyosatining amalga oshirilishi, bunday siyosatning Stalindan keyin ham davom ettirilishi, shuning uchun SSSR tarkibidagi barcha tillarda umumiy leksik fondni kengaytirib borish tillarning asosiy taraqqiyot qonuni bo‘lishi kerakligi haqidagi qarashlar hukm surdi. o‘tish davrida milliy o ‘zlikni anglagan ziyolilar o‘rtasida ana shunday til siyosatiga katta e’tiroz uyg‘ondi. Gap bilan fikr o‘zaro dialektik aloqadir. 12 Gapda fikr ifodalanadi. Fikr doim gap orqali shakllanadi. Demak, gapni o‘rganar ekanmiz, uni fikr bilan bog‘lab tekshirishimiz kerak. Gap ma’lum fikrni ifodalash bilan birga, har xil his-tuyg‘ularni ham ifodalaydi. Biroq bu emotsiyalar fikr bilan bog‘liq holda ro‘y beradi. Demak, gap intellektual (aqliy) holatni ham ko‘rsatadi. Gapning xarakterli belgilari predikativlik va intonatsiya ekanligi bizga ma’lum. Bu belgilar gap tushunchasining asosi, gapning shakllantirish vositasidir. Har bir gapning reallik bilan bog‘liqligi haqida biror fikr, xabar bayon qilish gap mundarijasining voqelik bilan bog‘liq ekanligini ko‘rsatadi. Bu hodisa-gap mundarijasining real voqelik bilan aloqadorlik hodisasi predikatsiya sanaladi. Gapni predikatsiya shakllantiradi. Bu grammatik kategoriya-umuman gapga xos xususiyat. Predikativlikni kesim ko‘rsatadi. (Bordi. Student edim): kesim umumiy predikativlik ma’nosini konkret modallik, zamon, shaxs kategoriyal ari orqali ifodalaydi. Predikativlik ni shakllantiri shda intonatsiyaning ham ishtiroki bor: intonatsiya gapga xos bo‘lgan universal vositadir. Anglashiladiki, predikativlikni ifodalash gapning paradigmasi-predikativlikni 12 Komilov N. Tilshunoslik asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1992. – B. 65–70. 25 bildiruvchi butun formalari sistemasi bilan bog‘liq. Gap fikrni ifodalaydi, ma’lum maqsadni bayon qiladi. Bu hodisa, birinchidan, shu gapdagi fikrning borliqqa munosbaati, ikkinchidan, so‘zlovchining sub’ektiv munosabati – modallik (reallik, gumon, taxmin, istak kabilar) bilan, zamon va shaxs bilan bog‘lanadi. Gapni shakllantiruvchi, gapning asosi bo‘lgan predikativlik hodisasi, odatda, so‘zlarning predikativ qo‘shilishi bilan ifodalanadi. (Ega va kesimning o‘zaro munosbati: Bola yugurdi. Bola yosh kabi) Lekin predikativlik tabiiy, bir so‘zdan iborat bo‘lgan gaplarda ham mavjud. (Qor! Tun. kabi) Bir so‘zdan iborat gaplardan konkret gap bo‘lagini topib bo‘lmaydi. Demak, predikativlik bunday gapga butunicha xos bo‘ladi. Bularning hammasida, shubhasiz, intonatsion tugallik bor. Bundan gapda predikativlik bilan intonatsion tugallikning birgalikda harakat qilishi, bir-biriga moslashgan bo‘lishi anglashilib turadi. Intonatsiya 13 predikatsiyani ifodalash vositalaridan biridir, bu hol ham gapning eng asosiy belgisi predikativlik ekanligini ko‘rsatadi. So‘zlarning predikativ qo‘shilishi orqali gap hosil bo‘lishi (Suv tiniq kabi) bu konstruksiya hamma vaqt tugal fikrni ifodalaydi, degan xulosaga olib kelmaydi. Ba’zan bunday tugallik uchun boshqa elementlar ham talab qilinadi, lekin shunda ham, baribir, gapning konstruktiv asosi predikativ qo‘shilmadir. Bu qo‘shilma gapda hech qanday elementga tobe bo‘lmaydi, balki boshqa elementlarni o‘ziga tobelaydi, demak, u absalyut xokimlikka egadir. Bu qo‘shilma – predikat birlik- gapning hamma belgilarini: nutqning fikr anglatadigan, xabar bildiradigan eng kichik, yaxlit