Psixologizm va psixologik tahlil (X.Do‘stmuhammad va N.Eshonqul hikoyalari misolida) - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	106.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Psixologizm va psixologik tahlil (X.Do‘stmuhammad va N.Eshonqul hikoyalari misolida)

Купить

Psixologizm va psixologik tahlil (X.Do‘stmuhammad va N.Eshonqul hikoyalari misolida) BITIRUV MALAKAVIY ISHI

M U N D A R I J A KIRISH …………………………………………………………………………....3 I BOB . Psixologizm va psixologik tahlil I.1 Xurshid Do‘stmuhammad hikoyalarida qahramonlarning ruhiyati va badiiy talqin............................................................................……................……….….....7 I.2 Xurshid Do‘stmuhammad hikoyalarida ruhiy iztiroblar va ijodkorning poetik mahorati...................................................................................................................19 II BOB . Psixologizm va emotsionallik II.1.Nazar Eshonqul hikoyalarida pafos va ta’sirchanlik...…….................……… 30 II.2. Nazar Eshonqul hikoyalarida ijodkorning estetik ideali va obrazlar ruhiyati..42 XULOSA ………………………………………………………………………....59 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI …………………............63

KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Ijtimoiy hayotimizni isloh qilish va yangilash boshlanib ketganligi bois ma’naviy madaniyatning qudratli qatlamlari ochildi. Ular xalq ruhiyatining vatanparvarlik, milliy iftihor, butun dunyo uchun bag’ri kenglik tomon keskin o’zgartirib yubordi. Darhaqiqat, xalqimizning milliy istiqlolni qo’lga kiritib katta bir tarixiy xodisa sifatida dastavval uning ruhiy barkamollikka erishuvi, dunyo qarashi, tafakkuri va ma’naviy olamida o’ziga xos o’zgarishlarning vujudga kelishi uchun keng imkoniyat yaratdi. Badiiy ijodda inson ruhiy dunyosi tasvirini tadqiq etish esa adabiyot ilmining juda muhim va ancha murakkab masalalaridan biridir. "Shaxsan men shoir va adiblarni doimo jamiyatning oldingi safida yuradigan, hayotni kuzatib, odamlarni yuragida, dunyoqarashida bo

hayotning asl mohiyati haqida shu kungacha aytilmagan, lekin aytilishi shart bo'lgan teran fikrlarni topib, ularni mahorat bilan badiiy adabiyotda aks ettiradilar. Shuningdek, shu kungacha yaratilgan hikoyalarda ma'naviy-axloqiy, hayotiy muammolar ilgari surilgan. Boshqa janrlar kabi X.Do'smuhammad va Nazar Eshonqul hikoyalarini ham ma'naviyatni o'stirish vositasi sifatida qadriyatlar sirasiga kiritish mumkin. Zero, yurtboshimizning: "Biron-bir jamiyat ma'naviy imkoniyatlarni, odamlar ongida ma'naviy va axloqiy qadriyatlarni rivojlantirmay hamda mustahkamlamay turib o'z istiqbolini tasavvur eta olmaydi" 1 , - degan fikrlari bejiz emas. Shu narsani alohida qayd etish kerakki, Qodiriy, Oybek, Ayniy, Cho'lpon, Fitrat kabi mashhur yozuvchilarimiz ham

Tadqiqotning maqsadi va vazifalari. Ushbu BMI ning asosiy maqsadi - Xurshid Do'stmuhammad va Nazar Eshonqul hikoyalarini tadqiq etish orqali "psixologizm" masalasini o'rganish bo'lib, ushbu maqsadni amalga oshirishda quyidagi vazifalarni joriy etish mo'ljallanadi: - Bitiruv malakaviy ishda psixologizm va psixologik tahlil muommosi baholi qudrat tahlil qilinadi; - X.Do‘stmuhammad hikoyalarida qahramonlarning ruhiyati o‘rganildi va talqin qilinadi ; - X.Do‘stmuhammad hikoyalaridagi qahramonlarning ruhiy iztiroblari ijodkor mahorati bilan uyg‘unlikda o‘rganiladi ; - Kichik tadqiqotda psixologizm va emotsionallik masalalari ham tadqiq etiladi; - Nazar Eshonqul hikoyalaridagi pafos muommosi o‘rganildi; - Nazar Eshonqul hikoyalaridagi ijodkorning estetik ideali obrazlar

Tadqiqotning ilmiy yangiligi O‘zbek adabiyotshunosligida psixologizm va psixologik tahlil masalalari atroflicha o‘rganilganligini yuqorida bitiruv malakaviy ishning o‘rganilganlik darajasida baholi qudrat eslatib o‘tdik. Mazkur kichik tadqiqotimizda esa psixologizm va psixologik tahlil masalalarini X.Do‘stmuhammad va N. Eshonqul hikoyalari misolida tahlil qilishga urindik.Ana shu urinishimiz ishimizning o‘ziga xos yangiligidir Tadqiqotning obyekti va predmeti. Bitiruv malakaviy ishining obekti sifatida Xurshid Do‘stmuhammad va Nazar Eshonqulning ijodi, predmeti sifatida esa ularning hikoyalari, matbuotlardagi faoliyati va ishtiroklarii olindi.Bundan tashqari adiblarimizning “Hovli etagidagi uy”, “Jajman”,”Qazo bo‘lgan namoz”,”Beozor qushning qarg‘ishi”,”Urush odamlari”, “Maymun yetaklagan

I .1 Xurshid Do ‘ stmuhammad hikoyalarida qahramonlarning ruhiyati va badiiy talqin Psixologizm- o‘z-o‘zidan anglashilib turibdiki, insonning asab tizimi, uning ongi bilan bevosita aloqador mavzu. U tabiatning ko‘pdan ko‘p sirlarini o‘zida saqlab keladi. Shuning uchun ham inson ongining faoliyati, jamiyat va tabiat bilan o‘zaro aloqadorligi, uning zamon va makon tushunchasida tutgan o‘rni barcha davrlarda yuksak darajada taraqqiy etgan aql egalarini qiziqtirib kelgan. Ma’lumki, inson harakat qilish, ko‘rish, eshitish, fikrlash, hisoblash, mulohaza yuritish, mushohada qilish, musiqani tushunish va boshqa bir qator qobiliyatlar egasi. Bular oliy narv faoliyati bo‘lib hisoblanadi. Dunyoning juda ko‘plab daho darajasiga yetishgan kishilarning psixologik olamini tahlil qilganimizda, ularning b

moziyni anglash ehtiyojini paydo qiladi, chunki bugun va ertaning ildizlari hamisha kechaning bag‘rida qoim"_. Umuminsoniyatga taalluqli bo‘lgan qonuniyatlar mavjud. Hind braxmanlarida: "Insonning ko‘zi, o‘zidan boshqa hamma narsani ko‘rishga qodir" degan aqida bor. Ijodkorning nigohi bundan mustasno deb bo‘lmaydi, ammo "...ijodkor, ayniqsa shoir ijtimoiy dolzarb muammolarni bir chetga yig‘ishtirib qo‘yib, "ko‘z qorachig‘ini ichga qaratadi"_. Binobarin, psixologizm - bu muallifning badiiy bo‘yoqlar bilan qahramonning ichki olami manzarasini chizishga bo‘lgan urinishdir. Mazkur mavzuda yuritayotgan fikrlarimizni yanada yorqinroq ifoda etish maqsadida, baayni shu masalada ilmiy izlanishlar olib borgan o‘zbek va rus adabiyotshungoslarining ilmiy tadqiqotlari ustida bir

