Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.5MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Экономика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Pul muomalasi qonuni va uning amal qilishi

Купить
“ Pul muomalasi qonuni va uning amal qilishi ” mavzusi bo’yicha KURS ISHI Reja Kirish………………………………………………………………………….3 1. Pulning kelib chiqishi va pul bo’yicha nazariyalar……………………..….7 2. Pulning vazifalari…………………………………………………………..20 3. O’zbekistonda pul valyutasi va uning muomilaga kirishi………………….26 4. Pul muomalasi qonuni…………………………………………………...…33 5. Mamlakatda milliy valyutasi so’mni barqarorligini oshirish yo’llari……...46 Xulosa va takliflar……………………………………………………………..55 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati……………………………………………60 2 KIRISH Har bir iqtisodiy kategoriya amal qiluvchi mamlakat rivojlanishining asosiy dastaglaridan biri pul bo’lib, bozor iqtisodiga o’tish va unda ish yuritishda uning roli va ahamiyati yana oshib boradi. Darhaqiqat, pul - «bozor tili» deb bekorga aytishmagan. Har bir iqtisodiy axborot, tovarlar va xizmatlar bahosi, to’lovlar, daromadlar va xarajatlar, moliyaviy talablar va majburiyatlar, iqtisodiy aloqalar makro va mikro darajalarda faqat pulda ifoda qilinadi. Bozor iqtisodiga o’tish sharoitida pulni ahamiyatining oshishi shundaki, jamiyatimizda mavjud huquqiy va jismoniy shaxslar faoliyati va ularning natijasi - daromadi pul bilan bog’liq. Shuning uchun ham pul barcha iqtisodiy rivojlanish pog’onalarida odamlarni o’ziga jalb qilib kelgan. Avstraliyalik iqtisodchi olim K. Mengerning fikricha Aristotel va Platondan boshlab XX asrning boshigacha pul to’g’risida jahonda besh-olti mingdan ortiq maxsus ishlar chop qilingan. Agar biz hozirgi kunda pul to’g’risida yozilgan va chop qilingan adabiyotlar soni bir necha marta oshib ketgan desak mubolag’a bo’lmasa kerak. Tadqiqotlar shunchalik ko’p bo’lishiga qaramasdan pul va uning xususiyatlari, har bir tizimda ishlatilishi, roli, iqtisodga ta’siri, nega alohida olingan individumlar qo’lida pulning ko’payishi ularning boyligining ko’payishiga olib keladi-yu, jamiyat miqyosida muomaladagi pul massasining ko’payishi jamiyat boyligi ortib borishiga salbiy ta’sir ko’rsatadi degan savollarga hali to’liq javob berilgan emas. Mavzuning dolzarbligi. Prezidentning 2017 yil 2 sentyabrdagi “Valyuta siyosatini liberallashtirish bo‘yicha birinchi navbatdagi chora-tadbirlar to‘g‘risida"gi farmoni amalda bo‘lgan valyutani tartibga solish tizimini tubdan isloh qilish, valyuta siyosatini liberallashtirish, barcha tadbirkorlik subyektlariga tashqi savdo faoliyatini amalga oshirishda teng sharoitlar yaratishning mutlaqo yangi tizimiga asos bo‘ldi. “Mamlakatda valyuta bozorining erkinlashtirilishi — iqtisodiyotda likvidlilik darajasi oshishiga hamda bo‘sh pul mablag‘larining muhim investitsiya va infratuzilma loyihalariga jalb etilishini taqozo qiladi” 1 -deb ta’kidlab o’tgan 1 Sh.M.Mirziyoyev Milliy taraqqiyot yo’limiz 1-jild O’zbekiston 2020 3 prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev. 2020-yilda O‘zbekiston Markaziy banki almashinuv kurslarini unifikasiya qildi va valyuta bozorini erkinlashtirdi. Bu o‘zbek so‘mining yagona kursi shakllanishiga olib kelib, korxonalarning xalqaro miqyosdagi faoliyatini osonlashtirdi. 2021-yilda Markaziy bank boshqaruvi Moliyaviy ommaboplik alyansiga (Alliance for Financial Inclusion) a’zo bo‘lish to‘g‘risidagi qarorni qabul qildi va qator islohotlarni amalga oshirdi. Natijada, bank xizmatlarini masofadan ko‘rsatuvchi tizimlardan foydalanuvchilar soni 15 marotaba, kredit qo‘yilmalari 7,4 marotaba, bank aktivlari 6,6 marotaba, jalb qilingan depozitlar hajmi 5,8 marotaba oshdi. 2022-yilda hukumat inflyasiyani targetlash bo‘yicha 5 yillik strategiyani e’lon qildi. Unda inflyasiya darajasini 4-5 foiz atrofida ushlab turish vazifasi belgilandi. Pulning nominalistik nazariyasi tarafdorlari mеtallistik nazariyaga qarshi chiqib, pullarning tovar tabiati hamda ular ichki qiymatini zarurligining o’zini inkor etadilar. Nominalistlar pulga shartli bеlgi sifatida qarab, ularning nodir mеtallar bilan aloqadorligini rad qiladilar. ” Yaqin o’n yil ichida iqtisodiyotimiz va jamiyatimiz oldida yechimini kutib turgan o’ta jiddiy masala – bu past samaradorlikka baham berishdan iborat. Shuning uchun biz yaqin besh yilda mamlakatimiz iqtisodiyotida mehnat unumdorligini ikki barobar oshirishga erishishimizni o’zimizning strategik maqsadlarimiz deb belgilab oldik” – deb ta’kidlab o’tdi prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev 2 . Bugungi kunda, haqiqatda, davlatimizning pul-kredit siyosati ko’zga ko’rinarli holatda. Shuningdek, tadbirkorlar bugungi undagi kredit olishda katta- katta imkoniyatlar yaratib, hayotga tatbiq etildi. Kurs ishining maqsadi. Hozirgi vaqtda real pullar o’rniga o’z qiymatiga ega bo’lmagan qog’oz va kredit pullar muomalada ishlatilmoqda. Shuning uchun, qog’oz va kredit pullar, pul kelib chiqishi to’g’risidagi ratsionalistik kontseptsiyaning to’g’ridan-to’g’ri isboti bo’la olmaydi. Qog’oz pullar yuzaga 2 Sh.M.Mirziyoyev Taraqqiyot strategiyasi O’zbekiston 2022 4 kelguncha jamiyat bir necha rivojlanish bosqichlarini bosib o’tgan. Pulning kelib chiqish tarixi pulning evolyutsion nazariyasi bilan ko’proq bog’liq. Ushbu kurs ishida pul tizimi va uning amal qilishi, pulning qanday kelib chiqgani, uning mohiyati va vazifalari, pulmuomalasining amal qilish qonunlari, pul massasini tartibga solish muammolari, pul tizimining rivojlanishi, hozirgi zamon pulining tabiati, O’zbekistonda hozirgi bosqichda pul muomalasini barqarorlashtirish usullari ko’rib chiqiladi. Mamlakatimizda pul sohasida olib borilayotgan islohotlarning ahamiyati. Ularning omma va jamiyat oldidagi xizmatini ko’rsatib berish, davlatimizda prezidentimiz tomonidan olib borilayotgan ijtimoiy- iqtisodiy islohotlarning yangi turdagi, yangi bosqichlarini ko’rib chiqish. Kurs ishining vazifalari: - pulning kelib chiqishi va pul bo’yicha nazariyalarni tahlil qilish; - pulning vazifalarini o’rganib chiqish; - O’zbekistonda pul valyutasi va uning muomalaga kirishini ko’rib chiqish; - pul muomalasi qonuni haqida mulohaza yuritish; - mamlakatning milliy valyutasi so’mni barqarorligini oshirish yo’llari aniqlash. Kurs ishining tuzilishi. Bu kurs ishi kirish qism, 5 bo‘lim, xulosa vaa foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 5 1. Pulning kelib chiqishi va pul bo’yicha nazariyalar Pul uzoq zamonlardan bеri odamlarga ma’lum. Pulning kеlib chiqishi turli nazariyotchilar tomonidan tovar ayirboshlash jarayonining rivojlanishi bilan bog’liq holdatushuntiriladi. Pulning vujudga kеlishi va mohiyatining turli ilmiy kontsеptsiyalari mavjud bo’lib, ular orasida ratsionalistik va evolyutsion kontsеptsiyalar muhim o’rin tutadi. Ratsionalistik kontsеptsiya pulning kеlib chiqishini kishilar o’rtasidagi bitim, kеlishuv natijasi sifatida izohlaydi. Bu holat ularning tovarlarni ayirboshlash chog’ida qiymatlarning harakatlanishi uchun maxsus vositalar zarurligiga amin bo’lishiga asoslanadi. Pulning o’zaro kеlishuv sifatida amal qilishi to’g’risidagi mazkur g’oya XVIII asrning oxirlarigacha hukm surdi. Pulning kеlib chiqishiga sub’еktiv psixologik yondashuv ko’plab hozirgi zamon xorijiy iqtisodchilarning qarashlarida ham uchrab turadi. Ularning fikricha, pul katеgoriyasi ob’еktiv iqtisodiy katеgoriya bo’lmay, kishilar kеlishuviga yoki davlatning xohishiga bog’liq bo’lgan yuzaki, sub’еktiv katеgoriyadir. Pul kеlib chiqishining evolyutsion kontsеptsiyasiga ko’ra ular ijtimoiy mеhnat taqsimoti, tovar ishlab chiqarish va ayirboshlashning rivojlanishi natijasida vujudga kеlgan. Qiymat shakllari va ayirboshlash rivojlanishining tarixiy jarayonini tadqiq qilish orqali tovarlar umumiy olami ichidan pul rolini bajaruvchi alohida tovarning ajralib chiqishini tushunish mumkin. Bir tovarning qiymati uni boshqa bir tovarga ayirboshlash orqali aniqlanadi. Bir qarashda ayirboshlash bitimida har ikkala tovar ham bir xil rol o’ynaydigandеk ko’rinadi. Aslida esa ularning roli turlichadir. Bir tovar o’z qiymatini boshqa tovarga nisbatan ifodalaydi. Ikkinchi tovar esa birinchi tovarning qiymatini o’zida ifodalab, ekvivalеnt rolini bajaradi, ya’ni qiymatning ekvivalеnt shaklini tashkil etadi. Xuddi mana shu yerda pulning dastlabki kurtagi paydo bo’ladi. 3 3 O’zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi. - T.: «O’zbekiston», 2017. 6 Pulning paydo bo’lishi va rivojlanishida qiymat shakllarining rivojlanish bosqichlarini bilish muhim o’rin tutadi. Umuman olganda qiymatning oddiy yoki tasodifiy, kеngaytirilgan, umumiy va pul shakllarimavjud. Ayirboshlash jarayonining tarixan uzoq davom etgan davri mobaynida turli tovarlar umumiy ekvivalеnt rolini o’ynagan. Masalan, ayrim joylarda chorva mollari, ayrim joylarda tuz, ayrim joylarda mo’yna, nodir mеtallar (kumush, mis, oltin) va boshqalar. Ekvivalеnt rolini o’ynovchi turli tovarlar ichidan ba’zi birlari o’zining barcha tomonidan tan olinishi tufayli ajralib chiqa boshladi (masalan, nodir mеtallar). Chunki, ekvivalеnt rolini o’ynovchi tovarlarning barchasi ham ayirboshlash jarayonida vositachilik vazifasini bir xilda muvaffaqiyatli bajara olmas edi. Natijada , barcha tovarlarning qiymatini bir xil tovar qiymati orqali taqqoslash mumkin bo’lgan qiymatning umumiy shakli vujudga kеldi. XIX asrning oxirida mamlakatlar birin - k е tin oltin valyutaga , ya ’ ni monom е tall tizimiga o ’ ta boshladilar . Bu hol Avstriyada 1892, Yaponiyada 1897, Rossiyada 1898, AQSHda esa 1900 yilda sodir bo ’ ldi . Angliyada oltin pul tizimi XVII asrning oxirida , G е rmaniyada 1871 yilda , Gollandiyada 1877 yildayoq joriy etilgan edi . Tovar ayirboshlash rivojlanishi bilan tasodifiy qiymat shaklidan to ’ la yoki kengaygan shaklga o ’ tadi . Ayirboshlashda endi bir qancha tovar egalari ishtirok etadi . Hayot tovarlar ichidan boshqa hamma tovarlarga ayirboshlash mumkin bo ’ lgan bir tovarning ajralib chiqishini ob ’ ektiv zarurat qilib qo ’ ydi . 4 Ana shu zarurat tufayli turli yurtlarda turli narsalar ana shunday ayirboshlash vositasi sifatida ishlatilgan . Ba ’ zi joylarda mo ’ yna , boshqasida chorva mollari , chig ’ anoq , tuz , don va hokazolar qadrlanib , boshqa hamma narsalarga almashtirilgan . Lekin turli narsalarni ayirboshlash vositasi sifatida ishlatilishi almashuvning o ’ ziga xos ziddiyatlarini namoyon qildi . Sababi , bir yurtda qadrlangan narsa boshqa yurtda unchalik qadrlanmagan . Undan tashqari , ayrim 4 Nosova S.S. Ekonomicheskaya teoriya. Elementarnыy kurs: ucheb. posob. M.: KNORUS, 2010. 7 narsalarni uzoq saqlab bo ’ lmasligi , uzoq joyga olib borish qiyinligi ( masalan , chorva mollarini ) qo ’ shimcha qiyinchilik tug ’ dirgan . Natijada tovarlar ichidan shunday bir tovar ajralib chiqishi ob ’ ektiv zarurat bo ’ lib qoldiki , bu tovar qator xususiyatlari bilan avvalgi ayirboshlash vositasi bo ’ lib xizmat qilgan tovarlardan quyidagi xususiyatlari bilan ajralib turishi talab etilgan : 1. Uzoq muddat saqlash mumkinligi . 2. Uzoq masofaga olib borish qulayligi . 3. Tabiatda kamyob bo ’ lib , kam miqdorining ham qadr - qimmatini yuqoriligi . 4. Sifat jihatidan bir xilligi . 5. Qadr - qimmatini yo ’ qotmay , oson bo ’ linishi va qo ’ shilishi . Mana shunday xususiyatlarga nodir metallar , kumush va oltin ega bo ’ lib , ular har qanday boshqa tovarga ayirboshlanadi , ya ’ ni umumiy ekvivalent rolini o ’ ynaydi . Ana shunday xossaga ega bo’lgan alohida tovar pul deb ataladi. O’zb е kiston hududida tarixan bundan ham oldinroq kumush va mis tangalar muomalada bo’lgan. Shayboniyxon Samarqandni zabt etgandan k е yin, 1507 yilda pul islohotini o’tkazgan. Bizgacha Shayboniyxon (1501-1610) va Abdullaxon (1583-1598) zarb etgan tangalar yetib k е lgan. Abdullaxon davrida tanga (oltin va kumush) zarb qilish davlat poytaxti – Buxoroda markazlashtirilgan. 1695-1709 yillarda oltin tanga zarb qilish muntazam tus oldi. Tanga og’irligi 4,8 gramm, sifat sofligi juda yuqori – 958 bo’lgan. 5 Umumiy ekvival е nt rolining nodir m е tallarga , jumladan oltinga yuklatilish sabablari quyidagilar orqali izohlanadi:  sifat jihatdan bir xil o’lchamga k е ltirish mumkinligi;  zanglamasligi va uzoq muddat saqlash mumkinligi;  bo’linuvchanligi va bo’lgandan k е yin yana yaxlit holga k е ltirish mumkinligi;  bo’linganda ham o’z qiymatini saqlab qola olishi;  tabiatda nisbatan kamyobligi 5 O’zbekiston Respublikasining 2016 yil 29 dekabrdagi "Tadbirkorlik faoliyatining jadal rivojlanishini ta’minlashga, xususiy mulkni har tomonlama himoya qilishga va ishbilarmonlik muhitini sifat jihatidan yaxshilashga doir qo’shimcha chora-tadbirlar qabul qilinganligi munosabati bilan O’zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o’zgartish va qo’shimchalar kiritish to’g’risida”gi Qonuni. 8 o ozgina miqdordagi va og’irlikdagi nodir mеtallning qiymati ancha yuqoriligi. Shu xususiyatlarga ko’ra umumiy ekvivalеnt rolini o’ynovchi ko’plab tovarlar ichidan maxsus tovar – oltin pul ajralib chiqdi. Shunday qilib, pul – bu hamma tovarlarni sotish va sotib olish mumkin bo’lgan, umumiy ekvivalеnt rolini o’ynovchi maxsus tovardir. Pulning iqtisodiy mazmunini bilishda uning asosiy nazariyalarini ko’rib chiqish maqsadga muvofiqdir. Umuman olganda , pulning m е tallistik , nominalisitik va miqdoriy nazariyalarini farqlash mumkin . Pulning k е lib chiqishi va muomalada bo ’ lishi m е tall pullar bilan bog ’ liq bo ’ lganligi sababli dastlab pulning m е tallistik nazariyasi vujudga k е lgan . Uning asosiy mohiyati pulni nodir m е tallar ( oltin va kumush ) bilan ayniylashtirish orqali namoyon bo ’ lgan . Pulning m е tallistik nazariyasining rivojlanishida m е rkantilistik maktab namoyandalarining qarashlari muhim o’rin tutadi. Ular pulning qadr-qimmatini oltin va kumushning tabiiy xossalarida d е b bilib , uning tovar mazmunini tan olganlar. Biroq, pulni nodir m е tallar bilan ayniylashtirish ularning mohiyati va iqtisodiyotdagi roliga noto’g’ri baho b е rish hamda pul f е tishizmining rivojlanishiga olib k е ldi. Pulning miqdoriy nazariyasi – bu muomaladagi pul miqdori, tovar narxlari darajasi hamda pullarning qiymati o’rtasidagi o’zaro bog’liqlikni izohlashga asoslangan iqtisodiy ta’limotdir. Uning mohiyati muomaladagi pul miqdori narxlar va pul qiymati darajasining mutanosib ravishda o’zgarishining dastlabki sababidir , d е gan. Pulning mohiyatini to’laroq tushunish uchun uning quyidagi asosiy vazifalarini ko’rib chiqamiz: 1) qiymat o’lchovi; 2) muomala vositasi; 3) boylik to’plash vositasi; 4) to’lov vositasi. 9 Pulning qiymat o’lchovi vazifasini id е al pul bajaradi. Tovar egasi yoki sotib oluvchi fikran id е al ravishda shu tovarning almashuv qiymatini pul bilan ifodalaydi. Tovarning narxi talab va taklif miqdori t е ng bo’lgan taqdirdagina uning qiymatiga muvofiq k е ladi. Aks holda, narx qiymatdan farq qiladi. D е mak, tovarlarning narxi ularning qiymati, pulning qiymati, talab va taklifning nisbati va boshqa omillarga bog’liq. Tovar almashuv qiymatining pul bilan ifodalanishi uning narxini anglatadi. Tovarning almashuv qiymatini o’lchash uchun muayyan miqdordagi pul mat е rialini birlik qilib olish zarur. Bunday birlik narxlar o’lchovi (masshtabi) d е b ataladi. Bir tomondan narxlar o’lchovi har qanday o’lchov birligi kabi shartlidir. Ikkinchi tomondan esa, u muayyan mamlakatda hamma tomonidan e’tirof etilgan bo’lishi k е rak. Shuning uchun davlat pul birligi huquqini qonun bilan mustahkamlaydi, bu birlik shu tariqa rasmiy tan olinadi. 3 Tovar muomalasi jarayonida naqd pul bo’lishi k е rak, chunki tovarlarni oldi- sotdi paytida ularning ramziy narxlari r е al pulga aylanmog’i lozim. Bu jarayonda pul muomala vositasi vazifasini bajaradi. Dastlab tovarlarni ayirboshlashda pulning b е vosita kumush yoki oltin quymalar shaklida mavjud bo’lishi muomala vaqtida qiyinchiliklar tug’dirgan: pul m е tallni o’lchash uni mayda bo’laklarga bo’lish, sifatini b е lgilash zarur bo’lgan. K е yinchalik m е tall quymalari o’rniga mon е ta (m е tall tanga)lar ishlatila boshlagan. Uzluksiz muomalada bo’lish natijasida oltin tangalar yeyilib k е tishi, o’z vaznining bir qismini yo’qotishi sababli muomalaga to’la qiymatli bo’lmagan qiymat b е lgilari chiqarilgan. Pul muomaladan chiqarilganda boylik to’plash vazifasini bajara boshlaydi. Natural xo’jalik sharoitida boylik to’plash, jamg’arish mahsulot jamg’arish shaklida amalga oshirilgan. Tovar xo’jaligining rivojlanishi boylik to’plashning pul jamg’arish shaklini k е ltirib chiqaradi. Tovar xo’jaligi taraqqiyotining dastlabki davrlarida pul jamg’arish uni muomaladan chiqarib olish yo’li bilan amalga oshirilgan. K е yinchalik foyda k е tidan 10 quvish hukmron ahamiyat kasb etib , bo’sh yotgan pul foyda k е ltirmasligi sababli pul egalari uni harakatga solishga, uni foydali joyda ishlatish yo’lini topishga intildilar. Tovarlar nasiyaga to’lov muddati k е chiktirib sotilganda, pul to’lov vositasi vazifasini bajaradi. Xaridorlar tovarning pulini to’lov muddati k е lgandan k е yingina to’laydi. Pulning bu vazifasi tovar muomalasi doirasi bilan ch е klanmay, pul qarz b е rilganda, r е nta va soliqlarni to’lashda ham to’lov vositasi vazifasini bajaradi. Qog’oz pullar, v е ks е l va banknotlar – pulning to’lov vositasi sifatidagi vazifasidan k е lib chiqqan.Bugungi kunda zamonaviy, ya’ni qog’oz-kr е dit pullarning iqtisodiy mazmuni va tabiati to’g’risida so’z yuritilganda, g’arb iqtisodiy adabiyotlarida qog’oz pulning tovar emasligi qat’iy ta’kidlanadi. Bunda ayrim iqtisodchilar pulning tabiatini uning likvidligi, boshqa birlari esa uning d е kr е t pul, ya’ni qonun tomonidan mustahkamlanganligi orqali b е lgilaydilar. Klassiklar ham, miqdoriylik nazariyasi tarafdorlari ham pulning alohida tovar ekanligini va boshqa tovarlardan uning ana shu alohida xususiyati ajratib turishini tushunmaydilar. Bizning nazarimizda pul alohida tovar bo’lib, boshqa barcha tovarlarning qiymatini ifodalaydigan umumiy ekvival е nt sifatida xizmat qiladi. U boshqa tovarlar kabi ikki tomonlama xususiyatga ega: bir tomondan , umuman tovar sifatida boshqa tovarlar singari qiymatga ega bo’lsa, ikkinchi tomondan, naflilikka, ya’ni ist е ’mol qiymatiga ega. Uning ist е ’mol qiymati umumiy ekvival е nt sifatida boshqa istalgan tovarga almashuvchanligida ifodalanadi. To’la qimmatli pullardan o’z qiymatiga ega bo’lmagan pul b е lgilarini qo’llashga o’tish hamda naqd pulsiz hisob-kitoblarning rivojlanishi natijasida qog’oz pul oddiy tovarlarga xos bo’lgan xususiyatlar – qiymat va ist е ’mol qiymatga ega bo’lmaydi. Ammo u maxsus tovar sifatida oltin puldagi ikki xususiyatni – qiymat b е lgisi va rasmiy naflilikni saqlab qoladi. Pul umumiy ekvival е ntlik vazifasini bajarganda, boshqa tovarlar qiymati b е vosita qiymatga ega bo’lgan tovar 11 (oltin) bilan emas, balki qiymat b е lgisiga ega bo’lgan vakolatli «tovar» bilan o’lchanadi. 6 Bozor iqtisodiyoti sharoitida pul faqatgina umumiy ekvival е nt bo’lib emas, balki o’z egasining qo’lida foyda, daromad olish vositasi bo’lib xizmat qiladi, o’zidan-o’zi o’suvchi qiymatga, bir so’z bilan aytganda kapitalga aylanadi. Buning natijasida qog’oz pullar ikkita tarkibiy qismga ajraladi: naqd pullar (qog’oz pul, tanga-chaqalar) va kr е dit pullar (ch е k, v е ks е l, s е rtifikat, to’lov talabnomalari va h.k.). Bundan ko’rinadiki, pul kapital sifatida muomalada bo’ladi, unga qo’shimcha ijtimoiy vazifa yuklatiladi. Endi u daromad k е ltiradigan maxsus vositaga aylanadi. Shunday qilib, tovar ayirboshlash, ishlab chiqarish va pulning k е lib chiqishi hamda tovar-pul muomalasining rivojlanishi bozor va bozor iqtisodiyotining k е lib chiqishiga sabab bo’ldi va uning rivojlanishiga shart-sharoit yaratdi. Puldan foydalanish g‘oyasi albatta juda ajoyib! Ammo aksariyat kishilar puldan foydalanish fikri ilk bor kimning miyasiga kelganligini va biz pulni nega qadrlashimizni bilishmaydi. Ming yillar ilgari hali pul muomalaga kiritilmagan edi. Qadimgi odamlar molni almashtirish yo‘li bilan savdo qilishgan. Bu agar unga o‘zida yo‘q narsa kerak bo‘lib qolsa, u shu narsasi mavjud odamni topish kerak deganidir. U o‘ziga kerak narsaning egasiga biror bir narsani tavsiya qilishi , agar uning moli savdolashuvchi sherigiga kerak bo‘lmasa u o‘ziga kerak narsani ololmas edi. Vaqt o‘tishi bilan ayrim narsalar pul sifatida foydalanila boshlandi, zero hamma ularga ega bo‘lishni xohlardi. Masalan, bir paytlar sigir, tamaki, g‘alla, hayvon terilari, tuz va munchoqlar kabi hammaga birdek kerak narsalar pul o‘rnida muomalada bo‘lgan. Keyinchalik bu narsalarni bir parcha temir siqib chiqardi. Ko‘pincha bu parcha temir oltin yoki kumushdan iborat bo‘lardi. Keyinchalik tangalar maxsus tozalikdagi va og‘irlikdagi metallardan yasaladigan bo‘ldi. Ularga muayyan 6 Razzoqov A., Toshmatov Sh., O’rmonov N. Iqtisodiy ta’limotlar tarixi. Darslik (lotin yozuvida). - T. “Iqtisod- moliya”, 2007. 12 miqdordagi tovarlarni olish mumkin edi. Bir nechta tanga, aytaylik bir sigirga, yoki 10 kg tamakiga yoki boshqa biror mahsulotga teng hisoblanardi. 7 Bugun bizlarning ixtiyorimizda qog‘oz pullar va tangalar mavjud. Bu pullarni hukumat chiqaradi, barcha odamlar esa ularni olib foydalanadilar. Xo‘sh, bizga pul nima uchun kerak o‘zi? Biz ularni nega qadrlaymiz? Avvalo shuni aytish lozimki, biz pul vositasida to‘rtta muhim narsani amalga oshirishimiz mumkin. Birinchidan biz pul yordamida ayirbosh yoki savdo qilishimiz mumkin. Aytaylik, siz velosiped xarid qilmoqchisiz , hatto uning uchun pul ishlab topishga ham, misol uchun birovning chimzorini o‘rib berishga ham rozisiz. Biroq siz chimzorida mehnat qilgan kishingizda velosiped yo‘q, u sizga velosiped emas, balki pul beradi. Siz esa pulni olib, do‘konga borasiz va velosiped xarid qilasiz. Pullar yordamida siz o‘z mehnatingizni istalgan buyumga almashtirishingiz mumkin. Ikkinchidan, pul — bu qiymat miqdoridir. Bu degani — pul vositasida ko‘p buyumlarning qiymatini bir-biriga qiyoslash, taqqoslash mumkin. Masalan, siz, haligi aytilgan chim-zorni o‘rish uchun soatiga 1,5 funt pul olasiz deylik. Velosiped esa 50 funt turadi, demak siz velosipedning narxi va o‘z mehnatingiz narxi to‘g‘risidagi ma'lum tasavvurga ega bo‘lasiz. Uchinchidan, pul bu qiymat zahirasidir. Siz, aytaylik yig‘ib-terib olgan pomidor hosilini uzoq saqlab turolmaysiz, sababi ular tezda buzilib qolishi mumkin. Agar, siz ularni sotsangiz, pullarni istagancha asrab qo‘ya olasiz. To‘rtinchidan, pul — bo‘lajak xarajatlar uchun to‘lov negizidir. Siz velosiped uchun 10 funt berib, qolganini keyin olib kelib berishingiz mumkin. Axir siz do‘kon sotuvchisiga pomidor , yoki tuxum, yoki futbol koptogini berib savdolasha olmaysizku?! Siz sotuvchi bilan pulning qolganini keyin olib kelib berish to‘g‘risida kelishib oldingiz, demak pulni siz bo‘lajak xarajat uchun to‘lov sifatida ishlatyapsiz.   7 O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2014 yil 15 iyuldagi “Zarar ko’rib ishlayotgan va iqtisodiy nochor, past rentabelli tashkilotlarning foydalanilmayotgan va ortiqcha ishlab chiqarish maydonlarini yanada optimizasiya qilish chora-tadbirlari to’g’risida”gi 192-sonli qarori 13 1-diagramma. Naqd pul tushumlari hajmi va tarkibi dinamikasi Manba: www.stat.uz saytidan olingan. Naqd pul aylanmasida bank kassalariga naqd pul tushumlari hajmi 251,7 trln. so`mni, bank kassalari va bankomatlardan chiqim qilingan naqd pullar 255,5 trln. so`mni tashkil etdi. Naqd pul tushumlarining yalpi ichki mahsulotga nisbati 2019 yildagi 26,9 foiz dan 2021 yilda 34,3 foiz gacha oshishi kuzatildi. Mazkur ko`rsatkichning oshib borayotganligi, o`z navbatida aholi va tadbirkorlik subyektlarining bank xizmatlaridan foydalanish darajasi ortib borayotganligi bilan izohlanishi mumkin. Shu bilan birga, 2021 yilda, o`rtacha nominal ish haqining 20 foiz ga o`sishi, nafaqa va boshqa ijtimoiy to`lovlar miqdorining 2 marta 10 foiz dan oshirilishi hamda to`lov tizimlari infratuzilmasiga inovatsion texnologiyalarning joriy etib borilayotganligi bank kartalariga mablag`lar kelib tushish hajmini 1,7 barobar ga oshib, qariyb 300 trln. so`mga yetishiga ta’sir etuvchi omillardan bo`ldi. Ushbu 14 davrda aholi tomonidan bank kartalaridan naqdlashtirib olingan mablag`lar 95 trln. so`mni (31,7 foiz) tashkil etdi. 2-diagramma. Bank kartalariga kelib tushgan mablag`lar va ularni naqdlashtirish hajmlari dinamikasi.( mlrd so’m hisobida) Manba: www.stat.uz saytidan olingan. 2021 yilda bank kassalaridan (shu jumladan, bankomatlardan) berilgan naqd pullar hajmining 2020 yilga nisbatan 75,3 trln. so`mga oshishi kuzatilgan bo`lsa, ushbu o`sishning asosiy qismi bank kartalaridan naqd pul yechish ( 32,9 trln. so`mga) hamda banklar tomonidan aholidan naqd chet el valyutasini sotib olish hajmlarining ( 22,2 trln. so`mga) oshishi hisobiga yuzaga keldi.   15 3-diagramma. Banklardan naqd puldagi chiqimlar hajmi va ularning maqsadlari bo`yicha tarkibiy dinamikasi. Manba: www.stat.uz saytidan olingan Banklar kassalaridan naqd pulga bo`lgan talabdan kelib chiqqan holda muomalaga qo`shimcha naqd pullar chiqarib borildi hamda ayrim davrlarda muomaladagi ortiqcha naqd pullarning qaytishi kuzatildi. 4-diagramma. Muomaladagi naqd pullarning pul massasidagi ulushi dinamikasi. Manba: www.stat.uz saytidan olingan. 2022 yil 1 yanvar holatiga muomaladagi naqd pullarning umumiy pul massasidagi ulushi 20 foiz ni tashkil qilib, o`tgan yilning mos davriga 16 nisbatan 3 foiz bandga pasaydi. YaIMga nisbatan ulushi esa 4,1 foiz dan 3,9 foiz gacha pasaydi. Muomaladagi naqd pullar tarkibida asosan yirik nominaldagi banknotlar salmog`ining oshishi hisobiga banknotlar umumiy soni sezilarli darajada kamaydi. Jumladan, 2021 yil davomida muomalaga chiqarilgan naqd pullar tarkibida ularning so`mdagi miqdori bo`yicha 100 000 so`mlik banknotlar ulushi – 27,3 foiz dan 34,8 foiz ga yetgan bo`lsa, 50 000 so`mlikning ulushi – 38,8 foiz dan 34,2 foiz ga, 10 000 so`mlikning ulushi – 15,7 foiz dan 14,5 foiz ga, 5 000 so`mlik – 16,1 foiz dan 12,7 foiz ga, 1 000 so`mgacha – 2,1 foiz dan 1,4 foiz ga tushdi. Shuningdek, 2 000 so`mlik (0,3 foiz) va 20 000 so`mlik (2,1 foiz) namunadagi banknotlar muomalaga kiritildi.   5-diagramma. Muomalaga chiqarilgan banknotlarning nominal qiymatlari bo`yicha ulushi. Manba: www.stat.uz saytidan olingan. Buning natijasida, muomalaga chiqarilgan banknotlar soni 492,4 mln. donaga yoki 18 foiz ga kamaydi. Muomalada banknotlar sonining kamayishi aholi uchun 17 naqd puldagi to`lovlarda qulayliklar yaratishga, banklar uchun esa naqd pullar bilan ishlashni, jumladan ularni sanash, saralash va o`rab-bog`lash jarayonlarini yengillashtirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, chakana savdo va aholiga pullik xizmatlar sohasidagi hisob-kitoblarda qaytim pullari (mayda pullar) sifatida foydalanish uchun 2021 yil davomida qo`shimcha 14,6 mlrd . so`mlik yangi tangalar muomalaga chiqarilib, ularning jami muomaladagi naqd pullar tarkibidagi miqdoriy salmog`i 0,16 foiz ga yetdi. 2. Pulning vazifalari 18 Hozirgi iqtisodiy adabiyotlarda pulning vazifalari to`g`risida turli qarashlar mavjud. Ayrim iqtisodchi olimlar pulning 5 ta vazifasini tan olsalar, ayrimlari 4 tasini, boshqalari esa faqat 3 tasini e`tirof etadilar. Pul qiymat o`lchovi Avval ta`kidlaganimizdek, har qanday tovar mehnat natijasida yaratiladi. Tovarga sarflangan mehnat miqdori uning qiymatini belgilaydi. Pul esa barcha tovarlarning qiymatini belgilash va ularning bahosini aniqlashda vositachi bo`lib xizmat qiladi. Tovar qiymatining pulda ifodalanishi baho yoki narx deyiladi. Ana shu sababli turmushda u yoki bu tovarning qiymati deyilmaydi, balki bahosi yoki narxi deb aytiladi. Tovar qiymati qancha yuqori bo`lsa, uning bahosi shuncha qimmat va aksincha, qancha past bo`lsa, bahosi shuncha arzon bo`ladi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida tovar bahosi uning qiymati asosida shakllanadi, ya`ni tovar bahosi uning qiymatiga teng bo`lishi kerak. Ammo tovar bahosiga uning qiymatidan tashqari juda ko`p omillar, shu jumladan bozordagi talab va taklif, raqobat, tovarning foydaliligi kabilar ta`sir etadi. Bu omillarning biri tovar bahosini ko`tarsa, boshqasi pasaytiradi. Masalan, qiymatning pasayishi narxni arzonlashtiradi, talabning ortishi esa uni qimmatlashtiradi. Foydalilikning yuqori bo`lishi baland narxni taqozo etsa, raqobat kurashi hamda taklifning ko`payishi uni pasaytiradi. Pul - muomala vositasi Iqtisodiyotda tovarlar harakati pul harakatini keltirib chiqaradi va aksincha, pul harakati tovarlar harakatini ta`minlaydi. Pul yordamida tovarlar oldi-sotdi qilinadi. Pulning muomala vositasi ekanligi tovarlarni naqd pulga sotilishi jarayonida namoyon bo`ladi. Bu vazifani banklar tomonidan muomalaga chiqariladigan banknotlar va tangalar bajaradi. Bunda tovar harakati pul harakatiga mos keladi, ya`ni bir vaqtning o`zida pul to`lanadi va tovar sotib olinadi. Masalan, talaba do`konga kirib pul to`lab kitob yoki daftar sotib oldi. Pul muomala vositasi sifatida quyidagi xususiyatlarga ega: - bu vazifani faqat naqd pullar bajaradi; - tovar va pul o`zaro qarama-qarshi yo`nalishda harakat qiladi; - tovar va pul harakati bir vaqtda yuzaga keladi; - tovar sotuvchi va sotib oluvchi o`rtasidagi munosabat tugallanadi, tomonlar tovarga yoki pulga ega bo`ladilar. 19 Pul ishtirokisiz tovarni tovarga almashtirish barter deyiladi. Barter ma`lum kelishilgan narxlarda amalga oshiriladi. tovar tovar Barter bozor iqtisodiyotiga to`g`ri kelmaydi, shu sababli pul qadrsizlangan, tovar topish mushkul bo`lgan sharoitda amalga oshiriladi. Kishilar o‘zlarining moliyaviy aktivlarini har xil shakllarda, masalan, korporatsiya aksiyalari, xususiy yoki davlat obligatsiyalari shaklida ushlab turishi mumkin. Demak, aktivlar tomonidan pulga talab ham mavjud bo‘ladi. Aktivlar tomonidan pulga talab foiz stavkasiga teskari mutanosiblikda o‘zgaradi. Foiz stavkasi past bo‘lsa, kishilar ko‘proq miqdordagi naqd pulga egalik qilishni afzal ko‘radi. Aksincha, foiz yuqori bo‘lganda, pulni ushlab turish foydasiz va aktivlar shaklidagi pul miqdori ko‘payadi. Shunday qilib, pulga bo‘lgan umumiy talab, aktivlar tomonidan pulga bo‘lgan talab va bitim uchun pulga bo‘lgan talabning miqdori bilan aniqlanadi. 8 Pul quyidagi vazifalarni bajaradi: Qiymat o‘lchovi. Bunda pul umumiy ekvivalent bo‘lgan tovar bo‘lib, o‘zida mehnatni mujassamlashtiradi va shu sabab tovar qiymatini o‘lchay oladi; Muomala vositasi. Bunda pul oldi-sotdida ishlatiladi. Pul yordamida tovarni xarid etish, pulga tovar ayirboshlash yuz beradi; jamg‘arma vositasi – bu pulning jamlangan boylik shakliga kirib o‘z egasi uchun kerak bo‘lganda xarid etish vositasi bo‘lib xizmat qila olishidir. Hozirgi kunda elektron pullar o‘tkazmalari keng rivojlanmoqda. Sanoqli soniyalarda jo‘natmalar dunyoning ko‘rsatilgan manzillariga yetkazilmoqda. Bu aholi uchun qulayliklar tug‘diradi. Pul islohoti o‘tkazish yo‘llari: deflyatsiya – muomaladagi pul miqdorini ortiqcha pul belgilarini iste’moldan chiqarish yo‘li orqali kamaytirish; 8 Razzoqov A., Toshmatov Sh., O’rmonov N. Iqtisodiy ta’limotlar tarixi. Darslik (lotin yozuvida). - T. “Iqtisod- moliya”, 2007. 20 denominatsiya – pul belgilari qiymatining o‘zgarishi va ma’lum nisbatda yangi yirik pul birligiga almashtirilishi; nullifikatsiya – eski pul belgilarini muomaladan olish va ozroq miqdorda yangilarini chiqarish; revalvatsiya – milliy pul birligi qiymatining rasmiy tartibda chet el valutasi yoki qimmatbaho metallga nisbatan ko‘tarilishi; devalvatsiya – mamlakat savdo va to‘lov balansining keskin yomonlashuvi, valuta rezervining holdan toyishi, xalqaro valuta bozorlarida milliy valuta kursining pasayishi bilan bog‘liq holda pul birligi qiymatining rasmiy tartibda chet el valutasi yoki qimmatbaho metallga nisbatan pasaytirilishi. Pul bozorida makroiqtisodiy muvozanatni saqlashda Markaziy bank muhim o‘rin tutadi. Shu bois o‘quvchilarga bu borada to‘laqonli axborotga ega bo‘lishlari uchun 1995-yil 21-dekabrdagi «O‘zbekiston Respublikasining Markaziy banki to‘g‘risida»gi qonuni dan 9 misollar keltirishni lozim topdik. Pul- to`lov vositasi Pulning to`lov vositasi ekanligi nasiyaga sotilgan tovarlar va ko`rsatilgan xizmatlarga ularning haqi to`langanda, qarzga olingan mablag`lar qaytarilganda namoyon bo`ladi. Tovarlar har doim ham naqd pulga sotilavermaydi. Tovar sotuvchi tovarni sotish uchun olib chiqqan vaqtda, iste`molchining shu tovarni sotib olish uchun yetarli miqdorda naqd puli bo`lmasligi mumkin. Natijada tovarni nasiyaga sotishga zarurat tug`iladi, ya`ni tovarning pulini to`lash muddati kechiktiriladi. Iste`molchi sotib olgan tovari uchun uning pulini to`lov muddati kelgandan keyingina to`laydi. Bu holda tovarlar harakati bilan pul harakati bir vaqtning o`zida sodir bo`lmaydi. Tovar harakati sodir bo`lgandan so`ng ma`lum muddat o`tgach pul harakati amalga oshadi. Masalan, 10 avgustda tovarlar yetkazib berildi, puli esa 20 avgustda to`landi. Aksariyat hollarda tovar uchun avvaldan avans (bo`nak) to`lanadi, so`ng tovarlar yetkazib beriladi. Ma`lum muddat o`tgach esa, oxirgi hisob - kitoblar 9 O’zbekiston Respublikasining 1995 yil 21-dekabrdagi «O‘zbekiston Respublikasining Markaziy banki to‘g‘risida»gi qonuni 21 qilinadi. Masalan, 1 avgustda tovarlar uchun bo`nak to`landi, 10 avgustda tovarlar yetkazib berildi, 20 avgustda esa oxirgi hisob - kitoblar qilindi. Pulning to`lov vositasi ekanligi iqtisodiyotda naqd pulsiz hisob-kitoblarni keltirib chiqaradi. Pulning to`lov vositasi ekanligi quyidagi hollarda ko`rinadi: - korxonalar va tashkilotlar o`rtasida yetkazib berilgan tovarlar va ko`rsatilgan xizmatlar uchun xaq to`langanda; - davlat byudjetiga soliqlar to`langanda; - banklardan olingan qarzlar qaytarilganda, foizlari to`langanda; - ish haqi, nafaqa, stipendiya va boshqalar to`langanda; - boshqa har xil qarzlar va majburiyatlar to`langanda. Pul to`lov vositasi vazifasini bajarganda to`lovlar naqd pul yoki naqd pulsiz amalga oshirilishi mumkin. 1-jadval. 2022-yilda qishloq xo‘jaligi yerlarining yer egalari tomonidan taqsimlanishi, ming gektar. Shudgor Bog’ va tokzorlar Pichanzorlar va yaylovlar Fermer xo’jaliklari 3 472,9 295,0 1 481,3 Dehqon xo’jaliklari 420,2 80,3 - Boshqa xo’jaliklar 142,2 10,3 19 643,1 Jami 4 035,3 385,6 21 124,4 Manba: O’zbekiston Statistik Qo’mitasi ma’lumoti 2021 yilgi ekin maydonlari, bog‘lar va uzumzorlar uchun ajratilgan yerlarning 85,2 foizini fermer xo‘jaliklari tashkil etadi (2020 yildagi ma'lumotlar). 2020 yilda qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqarishning 70,0 foizi dehqon xo‘jaliklari hisobiga amalga oshirilib, ekin maydonlari, bog‘lar va uzumzorlar uchun ajratilgan yerlarning atigi 11,3 foizini tashkil etadi. Vaziyat sovet o‘tmishini eslatadi, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining katta qismi katta xo‘jaliklarda (kollektiv va fermer xo‘jaliklarida) emas, balki shaxsiy yer maydonlarida ishlab chiqarilgan. 22 6- diagramma . 2020 yilda dehqon xo ‘ jaliklarining ulushi foiz hisobida . Manba : O ’ zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot Vazirligi Samarali iqtisodiy siyosat markazi . O’zbekiston iqtisodiyoti. Tahliliy sharh, T.: 2020. Biroq dehqon xo‘jaliklarining qishloq xo‘jalik mahsulotlarining hajmi bo‘yicha ma'lumotlari ishonchliligi borasida katta shubha bor, chunki ma'lumotlar sotsiologik tadqiqotlar natijalaridan olingan. Bu ko‘rsatkichlarning ba'zilari muntazam ravishda soxtalashtirilgan, masalan, sut sog‘ilishi . Bundan tashqari, paxta va g‘alla davlat tomonidan fermer xo‘jaliklaridan arzon narxlarda sotib olishni hisobga olish kerak (quyida batafsilroq), bu tabiiy ravishda qishloq xo‘jalik mahsulotlarining umumiy qiymatida ularning ulushiga ta'sir qiladi. Rasmiy ma'lumotlarga ko‘ra, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining asosiy turlarini (paxtadan tashqari) ishlab chiqarish yil sayin ortib bormoqda. Bu ayniqsa meva va sabzavot mahsulotlariga tegishli, ishlab chiqarish bilan birga uni qayta ishlash va eksport qilish ham o‘sib bormoqda. Chorvachilik mahsulotlarini ishlab chiqarishda ham sezilarli o‘sish kuzatilmoqda. (Chorvachilik mahsulotlarining asosiy qismi fermer xo‘jaliklarida ishlab chiqilganini va ularning statistik hisobotlari o‘ziga xos tarzda olib borilishini hisobga olib, ushbu ko‘rsatkichlar ehtiyotkorlik bilan ko‘rib chiqilishi kerak). 23 2-jadval. Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining asosiy turlarini ishlab chiqarish hajmi, ming tonna. Manba: O’zbekiston Statistika Qo’mitasi ma’lumotlari. 1992 yildan keyin bug‘doy yetishtirishning sezilarli darajada o‘sishiga ta'sir etgan omillar — bu ekin maydonlarining kengayishi hamda bu bug‘doyning hosildorligi sezilarli darajada oshganidir. Shunday qilib, 1991–2021 yillar oralig‘ida hosildorlikning qariyb to‘rt barobar 12,8 sentner/ga’dan 48,6 sentner/gektarga o‘sdi. 3.O’zbekistonda pul valyutasi va uning muomilaga kirishi Milliy valyuta tizimi bir qator bosqichlarni bosib o tgan. Markaziy bankʻ tomonidan 1991-1993-yillar davomida milliy valyutani muomalaga kiritish uchun juda ko p izlanishlar olib borildi, xorijiy mamlakatlar tajribasi o rganildi. ʻ ʻ 24 1993-yilning 15-noyabridan boshlab to lov vositasi sifatida “So m-kupon”ʻ ʻ muomalaga kiritildi. Pul islohotini amalga oshirish borasida ma lum tajribaga ega ʼ bo lish uchun “So m-kupon” o tish valyutasi sifatida xizmat qildi. ʻ ʻ ʻ Ushbu yo nalishda yetarli tajriba to plangach, 1994-yil 1-iyuldan boshlab ʻ ʻ O zbekiston Respublikasi milliy valyutasi “so m” muomalaga kiritildi. ʻ ʻ Dastlabki muomalaga chiqarilgan banknot va tangalar xorijiy davlatlarda tayyorlangan. 1995-1996-yillarda banknot va tangalarni tayyorlashning to liq siklini ʻ joriy etish maqsadida Markaziy bank qoshida “Davlat belgisi” korxonasi va uning tarkibida Qog oz fabrikasi, Bosma fabrika va Zarbxona tashkil etildi va o zimizda ʻ ʻ “pul ishlab chiqarish” yo lga qo yildi. Bu korxona hozirda “Davlat belgisi” DUK ʻ ʻ deb yuritiladi. Milliy valyutamiz – so m mamlakatda mustaqil pul-kredit siyosatini yuritish, ʻ iqtisodiyotda hisob-kitoblarni amalga oshirish imkoniyatini yaratdi. Ish haqi va ijtimoiy to lovlar so mda to lana boshladi. Shu tariqa davlatning iqtisodiy ʻ ʻ ʻ mustaqilligini ta minlovchi mustaqil pul-kredit siyosati shakllantirildi. ʼ O‘zbekiston Respublikasi 1991 yil 31 avgustda mustaqillikka erishgani e’lon qilingach, mamlakatda sovet rubli pul birligi sifatida muomalada qolavergan edi. 1992 yilning yanvaridan iste’mol bozorini himoyalash va mahsulotlarni faqat O‘zbekiston fuqarolariga sotish uchun bir martalik kuponlar bosib chiqarilgan. 1993 yilning 15 noyabrida so‘m-kupon chiqarilganidan so‘ng 1 hafta o‘tib — 22 noyabrgacha gazeta qog‘ozida chop etilgan va tashkilotining muhri uriladigan kartochkasi qirqib olinuvchi bir martalik kuponlar amal qilgan. 25 1-rasm So‘m-kupon davri Manba: www.wikipediya ma’lumoti O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «O‘zbekiston Respublikasi hududida parallel to‘lov vositasi sifatida «so‘m-kuponlar»ni muomalaga kiritish to‘g‘risida»gi 1993 yil 12 noyabrdagi №550-sonli qaroriga ko‘ra, ichki bozorni ortiqcha rubl massasidan himoyalash, aholiga pul mablag‘larini to‘lashni o‘z vaqtida ta’minlash maqsadida 1961–1992 yillarda amalda bo‘lgan sovet rubliga 1:1 nisbatda 1993 yil 15 noyabrdan boshlab muomalaga kiritiladi. 1, 3, 5, 10, 25, 50, 100, 200, 500, 1000, 5000, 10000 so‘mlik pullarning barchasining old qismida O‘zbekiston gerbi va pul nominali, orqa qismida esa Samarqanddagi Registon maydonida joylashgan Sherdor madrasasining surati tushirilgan edi. 1, 3, 5, 10, 25 so‘mlik pullar 120 x 61 mm o‘lchamda, 50, 100, 200, 500, 1000, 5000, 10000 so‘mlik pullar 144 x 69 mm o‘lchamda yasalgan. So‘m- kupon Angliyadagi «Harrison & Sons Ltd» bosmaxonasida chop etilgan. O‘zbekistonning amaldagi milliy valutasi so‘m — O‘zbekiston Respublikasi Oliy kengashining 1993 yil 3 sentabrdagi №952-XII qaroriga muvofiq, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1994 yil 16 iyundagi PF-870 sonli farmoniga binoan, 1994 yilning 1 iyulida, o‘zigacha amalda bo‘lgan so‘m-kuponga 1:1000 nisbatda muomalaga kiritilgan. So‘m dastlab 1, 3, 5, 10, 20, 50 tiyinlik tangalar hamda, 1, 3, 5, 10, 25, 50, 100 so‘mlik qog‘oz kupyuralar bilan bir vaqtning o‘zida muomalaga kirgan. 1 so‘m 100 tiyinga maydalangan. Aytish joizki, so‘m muomalaga kiritilgan kunda valuta birjasida 1 AQSh dollarining qiymati roppa-rosa 7 so‘m bo‘lgan. 26 4. Pul muomalasi Qiymat qonuni va uning muomala doirasida yuzaga chiqish shakli – pul muomalasi qonuni tovar-pul munosabati mavjud bo’lgan barcha ijtimoiy formatsiyalarga xosdir. Qiymat shakllari va pul muomalasi taraqqiyot yo’lini tahlil qilayotib, K. Marks pul muomalasining qonunini ochdi. Bu qonunga asosan muomala vositasi funktsiyasini amalga oshirish uchun kerak bo’lgan pul miqdori aniqlanadi. 27 Metallik pul muomalasida muomaladagi pul miqdori stixiyali tarzda, pullarning xazina funktsiyasi yordamida tartibga solib turilgan: agar pulga ehtiyoj kamaysa, ortiqcha pullar (oltin tanga) muomaladan xazinaga oqib o’tishi kuzatilgan v aksincha. Shunday qilib, muomaladagi pul miqdori kerakli darajada ushlab turilgan. 6 Keyinchalik muomalaga banknotalar chiqarilishi va ularning metallar (oltin yoki kumush)ga erkin almashinishi ham muomalada pulning ortiqcha miqdori bo’lishini inkor etadi. Agar muomalada oltinga almashinmaydigan banknotalar yoki qog’oz pullar (xazina biletlari) amal qilsa, u holda naqd pul muomalasi pul muomalasi qonuniga asosan amalga oshadi. Qog’oz pullar miqdori muomala uchun kerak bo’lgan oltin pullarning nazariy miqdoriga teng bo’lganda pul muomalasida hech qanday salbiy jarayonlar yuz bermaydi. Pul muomalasi qonuni muomaladagi tovarlar massasi, ularning narx darajasi va pul muomalasi tezligi orasidagi iqtisodiy aloqadorlikni aks ettiradi. Bu qonunga asosan muomala uchun zarur bo’lgan pul miqdorini qo’yidagi formula bilan ifodalash mumkin. Shunday qilib, muomala uchun zarur bo’lgan pul miqdoriga ishlab chiqarish rivoji va shart-sharoitlariga bog’liq bo’lgan turli xil omillar ta’sir ko’rsatadi. Muomala uchun zarur bo’lgan pul miqdoriga ta’sir ko’rsatuvchi asosiy omil - bu tovarlar va xizmatlar bahosi hisoblanadi. Pul miqdori tovarlar va xizmatlar bahosiga to’g’ri proportsional, ya’ni tovarlar va xizmatlar bahosining oshishi muomalaga ko’p pul chiqarishni talab qiladi. Pul miqdoriga ta’sir qiluvchi ikkinchi omil - bu pulning aylanish tezligi hisoblanadi. Bu omil pul miqdoriga teskari ta’sir ko’rsatadi. Pul qanchalik tez aylansa , muomala uchun zarur bo’lgan pul miqdori shuncha kam talab qilinadi va aksincha. 10 Muomala uchun zarur bo’lgan pul miqdorini boshqarishda shu muhim omillarga alohida e’tibor berilishi zarur. 10 Paul A. Samuelson, William D. Nordhaus. Economics. 19th Edition. McGraw-Hill Companies. USA. 2015. 28 Muomala uchun zarur bo’lgan pul miqdorini kamaytirish uchun quyidagi choralarni amalga oshirish muhimdir. Bular: iste’mol kreditni rivojlantirish; kreditga qanchalik ko’p tovar sotilsa, shuncha kam miqdorda pul muomalada kerak bo’ladi; − naqd pulsiz hisob - kitoblarning rivojlanishi; − pullarning muomala tezligini oshirishga erishish va boshqalar. Har bir jamiyat pul muomalasi qonuni talablarini hisobga olgan holda ish yuritishi zarur. Chunki pul muomalasi qonunining buzilishi pul barqarorligiga putur etkazadi. Bu holda muomalaga chiqarilgan pul miqdori muomaladagi tovarlar bahosidan oshib ketishi, ya’ni inflyatsiya bo’lishiga, yoki pul ocharchiligiga (etishmovchiligiga) olib kelishi mumkin. Pul nazariyalari to’g’risida umumiy tushuncha. Pul nazariyalari - pul tabiati va pulning ishlab chiqarishni shakllantirishga ta’siri haqidagi nazariyalardir. Bu nazariyalar kapitalistik ishlab chiqarish usuligacha bo’lgan davrda vujudga keldi. Kapitalistik ishlab chiqarish usuli davrida, pul-tovar munosabatlari xo’jalik sohasining hamma tarmoqlarini qamrab olgan davrdagina pul nazariyasi keng tarqaldi. Pul va uning sotib olish quvvati orasidagi munosobat pul nazariyalarining markaziy masalalaridan biri bo’lib kelgan. Xullas, iqtisodchilarning pulning mohiyati, uning funktsiyalari va pul muomalasiga bo’lgan qarashlari pul nazariyalarini keltirib chiqardi. Ilk tarihiy pul nazariyalari sifatida nominallik va metallik nazariyalarini keltirishi mumkin. Kapitalizm taraqqiyoti bilan birga bu nazariyalar ham o’zgarib yangi, miqdoriy nazariyaning paydo bo’lishiga asos bo’ldi. Yoozirgi kunda monetarizm va iqtisodni pul-kredit munosobatlari orqali tartiblashtirish nazariyalari ham mavjud. Ammo eng asosiy pul nazariyalari sifatida metall, nominal va miqdoriy pul nazariyalari tadqiqot qilib kelinmoqda. Pul nazariyalarining kelib chiqishiga asosiy sabab ishlab chiqarishning taraqqiy etishi va pul muomalasining taraqqiyotdan ma’lum darajada oqsashini oldini olish va uni rivojlantirish masalasi hisoblanadi.Qo’l mehnatidan 29 manifakturaga, manifakturadan sanoat ishlab chiqarishiga o’tilishi bilan xalq xo’jaligida mehnatning integratsiyalashuvi ham kuchaya bordi. Buning natijasida xo’jalik yurituvchi sub’ektlar orasidagi pullik munosabatlar ham murakkablasha boradi. Feodalizmgacha bo’lgan naqd pullik munosobatlar bu davr talablariga javob bera olmay qoldi. Buni biz Evropadagi XV asrdagi «pul ocharchiligidan» dan ko’rishimiz mumkin. Xuddi shu davrdan boshlab pul nazariyalari to’g’risidagi ilk fikrlar yuzaga keldi. Bu nazariyalarning o’sha davrdagi muammolarini echishdagi roli beqiyos bo’ldi. Ilk bor vujudga kelgan pul nazariyalari bu metallik va nominallik pul nazariyalari hisoblanadi. Quyida biz pul nazariyalarning ba’zi birlariga qisqacha ta’rif berib o’tamiz; Pulning metallik nazariyasi. Pulning metallik nazariyasi kapitalning dastlabki davrida taraqqiy etdi. Moneta tarkibini buzish (monetaning og’irlik miqdorini kamaytirish)ga qarshi kurashda progressiv rol o’ynadi. Bu nazariyalar o’sha davr ruhi va tuzilayotgan burjuaziya ehtiyojlarini aks ettirib , merkantilistlar baquvvat metall pullari tarfdori bo’lib chiqdilar. Bu nazariya o’sha davr kapitalizmining eng rivojlangan davlati Angliyada maydonga keldi. Metallik nazariyaning asoschilaridan biri U.Stefford (1554-1612y.)edi. U o’z qarashlarini o’zining Londonda 1581 yilda chop etilgan «Vatandoshlarimizning ba’zi odatiy arizalarining qisqartmasi» asarida bayon etdi. Bu oqim tarafdorlari Angliyada T.Men (1571-1641y.), D.Nors (1641- 1691y.), Frantsiyada bu ta’limotni A.Monkreten (1575-1621y.), Italiyada F.Tamani (1728-1787y.) va boshqalar rivojlantirdi. Ularning fikricha barqaror metall valyuta jamiyat iqtisodiy taraqqiyotining muhim shartlaridan biridir. Jamiyat a’zolarining jamg’arishga bo’lgan intilishiiqtisodchilarning boylikning manbaini o’rganishlariga sabab bo’ladi. Ular bu manbani savdodan izladilar. Ularning e’tirof etishlaricha aktiv savdo balansi mamlakatga oltin va kumushning kelishini ta’milaydi. Shunday qilib, ilk metallik nazariyasi tarafdorlari jamiyat boyligini qimmatbaho metallar bilan almashtirib, ular pulning hamma funktsiyalarini bajaradi deb hisoblar 30 edilar. Ilk metall nazariya tarafdorlarining asosiy kamchiliklari quyidagilardan iborat edi: o ilk metallchilar haqiqiy pullarni qiymat belgilari bilan almashtirish zarurligi maqsadga muvofiq kelishini tushunib etmadilar; o ilk metallchilar pulning jamiyat taraqqiyotida tovar muomalasi asosida yuzaga kelgan tarixiy kategoriya ekanligini tushunmadilar ; o ular jamiyat boyligi deb qimmatbaho metallarni jamg ’ arishni tushundilar va « bunday boylik manbai savdodir » degan noo ’ rin fikrga keldilar . Ular jamiyat boyligi mehnat natijasida vujudga keladigan moddiy va ruhiy qadriyatlar yig ’ indisi ekanligini tushuna olmadilar . Ilk metallik nazariyasi targ ’ ibotchilari savdo burjuaziyasi manfaatlarini himoya qilib chiqqan edilar . XVIII asr oxiri va XIX asrning birinchi yarimiga kelib sanoat burjuaziyasi manfaatlarini qondira olmagan metallik nazariyasi o ’ z mavqesini yo ’ qotdi . Ammo XIX asrning ikkinchi yarimiga kelib nemis iqtisodchisi , tarixiy maktab vakili K . Knis (1821-1898 y .) bu nazariyani himoya qilib chiqdi . Bu g’oyaning qayta tiklanishiga1871-1873 y. da Germaniyaga kiritilgan oltin tanga standarti sabab bo’ldi. K.Knis targ’iboti metallchilar nazariyalarini yangi sharoitga moslashtirdi. Knis pul sifatida faqatgina metallni emas, balki markaziy bank banknotalari ham e’tirof etdi. 7 Bu paytga kelib xo’jalikda asosiy rolni kredit o’ynay boshladi va bu oltin monetalar bilan birga muomalada bo’lgan va ularga almashtiriladigan banknota emissiyasining asosini tashkil etdi. K.Knis banknotalarni tan olgan holda hech nima bilan ta’minlanmagan qog’oz pullarga qarshi chiqdi. Uning fikricha pul muomalasi metal bilan ta’minlangan banknotalar va metall monetalarga asoslanishi shart. Qog’oz pullar uning fikricha, xuddi «qog’oz bulka» kabi ma’nosiz narsadir. K.Knis ta’kidlashicha oltin o’z tabiatiga ko’ra puldir. Birinchi jahon urushidan so’ng metallizm tarafdorlari oltin moneta standartni qayta tiklash mumkin emasligini tan olib o’z nazariyalarini himoya qilish maqsadida 31 oltin quyma standart va oltin deviz standartga asoslangan banknota ishlab chiqarishini yoqlab chiqdilar. 1. Oltin tanga standarti. Oltin standarti birinchi marta 18-asrda Angliyada va 19-asrning oxirlarida boshqa mamlakatlarda joriy etildi. Bu standart oltin monometalizmi deb ham ataldi. Oltin tanga standarti oltin standartining ilk ko’rinishidir. Bu standart birinchi jahon urushi boshlanishiga qadar hukm surdi. Oltin tanga standartga xos bo’lgan belgilar qo’yidagilardan iborat bo’lgan: o tovarlarning baholari faqatgina oltinda o’lchanardi; oltin tanganing muomalada bo’lishi; davlat xazinasi tomonidan cheklanmagan miqdorda moneta zarb qilinishi; o kredit pullarini ularni nominali bo’yicha oltinga erkin almashtirilishi; oltinni olib kirish yoki olib chiqishning ta’qiqlanmanligi; ichki bozorda oltin moneta va banknotalar bilan birga haqiqiy qiymatga (ya’ni, to’la haqiqiy qiymatga) ega bo’lmagan paytda chaqalar va ma’lum kursga ega bo’lgan davlat qog’oz pullarining muomalada bo’lishi. Bu pul tizimi mustahkam pul tizimi bo’lib, inflyatsiyani inkor etar edi. Muomala uchun zarur bo’lmagan oltin miqdori yana xazina ko’rinishiga qaytar edi. Ammo kapitalizmning krizisi davrida bu muvozanat izdan chiqdi. Ikkinchi jahon urushi davrida AQSh dan boshqa urushayotgan davlatlar banknotalarni oltinga almashtirishini va oltinni chetga olib chiqishni bekor qilindi. Oltinmuomaladan surib chiqarilib xazinaga aylantirildi. AQShda esa oltin monetalar 1934 yilga qadar muomalada bo’ldi. 2. Oltin quyma standart. Birinchi jahon urushidan keyin 20-yillarda ba’zi mamlakatlarda oltin quyma standart joriy qilindi. Bu standartning oltin tanga standartdan asosiy farqi shunda ediki , muomaladagi banknotalar 12-12,5 kg. atrofidagi oltin quymalarga almashtirilardi. 12,5 kg. lik quymaga banknotani almashtirish uchun Angliyada 1700ft. st., Frantsiyada 215 ming fr. talab qilinar edi. Bu bilan oltin muomaladan xalqaro oborotga chiqarildi. Ichki oborotda esa bunday imkoniyatga faqatgina yirik firmalar va puldorlar ega bo’lib qoldilar xolos. 32 3. Oltin deviz standart. Oltin quyma standartga kirmagan mamlakatlarda banknotalarni bevosita oltinga almashtirish tiklanmadi. Bu mamlakatlar o’z kredit pullarini oltin quyma standartga kiruvchi mamlakatlarning devizlariga (ya’ni valyutalariga) almashtirishini mo’ljallangan edilar. Bu bir mamlakat valyutasining ikkinchi davlat valyutasiga bog’liqlarini keltirib chiqarar edi. Pul sitemasining bu ko’rinishi oltin deviz standart nomini oldi. 1929-33 yillardagi jahon krizisidan keyin barcha mamlakatlarda oltin deviz standartning ba’zi elementlarini oltin dollar standart o’zida olib qoldi. Bu standartning o’ziga xos xususiyati shunda ediki; birinchidan, bu standartdan foydalanish huquqi faqatgina chet el emission banklari uchungina saqlab qolingan edi, ikkinchidan, bu standartda faqatgina AQSh dollarigina oltin bilan aloqasini saqlab qolgan edi xolos. 1971 yil dekabr oyidan boshlab dollarning oltin pariteti bekor qilinishi bilan oltin standartning barcha ko’rinishlari o’z kuchini yo’qotdi. Oltin standarti barbod bo’lishi va iqtisodiyotni davlat ishtirokida boshqarilishiga o’tilishi bilan metall pul nazariyasining o’rni boshqa nazariya bilan almashtiriladi. Neometalizmoimining asosiy kamchiligi shundaki, ular iqtisodni davlat tomonidan boshqarilishi bilan oltinga almashtirilmaydigan kredit pullar orasida ichki bog’lig’ini e’tiborga olmadilar. Nominalizm quldorlik tizimi davridagi faylasuflar ta’limotida yuzaga kelgan bo’lib, bu ilk nominalizmdir. Birinchi nominalistlar tanga tarkibini buzish (tanganing og’irlik miqdorini kamaytirish)ni ko’r-ko’rona madh etuvchilar bo’lganlar. Emirilib ketgan tangalarni teng qiymatli tangalar bilan muomalada bir xilda yurganligiga asoslanib, ular pulning metall miqdori emas, balki uning nominali muhimdir deb da’vo qilib chiqdilar. Nominalizm XVII-XVIII asrlarda pul muomalasi to’la qimmatga ega bo’lmagan tangalar bilan to’lgan davrda shakllandi. Xuddi shu to’la qimmatga ega bo’lmagan tangalar (qog’oz pullar emas) ilk nominalizmning asosida yotar edi. Xuddi metallizm nazariyasi singari ilk burjua nominalizm vakillari ham Angliyadan 33 chiqdi. Bular episkop , faylasuf - idealist Dj . Berkli (1683-1753 y .) va iqtisodchi Dj . Styuart (1712-1780 y .) lardir . Nominalistlar quyidagicha xulosaga keldilar : pulni davlat bunyodga keltiradi pulning qiymati unda ko ’ rsatilgan nominali bilan aniqlanadi . Xuddi shu bilan bu nazariya nominalizm deb atala boshlandi . Nominalizmning asosiy xatosi shundaki , bu nazariya bo ’ yicha pulning qiymati davlat tomonidan aniqlanar emish . Dj . Berkli pul aslini olganda marka , uning qanday materialdan yasalganligining va nimani aks ettirishining qanaqa ahamiyati bor degan g ’ oyani oldinga surdi . Xuddi shu bilan u mehnat qiymat nazariyasini va pulning tovarlik tabiatini rad etdi . Pulning umumiy qiymat ekvivalenti sifatida ob ’ ektiv ravishda paydo bo ’ lish mohiyatini tushunmay , nominalistlar uning qiymati davlatning sub ’ ektiv xohishi va irodasiga bog ’ liq dedilar . Nominalistlar pulning qiymat o’lchovini va baholar masshtabini aralashtirib yubordilar. Dj.Styuart pulni teng bo’lgan bo’laklardan iborat masshtab deb aniqladi. Shu bilan birgalikda geografik masshtabni tushunish va ishlatish mumkin agar, buning asosida masofa mavjud bo’lsa; mahsulot og’irligini o’lchash mumkin, agar uqandaydir og’irlikka ega bo’lsa; shu kabi pul ham qiymat o’lchovi funktsiyasini bajaradi, agar u tovar bilan qandaydir hamjinslikka ega bo’lsa, deb uqtirdi. Nominalizmning keyingi rivojlanishi (asosan Germaniyada) XIX asrning oxiri va XX asrning boshiga to’g’ri keladi. Bu davr nominalistlarning asosiy namoyondalaridan biri G.Knap (1842-1926y.) edi. G.Knap o’zining «Davlat pul nazariyasi» (1905) asarida aytishicha pulning davlat tomonidan belgilanadigan sotib olish qobiliyati mavjud. Shu sababli ham pul davlat tomonidan yaratiladi. Bu nazariyani esa u davlat pul nazariyasi deb ataydi. Knapp va uning izdoshlari oldingi noministlardan farqli o’laroq o’z nazariyalarni to’la qimmatga ega bo’lmagan tangalarga emas, balki qog’oz pullargaasoslagan edilar. Knapp pul massasini tahlil qilishda davlat xazina biletlari vaalmashinadigan tangalarnigina e’tiborga oldi. Kredit pullari (veksel, chek, banknota) ni u alohida kategoriya deb qarab, o’z izlanishlaridan ularni 34 chiqaribtashlaydi. Bu ularning katta xatosi edi. Nominalistlarning asosiy kamchiligi shundaki, ular pulning mohiyatini uning huquqiy asosidan izladilar. Pulning miqdoriy nazariyasi. Miqdoriy nazariya XVI-XVIII asrlarda merkantilistlarning kontseptsiyasiga reaktsiya sifatida paydo bo’ldi. Bu nazariyaning boshlovchisi frantsuz iqtisodchi J.Boden (1530-1596) edi. U birinchi bo’lib Evropada o’sha davrda yuz bergan «baholar revolyutsiyasi»ni ochib berishga harakat qildi. Baholarning sakrashiga sabab Evropaga Amerika qit’asidan oqib kelgan qimmatbaho metallar bo’lganligini tushuntirdi. XVI-XVIII asrlarda Evropada oltin miqdori 1500 yilda bo’lgan oltin miqdoridan 16 marta ko’payib ketgan edi. J.Boden baholarning o’zgarishi muomaladagi pul miqdori bilan aniqlandi deb tushuntirdi. Shu sababli ham bu nazariya miqdoriy nazariya deb nom oldi. Ammo ilk miqdoriy nazariya tarafdorlari pul miqdorining bahoga bo’ladigan ta’sirini va buni qanday yo’llar bilan va qaysihollarda bo’lishligini aniq ochib bera olmadilar. XVIII asrga kelib bu nazariyani inglizlar D.Yum (1711-1726) va Dj.Mill (1773-1836) hamda frantsuz Sharl Monaskyo (1689-1755)rivojlantirdilar. Ingliz iqtisodchisi , faylasuf, psixolog va tarixchi D.Yum o’zining sub’ektiv idealistic qarashlari bilan qiymat substantsiyasi tushunchasini rad etdi. Amerikadan qimmatbaho metallarning oqib kelishi va baholarning oshishi orasidagi to’g’ri proportsional bog’lanishni ko’rsatmoqchi bo’lib, u: «pul qiymatini uning miqdori belgilaydi» degan fikrini ilgari surdi. Yum fikricha , tovarlarning bahosi va pulning qiymati muomalada bo ’ lgan tovar va pul hajmi bilan aniqlanadi . Muomala pulning ko ’ payishi oldin bir tovar bahosining oshishiga , keyin ikkinchi tovarning va oxir oqibatida barcha tovarlarning bahosining muomaladagi pul miqdoriga proportsional ravishda oshishiga olib keladi . Mana shu pulning miqdoriy nazariyadagi pul massasi o ’ rtasidagi bog ’ liqlikni ko ’ rsatadi va munosabat Baholar darajasining o ’ sish sur ’ atlari Pul massasi o ’ sish sur ’ atlari Demak , tovarlar bahosi hamisha pul miqdoriga to ’ g ’ ri proportsional bo ’ ladi . 35 Haqiqatda esa yangi oltin va kumush konlarining ochilishi bilan bu metallar kamroq ijtimoiy mehnatni o ’ zlarida aks ettira boshladilar . Shunday qilib , miqdoriy nazariya vakillarining fikrlari shunda ediki : pulning sotib olish qobiliyati xuddi baho kabi ( yangi tovar bahosi kabi ) bozorda aniqlanadi ; muomalada barcha chiqarilgan pullar bo ’ ladi ; pulning sotib olish qobiliyati pul miqdoriga teskari proportsional va baholar o ’ zgarishi pul miqdoriga to ’ g ’ ri proportsional . Miqdoriy nazariya pulning faqat muomala vositasi ekanligini ko ’ ra oldi , xolos . Ular ta ’ kidlashicha pul va tovar massalarining to ’ qnashishi natijasida baholar belgilanadi va pulning qiymati aniqlanadi . K . Marks Yumni tadnqid qilib , uning asosiy xatosi shundaki , u « pul muomalaga kirayotganda qiymatga ega emas , tovar esa bahoga ega emas » degan noto ’ g ’ ri taxminda edi » deb yozgan edi . Ularning ikkinchi xatosi shunda ediki , ular hamma pul massasi faqat muomalada bo ’ ladi deb qarashgan . Aslida qiymat qonuniga muvofiq muomala uchun zarur bo ’ lgan pul miqdorini aniqlovchi iqtisodiy qonun mavjud . Muomalada bo ’ lgan haqiqiy naqd pulga , har qanday pul miqdori emas balki , shu davr uchun zarur bo ’ lgan , to ’ lov muddati uzaytirilgan , hisob - kitoblar va pul biriklarining aylanishida band bo ’ lgan pullar kiradi . Miqdoriy nazariya xazinaning metall pul muomalasida stixiyali regulyator ekanligini rad etadi . Pul nazariyasining yangicha talqin qilinishi. Zamonaviy miqdoriy nazariya qog’oz pullar muomalasiga asoslanadi. Bu nazariya A. Marshall, amerikalik I. Fisher, shvedlar G. Nassel va B. Xansen, iqtisodchi A. Pigu, monetarist M. Fridmen tadqiqotlarida o’z aksini topdi. Amerikalik iqtisodchi, statistik va matematik I.Fisher (1867-1942yy) pulning miqdori nazariyasiga yangi sifat kiritdi. U pulning mehnat qiymatini rad etdi va pulning «sotib olish quvvati»ga asoslandi. Miqdoriy nazariyani matematik yo’l bilan isbotlamoqchi, bo’lgan I. Fisher pulning «sotib olish quvvatiga» ta’sir etuvchi olti faktorni ko’rsatdi: M-muomaladagi naqd pul massasi; V-pulning aylanish tezligi; 36 R-o’rta (tortilgan) baho; Q-tovarlar miqdori; MI-bank depozitlari yig’indisi; VI-depozit-chek muomalasi tezligi. Tovarlar uchun to’langan pul yig’indisi, tovarlar yig’indisining tovarlar bahosiga ko’paytmasiga teng: Bu tenglamani Fisher «almashinuv tenglamasi» deb atadi. Yuqoridagi formula asosida muomaladagi pul massasini topish mumkin. Endi Fisher nazariyasining ba’zi kamchiliklarini ko’rib chiqsak. Birinchidan, u tovarlar baholari yig’indisi o’rniga, barcha tovarlar miqdorining o’rtacha tortilgan baholarini oladi. (RQ). Uning fikricha , tovarlar bozorga bahoga ega bo’lmagan holda kirib keladi. Qiymat nazariyasiga ko’ra esa, tovar bozorga baho bilan kiradi. Demak, bahoni tovardan ajratish mumkin emas. Ikkinchidan, Fisher uzoq vaqt oralig’idagi V va Q o’zgaruv-chilarni o’zgarmas (bir maromli) deb oldi. Buning natijasida esa ikkita erksiz o’zgaruvchi - pul miqdori va baho qoladi. Uchinchidan, bu ikki o’zgaruvchilarning o’zaro bog’liqligidan kelib chiqib, Fisher bir tomonlama xulosa qilib baholar ko’lami natija bo’lib, u boshqa omillar o’zgarishiga sabab bo’la olmaydi debdi. Pulning miqdori nazariyalaridan biri Kembrij yoki kassa qoldiqlari nazariyasidir. Bu nazariyani A. Marshall. A. Pigu keyinchalik J. Keyns targ’ibot qilgan. Bu g’oya bo’yicha pul harakatining boshi bo’lib jismoniy va huquqiy shaxslarning xudsalik oborotida bo’lgan pullar (kassa qoldiq pullari) hisoblanadi. Kassa qoldiqlaridan A. Pigu fikri bo’yicha ist’emol fondlardan tashqari sug’urta fondi, investitsiya bo’yicha jamg’arma fondi tashkil qilinishi kerak. Pigu tenglamasi «almashuv tenglamas»dan farq qiladi. Ya’ni unda yangi ko’rsatkich «jamg’arma koeffitsienti» qo’llanilgan bo’lib quyidagi ko’rinishida ifodalanadi. Bu erda, K - koeffitsient yoki RP ning bir qismi (pul shaklida), kassa qoldig’i. R - ma’lum davr ichida ishlab chiqarilgan real mahsulot hajmi. Masalan, RP - 800 mlrd. dollar bo’lsa, K uning 1/8 qismini tashkil qiladi. U vaqtda M q 800 mlrd. 8 q 37 100 mlrd. dollar. Demak, yaratilgan yalpi mahsulotni ko’rsatilgan bahoda joylashtirish uchun RP dan 8 marta kam bo’lgan pul massasi zarur. Hozirgi zamon monetarizmi. Monetarizm pul nazariyasi 50 yillar o’rtasida paydo bo’lgan. Bu oqimning ko’zga ko’ringan namoyondasi M. Fridman hisoblanadi, u Chikago universitetining professori, iqtisod sohasidagi Nobel mukofoti laureati. Bu oqimga M. Fridmandan tashqari K. Brunner, A. Moltser, D. Leydler, F. Keygen va boshqa iqtisodchilar kiradi. Pul nazariyada katta muvaffaqiyat qozongan g’oya - Fridmanning pulning miqdoriy nazariyasi bo’lib, u muomaladagi pul miqdori o’zgarishi bilan Tovar baholari o’zgarishi o’rtasidagi bog’liqlikni, monetar siyosat nazariyasi, ya’ni jamiyat holda bo’lgan iqtisodiy tebranishlar pul massasining o’zgarish tufayli bo’lishi, pulning iqtisodiy samaradorlikka ta’siri kabilarni yoqlab chiqadi. Yoozirgi zamon monetarizmiga bir guruh iqtisodchilar qalamiga mansub «Pulning miqdoriy nazariyasiga oid tadqiqotlar» (1956yil) deb nomlangan asar bilan asos solindi. Uning M= K x R x P bir qismi (pul shaklida) bosh g’oyasi-iqtisodiy o’sishni bozor mexanizmi ta’minlaydi, bu mexanizming asosiy vositasi pul hisoblanadi degan xulosadan iborat. Monetarizm pulni olqishlovchi nazariyadir. Monetaristlar iqtisodiy o’sishning eng muhim sharti inflyatsiyani daf etish va pulni sog’lomlashtirish, pulni xo’jalik muomalasi vositasiga aylantirish deb qaraydilar. Ularning fikriga, davlatning iqtisodiyotga aralashishi pul muomalasini tartibga solish bilan cheklanishi kerak. Monetaristlar ilgaridan ma’lum bo’lgan pulning miqdoriy nazariyasiga borib tutashadigan «barqaror pul» nazariyasini olg’a suradilar. Ular pul va iqtisodiy faollik o’rtasida uzviy bog’lanish borligini qayd qilib, iqtisodiy krizislarning sababini pul muomalasidagi buzilishlardan axtardilar: Pulning etishmay qolishi iqtisodiy o’sishini susaytira borib, turg’unlik holatini keltirib chiqaradi , bu esa avval yuzaroq tanglikka, so’ngra esa chuqur iqtisodiy tanglikka olib keladi. Binobarin, iqtisodiy tsikl pul miqdoriga bog’liq, bu o’z navbatida pul emitenti bo’lgan Markaziy bank faoliyatiga bog’liq. Pul-kredit siyosatini o’zgartirib tanglikdan chiqish va iqtisodni rivojlantirish mumkin. Monetaristlar iqtisodiyotda 38 bosh masala ishlab chiqarish va pul massasining tengligigi bo’lib, shu orqali makroiqtisodiy muvozanat hosil etish mumkin deb hisoblanadilar. M. Fridmen kassa qoldig’i talabi milliy daromad, depozit baho qog’ozlar, tovarlar bahosining o’sishi va boshqa omillarga bog’liq ekanligini ko’rsatadi va uni qo’yidagi formula bo’yicha ifodalaydi. Bu erda: Mc - rejalashtirilayotgan kassa qoldig’i, f - Y, X larning o’zgaruvchan funktsiyasi, Y - milliy daromad, X - yuqorida keltirilgan jami omillar h, p, y, u - boshqa ta’sir etuvchi osillar. Faqat monetarizm emas, balki boshqa nazariyalar ham pul massasi bilan ishlab chiqarish o’rtasida bog’lanish mavjudligini tan oladi. Farq shundaki, monetarizm bu bog’lanishni bosh masala deb qaraydi. Uning namoyondalari pul massasiga ta’sir etuvchi chora-tadbirlar davlat investitsiyasidan farqliroq darhol iqtisodiy vaziyatiga ta’sir etadi deb qaraydilar. Monetaristlar iqtisodiyotga amaliy jihatdan yondashib , pul massasini yiliga o’rtacha 3% oshirishni tavsiya etishadi. Ammo monetaristlar keyingi paytlarda iqtisodiyotda yuz bergan o’zgarishlarni inobatga olib, pul massasini doimiy ravishda va bir me’yorda olib borishni ma’qul deb bildilar. Bu me’yor shundayki, pul miqdorining o’sishi mehnat unumdorligining o’sishi su’ratiga nisbatan 1-2% yuqori bo’lishi kerak. Buning bir me’yorda o’sib borishi iqtisodiyotni barqarorlashtirishga va tsiklli tebranishlarini cheklashga imkon beradi. Monetaristlar tavsiyalariga binoan bir qator mamlakatlarda qonun yo’li bilan pul massasi aniq belgilanadi yoki yuqori, quyi chegarasi ko’rsatiladi. 11 Monetarizm uchun bosh masala antiinflyatsion siyosatni asoslashdir. Monetarizm tavsiyasiga asoslangan ba’zi mamlakatlarda pul miqdori ustidan qattiq 11 Xodiev B.Yu., Shodmonov Sh.Sh. Iqtisodiyot nazariyasi. Darslik. – T.: Barkamol fayz-media, 2017. 39 nazorat o’rnatish, inflyatsiyaning oldini olish iqtisodiy o’sishga ijobiy ta’sir ko’rsatmoqda. Monetaristlar iqtisodiyotda bosh masala ishlab chiqarish va pul massasining tengligigi bo’lib, shu orqali makroiqtisodiy muvozanat hosil etish mumkin deb hisoblanadilar. 40 5. Mamlakatda milliy valyutasi so’mni barqarorligini oshirish yo’llari Har bir davlat o’zining pul tizimiga ega bo’lganidek O’zbekiston mustakil pul tizimiga ega. Respublikamizda mustakil pul tizimini tashkil topishining I-bosqichi 1992 yilni noyabr oyida «so’m-ko’pon» larni muomilaga chiqarilishi hisoblanadi. Pul tizimining ikkinchi bosqichi 1994 yilning 1-iyulidan muomilagacha milliy valyuta «so’m»ni chiqarilishidir. O’zbekiston respublikasining pul tizimining elementlari: 1. Pul birligi - so’m 2. Pul birligining turlari - qo ђ oz va metal pullar 3. Ularni muomilaga chiqarish qoidalari. 4. Pul, kredit valyuta boshqaruvini amalga oshiruvchi davlat organlari. 5. Naqd pulsiz tulov aylanishi va kredit pullar muomilasining olib borishda davlat tomonidan belgilangan shartlar. 6. Milliy valyutani chetga olib chiqish va chetdan olib kelish qoidalari. 7. Xalqaro xisob - kitoblarni tashkil qilish asoslari. 8. Milliy valyutani chet el valyutasiga almashtirish tartibi va davlat tomonidan belgilangan valyuta kursi. O’zbekiston milliy pul tizimining asosiy elementi bo’lmish so’m jamiyat manfatlariga xizmat qiladi. Shuning uchun pul tizimining asosiy vazifasi milliy pulimizning qadrini mustahkamlashdan iborat. Bu juda ma’suliyatli va oson bo’lmagan vazifa. O’zbekistonning o’z iqtisodini bozor talablariga mos ravishda rivojlantirishga qaratishi, bozor iqtisodiyotiga o’tishda O’zbekistonning o’ziga xos xususiyatlariga ega ekanligi milliy valyutaning barqaror bo’lishini taqozo etadi. Zero mustaqil pul tizimiga ega bo’lmasdan iqtisodiy jihatdan mustaqil davlat bo’lishi mumkin emas. Shu boisdan Respublikamiz birinchi Prezidenti I.A.Karimov – «bugungi eng muhim vazifa valyutamizni baquvvat, dunyoda obruli valyutaga aylantirishdir u, yuksak va katta kuchga ega bo’lishi lozim» - degan edi. 41 Yuqoridagilardan kelib chiqib respublikamizda 2003 yilni 15 oktyabridan joriy xalqaro operasiyalar bo’yicha so’mning erkin almashtirilishi joriy etildi. Respublikamizda milliy valyutani xorijiy valyutalarga erkin almashtirishga erishilganligi mamlakatimiz iqtisodiyoti yangi yuksalishlarga erishayotganligidan, uni jahon iqtisodiy hamjamiyatdagi integrasiya jarayoni yanada tezlashayotganligidan dalolat beradi. Hozirgi ko’pgina davlatlarda pul muomalasini tartibga solishda ochiq bozorda operasiyalar utkazish usulidan foydalanilmoqda. Bu hozirgi ko’p qullaniladigan monitor siyosatni bir usuli bo’lib, u tijorat banklarining likvidlik darajasiga tez ta’sir utkazadigan egiluvchan (moslanuvchan) amaliy va operativ usul hisoblanadi. Bu usulni boshqalardan farqi shundaki , uni zaruriyatga qarab va hohlagan miqdorda utkazish mumkin. Bu mexanizm bozorni rivojlanish tendeniyasiga qarab pul muomilasini barqarorlashtira olishi mumkin. Bunda oldi-sotdi obyekti davlat qimmatli qo ђ ozlari va markaziy bank chiqargan qarz majburiyatlari bo’lishi mumkin. 1996 yilni mart oyida chiqarilgan qisqa muddatli davlat obligasiyalari (KMDO) tijorat banklari va korxonalarning mabla ђ larini xavf-xatardan saqlash va daromad olish imkonini beradi. KMDO larning birlamchi bozori Markaziy bank valyuta birjasida tijorat banklari ishtirokida amalga oshiriladi. Zurur bo’lsa, obligasiya egasi ikkilamchi bozorda uni sotishi mumkin. Rivojlangan davlatlarda asosan ochiq bozorda operasiyalar o’tkazish usulidan foydalaniladi. Shunday qilib Markaziy bank pul muomilasini barqarorlashtirish, uni tartibga solish borasida barcha vakolat va xuqiqiy norma vakolatlarga ega. 12 O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki to’ ђ risidagi qonunning 3- moddasida ta’kidlanganidek O’zbekiston Respublikasi markaziy bankining bosh maqsadi – milliy valyuta barqarorligini ta’minlashdir. Valyuta barqarorligi pul massasi, narx – navo va milliy valyuta kursining barqaror bo’lish tushunchasini o’z ichiga oladi. 