birligi ekanligini, boshqa predikativ birliklar, shuningdek, sodda gap va qo‘shma gap sostavidagi sodda gapga o‘xshash qismlar boshqacha xususiyatlar ga ega bo‘ladi. Misollarni chog‘ishtirin g: Sohibjon- mashhur paxtakorning o‘g‘li. Otasi pensiyaga chiqqan. – Otasi pensiyaga chiqqan Sohibjon sodiq farzand ekanligini ko‘rsatish uchun ishga astoydil kirishdi. (Ikkinchi misoldagi otasi pensiyaga chiqqan qo‘shilmasi Sohibjon bo‘lagiga tobe-uning aniqlovchisidir) Predikativlik hodisasi orqali gap so‘z birikmasidan, predikativ qo‘shilma predikativ bo‘lmagan qo‘shilmadan aniq farqlanib turadi: yosh bola 13 Potebnya, A.A. (1978). Izbrannye trudy po russkoy i ukrainskoy filologii. Kiev: Naukova dumka, 134-145 betlar. 26 (voqelikka munosabat: reallik, real emaslik, istak kabi ma’nolar, ma’lum maqsad, zamon munosab ati ko‘rsatilm agan; intonatsio n tugallik yo‘q- bunda fikr ifodalanmaydi) – Bola yosh (predikatsiya ifodalangan: voqelikka munosabat ko‘rsatilgan – tugallik, zamon munosbaati, gapga xos intonatsiya). Yosh bola va bola yosh qo‘shilmalarining analizi shuni ko‘rsatadiki, bularning har ikkalasida ham predmet va belgi tasavvurlarining munosabati ifodalangan, lekin ikkinchisida predmetning belgisi predikativlik yo‘li bilan ko‘rsatilgan, paytga munosabat ifodalangan. Predikatsiyaning asosiy belgilaridan biri tasdiq – inkordir. Bu tasdiq – inkor tilda turlicha ifodalanadi. Umuman, predikatsiya turli vositalar bilan: predikativ formadagi fe’llar, kesimlilik affikslari orqali (Bording. Studentsan. To‘g‘ri, student edi kabi), so‘zlar tartibi, intonatsiya, gapning har xil strukturasi bilan ifodalanadi (Bahor! Bu – uchuvchi. Paxta oppoq kabi). Gap predikativlik shakliga ega bo‘lgan eng kichik birlikdir. Predikat gapning tuzilish va mazmuniy markazi sanaladi. Tilshunoslar predikat tushunchasi haqida munozarali fikrlarning ilgari surmoqdalar. Shuningdek, uning gap mazmuniy tuzilishi va markazidagi tutgan o‘rni haqidagi mulohazalar ham turli xil. Ayrim tilshunoslar predikatga mantiqiy tushuncha sifatida qarasalar, ba’zilari grammatik tushuncha sifatida qaraydilar. Keyingi yillarda tilshunoslikda semantikaning yuqori pog‘onaga ko‘tarilishi natijasida tilshunoslar predikatga mazmun nuqtai nazaridan qaray boshladilar. Predikat ham semantik, ham mantiqiy, ham grammatik tushunchadir. Semantik tushuncha sifatida predikat har qanday sintaktik qurilmaning nominativ asosi, uning yadrosi. 27 X ULOSA Mazkur kurs ishi davomida o‘zbek tilida predikativlikning ifodalanishi va uning grammatik, semantik va funksional xususiyatlari batafsil tahlil qilindi. Predikativlik til tizimida gapning asosiy qurilish bloki sifatida tilning mantiqiy va grammatik tuzilishidagi markaziy rolni o‘ynaydi. Gapning mazmunini to‘liq ifodalashda predikativlik vositalari, ya’ni fe’lning shaxs va zamon shakllari, yordamchi so‘zlar, intonatsiya, bog‘lovchilar va boshqa sintaktik elementlar muhim o‘rin tutadi. Ushbu vositalar orqali gap nafaqat shaxs, vaqt, holat, balki voqea-hodisaga nisbatan subyekt va predikatning o‘zaro bog‘liqligi aniqlanadi. Predikativlikning o‘zbek tilida ifodalanishining grammatik modellarini o‘rganish bu hodisaning sintaktik strukturasi, shu bilan birga semantik jihatlarini ham ochib beradi. O‘zbek tilida predikativlik asosan fe’l orqali ifodalanadi, ammo zamon, shaxs va son kategoriyalari