Olimlarimiz, shunga qo‘shimcha ravishda psixologik tasvir vositalarining yana bir shakli bor, degan fikrni ilgari suradi. Bu muallif tomonidan lirik qahramonning ruhiy dunyosida kechayotgan holatni to‘g‘ridan-to‘g‘ri bayon qilinishidir. Mazkur tadqiqotlarimizning asosiy mavzusiga kirishishdan avval, inson psixikasi, uning psixologiyasi haqida bir muddat to‘xtalish maqsadga muvofiq deb hisoblayman. Chunki adabiy hodisa sifatida qaralayotgan psixologizm masalasi aynan insonning bosh miya faoliyati bilan vobastadir. Bu borada jiddiy ilmiy izlanishlar olib borgan rus olimlari quyidagi fikrlarni ilgari surganlar: "Psixologizm – muhim adabiy hodisa bo‘lib, u inson qalbini teran anglash, voqea va hodisalarning mazmun-mohiyatiga chuqur kirib borish, tadqiq etish imkonini beradi. Psixlogizmni

sifatida insonning ruhiy mohiyatidan ibtido oladi; ikkinchidan, har qanday yaxshi she’r markazida o‘zining quvonch va tashvishi, orzu va armoni bilan inson turadi. (Insonda esa bashariyatga xos barcha fazilatlar va illatlar tarkib topgandir – izoh bizniki); uchinchidan, inson mohiyati durli davrlar she’riyatida turlicha jilo beradi. Chunki har bir davr alohida spetsifikaga ega ijtimoiy-psixologik muhit sifatida insonga – shoirga o‘z ta’sirini o‘tkazadi va bu ta’sir she’r shoir orqali she’rga ko‘chadi Psixologizm - adabiyotshunoslikda qo‘llaniladigan atama, adabiy jarayon: u asar qahramonining his-tuyg‘ulari, ehtiroslari, o‘y va kechinmalarini to‘la va batafsil ifoda etish vositasi. Ma’lumki, psixologik xarakterdagi asarlarda ijodkor e’tiborni tashqi detallarga emas ichki tomonga qaratadi.

uning qalbi bilan bog‘liq tadqiqotlarda masalaga chuqurroq kirishga muvaffaq bo‘lgan emas. "Uzoq davom etib kelayotgan tarixiy adabiy hayotda, - deydi A.B. Yesin, - psixologizmning sirli, ammo samarali jihatlaridan biri, ijodkor inson qalbi haqida so‘zlay turib, har bir o‘quvchi bilan uning o‘zi haqida gaplashayotgandek bo‘ladi"_. Psixologizm – bu badiiy asarning uslubiy tasnifi bo‘lib, u orqali personajlarning ichki dunyosi chuqur va mufassal bayon etiladi. Ko‘zga ko‘rinmaydigan, qo‘lga ilashmaydigan hissiyotlar, fikrlar, tuyg‘ular qiyofa kasb etadi go‘yo. Bunda qalb kechinmalari juda noziklik va mohirlik bilan tahlil qilinadi. Xuddiki kimyoviy elementlar o‘zaro birikib, moddiylashgan bir unsurni paydo qilgani kabi, ijodkor insonning zohirida ro‘y beradigan qahr-g‘azab, nafrat, qu

O‘zbek nasrida va ayniqsa , hikoyanavislik borasida bir qator yozuvchilar qatorida Xurshid Do ' stmuhammadning ham o ' rni o ' zgachadir . U o ' z uslubiga , betakror tiliga ega ekanligini hozirda uning kitobxonlari , muxlislari tan olishadi , asarlarini sevib o ' qishadi . Adabiy tanqidchilikda ham uning asarlari xususida turli xil ijobiy fikrlar bildirilmoqda , anjumanlarda bahs - munozaralarga sabab bo ' lyapti . Adib asarlarining badiiy xususiyatlari to ' g ' risida talaygini ijobiy fikrlar bildirish mumkin . X . Do ' stmuhammad uslubining o ' ziga xosligi , qahramonlarining hayotiyligi uning asarlarini o ' qimishliligi va yuqori saviyadaligining asosiy omillaridan biri hisoblanadi . Xurshid Do ' stmuhammad bugungi kunning og ' izga t

o'zaro mutanosiblikda keladi. Ushbu yozuvchi ijodida "badiiy obraz" ko'p o'rinda "ramzli obraz" sifatida talqin qilinadi. Badiiy obrazning xususiyatlari haqida so'z ketganda birinchi galda individuallashtirilgan umumlashma sifatida namoyon bo'lishi xususida to'xtalish zarur. 1 Badiiy asarda ijodkor o'z maqsadiga qachonki, xarakterni mohirona va o'zi o'ylagandek yoritgandagina erishishi mumkin. Xarakter kichik bir she'rdan tortib katta-katta epopeyalarda ham namoyon bo'lishi shartdir. Haqiqatdan ham, ko'p xollarda X.Do'stmuhammad hikoyalarida obrazlarni umumlashtirilgan holda ko'rishimiz mumkin. Hikoyalardagi obrazlarning umumlashtirilganligini ramz va ruhiyat tasvirining o'zaro mutanosib tarzda berilishidan bilishi

Axuramazda..." dedi shivirlab. 1 Hikoyada birgina Jajman obrazi orqali i nsonga xos bo'lgan ayrim salbiy holatlar, ojizlik jihatlari ham real tasvirlarda o'z ifodasini topadi. Ojizlik jihatlari deganimizda insonlarning gohida sinovlar oldida ilojsiz qolishlarini nazarda tutyapmiz . Sababi , hikoyada timdagi odamlar ham ilojsiz va ojiz qoladilar . Hikoyaning mohiyati inson bor ekan, albatta, oq va qora, yaxshilik va yomonlik kabi qarama-qarshiliklar mavjud bo ' ladi degan tushunchani ochib berishda ko'rinadi. Hikoya sarlavhasining o'ziyoq kitobxonni qiziqtirib qo'yadi. Nima uchun hikoya bunday nom oldi-? Tadqiqotchi olimlar ham bu masala borasida ko'p mulohazalar yuritishgan. N.Dovurboyeva Jajman atamasini “jajji” hamda “ya'juj- majuj”dan yasalgan, qabili

bir qarish bo'lsa, yana biriniki o'n quloch” 1 - deya ta'riflaydi. X.Do'stmuhammad ham jajmanning bir qarich ekanligini qayd etadi. Bu o'z-o'zidan har ikkala ijodkorning bir maxluq haqida fikr yuritayotganini belgilaydi. Hikoyada ramzli obrazlar mahorat bilan tanlangan har bir obrazning ramzliligi uning ruhiyatini ham ochib bergan. Ba'zi bir obrazlar asarda salbiy obraz sifatida tasvirlanishiga qaramay, aslida u asar mohiyatini va g'oyasini tashkil etishda asosiy yuk tashishi mumkinligini muallif aynan, "Jajman" obrazi orqali ifodalashga harakat qilgan va bunga erishgan ham. Bu obrazni bir qarashdayoq nimaning ramzi ekanligini bilgandek bo'ladi kitobxon, chunonchi, u ochko'zlik, tekinxo'rlik nafs ramzi, bir so'z bilan salbiy obraz dey

maqasadini amalga oshirishda nafaqat Jajman obrazi, balki Zardusht va Otash momo obrazlaridan ham unumli foydalanadi. Zardusht bobo esa loqayd, bu holni ko'ra-bila turib beparvo tomosha qiladi… Jajmanning ochko'zligiga mahliyo bo'lib, unga qarshi kurashishni xayoliga ham keltirmaydi. Zardusht boboda kurashchanlik yo'q, faqat nima qilarini bilmay hayron bo'lib turaveradi. Birovning rizqiga qo'l cho'zgan kishiga bunday munosabat Zardusht bobo kabi loqayd odamlarning qon-qoniga singib ketgan. 1 To'g'ri, bir qarashda juda loqayd va o'zi bilan o'zi ovora, beparvo ko'rinadi bu obraz. Lekin har bir obrazning o'z yuki va vazifasi bo'ladi. Nazarimizda, muallifning Zardusht boboga bergan ruhiyat tasvirini bunday sovuqqonlik bilan baholash kerak

yanada aniqroq uddalangan. Hikoyani Jajmanning o'ldirilishi bilan ham tugasa bo'lardi. Agar hikoya Jajmanning o'ldirilishi bilan tugaganda ayrim kishilar nafsibuzuqlik va tekinxo'rlikning ildizi bilan yo'q qilish mumkin deb o'ylashardi. Hikoya so'ngida o'sha bir qarich mahluq ikki qarich shaklida paydo bo'ladi. Bu yerda nafsibuzuqlik va tekinxo'rlik tarafdorlari va talabgorlari ko'paysa ko'payadiki, aslo kamaymaydi, degan xulosa chiqadi. Mana shunday tugallik orqali yozuvchi kitobxonlarga o'z savolini bermoqchi bo'ladi, "ya'ni hikoyadan qanday xulosa chiqardingiz"? Ushbu hikoya yuzasidan fikrimizni xotimasi sifatida aytib o'tishimiz lozimki, hikoya obrazlari to'laqonli ramz va ishoralarga boy. Aynan shuning uchun h

bunda ortiqcha tafsilotlarga berilmasdan ularni real-hayotiy tasvirlaydi. Shuning uchun ham yozuvchining asarlaridan hayotiylik ufurib turadi. Xurshid Do'stmuhammad badiiy adabiyotda inson obrazini to'laqonli yaratish va uni o'quvchi ko'z oldida konkret jonlantirish uchun badiiy psixologizmdan badiiy unsur sifatida foydalanadi. Badiiy psixologizm - bu personaj ruhiyatining ochib berilishi, uning xatti-harakatlari, gap-so`zlarining psixologik jihatdan asoslanishi ekanligini yozuvchi yaxshi biladi. Uning asarlariga nazar tashlaganimizda muallif asarni o'zidan kelib chiqib yaratsa qanchalik saviyali va qanchalik ishonchli bo'lishiga guvoh bo'lamiz. Xullas, X.Do'stmuhammad yaratgan obrazlar va ularning ruhiyat tasviri betakror. Yozuvchining yaratgan har bir qahr

I.2 Xurshid Do‘stmuhammad hikoyalarida ruhiy iztiroblar va ijodkorning poetik mahorati Ruhiy iztirob” deyilganda “psixologizm” dan farqli o’laroq badiiy asarlarda qahramon ichki dunyosining butun bir tizilmalari tasvirini emas, balki inson qisqa vaqt ichida qandaydir tashqi taassurot natijasida yuz berishi mumkin bo’lgan favqulodda kuchli bir ruhiy tebranishni-ruhning oniy bir fursatdagi holat aksini tushunish maqsadga muvofiqroqdir.Ko’rinib turibdiki, ularning har ikkalasini ham o’rganish ob’ekti yagona bo’lib lirika ham ruhiy tahlil ham idrokning sub’ektiv shakllari sifatida harakterlanadi. Farqi shundaki, lirika epos, drama singari mustaqil adabiy turdir. U hayotni badiiy aks ettirish usullaridan biri bo’lib bosh tasvir ob’ekti insonning ichki olami hisoblanadi. Ruhiyat tahlili esa adab

Sof lirik she’rlarda ko’pincha hazil ohang, mung silqib turadi.Ammo bu hazinlik, bu mung she’rxonda zinxor badbin tuyg’ular qo’zg’amaydi, aksincha bu xususiyat qalbni allalaydi, ruhni har xil kinlardan poklaydi. Shuning uchun “Bunday she’riyat musiqaga juda ham yaqinlashadi. Musiqiy sadolar inson ruhiy holatini, tuyg’ular qarama-qarshiligini ifodalaydi. Sado, predmetning tashqi qiyofasini gavdalantirishga qodir emas. Psixologik poeziyaning shakily vositalar ham musiqiy sadolarning tuzilishini eslatadi.” Agar nasriy asarlarda (va shuningdek, boshqa turdagi lirik asarlarda ham) ma’lum bir ruhiy holat yoki ruhiy jarayon tasvirlangan bo’lsa, u keng, atroflicha, ma’lum bir voqea hodisadan vujudga kelgan natija sifatida talqin etiladi va eng muhimi har qanday ruhiy holat ham aniq bir shaxsga teg

ketsa, bu mahorat belgisi emas. Aniq, badiiy bunyodkorlik badiiy asar tilining birinchi belgisidir" 1 . X.Do'stmuhammad ijodida bu yetakchi xususiyat sanaladi. " Yozuvchi qahramonlar taqdirini, hayotdagi chigalliklarni shunchaki ifoda etish bilan cheklanmaydi, balki hayotning ma'nosini chaqishga intiladi ." 2 . Ushbu ta ' rif Umarali Normatov tomonidan P . Qodirovga nisbatan bildirilgan bo ' lishiga qaramay , u bizning nazarimizda X . Do ' stmuhammad ijodiga ham taalluqliligi bilan ahamiyatli . Sababi , yozuvchi X . Do ' stmuhammad ijodida ham qahramonlar masalasi shunchaki ifodalanilmaydi . U ramzlar orqali qahramonlarning ruhiy holatini ochishga va bu orqali hayotning ma ' nosini chaqishga intiladi . Yuqorida X . Do ' stmuhammadning juda ko &#3

adabiyot shunga yordam berarmikan , degan umid bor qalbimda !” Keltirilgan fikrlardan yozuvchining faqatgina shunchaki yozmay , balki o ’ z oldiga maqsad qo ’ yib , ana shu maqsadni amali uchun badiiy adabiyotga murojaat qilishi oydinlashadi . Yozuvchi Xurshid Do ’ stmuhammadning “ Beozor qushning qarg ’ ishi ” nomli hikoyalar to ’ plamidan joy olgan “ Nusxakashning merosxo ’ ri ” hikoyasi ham tarbiyaviyligi bilan ahamiyatlidir . Aytib o ' tish joizki , asarning sarlavhasi ma ' lum darajada asarning keng targ ' ib qilinishi va eng asosiysi , o ' z ahamiyatini topishida muhim o ' rin tutadi . Ushbu hikoyani o ’ qishni boshlagan kitobxon nazarida nima uchun hikoyaga “ Rassomning merosxo ’ ri ” emas , balki “ Nusxakashning merosxo ’ ri ” deb nom berilgan degan savolning pa

aynan mana shu obraz xususida kerakli ta ' rifni berib otganki , bu bilan uni ko ' z oldimizda gavdalantira olamiz . Mevali daraxtga hech qachon tosh otilmay qolmaydi . Shu o ' rinda aytish joizki , bu hikoya ham o ' z bahosini topish davomida turli hil fikr va qarashlarga uchradi . “ To ’ plamdagi “ Nusxakashning merosxo ’ ri ” hikoyasida hayoti fojeali burilish pallasini kechirayotgan shaxsning murakkab , tahlikali holati ancha mahorat bilan aks ettirilgan . Badiiy ijod nusxa ko ’ chirish ham , yashash vositasi ham emas , balki yurakdagi dardni ifodalash ekanligi murakkab taqdirli qahramonlar misolida ko ’ rsatilgan . Lekin bir narsani taassuf bilan aytish joizki , hikoya zavq bilan o ’ qilmaydi , qahramonda insoniy joziba , kishi ruhiyatiga kirib boradigan yorug ’ lik se

yoqib yubormoqchi ham bo ’ ladi . Aldanganini tushunib yetgan Nuriddin bir marakada uzoq qarindoshi Mirjalol tog ’ aning gaplaridan ta ’ sirlanib yana ota kasbiga mehr qo ’ yadi . Insonlar bir narsadan ko ' ngli qolsa , qaytib unga mehr qo ' yishi qiyin bo ' ladi . Mana shunday toifa vakillaridan biri sifatida Nuriddin obrazini ham olishimiz mumkin . Kutilmaganda otasining o ' limidan dovdirab qolgan Nuriddin , otasi bilan bog ' liq vaziyat va holatlardan o ' zini olib qochdi . Shu bilan birgalikda endi Nuriddinning nazarida dastgoh omonatdek , mo ’ yqalam esa titilib ketadigandek , bo ’ yoqlar ham rangsizdek tuyuladi . Bu tuyg’ular uning qalbida kechayotgan qo’rquvning izlari edi. Nuriddin otasining “Men rassom emasman, nusxakashman” degan gaplarini eshitgandagina

girdobigan chiqib ketolmayotgan o’g’lini eshik tomon yetakladi…” Ushbu fikrlar Nuriddinning otasi kabi nusxakash emas, balki chinakam rassom bo’lishiga ishora qilmoqda. Demak, nusxakashning merosxo’ri Nuriddin nusxakash emas, balki endilikda u rassomdir. Ushbu hikoyani o’qish har bir kitobxonga o’z kasbini va hayotdagi maqsadini to’g’ri tanlashida yaqindan yordam beradi. Yuqorida yozuvchi aytgani kabi badiiy adabiyot orqali insonlar qalbiga ta’sir qilish bu ijod ahlining oliy maqsadidir. "Kitobxon hikoyani o’qigach, Prezidentimizning o’z asarlarida inson va jamiyat hayotida muhim o’rin tutuvchi ma’naviyat masalasiga alohida e’tibor berayotganining ma’no-mazmunini qalbdan his etadi, Kamoliddin Behzod kabi buyuk rassomlarga barcha sharoitlarni hozirlab bergan Navoiydek buyuk homiylarning

hikoyasiga nazira bag ' ishlar ekan , undan ko ' p tillar mutaassir bo ' lib yurganini aytadi . " Yetti qavat " hikoyasining erkin tarjimasi bilan o ' z hikoyasini ketma - ketlikda beradi . Bu esa nazirachilik an ' analarida uchramaydigan holat ." 1 Bizningcha , " nazira " so ' zining qo ' shtirnoqqa olinishiga sabab , balki birinchi nazira bo ' lganligi boisdir . " Yetti qavat " hikoyasining qahramoni Dino Korte , " Jimjitxonaga yo ' l " hikoyasining qahramoni Zohid Yaqin degan obrazlar talqinida namoyon bo ' ladi . Ikkisi ham bemor , kasalxonada . Ular yotgan kasalxona esa yetti qavatli . Dino Korte kunlar o ' tgan sayin yettinchi qavatdan birinchi qavatga , Zohid Yaqin esa birinchi qavatdan yettinchi qavatga

Masalan , " Jimjitxonaga yo ' l " hikoyasining qahramoni Zohid Yaqin , shuningdek , Shavqiya , Mujohida , Mushohida , Joziba kabi hamshiralar kabi obrazlar talqini so ' zimizga asos bo ' la oladi . Ikki hikoyadan chiqaradigan xulosamiz ikki xil , ya ' ni Dino Korte o ' limni fojea deb hisoblasa , Zohid Yaqin o ' lim sari borar ekan , ruhi yanada tetiklashadi . Zohid Yaqin ismini ham muallif asarga bekorga kiritmagan . Zohid so ' ziga ta ' rif berishda tasavvuf ilmiga murojaat qilamiz . Sababi , tasavvufda ilk so ' fiylar zohidlar deb atalganlar . So ' fiylar esa Ollohni sevuvchilar , uning oshiqlari . Demak , asardan Zohid Yaqin ham Ollohga yaqin bo ' lishni istayotgani oydinlashadi . U ikkinchi qavatga xursand va quvnoq holda ko ' ta

Asar so ' nggida muallifning xotima so ' zlari keltiriladi . Bu bir vaqtning o ' zida ikki shaharda ikki bemorning bandalikni bajo keltirishi edi . X . Do ' stmuhammad hikoyalarida turli toifа kishilа ri qаhrаmon darajasiga ko ' tarila olganini ko ' rishimiz mumkin . " Har bir ijtimoiy - tarixiy taraqqiyot bosqichida o ' z millati , vatani manfaatlarini yoqlagan va kurashgan shaxslarning fe ' li - faoliyatiga ko ' ra , ezgulik , adolat , go ' zallik singari bashariy qadriyatlarga munosabati , nuqtayi nazarga ko ' ra milliyligi namoyon bo ' ladi " 1 . Ayrim o ' rinl аr da har b ir obraz o'z muhiti, o'z sohаsi uchun va shuningdek , kito b xon uchun ham hаqiqiy qаhrаmonli g ichа qolа d i. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki ,

Yozuvchi hikoyanavislikda ramzli obrazlarning ruhiy holat talqinidagi o'rnini yoritishda badiiylik unsurlaridan unumli foydalangan; Yozuvchi har bir obrazni yaratishda badiiy to'qima va hayot haqiqatini mutanosibligini ta'minlagan; Qahramonlarning xatti-harakatlari va holatlari orqali ham ularning ruhiyati ochib berilgan. Yuqoridagi fikrlarimizni umumlashtirgan holda yozuvchining yaratgan har bir qahramoni va undagi sifatlarni yuksak baholaymiz. Chunki, u zamonaviy hikoyanavislikda ramzli obrazlaning ruhiy holat talqinidagi o'rnini ochib bera oldi va shuningdek, o'zining yozuvchilik mahoratini namoyon etishda bir qator ahamiyatga molik tadqiqotlar ham olib bordi. 29

II-BOB PSIXOLOGIZM VA EMOTSIONALLIK II.1 Nazar Eshonqul hikoyalarida pafos va ta’sirchanlik Avvalo adabiyotda psixologizm masalalari xususan badiiy asar u (u she’riy bo‘ladimi yoki prozaik) mazmuni va ijodkorning ruxiy kechinmalari orasidagi bog‘liklik bobida bir oz to‘xtalsak. Bunga zaruriyat bormikin degan savol tug‘ilishi tabiiy. Chunki biz yuqorida umuminsoniyatga tegishli bo‘lgan dunyo adabiyotida psixologizm mavzusida anchayin fikrlashdik. G‘arb olimlarining yetuk adabiyotshunoslarining bu boradagi hamohang fikrlari va baxs munozaraga asos bo‘ladigan qarashlari bilan tanishdik. Bir narsani e’tibordan soqit qilmasligimiz kerak: qaysi mavzuda so‘zlashmaylik, adabiyot bo‘ladimi, ijtimoiy hayot bo‘ladimi yoki boshqa soha bo‘ladimi, biz ijod qilganda o‘zimizga xos, o‘zimizga mos tarzda y

Bir so‘z bilan aytganda,o‘zbek xalqining turmush tarzi Sharq xalqlariga xos bo‘lgan ruhiy-psixologik hayot tarzidir. Har bir adabiy asar ijodkorning ayni mahalda qanday g‘oyalarning maftuni ekanidan, hayotda nimalarni tasdiqlab, nimalarni rad etayotganidan dalolat sifatida maydonga keladi. Shu bilan birga, har bir asarning ana shunday ruhi hamda yozuvchining butun ijodiy mahsuloti va hatto hayoti, ijtimoiy faoliyati orasida umumiylik bor. Yozuvchi o‘z asarini beixtiros, befarq yozolmaydi. Har bir asarga harorat bergan ehtiros esa yozuvchining butun ijodini va ma’naviy hayotini ichidan to‘ldirib turgan intilishning, fidokorlikning, qisqasi, zo‘r extirosning uchqunidir xolos. Bu ehtiros har bir yirik yozuvchida o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘ladi. Bir yozuvchidagi ehtiros ikkinchi yozuvchi ijo

Ammo “ehtiros” yoki “dard” iboralari badiiy asarga xos ana shunday “yuqtiruvchanlik’ xususiyatini to‘la ifoda etolmaydi. Belinskiy pafosning ehtirosga o‘xshashligini qayd etishi bilan birga, ularning aynan bir narsa emasligini ham o‘qtirib o‘tadi. Ehtiros – umuman his - hayajon demakdir. Pafos esa g‘oya bilan bog‘liq bo‘lgan hisni, biror g‘oyaga maftunlik natijasida ijodkorda paydo bo‘lgan qattiq hayajonni, ko‘tarinki ruhni bildiradi. “Pafos nima? – deb so‘raydi Belinskiy va javob beradi: - ijod ermak yoki havas emas, u san’atkorning zaxmat chekishi samarasi… Xuddi ona chaqalog‘ini o‘z qornida olib yurganidek va o‘stirganidek, san’atkor ham o‘z ichida poetik fikrning urug‘ini olib yuradi va undiradi; ijod protsessi bola tug‘ish protsessiga o‘xshaydi va bu jismoniy hodisaga xos azoblar ung

aytganda, qahramonning muhim xususiyatlarini aniqlaydigan asosiy belgilar majmui xarakter deb yuritiladi. Nazar Eshonqul hikoyalarida ham xarakterning o'ziga xos turlarini ko'rish mumkin. Nazar Eshonqul hikoyalarida inson qadr qimmatini ulug'lash, insonparvarlik va adolatparvarlik va xalqlar do'stligi, insonlarning jamiyatda tutgan o ' rni kabi g'oyalar olg'a surilgan. Nazar Eshonqul ijodida x arakterlar o'rtasidagi munosabatlar hikoyadagi asosiy muammoning yechilishida yoki bosh qahramon xarakter-xususiyati shakllanishida muhim o'rin tutadi. " Bo ' lmaganni xuddi bo ' lgandek tasvirlash , fikrni uqtirmagan , ta ' kidlamagan holda o ' quvchining o ' zida uyg ' otish , bilganini bilmaganlikka olish orqali o ' quvchini bilis

Qahramonlar ruhiy olamini har bir yozuvchi va ijodkor o ' z iqtidoridan kelib chiqib tasvirlaydi . " Psixologizm - ijtimoiy munosabatlarni va strukturalarni psixologik ma ' lumotlar , inson psixikasi xususiyatlari , odamlarning bevosita o ' zaro harakatlarini tahlil qilish asosida tushuntiradi " 1 Nazar Eshonqul ham birgina qahramonlar ruhiyatini turlicha rang va ohanglarda tasvirlaydi va oldiga qo ' ygan maqsadiga asar so ' ngida , albatta , erishadi . " Ramz voqelikni badiiy aks ettirishning shartli usuli , badiiy shartlilik shakllaridan . Ramz majozdan farq qilib , mazmuni obrazli qurilishi bilan bog ’ liq bo ’ ladi va ko ’ pma ’ noliligi bilan ajralib turadi ." Xuddi shunday ko ' pma ' nolilikni Nazar Eshonqul hikoyalarida ham ko ' rish m

maqsadiga erishish uchun har xil timsollardan , ishoralardan foydalanib ijod qilayotgan yozuvchilardan . Yo zu v chinin g ko'pchilik аsаrlаri qаtori hikoy аlаri hаm unin g b olаli g i o't ga n muhit g а b ori b hаm b og'lаnа d i, yo ki umumiy holа td а o'z b еk millаtini ng b osi b o't g аn hа yo t yo'linin g yaqqol d аlili sifаti d а hаm tаsа vv ur qilish mumkin. " Nazar ana shu birgina hikoyasi bilan umr shomini boshidan kechirayotgan katta bir tuzum ustidan o ' zining badiiy hukmini o ' qigan edi . Uning tili - tasviri beshafqat , ba ' zan me ' daga tegadigan darajada qora bo ' yoqlarga boy , lekin ifodalar beshafqatligi , qora rangning quyuqligi zamirida bedod tuzum tufayli barbod bo ' lgan umrga , umrlarga nisbatan rahm - shafqat to

jamiyat munosabatlari oddiy tushunilmaydi . Unda odam ijtimoiy munosabatlarning mahsuli sifatidagina emas , balki shaxsiyatidagi murakkabliklar va o ' ziga xosliklar bilan uyg ' un tasvirlanadi . Bu hol , birinchidan , ijtimoiy hayotda individual xususiyat kuchayganligini ko ' rsatsa , ikkinchidan , o ' zbek hikoyanavislarining tasvir mahorati oshganligidan dalolat bermoqda . Bundan kelib chiqib aytishimiz mumkinki , quyuq o ’ rmon sari maymunni yetaklab ketayotgan yigit bu yerda jamiyatni g ’ uborlardan poklovchi , insonni ma ’ nan barkamollikka undovchi kuchdir . Uning ko ’ zida hayotiylik ufurib turishi bilan birga borliqdagi ezgu niyatlar ham jilvalanadi . Aynan bu holatdagi tasvir yigitning jamiyatni oldinga yetaklay olishiga bo ’ lgan ishonchidan dalolat beradi . Chol

Maymun tasvirida ta ’ sirchan va fikr - mulohaza talab etuvchi ramz , har ikkala tasvirda ham o ’ rmondan chiqib kelayotgan maymun yoki kirib ketayotgan maymun ham bir xil ko ’ rinishda . O ’ rmon va chol zamon , jamiyat va muhit ramzi hamdir . Har ikkala tasvirda ham ular o ’ zgarmydi . Maymun birinchi tasvirda bo ’ yniga tarang qilib tortilgan kishan bilan tasvirlanadi . Bunda yosh va beg ’ ubor qalbli insonning jamiyatni boshqarish orzusi deya izohlansa , ikkinchi tasvirda jamiyatning murakkab talotumlari va bo ’ xronlari yigit kabilarni o ’ z domiga tortib , ezgu niyatlarini “ yutib ” yuborganligi bilan izohlanadi . Aslini olganda hikoyada kishan alohida ramz sanaladi. Sababi, u ikki xillikni ajratib turibdi. Birinchi tasvirda maymunni yetaklab chiqib kelayotgan yigitning qo’lida bo’ls

Ana shunday yoshlarning vakili sifatida esa talaba obrazi kiritilgan. Nazar Eshonqul hikoyalarining biri boshqasiga o'xshamasa-da, lekin mantiqan davomi deb o'ylashimiz mumkin. Masalan, "Maymun yetaklagan odam" hikoyasining bosh qahramoni rassom obrazi, "Tobut" hikoyasining bosh qahramoni me'mor obrazining mantiqiy davomi deb ham o'ylashimiz mumkin. Nazarning deyarli barcha asarlarida "qo'lansa is" qahramonning ruhiy holatini bo'rttirib tasvirlashda o'ziga xos vositaga aylanadi. 1 Haqiqatdan ham, Nazar Eshonqulning ushbu ikki asarida ham "qo'lansa hid" tasvirining o'rni va ahamiyati o'zgachadir. Kichik bir izoh, yoki bo'lmasa kichik bir detal ham qahramonlarning ruhiy holatini butkul ochib berishi bizga ma'lum

tashrif buyurganlarning burnini kuydirib tashlash uchun ataylab tarqatilayotganday edi: faqat lahaddagina shunday hid anqishi mumkin deb o'yladim men." 1 Yangi qurilgan shaharga noma'lum kasallik tarqaladi. Kundan kunga o'liklar soni ortib boradi. Hikoyaning yechimini qachonki, hikoya xotimasini o'qigandagina topish mumkin. Chunki yangi qurilgan shahar tobut shaklida qurilgan bo'ladi. Shuningdek, Nazar Eshonqulning "Xaroba shaxar surati" nomli hikoyasida ham yuqoridagi hikoyalardan keltirilgan lavhalar kabi badbo'y hidni ko'rish mumkin: "Suratga qarab turib doimo dud hidini tuyardim: balkim menga shunday tuyulgandir, ammo bu oddiy tutunning hidi emsdi, men bunday achimsiq hidni ko'p yillar avval qishlog'imizga yovvoyi ayiq quvlab yurib ke

chizganlarini arzon garovga sotib o'tiradigan, arvohday ozg'in va sersoqol qandaydir qashshoq rassomdan sotib olgan bo'lsam kerak deb o'zimni ovuntiraman". 1 Voqealar muallif tilidan bayon qilinadi. U suratdagi shaharni Tursoriya deb ataydi. Hikoyani o'qish davomida muallif suratni nimaning ramzi qilib olgani haqida juda ko'p fikrga ham borishimiz mumkin. Masalan, hikoyada keltirilgan suratdagi shaharni ramziy ma'noda yurak yoki bo'lmasa yor vasli deb ham tushunish mumkin: "Nima bo'lganda ham Tursoriya bir qarashda ko'ngilga g'ulu solib qo'yardi, biroq bo'yoqlar oqimiga tikilib qarasangiz, shaharning tosh devorlari borib tutashgan tepalik uzra qorachiqday qizg'ish shu'lani ko'rishingiz mumkin edi." 2 Shuningdek, Na

bo'lmaydi. Sababi bunda ham takrorlanmas personajlar, shuningdek, kishi ruhiyatini ochishda va xarakter yaratishda ramzlarning imkoniyatlari nechog'li ko'p ekanligini isbotlab berdi. II. 2 Nazar Eshonqul hikoyalarida ijodkorning estetik ideali va obrazlar ruhiyati 41

Estetik ideal san’at asarlariga mujassamlangan voqelikka bo’lgan estetik – hissiy munosabatdir”. Estetik voqea – hodisalarni baholash mezon, voqelikni estetik bilish vositasi, namuna qariyib muayyan norma demakdir. Hayot unga binoan kulgili yoki fojiali, deyiladi. Estetik idealning “komik inson”ga ham o’z qarashi bor. Uning asosida hayot o’zgartiriladi, takomillashtiriladi. Unga ko’ra, odamlar xunuk yo go’zal bo’lishi mumkin, u kishilarning madaniyat, odamiylik darajasini ko’rsatadi. Estetik ideal – tarixiy, zamonlar o’tgan sari tajriba yig’ib boradi, boyiydi, chuqurlashadi. Estetik ideal – ijodkor konseptsiyasini ya’ni uning o’ziga xos yo’nalishini belgilab ko’rsatadi. Yozuvchi ediali go’zallikdir, u tabiiy va estetik go’zallik tarzida ko’rinadi, ammo fojia xunuk, komik hodisalar ta’siri

etishmovchilik mavjud; ular kimga tushunarli bo’lsa, unga faqat go’zallik butunligicha ko’rinadi”. Yozuvchi o’z idealini to’la aks ettirishi lozim. Unga hiyonat qilmasligi kerak. Yozuvchi asar va qahramonning ham estetik ideali bo’ladi. Cho’lponning estetik ideali shaxs erki, ozodlik va mustaqil davlat tuzishdir. “Zaynab va Omon” dostonining estetik ideali sevgida bid’atlarga qarshi turishdir. Otabekning estetik ideali yuksak insoniylik, oru nomus, chorizm bosqinchiligiga qarshi boorish. Ulug’ vatan urushi davri adabiyotining estetik ideali front orqasini mustahkamlash va g’alabadir. Sovet adabiyoti kommunistik estetik ideal bilan qurollangan edi. Turli yozuvchilar, ijodiy metod, oqim, g’oya, uslub va qarashlar ziddiyati va kurash oqibatida g’olib chiqqan, yetakchi, hukmron adabiy taraqqiy

omillardan biri hisoblanadi. Demak, u yoki bu ijodkorning estetik ideali haqida so’z ketsa, quyidagi jihatlarni e’tiborga olish kerak: - shoir va yozuvchi yashab ijob etgan davtning go’yaviy, mafkuraviy, ijtimoiy – iqtisodiy talab va ehtiyojlari bilan bog’liq holatlar; - estetik idealning ijodkor shaxsi, dunyoqarashi, hayotiy qiziqishlari va poetic salohiyatiga bog’liqligi; - umuminsoniy estetik idealning azaliy mezonlariga muayyan davr va ijodkorning munosabati masalalari. Estetik ideal qaysi davrda qanday shakl va mazmunda ifodalanmasin, uning negizida insonga munosabat doimo saqlanadi va u yaxlit estetik ideal tushunchasi mag’zini tashkil etadi. N.Eshonqulning “Tobut” deb sarlavhalangan hikoyasi 90-yillar o’zbek modern hikoyalarining yetuk namunasi bo’ladi desak, yanglishmasak kerak. Hi

olmaydi. Shaharda esa o’lat kuchaygandan kuchayib, shahar ahlini yuhodek komiga tortaveradi. Guruhning kutib olgan shahar boshlig’I voqeani shunday bayon qiladiki, barcha guruh a’zolarining, xatto o’lat buyicha mutaxassis professorning ham vujudlarini o’lim sharpasi g’imirlagandek tasavvur o’yg’onadi: “Hamma balo besh oycha burun boshlandi. Odamlar ishlab turgan yoki uxlab yotgan joylarida ba’zan suhbatlashib turib to’satdan jon taslim qilishayapti. Avvaliga biz bularning hammasi shunchaki tasodifiy deb o’ylagandik. Biroq o’lim tobora ko’paygach, tashvishga tushib qoldik. Maxsus emlash o’tkazdik, voqeaning tagiga yetish uchun barcha kasalxonalarimizni nazorat ostiga oldik, bir necha marta ularni maxsus nazoratdan o’tkazdik, ammo natija bo’lmadi – o’lim to’xtamadi” 1 . Me’mor yigitning shah

deya hikoya qiladi qahramon. Shahar aholisining bir xil qiyofasi, ulardan yozilib turgan hasrat, mung, yuzidan yog’ilib turgan loqaydlik va qahr bu odamlar uchun kelajak absurdga aylanganidan dalolat beradi. Yozuvchi bir o’rinda shaharni sarobga, ro’yoga o’xshatadi. Darhaqiqat, sho’rolar o’rnatgan diktatura ham asli sarob bo’lgan yolg’onchi aqidalar asosiga qurilganmidi? Odamlarning bemaqsad izg’ib yurishi, hayotga nisbatan loqayd munosabati, yuzlaridagi qurquvning izi shaxsiyatidagi qiyofasizlik, hamma – hammasi sho’ro davri odamining absurd hayotini, kelajaksiz turmushini eslatadi. Hikoyada “kiyimlari uvada, qaddi bukik, uzun hirqa kiygan, ko’zlarini jazava – junun qoplab olgan” jinni obrazi bor. U odamlarga qarata mudom bir gapni takrorlab yuradi: - Hammalaring uning changalidasizlar, s

hamshaharlariga qarata “hammamiz uning changalidamiz” deganda yodimizga ko’pchilikni daxshatli changaliga olgan sho’ro tuzumi keladi. Telba ham bir paytlar ko’p qatori bo’lgan. Uning (sho’ro tuzumining) ko’rsatmasi bilan ko’r – ko’rona shahar (sovet tuzumini) qurilishiga bosh bo’lgan. Ishning nima bilan tugashini anglamagan. Hikoya so’ngida shahar loyihasini telbadan olgan me’mor yigit uning tobut shaklida qurilganini anglaydi. Shunda u barcha falokatlarning sababini tushunadi. Shahar aro kezib yurgan badbo’y hid (sho’ro mafkurasi)ning tobut (sho’ro tuzumi) uchun xosligini anglaydi. Darhaqiqat, sho’ro tuzumida yashaganlar uning mashaqqatlarini tortganlar ruhlarida, jismlarida 47 hut a’riq his etganlar. Faqat asl sababini anglab yetmaganlar. Rostdan ham tobut ichida tug’ilgan odam uning tob

bo’layotgan voqea hodisalarga befarq, ular no’malum bir bo’shliq qa’rida mayib va majruh, qaram va mute, lekin bu mutelik va majruhlikni mutlaqo hiz qilmaydigan kishilardir. Ularning kechmishi, kelajagi faqat tafakkur orqali ochiladi. Shu o’rinda yozuvchining “Agar hayol va tafakkur qudrati bo’lmaganda badiiy asar oddiygina bayondan iborat bo’lib qolardi”, degan so’zlari fikrimizni dalillash uchun xizmat qiladi. Asarda tasvirlangan holat, vahshiylik o’zganing azoblanishi evaziga rohatlanish ya’ni sadism holati o’zbek adabiyotida kam ishlangan. Adib asarga asos qilib kundalik bo’lmagan voqealarni oladi va bu voqealar ko’proq falsafiy, badiiy mushohadalar orqali beriladi. “fig’onlar qanchalik mudhish hasratomuz chiqmasin, bunga hech kim e’tibor ham bermas, aksincha, bir necha fig’on ichidan

azoblanuvchi, azoblovchi va tomoshabin ishtirok etadi. Bu toifalarning har biri o’z tafakkur tarziga ega. Hikoyada tasvirlanayotgan fojia kitobxonni hayajonga soladi va ishontiradi. Asardagi obrazlarga alohida – alohida nazar tashlaylik. Azoblanuvchi mahkum kim? U qanday muhitda? Hikoya inson taqdirining, azoblarining rangin buyoqlarini ko’ramiz. Asar qahramoni murakkab tuyg’ular egasi. Asar voqealari hikoyachi qahramon tilidan bayon qilinadi. Asrda tasvirlangan bu voqealar ma’nosi tagzamirli. Uni har kim o’zicha tushunishi mumkin. Masalan, u dunyodagi ma’lum bir millatning, xalqning ko’rinishidir, balki. Unda azob – uqubatlarga giriftor qaysi bir millat vakillariga ishora bordek. Ma’lumki, inson fe’l – atvori ko’p qirrali bo’lib, odamlarning tashqi qiyofalari, o’xshamaganligi singari ular