12 Shodmonov Sh.Sh., Mamaraximov B.E. Iqtisodiyot nazariyasi. Ma’ruzalar matni. – T.: Iqtisod-moliya, 2016. 42 Milliy valyutaning barqarorligini ta’minlash uchun O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki quyidagi asosiy vazifalarni bajaradi. 1. Monator siyosatni va valyutani boshqarish siyosatini shakllantirish, qabul qilish hamda amalga oshirish. 2. O’zbekiston Respublikasida xisob-kitoblarning samarali tizimini tashkil qilish va ta’minlash. 3. Banklar faoliyatini tartibga solish va ular faoliyati ustidan nazorat qilish. 4. O’zbekiston Respublikasining rasmiy oltin valyuta zahirasini saqlash va ularni boshqarish. 5. Moliya vazirligi bilan birgalikda davlat byudjetining kassa ijrosini tashkil etish. Markaziy bank pul muomilasini barqarorlashtirish uchun ba’zi hollarda kuyidagi usullarda ham tayyorlanadi. 1. Nullifikasiya – bunda qadrsizlangan pul batamom bekor qilinib muomilaga yangi pullar chiqariladi. Bu usul infliasiya darajasi o’ta yuqorilab ketgan hollarda qullaniladi. Bu usul SSSR da 1922 - 1924, 1947, 1997, 1961 yillardagi pul islohati, O’zbekistonda 1994 yilda bo’lib o’tgan pul islohatida qullanilgan. 2. Revolvasiya – lotincha qadrini oshishi ma’nosini anglatib bu milliy valyutaning chet el valyutasiga nisbatan qadrini oshishini bildiradi. Masalan 1$= 1110 so’mga teng bo’ldi. Ushbu tadbirdan keyin 1005 so’mga teng bo’ladi. Bu usul 1922-1928 yillarda Angliyada, 1961, 1969, 1971 yillarda Germaniyada qullanilgan. 3. Devolvasiya – lotincha qadrini tushishi ma’nosini anglatadi. Bu usul davlat tomonidan milliy valyuta kursini boshqa valyutalarga nisbatan pasaytirilishi bo’lib u bozor uchun kurash kuchaygan sharoitda eksportni ra ђ batlantirish, to’lov muvozanatini yaxshilash uchun qullaniladi. Buning asosiy sabablari bo’lib inflyasiyani kuchayishi va mamlakat tulov balansning salbiy qoldiqga ega bo’lishidir. Bu usul AQSh da 1971 yilda 7,89 % ga, 1973 yilda 10 % ga dollar kursini pasaytirish bilan qullanilgan. 43 4. Denominasiya – pul miqdorini bir necha marotaba qisqartirish hisoblanadi va u pulni qadri yuqori darajada tushganda, muomiladagi pul hajmi oshganda qullaniladi. Bu usul Rossiya federasiyasida 1921-1922 yillardagi pul isloxatida 1000:1, 1923 yilda 100:1, 1999 yilda 1000:1 holida, Buxoro shuro xalq respublikasida bu usul 1922 yilda 100:1, O’zbekiston Respublikasida 1994 yilda 1000:1 holida qullanilgan. O’zbekistonda pul muomalasi bilan asosan Markaziy bank shug’ullanadi. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: o pul muomalasi, kredit berish, mablag‘ bilan ta’minlash, hisob-kitob qilish va tashqi iqtisodiy aloqa sohalarida respublika iqtisodiy va valyuta siyosatini ishlab chiqish va amalga oshirish; o hisobga olishning , hisob berishning , hisob - kitob - ssuda va valyuta operatsiyalarini amalga oshirishning yagona qoidalari va normalarini belgilash ; o ssuda-depozit operatsiyalarini tartibga solish va umumiy pul muomalasini boshqarishning normativlarini o‘rnatish; o barcha banklar va kredit muassasalari, pul-kredit va valyuta operatsiyalariga doir O‘zbekiston Respublikasi qonunlari va qoidalariga rioya etishlari ustidan nazorat qilish; o barqaror pul muomalasini va O‘zbekiston Respublikasi hududida muomalada bo‘lgan pulning xarid qobiliyatini saqlash; o bank ishlari bilan shug‘ullanish uchun litsenziyalar berish. o Respublika pul va kredit tizimiga rahbarlik qilish; o milliy valyutani joriy qilish va u bilan respublika xalq xo‘jaligini ta’minlash; o O‘zbekiston Respublikasining “rubl” zonasiga kiruvchi davlatlar boshqa mamlakatlar bilan hamkorligini mustahkamlash va rivojlantirishga ko‘maklashish, ularning markaziy va milliy banklarida, 44 xalqaro banklarida va boshqa moliya-kredit tashkilotlarida O‘zbekiston Respublikasi manfaatlarini himoya qilish o respublikaning oltin zaxirasi va olmos fondini shakllantirish; o O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining valyuta fondini vujudga keltirish, davlat valyutasini tartibga solib turuvchi va nazorat qiluvchi bosh ijroiy idora vazifasini bajarish; o bank ishlari bilan shug‘ullanish uchun litsenziyalar berish, chakana savdo va chet el valyutasida xizmatlar ko‘rsatishga ruxsatnoma berish; o O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki o‘z zimmasiga yuklatilgan vazifalarni ro‘yobga chiqarish uchun tegishli xizmatlar va muassasalar ochish huquqiga ega. Pul muomalasini tashkil etish. Milliy valyuta joriy etilgunga qadar O‘zbekiston Respublikasining rasmiy pul birligi “rubl”dir. Bu “rubl” 100 tiyindan iborat bo‘ladi. O‘zbekiston Respublikasi hududida “rubl” yagona to‘lov vositasi hisoblanadi. Respublikaning o‘z valyutasi joriy etilishida O‘zbekiston Respublikasi hududida chet el valyutasidagi to‘lovlar O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki belgilagan tartibda amalga oshirilishi mumkin. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki pulni muomalaga chiqarish va muomaladan qaytib olish mutlaq huquqiga egadir. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki pul belgilarini muomalaga chiqaradi , ularni inkassatsiya qilish, saqlash va tashishni tashkil etadi, o‘zining muassasalarida pul belgilari rezerv fondlarini vujudga keltiradi. Respublika inkassatsiya boshqarmasi o‘zining barcha bo‘limlari bilan birgalikda O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining tasarrufida bo‘ladi. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki pul-kredit orqali respublika iqtisodiyotini muomaladagi pul massasining miqdori va strukturasini tartibga solib turuvchi idora hisoblanadi. 45 O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki belgilangan tartibda tasdiqlanadigan Davlat pul-kredit siyosatining bosh yo‘nalishlari asosida pul massasi hajmi va strukturasini tartibga soladi. Muomaladagi pul massasini tartibga solish tijorat banklariga beriladigan kreditlarning miqdorini o‘zgartirish, qimmatli qog‘ozlarni va chet el valyutasini xarid qilish va sotish, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banklarida joylashtiriladigan tijorat banklarining majburiy rezervlari normasini hamda foiz stavkalarini o‘zgartirish yo‘llari orqali amalga oshiriladi. 13 O‘zbekiston Respublikasining Markaziy banki tijorat banklari uchun oxirgi bo‘g‘in kreditor bo‘lib hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi jamlama pul oboroti hajmlarini, pul va davlatning boshqa qimmatbaho qog‘ozlar emissiyasini mustaqil belgilaydi. Naqd pul muomalasi: 1. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki hududlarda naqd pullarning zaxirasini shakllantirish hamda muomalaga chiqarilmagan naqd pullarni saqlash maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahar bo‘yicha Bosh boshqarmalarida (bundan buyon matnda Bosh boshqarmalar deb yuritiladi) zaxira jamg‘armalarini tashkil etadi. 2. Tijorat banklari va ularning filiallari (bundan buyon matnda banklar deb yuritiladi) mijozlarning naqd pullarga bo‘lgan talabini o‘z vaqtida qondirish uchun majburiy tartibda aylanma kassalarini, shuningdek naqd pullar zaxirasini tashkil etadilar. 3. Ushbu Yo‘riqnomada quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi: * naqd pullar — O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan muomalaga kiritilgan banknotlar va tangalar; * naqd pul muomalasi — tovar va xizmatlar uchun, shuningdek aholi, xo‘jalik yurituvchi subyektlar va banklar o‘rtasidagi hisob-kitoblarni amalga oshirishda 13 Xodiev B.Yu., Shodmonov Sh.Sh. Iqtisodiyot nazariyasi. Darslik. – T.: Barkamol fayz-media, 2017. 46 banknot va tanga ko‘rinishida naqd pullarning uzluksiz harakati ;minimal limit — banklarda naqd pul zaxirasi qoldig‘ining quyi chegarasi bo‘yicha belgilanadigan me’yor; * maksimal limit — Bosh boshqarmalar Hisob-kitob kassa markazlari (bundan buyon matnda HKKM deb yuritiladi) hamda banklar aylanma kassalarida kun oxirida qolishi mumkin bo‘lgan naqd pul qoldig‘ining eng yuqori chegarasini belgilaydigan me’yor; * naqd pullarning zaxira jamg‘armasi — tegishli hududdagi banklarni yetarli miqdorda naqd pullar bilan ta’minlash maqsadida Bosh boshqarmalarda tashkil etilgan banknotlar va tangalarning zaxirasi; *naqd pul zaxirasi — aholi va xo‘jalik yurituvchi subyektlarning naqd pulga bo‘lgan talablarini o‘z vaqtida va to‘liq qondirilishini ta’minlash maqsadida banklarda tashkil etilgan banknot va tangalarning zaxirasi; *naqd pullar kirimi — bank kassalariga banknot va tanga ko‘rinishidagi naqd pullarning tegishli hujjatlar asosida qabul qilinishi; *naqd pullar chiqimi — bank kassalaridan banknot va tanga ko‘rinishidagi naqd pullarning tegishli hujjatlar asosida chiqim qilinishi; *madad pullari — banklarning aylanma kassalarini Bosh boshqarmalarning HKKM aylanma kassalaridagi, zarur hollarda zaxira jamg‘armalaridagi naqd pullar hisobidan ta’minlash; * kassa ramzlari — bank kassalari orqali naqd pullarning kirim manbalari va chiqimi maqsadlari bo‘yicha tahlil qilish, shuningdek banklararo naqd pullar harakatini aks ettirishda foydalaniladigan ramzlar to‘plami. 4. Banklar naqd pul muomalasining holatini muntazam ravishda o‘rganadilar va tahlil qiladilar , shuningdek aholi va xo‘jalik yurituvchi subyektlarning naqd pulga bo‘lgan talablari o‘z vaqtida qondirilishini ta’minlaydilar. 5. Banklar: 47 o bank kassalarida amalga oshirilgan naqd pullarning kirim va chiqim amaliyotlarini tahlil qilishda O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvi tomonidan tasdiqlanadigan kassa ramzlaridan foydalanadilar; o bank kassalariga kirim qilingan naqd pullarni filiallar , mijozlar va kirim manbalari bo ‘ yicha doimiy ravishda monitoring qilib boradilar ; o naqd pullar zaxirasini tashkil etadilar va zarur bo ‘ lganda ulardan foydalanadilar ; o mijozlarning naqd pulga bo ‘ lgan talablarini amalga oshirish uchun bank kassalarida naqd pullarning yetarli miqdorda bo ‘ lishini ta ’ minlash choralarini ko ‘ radilar . 6. Xo ‘ jalik yurituvchi subyektlar naqd pul tushumlarini bankka topshirish tartibi va muddatini hamda ish haqi va unga tenglashtirilgan to ‘ lovlar uchun naqd pullarni bank kassasidan olish muddatini , shuningdek o ‘ z kassasida kun oxirida qolishi mumkin bo ‘ lgan naqd pul qoldig ‘ iga limitni belgilash bo ‘ yicha har yilning yanvar oyi mobaynida , yangi hisobvaraq ochgan mijozlar keyingi oydan kechikmasdan , mazkur Yo ‘ riqnomaning 1- ilovasidagi hisob - kitob ma ’ lumotnomasini ikki nusxada to ‘ ldirgan holda xizmat ko ‘ rsatuvchi bankka taqdim etadilar . Bank tomonidan ushbu hisob - kitob ma ’ lumotnomasi xo ‘ jalik yurituvchi subyekt rahbari bilan birgalikda kelishilgan holda to ‘ ldirilgandan so ‘ ng bank muhri bosilib , ushbu ma ’ lumotnomaning bir nusxasi xo ‘ jalik yurituvchi subyektga qaytariladi va ikkinchi nusxasi bankning naqd pul muomalasi bo ‘ limi ( mas ’ ul xodim ) da har yil uchun alohida tarzda yig ‘ ib boriladi . Mazkur hisob - kitob ma ’ lumotnomasining almashinishi xo ‘ jalik yurituvchi subyekt va bank o ‘ rtasida elektron shaklda amalga oshirilishi ham mumkin . 7. Banklar naqd pul muomalasining holatini hamda bu holatni tavsiflovchi ko ‘ rsatkichlarni tahlil qilish asosida naqd pullarning bank kassalariga kelib tushishi , aholi va xo ‘ jalik yurituvchi subyektlarning naqd pulga bo ‘ lgan talablarini o ‘ z 48 vaqtida qondirishga qaratilgan takliflarni ishlab chiqishlari hamda mahalliy davlat hokimiyati organlariga kiritishlari mumkin . 8. Bosh boshqarmalar zimmasiga tegishli hududda naqd pul muomalasiga doir ishlarni tashkil etish hamda banklarning bu boradagi faoliyatini monitoring qilgan holda muvofiqlashtirish va tartibga solish vazifasi yuklatiladi . 9. Bosh boshqarmalar: o tegishli hududda naqd pul muomalasiga doir ishlarni tashkil etadilar va uning samarali tarzda amalga oshirilishini ta’minlaydilar; o tegishli hududda naqd pul muomalasining holatini o‘rganadilar, banklarning kassa aylanmalarini, shuningdek naqd pul muomalasining holatini tavsiflovchi ko‘rsatkichlarni jamlaydilar va tahlil qiladilar, naqd pul muomalasini tartibga solishga va banklarning faoliyatida aniqlangan qoidabuzarliklarni bartaraf etishga doir ko‘rsatmalar beradilar ; o zarur hollarda naqd pullarning bank kassalariga kelib tushishi va naqd puldagi to‘lovlarning belgilangan muddatlarda to‘lanishi bo‘yicha asoslangan takliflarni tayyorlab, mahalliy davlat boshqaruvi organlari muhokamasiga kiritadilar; o tegishli hududdagi aholi va xo‘jalik yurituvchi subyektlarning naqd pulga bo‘lgan talabi o‘z vaqtida qondirilishini ta’minlash maqsadida banklar o‘rtasida naqd pullarni qayta taqsimlaydilar. 49 XULOSA VA TAKLIFLAR Pul – bu maxsus tovar , umumiy ekvivalent bo’lib, abstrakt mehnat xarajatlarini o’zida aks ettiradi va tovar xo’jaligidagi ijtimoiy ishlab chiqarish munosabatlarini ifodalaydi. Pul o’z taraqqiyotida quyidagi 4 bosqich va 4 shaklga ega bo’lgan ekan:Tovar shaklida - “qo’yma” asrimizdan oldingi VII – asrgacha 1. Tanga pullar – “tanga” asrimizdan oldingi VII-XIX - asrlar 2. qog’oz pullar – “banknot” XIX-XX asrlar 3. Elektron pullar – “kartochka” XX – asr o’rtalarida 4. Jamiyat taraqqiyoti shunday amalga oshadiki, unda bir tomondan ma’lum bir iqtisodiy munosabatlar , aloqalar avvalgi tizim bilan vorislikni ta’minlaydi. Ikkinchi tomondan, jamiyatni olg’a eltuvchi yangi munosabatlar, aloqalar vujudga keladi. Uchinchidan, shunday iqtisodiy munosabatlar, aloqalar borki , ular jamiyatdagi o’zgarishlarga moslashgan xolda tizim rivojlanishiga katta ta’sir etib, ularni bir-biri bilan bog’laydi. Ana shunday munosabatlar Tovar pul munosabatlaridir. Ijtimoiy xo ’ jalik yuritishning tarixan ikki shakli mavjud . Birinchisi natural xo ’ jalik yuritish bo ’ lib , u eng uzoq davr ( hozirgi paytda ham uchraydi ) davom etgan . Ikkinchisi Tovar xo ’ jaligi bo ’ lib , u iqtisodiyotning rivojlangan bosqichiga xos . Ular bir - biridan farq qiladi . Tovar xo ’ jaligining eng katta farqi , mahsulot bozorda sotish uchun ishlab chiqariladi va tovar deb ataladi . 50 Iqtisodiyotda yuz beradigan munosabatlar tovar , uni ishlab chiqarish va sotish bilan bog ’ liq munosabatlar bo ’ lib , shuning uchun tovar va uning xususiyatlarini , u haqdagi nazariyalarni o ’ rganish muhim ahamiyatga ega . Bu nazariyalarning eng asosiylari : qiymatning mehnat nazariyasi - klassik nazariya , me ’ yoriy naflilik nazariyasi – marjinal nazariya , sintez nazariyasi – Marshallning nazariyasidir . Bu nazariyalarning asosiy maqsadi ma ’ lum bir tovarga narx qanday belgilanishininazariy jihatdan asoslab berishdir . Tovar ishlab chiqarish bilan bog ’ liq holda pul kelib chiqar ekan , uning kelib chiqishi haqida ham qator nazariyalar borki , bu masalaga yondashuvga ko ’ ra umumiy ravishda ikkiga : ratsionalistik va evolyutsion yondashuvgv bo ’ lish mumkin . Birinchisi sub ’ ektiv psixologik yondashuv bo ’ lib , pulning kelib chiqishi kishilar o ’ rtasidagi kelishuv tufayli yuz bergan degan fikr bildirsalar , ikkinchisi esa pud jamiyatning ijtimoiy - iqtisodiy taraqqiyotining mahsuli deb ko ’ rsatishadi . Pul bozor itisodiyotining eng universal , eng yuqori likvidli vositasi bo ’ lib , qiymato ’ lchovi , muomala , jamg ’ arish funtsiyasini bajaradi . Dastlabki paytda pullar naqd pullardan iborat bo ’ lgan bo ’ lsa , tarixiy taraqqiyot davomida kredit munosabatlarini kelib chiqishi tufayli naqd bo ’ lmagan pullar ham ishlatiladigan bo ’ ldi . Hozirgi paytda mamlakatdagi barcha naqd va naqd bo ’ lmagan , « kvazi » pullar birgalikda pul massasini tashkil qiladi . Inflyatsiyani ushlab turish uchun , eng avvalo , uning iqtisodiyot uchun naqadar muhimligini , mexanizm va omillarning harakatga keltirishlarini anglash lozim . Soliq siyosatining inflyatsiyaga real tasiri . Bozor iqtisodiyoti sharoitida inflyatsiya mavjudligi tabiyi bolgani kabi , mamlakatning « soliq infratuzilmasi » da ham inflyatsiyaning qay darajada bolishi olib borilayotgan chora - tadbirlarga bogliqdir . Milliy iqtisodiyot xususiyatlarini inobatga olgan holda , pul - kredit siyosati rejimlarining o ‘ ziga xos jihatlari va ta ’ sirchanligi tahlili o ‘ rta muddatli istiqbolda Markaziy bankning ustuvor maqsadi sifatida narxlar barqarorligiga erishish vazifasiga inflyatsion targetlash rejimi juda mos kelishini ko ‘ rsatmoqda . Shundan 51 kelib chiqqan holda , pul - kredit siyosatini amalga oshirishning tamoyil va usullarining inflyatsion targetlashga bosqichma - bosqich yo ‘ naltirish uchun zaruriy huquqiy asoslar va tayanch iqtisodiy sharoitlar yaratildi . Xususan , valyuta siyosatining liberallashtirilishi va bozor sharoitlarida almashuv kursining shakllanishini ta ’ minlash bo ‘ yicha choralar , Markaziy bankning ustuvor maqsadlari va amaliy mustaqilligini aniq belgilanishi , pul - kredit siyosatini amalga oshirishning faol bosqichiga o ‘ tilishi , inflyatsiyani hisoblash va baholash usullarini takomillashtirilishi , shuningdek shaffoflikning oshirilishi va kommunikatsion siyosatning kuchaytirilishi kabi amaliy choralar inflyatsion targetlashga o ‘ tish uchun asosiy sharoitlarni yaratadi . Shu bilan birga , mavjud xatarlar va to ‘ siqlar inflyatsion targetlash rejimini joriy etish vazifasining bajarilishini qiyinlashtiradi . Markaziy bank ushbu rejimga bosqichma - bosqich o ‘ tish bo ‘ yicha chora - tadbirlarni amalga oshirishda tegishli vazirlik va idoralar bilan sa ’ y - harakatlarni birlashtiradi va hamkorlikda faoliyat yuritadi . Umuman olganda , inflyatsion targetlashga o ‘ tish pul - kredit siyosati sohasining barcha jihatlarini tubdan qayta ko ‘ rib chiqish va takomillashtirishni talab etadi . Bu esa , o ‘ z navbatida , uzoq muddatli istiqbolda barqaror iqtisodiy o ‘ sishning asosi bo ‘ lgan makroiqtisodiy barqarorlikni ta ’ minlashda sifat jihatdan yangi bosqichga o ‘ tilishini anglatadi . Hozirgi kunda Respublikamiz banklarida zamonaviy texnologiyalar bolmish , elektron tolovlar , mamlakatlar ortasida elektron pul otkazmalari kabi « Bank - mijoz » tizimi keng qollanilib kelinmoqda . Shu bilan birga xozirgi kunda jahonning bir qator rivojlangan mamlakatlarida « Internet - banking » tizimi qo ‘ llanilib yaxshi samaraga erishishmoqda . «Internet-banking» bu – mijoz o‘z bank hisob varaqlarini internet orqali boshqarish hizmatidir. Ushbu tizimni respublikamiz banklariga joriy etilishi ham davr talabidir. Bu tizimdan foydalanish uchun mijoz, qaysi bank unga hizmat 52 ko‘rsatsa, o‘sha bankning veb-saytidagi «Internet-banking» tizimidan ro‘yxatga o‘tadi va hech qanday to‘lovlarsiz tizimdan foydalanishi mumkin. Milliy bank ham o‘z interaktiv xizmatlari doirasini kengaytirib, hozirda 1000 dan ortiq mijozlarga Internet-banking xizmatini ko‘rsatmoqda va bu tizimdan foydalanuvchi mijozlar soni ortib bormoqda. SHuningdek, bank mijozlarining elektron pochta manzillariga mijozlarning hisobraqamlaridagi qoldiq va ularning aylanmasi to‘g‘risidagi ma’lumotlarni muntazam berib borish xizmati ham keng yo‘lga qo‘yildi. Hozirga kelib kun sayin rivojlanib borayotgan mobil aloqa tizimlari orqali mijozlarga xizmat ko‘rsatish borasida ham faol ish olib borilmoqda. Bank tizimida zamonaviy axborot texnologiyalaridan keng foydalanish bugungi kunda ushbu sohadagi iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirishda muhim ahamiyatga ega. Axborot texnologiyalari bank operatsiyalari bajarilishini osonlashtiradi, yirik birlashmalar va korxonalar uchun hisob –kitoblar va tolovlar o`tishini tezlashtirishga yordam beradi. Ko’plab rivojlangan mamlakatlarda tajribasi hozirgi dinamik rivojlanayotgan dunyoda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini iqtisodiy rivojlanishining lokomotivi ekanligini, mamlakatga investisiyalar jalb etilishiga, yangi ish o’rinlari tashkil etilishiga, ilg’or texnologiyalar ishlab chiqarishga va boshqaruvga tatbiq etilishiga, axborot ayirboshlashda, chekimlar qisqartirilishiga bozor qatnashchilari o’rtasida bitishuvlar sodir etilishiga ko’maklashishini ko’rsatadi. Xulosa sifatida, hozirgi kunda korxona boshqaruvini axborot bilan ta'minlash manbalari va axborot tizimi zamon talabiga javob berilishi lozimdir. Agarda korxona axborot bilan ta'minlash manbalari eskirgan bo’lsa, unda korxona boshqaruvini axborot bilan ta’minlash mushkul bo’ladi. Bu muammoni hal qilish korxonaning rahbariga yuklatilgan. Rahbar o’z imkoniyatlariga qarab korxonaga yangi zamon talabiga mos kompyutor va texnikalarni o’z vaqtida sotib olishi, ishchilar o’rtasida kerakli anjuman va treninglar olib borishi kerakdir. 53 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI: 1. O’zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi. - T.: «O’zbekiston», 2017. 2. Mirziyoev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak. Mamlakatimizni 2016 yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning asosiy yakunlari va 2017 yilga mo’ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan Vazirlar Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi ma’ruza, 2017 yil 14 yanvar’. –Toshkent: “O’zbekiston”, 2017. Nosova S.S. Ekonomicheskaya teoriya. Elementarn ы y kurs: ucheb. posob. M.: KNORUS, 2010. 3. O’zbekiston Respublikasining 2016 yil 29 dekabrdagi "Tadbirkorlik faoliyatining jadal rivojlanishini ta’minlashga, xususiy mulkni har tomonlama himoya qilishga va ishbilarmonlik muhitini sifat jihatidan yaxshilashga doir qo’shimcha chora-tadbirlar qabul qilinganligi munosabati bilan O’zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o’zgartish va qo’shimchalar kiritish to’g’risida”gi Qonuni. 4. Kochetkov A.A. Ekonomicheskaya teoriya: Uchebnik dlya bakalavrov / Moskva.: Dashkov i K, 2016. 54 5. Razzoqov A., Toshmatov Sh., O’rmonov N. Iqtisodiy ta’limotlar tarixi. Darslik (lotin yozuvida). - T. “Iqtisod-moliya”, 2007. 6. Xodiev B.Yu., Shodmonov Sh.Sh. Iqtisodiyot nazariyasi. Darslik. – T.: Barkamol fayz-media, 2017. 7. Paul A. Samuelson, William D. Nordhaus. Economics. 19th Edition. McGraw-Hill Companies. USA. 2015. 8. Nosova S.S. Ekonomicheskaya teoriya. Elementarn ы y kurs: ucheb. posob. M.: KNORUS, 2010. – 510s. 9. O’zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot Vazirligi Samarali iqtisodiy siyosat markazi. O’zbekiston iqtisodiyoti. Tahliliy sharh, T.: 2016. 10. 13. O’zbekiston Respublikasi Davlat Statistika Qo’mitasi. O’zbekiston Respublikasining 2016 yil statistik axborotnomasi , T., 2017 11. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2014 yil 15 iyuldagi “Zarar ko’rib ishlayotgan va iqtisodiy nochor, past rentabelli tashkilotlarning foydalanilmayotgan va ortiqcha ishlab chiqarish maydonlarini yanada optimizasiya qilish chora-tadbirlari to’g’risida”gi 192-sonli qarori INTERNET SAYTLARI 1. https://uz.wikipedia.org/wiki/So%CA%BBm 2. www.stat.uz – O’zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo’mitasining rasmiy sayti. 3. www.ceep.uz – O’zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot vazirligi huzuridagi Samarali iqtisodiy siyosat markazi rasmiy sayti. 4. https://uza.uz/oz/posts/iqtisodiy-mustaqilligimiz-timsoli 55

MUNDARIJA

Kirish

Pulning kelib chiqishi va pul bo’yicha nazariyalar

Pulning vazifalari

O’zbekistonda pul valyutasi va uning muomilaga kirishi

Pul muomalasi qonuni

Mamlakatda milliy valyutasi so’mni barqarorligini oshirish yo’llari

Xulosa va takliflar

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

Купить