yordamida uning ma’nosi kengayadi va nuanslarga boy bo‘ladi. Misollar orqali ko‘rsatilganidek, predikativlikning o‘zgarishlari gapdagi nutqiy vazifalar, nutqiy holatlar va kontekstga qarab turlicha shakllanadi. Tadqiqot davomida bog‘lovchi vositalar, intonatsiya va yordamchi so‘zlar ham predikativlikni ifodalashda muhim rol o‘ynashi aniqlandi. Ayniqsa, badiiy va ilmiy adabiyotlarda predikativlikning stilistik funktsiyalari o‘zgacha ahamiyatga ega bo‘lib, bu vositalar orqali yozuvchi yoki so‘zlovchi o‘quvchining e’tiborini jamlash, nutqning tasviriyligini oshirish va xotirjamlikni ta’minlashga erishadi. Predikativlikning nutqdagi amaliy qo‘llanilishida esa, bu hodisaning kommunikativ jihatlari alohida e’tiborga loyiqdir. Og‘zaki nutq va yozma nutqdagi predikativlikning farqlari, ayniqsa, dialoglar va monologlarda ko‘rinadi. Og‘zaki nutqda intonatsiya predikativlikning qo‘shimcha vositasi sifatida ishlatiladi, yozma nutqda esa bu funktsiyalar ko‘proq grammatik shakllar orqali ifodalanadi. Shuningdek, predikativlikni o‘rganishning yana bir muhim jihati – bu til va nutqiy muloqotdagi amaliy ahamiyati. Nutqiy faoliyatda, xususan, tarjima va matn 28 tahlili sohalarida predikativlikning ifodalanishidagi nuanslar to‘g‘ri tushunilishi va tarjima qilinishi kerak. Bunda fe’lning shaxs va zamon shakllari, intonatsiya va semantik ma’nolar o‘zgarishi muhim rol o‘ynaydi. Umuman olganda, predikativlikning o‘zbek tilida ifodalanishi nafaqat sintaksisdagi grammatik hodisa sifatida, balki semantik va pragmatik nuqtai nazardan ham chuqur tahlil qilishni talab etadi. Shuning uchun predikativlikni o‘rganish, tilshunoslikning boshqa sohalari bilan chambarchas bog‘liq holda, yangi ilmiy yondashuvlarni va metodlarni ishlab chiqishda muhim ahamiyat kasb etadi. Kelajakda bu tadqiqotlar lingvopragmatik, komunikativ va stilistik tahlil yo‘nalishlarida kengaytirilishi mumkin, chunki predikativlik nutqning eng asosiy qismlaridan biri sifatida ko‘proq ilmiy izlanishlarni talab qiladi. 29 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R 1. Rahmatullayev, G‘. (1989). O‘zbek tilining sintaksisi. Tashkent: O‘qituvchi. 2. Matyoqubov, A.M. (2000). Gap va uning turlari. Tashkent: Ma’naviyat. 3. Sayfullayev, S. (2001). O‘zbek tilining zamonaviy sintaksisi. Tashkent: Fan. 4. Shvedova, N.Y. (1980). Russkiy yazyk: sintaksis. Moscow: Nauka. 5. Borovkov, A.K. (1967). Predikativnost’ i predikaty v turkeskikh yazykakh. Moscow: Nauka. 6. Ernazarov, Y. (2010). O‘zbek tilining sintaksisi. Tashkent: O‘qituvchi. 7. G‘oziyev, N.Z. (2015). O‘zbek tili sintaksisi va predikativlik. Tashkent: Sharq. 8. Vinogradov, V.V. (1972). Russkiy yazyk: sintaksis. Moscow: Nauka. 9. Potebnya, A.A. (1978). Izbrannye trudy po russkoy i ukrainskoy filologii. Kiev: Naukova dumka. Internet manbalari: – www.ziyonet.uz – www.lex.uz (O‘zbek tilining normativ hujjatlari) 30

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. PREDIKATIVLIK TUSHUNCHASINING NAZARIY ASOSLARI

1.1. Predikativlikning sintaktik birlik sifatidagi roli

1.2. Mustaqil gapning predikativlik orqali shakllanishi

II BOB PREDIKATIVLIKNING IFODALANISH VOSITALARI VA GRAMMATIK MODELLARI

2.1 Og‘zaki va yozma nutqda predikativlikning farqli ko‘rinishlari

2.2. Adabiy matnlarda predikativ birliklarning qo‘llanilishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить