Pul tizimi evalyutsiyasi va uning turlari - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	5.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	16 Февраль 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Pul tizimi evalyutsiyasi va uning turlari

Купить

Pul tizimi evolyutsiyasi va uning turlari Reja: Kirish. 1. Pulning kelib chiqishi va mohiyati. 2. Pulning vazifalari 3. Pul turlari va ularning rivojlanishi 4. Pul tizimi va uning tarkibiy qismlari Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar 1

Kirish Mustaqillik yillarda O’zbekiston oldingidan tubdan farq qiluvchi yangi iqtisodiy munosabatlarga asoslangan iqtisodiy rivojlanishning navbatdagi bosqichlariga o’tib bormoqda. Bozor iqtisodi asosida tovar-pul munosabatlari yotadi. Tovar-pul munosabatlari – tovar ishlab chiqarish, tovarlarning ayirboshlash va pul muomalasiga xos munosabatlarni ifoda qiladi. Bozor iqtisodi erkin tovar-pul munosabatlarga asoslangan iqtisodiy monopoliyani inkor qiluvchi, ijtimoiy taraqqiyotga, aholini ijtimoiy muhofaza qilish yo’nalishiga ega bo’lgan va boshqarilib boriladigan iqtisoddir. Bugungi kunda quyidagi savollar ilmiy nuqtai nazardan javoblarini kutmoqda: - naqd pul va kredit emissiyasining o’sishiga sabab nima? - aholi qo’lidagi pulning harakatsiz turib qolishiga qanday qilib yo’l qo’ymaslik mumk

1.Pulning kelib chiqishi va mohiyati. Pul juda qadim zamonlarda paydo bo’lgan va uning kelib chiqishiga quyidagilar sabab bo’lgan: 1-sabab. Qadimgi qabilalarda vaqti-vaqti bilan o’z ehtiyojlaridan ortiqcha mahsulotlar paydo bo’lgan va ularni boshqa mahsulotlarga almashtirish imkoniyati tug’ilgan. Masalan, daryo bo’yida yashovchi kishilarning ovi baroridan kelib, juda ko’p baliq ovlangan. Ular ortiqcha baliqni qo’shni jamoaga don, tuz yoki boshqa mahsulotlarga almashtirganlar. Yoki boshqa misol, o’rmonda yashovchi va ovchilik bilan shug’ullanuvchi jamoa o’zidagi ortiqcha hayvonlarni yoki go’shtni boshqa jamoalarga kiyim- kechak yoki baliqqa almashtirganlar. Dastlabki davrlarda mahsulotlar bir - biriga bevosita almashtirilgan va tasodifiy hollarda ro’y bergan. Shunday qilib, kishilarning o’z

bo’ladi. Shunday qilib, pulning paydo bo’lishiga asosiy sabab bo’lib, tovar ishlab chiqarish va ayirboshlash hisoblanadi. Pulning paydo bo’lishi va uning qiymat shakllari rivojlanishi bilan bog’liqligi Tovarlar qiymati ularni o’zaro taqqoslash, o’lchash va almashtirish imkoniyatini beradi. Dastlab, har bir tovar boshqa bir tovarga bevosita almashtirilgan, masalan: Keyinroq o’zaro kelishilgan holda, bir tovar bir necha tovarlarga almashtiriladigan bo’lgan, ya’ni: 1 bosh qoramol 1 xum asal 1 qop tuz 2 ta bolta 5 bosh qo’y 5 qop bug’doy Asta - sekinlik bilan tovarlar orasidan barcha tovarlarga ayirboshlana oladigan va hamma tovarlar qiymatini o’zida ifoda eta oladigan maxsus tovar ajralib chiqqan. Bu tovar har bir mamlakat yoki hududda iste’mol uchun eng zarur tovar bo’lgan va barcha mahsulot

Turli mamlakatlarda turli tovarlar umumiy ekvivalent hisoblanganligi esa bu jarayonga to’sqinlik qila boshlagan. Natijada butun tovarlar dunyosidan shunday tovar ajralib chiqqanki, u barcha hudud va mamlakatlarda umumiy ekvivalent sifatida qo’llanila boshlagan. Bu vazifani qimmatbaho metallar, avval mis va kumush , keyinchalik esa oltin bajaradigan bo’lgan: 1 xum asal 1 bosh qoramol 1 miqdor oltin2 ta bolta 5 bosh qo’y 5 qop don va boshqalar Ana shunday qilib, pul tovar ishlab chiqarish va ayriboshlashning uzoq vaqt rivojlanishi natijasida vujudga kelgan . Pul - bu shunday maxsus tovarki, u hamma boshqa tovarlar uchun umumiy ekvivalent vazifasini bajaradi va barcha tovarlarni sotib olish vositasi bo’lib xizmat qiladi. Pul har qanday buyumga aylanish sehriga qodir. Kishilar har doim pul top

Pu l un tuz o’tin tandir hamir qorish, non yopish non Pul Pul bozor iqtisodiyotining «tili» dir. Har bir iqtisodiy axborot, tovarlar va xizmatlar bahosi, to’lovlar, daromad-u harajatlar, moliyaviy talablar va majburiyatlar, iqtisodiy aloqalar faqat pulda ifodalanadi. Har bir korxona, tashkilot, muassasa, tadbirkorlar, alohida - alohida fuqarolar faoliyati natijasi ham pul bilan hisoblanadi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida pul muomalasini tashkil etish, pul ayriboshlash, ularni saqlash, taqsimlash, bo’sh pulni qarzga berish, pul vositasida moliyaviy hisob-kitoblarni amalga oshirish kabi iqtisodiy munosabatlar yanada kuchayib, murakkablashib boradi. 6novvoy

2. Pulning vazifalari Hozirgi iqtisodiy adabiyotlarda pulning vazifalari to’g’risida turli qarashlar mavjud. Ayrim iqtisodchi olimlar pulning 5 ta vazifasini tan olsalar, ayrimlari 4 tasini, boshqalari esa faqat 3 tasini e’tirof etadilar. Pul qiymat o’lchovi Avval ta’kidlaganimizdek, har qanday tovar mehnat natijasida yaratiladi. Tovarga sarflangan mehnat miqdori uning qiymatini belgilaydi. Pul esa barcha tovarlarning qiymatini belgilash va ularning bahosini aniqlashda vositachi bo’lib xizmat qiladi. Tovar qiymatining pulda ifodalanishi baho yoki narx deyiladi. Ana shu sababli turmushda u yoki bu tovarning qiymati deyilmaydi, balki bahosi yoki narxi deb aytiladi. Tovar qiymati qancha yuqori bo’lsa, uning bahosi shuncha qimmat va aksincha, qancha past bo’lsa, bahosi shuncha arzon bo’ladi. B

Pul - muomala vositasi Iqtisodiyotda tovarlar harakati pul harakatini keltirib chiqaradi va aksincha, pul harakati tovarlar harakatini ta’minlaydi. Pul yordamida tovarlar oldi-sotdi qilinadi. Pulning muomala vositasi ekanligi tovarlarni naqd pulga sotilishi jarayonida namoyon bo’ladi. Bu vazifani banklar tomonidan muomalaga chiqariladigan banknotlar va tangalar bajaradi. Bunda tovar harakati pul harakatiga mos keladi, ya’ni bir vaqtning o’zida pul to’lanadi va tovar sotib olinadi. pul Haridor Sotuvchi tovar Masalan, talaba do’konga kirib pul to’lab kitob yoki daftar sotib oldi. Pul muomala vositasi sifatida quyidagi xususiyatlarga ega: - bu vazifani faqat naqd pullar bajaradi; - tovar va pul o’zaro qarama-qarshi yo’nalishda harakat qiladi; - tovar va pul harakati bir vaqtda yuzaga keladi;

12Haridor SotuvchiPul ishtirokisiz tovarni tovarga almashtirish barter deyiladi. Barter ma’lum kelishilgan narxlarda amalga oshiriladi. tovar Haridor Sotuvchi tovar Barter bozor iqtisodiyotiga to’g’ri kelmaydi, shu sababli pul qadrsizlangan, tovar topish mushkul bo’lgan sharoitda amalga oshiriladi. Pul- to’lov vositasi Pulning to’lov vositasi ekanligi nasiyaga sotilgan tovarlar va ko’rsatilgan xizmatlarga ularning haqi to’langanda, qarzga olingan mablag’lar qaytarilganda namoyon bo’ladi. Tovarlar har doim ham naqd pulga sotilavermaydi. Tovar sotuvchi tovarni sotish uchun olib chiqqan vaqtda, iste’molchining shu tovarni sotib olish uchun yetarli miqdorda naqd puli bo’lmasligi mumkin. Natijada tovarni nasiyaga sotishga zarurat tug’iladi, ya’ni tovarning pulini to’lash muddati kechiktiriladi.

Hisob-kitob 20.08 Pulning to ’ lov vositasi ekanligi iqtisodiyotda naqd pulsiz hisob - kitoblarni keltirib chiqaradi . Pulning to’lov vositasi ekanligi quyidagi hollarda ko’rinadi: - korxonalar va tashkilotlar o’rtasida yetkazib berilgan tovarlar va ko’rsatilgan xizmatlar uchun xaq to’langanda; - davlat byudjetiga soliqlar to’langanda; - banklardan olingan qarzlar qaytarilganda, foizlari to’langanda; - ish haqi, nafaqa, stipendiya va boshqalar to’langanda; - boshqa har xil qarzlar va majburiyatlar to’langanda. Pul to’lov vositasi vazifasini bajarganda to’lovlar naqd pul yoki naqd pulsiz amalga oshirilishi mumkin. Pul - jamg’arma to’plash vositasi Kishilarning olgan daromadlari qilgan sarf-harajatlaridan ko’p bo’lsa, daromadning qolgan qismini jamg’arib borishlariga imkoniyat tug’iladi. Ul

boshqalarda mujassamlashtirishlari mumkin. Ammo ularni pulga aylantirmasdan turib, boshqa maqsadlarda sarflab bo’lmaydi. Kimdir o’z pulini uyida, kimdir esa bankda saqlaydi. Pul mablag’larini banklarda omonatlar shaklida saqlashning qulayliklari quyidagilardan iborat: - ishonchli va behavotir saqlanadi; - ishlab chiqarishga sarflash va iqtisodiyotni rivoj-lantirishga imkoniyat yaratiladi; - foiz ko ’ rinishida daromad keltiradi , ya ’ ni o ’ z - o ’ zidan ko ’ payib boradi . Pulning jahon pullari vazifasi Agar tarixga nazar tashlasak , mamlakatlar o ’ rtasida savdosotiq , xalqaro iqtisodiy aloqalar va kredit munosabatlari astasekin rivojlanib borgan . Bu jarayon barcha mamlakatlar tomonidan tan olinadigan va qabul qilinadigan yagona jahon pulini keltirib chiqargan. Bu vazifani asrlar davom

1999 yildan e’tiboran Yevropa ittifoqiga kiruvchi 12 mamlakatda yagona pul birligi sifatida YEVRO (EURO) naqd pulsiz hisob – kitoblarda, 2002 yil 1 yanvardan esa naqd pul sifatida ham qo’llanila boshladi. Xalqaro to’lovlarda SDR va YEVRO bilan bir qatorda iqtisodiy qudratli va rivojlangan mamlakatlarning milliy pul birliklaridan ham foydalanilmoqda. Ular jumlasiga AQSH dollari, Kanada dollari, Angliya funt sterlingi, Yaponiya iyenasi va boshqalar kiradi. 3. Pul turlari va ularning rivojlanishi Buyum shaklidagi «natural pullar» Kishilik jamiyati o’z taraqqiyotining dastlabki davrlaridan boshlab, toki hozirgi kungacha mahsulotlar ayirboshlashda u yoki bu turdagi pullardan foydalanib kelgan. Asrlar davomida pul turlari rivojlanib borgan va bugungi ko’rinishgacha yetib kelgan. Pul turlarini qu

Qadimgi Sparta, Karfagen va Skandinaviya xalqlarida pul vazifasini hayvon terisi o’tagan. Shuningdek, pul o’rnida ichimliklar, qullar, taqinchoqlar va ipakdan, hatto temir omoch va mixdan ham foydalanishgan. Karolina orollarida tegirmon toshidek tosh pullar ham bo’lgan. Asta - sekinlik bilan muomalaga natural pul sifatida temir, mis, bronza, kumush va oltin kabi metallar kirib kelgan. Bu metallardan avvaliga uy-ro’zg’or buyumlari va qurollar - bolta, pichoq, juvoldiz, mix, kamon o’qining uchi, nayza, idishlar yasaganlar. Ularga hamma tovarlarni almashtiraverganlar. Ammo, bora- bora ulardan ba’zilarigina alohida tovar ya’ni pul bo’lib qolgan. Nemislarda tova, Sharqda pichoq, Meksikada «T» harfi shaklidagi mis parchasi, Hindi-Xitoyda yo’g’on mis chiviqlar, Shimoliy Amerikada qo’rg’oshin soqq

Tarixiy ma’lumotlarga ko’ra birinchi tangalar bundan 26 asr avval Lidiya va Xitoyda, VII asrlarda Markaziy Osiyo davlatlarida, IX-X asrlarda Kiyev Rusida zarb qilina boshlagan. Ma’lumki, har bir hukmdor tahtga o’tirgach, o’z nomidan tanga zarb qildirgan. Tanganing old tomonida hukmdorning rasmi yoki nomi, ayrim hollarda shiori, orqa tomonida esa tanganing qiymati tasvirlangan. Masalan, Amir Temur tomonidan zarb qilingan tangalarning old tomonida uning uch halqali belgisidan iborat tamg’asi bilan birga «Allohdan boshqa tangri yo’q», «Muhammad Allohning Rasuli», to’rt halifa: Abu Bakr, Umar, Usmon, Ali nomlari bitilgan. Tangalarning orqa tomoniga esa «Amir Temur Ko’rogon» degan so’zlar, tanga zarb etilgan yil va shahar nomi bitilgan. Tangalar asosan oltin va kumushdan zarb qilingan bo’lib, q

Qog’oz pullar Tarixiy manbalarda qog’oz pullar dastlab Xitoyda XII asrda chiqarilgan deb ko’rsatiladi. Lekin, tarixiy ma’lumotlarga asosan Buxoro davlatida 700 – yillarda muomalaga kumush tangalar chiqarilgunga qadar, qog’ozdan pul sifatida foydalanilgan ekan. Qog’oz pullar Yevropa va Amerikada XVII-XVIII asrlarda chiqarilgan. Qog’oz pullar deb, hukumat tomonidan byudjet taqchilligini qoplash uchun chiqarilgan, muayyan kursi belgilab qo’yilgan pul belgilariga aytiladi. Dastlab qog’oz pullar ma’lum miqdordagi oltinni o’zida ifodalagan, ya’ni oltin bilan ta’minlangan . Asta – sekinlik bilan qog’oz pullarni oltin bilan ta’minlash darajasi pasayib borgan va nihoyat bekor qilingan. Qog’oz pullar mamlakat Moliya vazirligi yoki Markaziy banki tomonidan chiqariladi. Ular o’z tabiatiga ko’ra qadrsi

Muomalaga qog’oz pullarning chiqarilishi natijasida ularni qalbakilashtirishdan himoyalash muammosi paydo bo’ladi. Hozirgi qog’oz pullar turli darajada himoyalangan. Ular maxsus oliy nav qog’ozdan qilinadi, qog’oz orasiga yoruqqa tutilganda ko’rinadigan belgilar ishlanadi. Qog’oz pul betini qoplaydigan murakkab suratlar, yozuvlar, mayda to’r bezaklar chiziladi. Pul tayyorlashda maxsus bo’yoqlardan va kimyoviy elementlardan foydalaniladi. Masalan, Angliyada pul tayyorlashda qog’ozga yupqa, egiluvchan metall ip yopishtirib, presslab yuboriladi, suv belgilari chiziladi. Yaponiya iyenalarini tayyorlashda esa, nusha ko’chirish apparatlarida chiqarib bo’lmaydigan maxsus bo’yoqlar ishlatiladi. Kanada pullaridagi bo’yoqlar turli tomonlardan qaralganda, o’z ranglarini o’zgartirib turadi. Quyida AQS

farq qilib, ular bir vaqtning o’zida qiymatni ifodalaydi va kredit hujjati bo’lib, qarz beruvchi va qarz oluvchi o’rtasidagi iqtisodiy munosabatlarni aks ettiradi. Kredit pullari quyidagicha rivojlanish yo’lini bosib o’tgan: veksel, banknot, chek, kredit kartochkalari, elektron pullar. Veksel - nemischa Wechsel so’zidan olingan bo’lib, dastlab XII-XIII asrlarda Italiyada paydo bo’lgan. Veksel- bu qarzdorning ko’rsatilgan summani, kelishilgan muddatda, belgilangan joyda to’lashi to’g’risidagi yozma majburiyatidir. Veksel, sodda qilib aytganda, qarzdorlik to’g’risidagi tilxatdir. Vekselning quyidagi turlari mavjud: tijorat veksellari- oddiy va o’tkazma veksellar, moliyaviy veksel, xazina vekseli, bank vekseli, muddatli veksel va boshqalar. Banknota – kredit pullarining yetakchi turlaridan bo

Cheklar –dastlab 1683 yilda Angliyada qo’llanila boshlagan. Chek mijozning o’z bankiga unda ko’rsatilgan mablag’ni naqd pulda berilishi yoki boshqa hisob raqamiga (schyotiga) o’tkazilishi to’g’risidagi buyrug’idir. Chekning quyidagi turlari mavjud: - muayyan bir shaxs nomiga yozilgan chek; - orderli chek; - ko’rsatuvchiga beriladigan chek; - hisob-kitob cheki; - akseptlangan chek va boshqalar. Kredit kartochkasi – bu bank yoki maxsus kredit (savdo) muassasi tomonidan bir kishi nomiga berilgan pul hujjati bo’lib, unda pul egasi hisobidagi summa ko’rsatiladi. Bu kredit kartochkasi o’z egasiga chakana savdo tarmoqlarida naqd pulsiz tovarlar va xizmatlar harid kilish huquqini beradi. Kredit kartochkasiga binoan haridor hisobidagi pul summasi uning ixtiyoridan olinib, tovar sotgan korxona hisob

Hozir O’zbekistonda faoliyat ko’rsatayotgan qator tijorat banklari o’z amaliyotlarida elektron kartochkalardan foydalanishmoqda: 4. Pul tizimi va uning tarkibiy qismlari Pul tizimi tushunchasi va uning turlari Pul tizimi mamlakatda tarixan tarkib topgan va milliy qonunchilik bilan tasdiqlangan pul muomalasini tashkil qilish shaklidir. Hozirgi pul tizimi XVI–XVII asrlarda vujudga kelgan. Muomaladagi pul turlariga qarab, vaqt o’tishi bilan pul muomalasining 2 tizimi ajralib chiqqan. Ular quyidagilar: 1. Metall tangalar muomalada bo’lgan pul tizimi. Bunda oltin va kumush tangalar muomalada bo’lgan, qog’oz pullar esa birinchi talab bilanoq metall pullarga almashtirilib berilgan. Metall tangalar bir yoki ikki xil metalldan zarb qilingan. Agar tangalar faqat bir xil metalldan, ya’ni oltin yoki k

b) baholar masshtabi v) to’lov kuchiga ega bo’lgan naqd pul belgilari g) pul emissiyasi tizimi d) pul muomalasini tartibga soluvchi davlat muassasi Pul birligi – qonuniy tarzda belgilangan to’lov vositasi bo’lib, barcha tovarlar va xizmatlar bahosini ifodalaydi. Ko’pincha pul birligi mayda bo’linuvchi qismlarga ajraladi, masalan: AQSH da – dollar, 1 dollar = 100 sent; Buyuk Britaniyada – funt sterling, 1 funt sterling = 100 pens; Hindistonda – rupiya, 1 rupiya = 100 pays; Rossiyada – rubl, 1 rubl = 100 kopeek. Yuqorida ko’rib o’tganimizdek, har bir mamlakat mustaqil ravishda o’zining milliy pul birligiga ega bo’lishi mumkin. Ayrim hollarda ba’zi mustaqil davlatlar birgalikda bir xil pul birliklaridan foydalanishlari ham mumkin. Masalan, hozirda Yevropa Ittifoqiga kiruvchi 12 ta mamlakat bi

1998 yil 1 yanvaridan boshlab Rossiyada muomalada 500, 100, 50, va 10 rubllik banknotlar 5, 2, 1 rubl va 50, 10, 5, 1 koppeeklik tangalar amal qilmoqda. Rossiya Markaziy bankining 1997 yil namunasidagi banknotlari strukturasi quyidagicha: To ’ lov kuchiga ega bo ’ lgan pul belgilari namunalari mamlakat Markaziy banki tomonidan ishlab chiqiladi , tanlanadi va tasdiqlanadi . Yangi namunadagi banknot va tangalar muomalaga kiritilishi oldidan ommaviy axborot vositalari orqali e ’ lon qilinadi va tasvirlanadi , fuqarolar e ’ tiboriga yetkaziladi . Emmisiya tizimi deganda, muomalaga pul belgilarini chiqarishning qonunda belgilangan tartibi tushuniladi. Rivojlangan mamlakatlarda bank biletlari emissiyasi Markaziy banklar tomonidan, xazina biletlari va tangalar esa qonunda belgilangan emissiya xuq

- naqd pul muomalasi bo’yicha xo’jaliklarda kassa intizomi tartibini joriy etadi. O’zbekiston Respublikasi pul tizimi va uning o’ziga xos xususiyatlari O’zbekistonning mustaqil davlat sifatida tanilishi uning mustaqil pul tizimiga ega bo’lishini taqozo etdi. Mustaqil pul tizimi tashkil topishining I- bosqichi 1993 yildan boshlab, muomalaga «so’m-kupon»larning chiqarilishi, II- bosqichi esa 1994 yil 1 iyuldan boshlab muomalaga milliy valyuta «so’m»ning kiritilishi hisoblanadi. Hozir O’zbekiston Respublikasi pul tizimi O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, 1995 yil 21 dekabrda qabul kilingan «O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki to’g’risida»gi, 1996 yil 25 aprelda qabul qilingan «Banklar va bank faoliyati to’g’risida»gi qonunlariga muvofiq amal qilmoqda. O’zbekiston Respublikasining p

Xulosa Mustaqillik yillarda O’zbekiston oldingidan tubdan farq qiluvchi yangi iqtisodiy munosabatlarga asoslangan iqtisodiy rivojlanishning navbatdagi bosqichlariga o’tib bormoqda. Bozor iqtisodi asosida tovar-pul munosabatlari yotadi. Tovar-pul munosabatlari – tovar ishlab chiqarish, tovarlarning ayirboshlash va pul muomalasiga xos munosabatlarni ifoda qiladi. Umumiy ekvivalent vazifasini turli mamlakatlarda turli tovarlar - qoramol, tuz, don, mo’yna va boshqalar bajarganlar. Tovar ishlab chiqarish va ayirboshlash jarayonining tobora rivojlanib borishi hududlar hamda mamlakatlar o’rtasida savdosotiq va tovar ayirboshlash zaruratini yuzaga keltirgan. Agar tarixga nazar tashlasak, mamlakatlar o’rtasida savdosotiq, xalqaro iqtisodiy aloqalar va kredit munosabatlari astasekin rivojlanib borga

Adabiyotlar 1. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. T. “O’zbekiston” 1992 y. 2. “O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki to’g’risida”gi qonun. T.1995 y. 3. “Banklar va bank faoliyati to’g’risida”gi Qonuni. T.1996 y. 4. O’zbekiston Respublikasining “Valyutani tartibga solish to’g’risida”gi Qonuni. T. 1993 yil 5. O ’ zbekiston bank tizimini isloh qilish va erkinlashtirish bo ’ yicha qonunchilik hujjatlari to ’ plami . T. “O’zbekiston”, 2000 yil 6. I . Karimov “ O ’ zbekiston : iqtisodiy islohotlarini chuqurlashtirish yo ’ lida ”. T. O’zbekiston 1995 yil 7. I.Karimov «Islohotlar strategiyasi-mamlakatimiz iqtisodiy salohiyatini yuksaltirishdir». “Zarafshon” 2003 yil. 20 fevral 8. A.O’lmasov, M.Sharifxo’jayev, Iqtisodiyot nazariyasi, “Mehnat”, 1995 yil 24

Купить