Nazar Eshonqul asarlarida insonning qalbi, ichki dunyosi, ruhiy olami ramz va metaforalar orqali betakror chizgilarda aks ettiriladi. Bunday ijod namunalari adabiyotimizning o’ziga xos yangi yo’nalishi sifatida e’tirof etilmoqda. Yozuvchining dastlab yaratgan va e’lon qilgan hikoyalaridan shu davrga qadar yaratilgan asarlari ijodi shakllanishi uchun yetarli, asos bo’ladigan darajada mazmunlidir. Bugungi kunda Nazar Eshonqul ijodini o’rganilishiga asos bo'ladigan ayrim asarlarni ko’rsatib o’taylik: Birinchidan , yozuvchi har bir hikoyani ramzli va ma’lum bir belgi kashf etuvchi sarlavha ostida boshlaydi. Chunonchi, uning “Shamolni tutib bo’lmaydi”, “Bevaqt chalingan bong”, “Maymun yetaklaga odam” singari hikoyalari ramzlar orqali shakllantirilgan. Ikkinchidan , yozuvchi Nazar Eshonqul a

Lekin bu holat faqat ayrim hikoyalardagi ayrim o’rinlarda kuzatilsa-da, N.Eshonqul hikoyalarining mavzulari rang-barang. “Shamolni tutib bo’lmaydi” hikoyasining sarlavhasi-da, insonni o’ylashga majbur qiladi. Xo’sh, shamol bu o’rinda qanday ramz, nimaning belgisi, qayerga ishora degan savollar tug’ilishi tabiiy. Hikoyada ko’zda tutilgan shamol – “vaqt” ramzi. Shamolni tutib, to’xtatib bo’maganidek vaqtning hisobini ham ortga qaytarib yoki o’zgartirib bo’lmaydi. Bu o’z o’rnida nimaning belgisi ekanligi. Vaqt-bu umr. Vaqt-soati yetganda inson umri tugaydi. Bu esa shamolning o'rni ma'nosiga ishora qilishi. Hikoya so’ngida shunday holatga duch kelamiz: “ko’p turganidan bo’g’in-bo’g’in bo’lib, faqat suyakning o’zi qolgan, u ham qoramtir tus olib, naq kukunga aylanish arafasiga kelgan, c

izlab, uylarining tuynuklarini yopib turgan qora pardalarga bir-bir ko'z tikdi, biroq u yerda sovuq sukutdan boshqa hech narsa ko'rinmas, zulmatga cho'kkan tuynuklar bu misli ko'rilmagan qotillikni jimgina tomosha qilib turardi. Bayna momo o ' zining qanchalar bardoshli ekanligini zamonning va Zamon otboqarning kaltaklariga baholi qudrat chidaganligi bilan namoyon qildi . O'z- o'zidan o'zini, or-nomusini, diyonatini saqlab qola oldi. Og ' ir kunda qolganda ham dushmani oyog ' iga bosh urmadi . Bayna m o mo shu darajada zardali ayolki, hattoki bu zardaning ta ' sirida yelkasiga bug'doyni ortib o'zi tegirmonga boradi. Uning bug'doy ko'tarib yurishidan ori kelgan Ollomurod tegirmonchi Bayna momoni insofga chaqir a di. – Siz bunday ov

Xujraga bosh suqqan Roziya momo unga Zamon otboqarning o'limi hafqidagi xabarni yetkazdi. 3 Ushbu suhbatdan keyin Bayna momo o'zini xalqi bilan o'rnatilajak barcha muloqot eshiklarini taqataq yopdi. Qaysi ma'nodaki, Bayna momo fikricha uni hech kim tushunmas edi. U ana shu holatni o'zi ustidan bo'layotgan kulgu deb tushunadi. Boshqa hechkim anglashga qodir bo'lmagan o'z dunyosiga kirib ketishni afzal bilardi va shunday qildi ham. Bayna momo so'nggi nafasigacha o'z nafratiga sodiq qoldi. Bayna momo qasos olgan o'sha kun uning uchun qanday kechganini hech kim tasavvur qila olmaydi. Endi esa oradan yana yigirma yetti yil o'tdi. Jami ellik yil bo'ldi hamki, Bayna momo yolg'iz qolgandi. Umrining oxirida bu o'jar kampir baribir o'zl

yigirma yildan buyon ochilmagan, oltmish yetti yil oldin teraklilik Ko'r Safar usta yasagan, yarim vayrona sandiqqa imo qildi va bir so'z ertasiga tushga yaqin chiqarishdi. 1 Hikoya so'ngida Bayna momo chin ma'nodagi jasur ayol, o'zbek ayoli ekanligiga ishonch hosil qilamiz. U vafodor ayol. Eri va o'g'liga bo'lgan mehri, vafosini asray bildi. Hikoyaning yakunida Zamon otboqar barmoqlarining sandiqdan chiqqani esa u chin ma'nodagi qahramon ayol darajasiga ko'tarildi. Bayna momoning aynan laylatulqadr kechasi vafot etishi qaysidir ma'noda xosiyatli hamdir. C h unki, ushbu ulug' kunda hamma Ollohga sig'inib, joynomozga bosh qo'yib, faqat shirin so'zlarni, niyatlarni bildirayotgan tilayotgan muborak kunda bayna momo shiftga qarab o&#3

o ’ zining umriga chek qo ’ ydi . Balki kotibning so ’ zlari haqiqat bo ’ lganda hikoya fojeali tugamas edi . Albatta , N . Eshonqul hikoyalarini kamchiliklardan holi deb bo ’ lmaydi . Ko ’ p o ’ rinlarda tushunarsiz va kalavaning uchi yo ’ qolar darajadagi tafsilotlar ham uchraydi . Shuning uchun ham hikoyaning asli ma ’ nosini ilg ’ ash qiyin bo ’ lib ketadi . Shunday bo ’ lishiga qaramay , N . Eshonqul hozirgi davr hikoyanavisligining peshqadamlaridan biri bo ’ lib qolmoqda . To ' g ' ri , ba ' zida N . Eshonqul ijodida qahramonlarni tasvirlashda , aynan ularning ruhiy holatini yoritib berishda qora bo ' yoqni haddan tashqari quyuqlashtirib yuborishi mumkindir , lekin bunga ham unda asos bor . Bir so ' z bilan aytganda , Nazar Eshonqul hech bir detalni , hech bir uns

zo ' ravonlik kabi salbiy odatlar va ularga qarama - qarshi holda bardoshli bo ' lish , chidamlilik , ko ' nikish kabi xususiyatlarni qo ' yib , jamiyat a ' zolarini shunday tasvirlaydiki , bu hikoyani o ' qib o ' z - o ' zidan kitobxon qaysi tarafga o ' tishini bilmay qoladi . Bular : azobga mahkumlar , nazoratchilar , tomoshabinlar va ularga baho beruvchi muhbirlar . Eng muhimi yozuvchi bu hikoya orqali jamiyat a ' zolarini umumiy holda talqin qildi . Agar mahkumlar tomonida bo ' lishni istasangiz , azoblar qanchalik og ' ir bo ' lmasin , ularning o ' zi shuni istashayotganini ko ' rib , ularga nisbatan sizdagi rahm o ' z - o ' zidan o ' ladi . " Mabodo birontasi fig'on qilishdan to'xtab qolsa, xuddi aybd

bilan bahs boylasha olardi, binobarin, bu san'atdan ham boshqa san'at turlari kabi mahkumlik mavjud va buning ham o'z tomoshabinlari bor edi." Yozuvchi bu hikoya orqali insonni haqiqiy san'at asari ekani, u har qanday azobga ham, qiyinchilikka ham o'rgana olishi mumkinligini e'tirof etmoqda. Mahkumlar qancha azob chekishsa ham kulib turishardi. Mahkumlarning labidagi tabassumni ham yozuvchi o'z-o'zidan kiritgan emas. Ular kim yoki nima ustidan kulishmoqda? "yuzida haqorat va xo'rlikdan, musibat va alamdan asar ham yo'q, labining chetidagi tabassum esa, hayotining qorong'u ko'chalarida qolib ketgan, o'sha olis dorilamon kunlarning bir siniq parchasi, o'zini tomosha qilayotgan, olqishlayotgan olamon oldiga kiyib chiqqan niqobi e

tushmaganini angladik - u narigi yoqda, lazzat yurtida qolgan edi - uning jonsiz tanasi ham san'at asariga aylangan va yashnoq gullarga ko'milib yotardi." Yuqorida ta'kidlaganimizdek, Nazar Eshonqul qora bo'yoqlarni ko'p ishlatadi va ba'zida keragidan ortiq darajada. Lekin, kitobxon qalbiga aynan o'zining maqsadini yetkazib berish uchun ham mana shunday bo'rttirishlar kerak bo'ladi. Balki shuning uchundir Nazar Eshonqul yaratgan qahramonlar individualligi bilan farq qiladi. Uning yaratgan qahramonlari qanchalik nafratlanadigan darajada yomon bo'lmasin, lekin uning qaysidir jihati bilan sizni o'ziga maftun etadi. Xullas, Nazar Eshonqul dastlabki hikoyalari bilan adabiyotga havaskor- boshlovchi qalamkash emas, professional malakadagi adib sifat

XULOSA Mazkur bitiruv malakaviy ishimizning bob va fasllarida psixologizm va psixologik tahlil masalalarini ijodkorlardan X.Do‘stmuhammad va N.Eshonqul hikoyalari misolida tahlil qilishga urindik va qo‘yidagicha xulosalar chiqardik. N.Eshonqul va X.Do’stmuhammad hikoyalaridagi xarakterlarining voqelikka, jamiyat hayotiga bo’lgan munosabatlarini ruhiy tahlillarda ko’rsatishga o’rindik. Иjodkor estetik ideali va ijtimoiy pozitsiyasini muvofiqligini tadqiq etdik. N.Eshonqul hikoyalaridagi estetik ideal va ijtimoiy muhit muammolarini adibning hikoyalari misolida tahlil qildik. X.Do’stmuhammad hikoyalaridagi qahramon masalasi estetik ideal tushunchasi bialn uyg’unlikda o’rgandik. Аdibning hikoyalari ramzlar, timsollar asosiga kurilganligini tahlillarda ko’rsatishga o’rindik. X.Do’stmuhammadning

kelgan. Hajmning ixchamligi va boshqa ko’plab janr qulayliklari bunga to’la imkoniyat yaratib bergan. Shunday qilib, epik turning bu kichik janri bugungi o’zbek adabiyotiga xos barcha obyektiv va subyektiv xususiyatlarni o’zida mujassam etadi. N.Eshonqul bilan X.Do’stmuhammad hikoyalarida qahramolarning voqelikka, jamiyat hayotiga bo’lgan munosabatlari o’laroq, yuzaga kelgan fikrlari, nuqtai nazarlari bir – biridan farqlansada lekin ularning hikoya yaratishdagi pafosdan foydalanish mahoratlari o’ziga xos ijodiy konseptsiyalari mushtaraklikka ega. Biz, yuqorida ijodini tahlil qilgan adiblarning asarlarini qiyosiy tahlil qilib shunday xulosaga keldikki, bugungi kun o’zbek hikoyachili o’ziga xos adabiy hodisa sifatida shakllangan bo’lib, ko’p asrlik adabiyotimizni yangi bosqichga ko’taruvchi

qilib hikoyalar yaratganlar. Har bir qahramon o'z muhiti uchun, o'z sohasi va o'z yaqinlari va kitobxon uchun haqiqiy qahramonligicha qoladi. Bu yo zuvchilarning ko'pchilik asarlari qatori hikoyalari ham uning bolaligi o'tgan muhitga borib ham bog'lanadi, yoki umumiy holatda o'zbek millatining bosib o'tgan hayot yo'lining yaqqol dalili sifatida ham tasavvur qilish mumkin. SHunga ko'ra yo zuvchi larning hikoya larida yaratilgan o'zbekona xarakter, ularning o'zbek hikoyachiligidagi o'rni va o'zlariga yuklatilgan vazifaning qay darajada bajarishiga qarab ham o'z muxlislarini topa oladi, shu bilan birga , shubhasiz, juda katta estetik- ma'naviy ozuqa oladilar . X . Do ' stmuhammad va N . Eshonqulning yuqorida ko'rib chiqil

yechim ochiq holda qoldirilib, kitobxon hukmiga havola etiladi va bu hikoyaning muvaffaqiyati, muallifning yutug'i hisoblanadi . C h unki aynan muammoli vaziyatlar va ularning o'ziga xos yechimlari kitobxon ruhiyatiga o'ziga xos ta'sir ko'rsata biladi. - Xurshid Do ' stmuhammad ijodida o ' zbek hikoyachiligida nazira sifatida bitilgan birinchi asar deya e ' tirof etilayotgan " Jimjitxonaga yo ' l " asari birinchi nazira bo ' lishi bilan birgalikda , italiyalik adib Dino Butsattinning " Yetti qavat " asari tarjimasiga qilingan badiiy ilova hamdir . Bu hikoya ham g ' amgin ohangda yozilsa - da , lekin qahramon ruhiyati tasviri mohirona tasvirlangan . Bunday tasvir ko ' zga tashlangan ijod namunalari o ' z - o ' zidan kit

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI 1. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. -T.,“O’zbekiston”. 2009-yil. 2. I . A.Karimov. O'zbekiston XXI asr bo'sag'asida.- Т., “O'zbekiston” nashriyoti , 1997 -yil. 3. I . A.Karimov. Yangi uy qurmay turib, eskisini buzmang.-Т.:“O'zbekiston”, 1993-yil. 4. I . A.Karimov. Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch .-Т.:“O'zbekiston”, 2008-yil. 5. Karimov I. Istiqlol va ma’naviyat. T. «O‘zbekiston» 1994. 6. Karimov I.A. Ma’naviy yuksalish yo’lida. – T.: «O‘zbekiston», 1998. 7. Karimov I.A. Vatan ravnaqi uchun har birimiz mas’ulmiz. – Toshkent, “O’zbekiston”, 2001. 8. Qozoqboy Yo’ldoshev. Yoniq so’z, -T.; 2006, 137-138-betlar. 9. T.Boboyev.Adabiyotshunoslik asoslari.-T.,O'zbekiston. 2002 -yil, 52- bet. 10. Dilmurod Quronov. Adabiyotsh

22. Otaboyev.A. Shu kunlar nafasi. O’zbekiston adabiyoti va san’ati. 1999. 23fevral 23. A.Ma’marasulov. N.Eshonqul hikoyalari haqida. O’zbekiston adabiyoti va san’ati. 1996. 29mart. 24. Xolmirzayev.Sh. Hikoya haqida. O’zbekiston adabiyoti va san’ati. 1985. 25dekabr. 25. Dovurboyeva.N. “Jajman”ning jilvalari. Yoshlik. 1991 . 26. O’zbek adabiy tanqidi tarixi. B.Nazarov, A.Rasulov, Sh.Ahmedova, Q.Qahramonov. –T., “Tafakkur qanoti”, 2012-yil. 27. Q.Qahramonov. Adabiy tanqid: yangilanish jarayonlari. –T., 2009-yil. 28. X.Do'stmuhammad. "Beozor qushning qarg'ishi". –Toshkent, 2006 yil. 29. Xurshid Do'stmuhammad. "Ijod- ko'ngil munavvarligi". – Toshkent-"Mumtoz so'z", 2011-y. 30. Nazar Eshonqul. "Yalpiz hidi". – Toshkent. "Sharq", 2008.

Internet manbalar 1. w.w.w. ref.uz. 2. w.w.w. ziyonet uz. 3. w.w.w. literature.uz. 4. w.w.w ziyouz.com 65

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar