Пул тизими тушунчаси турлари ва асосий елементлари - Экономика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	95.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	18 Февраль 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Экономика

Пул тизими тушунчаси турлари ва асосий елементлари

Купить

ПУЛ ТИЗИМИ ТУШУНЧАСИ ТУРЛАРИ ВА АСОСИЙ ЕЛЕМЕНТЛАРИПУЛ ТИЗИМИ ТУШУНЧАСИ ТУРЛАРИ ВА АСОСИЙ ЕЛЕМЕНТЛАРИ

Кўриладиган режа саволлари 1. Пул тизими ва унинг асосий элементлари. 2. Пул тизимининг турлари ва уларнинг эволюцияси. 3. Пул ислоҳотлари. 4. Ў збекистон Республикасида мустақил пул тизимининг жорий қилиниши, 1991-1993 йиллардаги пул муомаласи. 5. Сўмнинг муомалага киритилиши , 1994 йилдаги пул ислоҳоти. Ўзбекистон Республикаси пул тизимининг амалдаги ҳолати ва асосий мақсади. 6. Пул тизимининг барқарорлиги. 7. Турли мамлакатларнинг пул тизими ва унинг ўзига хос хусусиятлари.

• Пул тизими деганда мазкур мамлакатда пул муомаласини қонуний ва мутаносиб равишда ташкил қилишда қўлланиладиган услублар мажмуаси тушунилади. Пул тизими тарихан шаклланган ва қонун асосида мустаҳкамланган бўлади. Пул тизимининг қ уйидаги элементлари мавжуд : • пул бирлиги ; • ба ҳ о масштаби ; • пул турлари ; • эмиссия тизими ; • муомаладаги пул массасини тартибга солувчи давлат муассасаси . Замонавий пул тизими қуйидаги элементларни ўз ичига олади: • пул бирлиги; • валюта курсини белгилаш қоидалари, баҳолар масштаби; • пул кўринишлари; • эмиссия тизими; • давлат ёки кредит аппарати.

Пул тизими турлари пул қандай шаклда амал қилишига яъни пул: умумий эквивалент- товар сифатида еки қиймат белгиси сифатида бўлишига қараб қуйидагича пул тизимлари мавжуд бўлган: • метал пул муомаласи тизимлари ; • қ о ғ оз ва кредит пуллар муомаласи тизимлари ; Биринчи тизимда металл пул бевосита муомалада бўлади ва пулнинг барча функ ц ияларини бажаради, кредит пуллар эса металга алмашиниши мумкин. Кредит ва қоғоз пуллар муомалага чиқиб кетиши билан қоғоз пуллар муомаласи тизими юзага келган. Мамлакатда умумий эквивалент сифатида қабул қилинган металлга ва пул муомаласи базасига қараб пул тизими биметалл ва монометалл пул тизимларига бўлинади.

Металл пул муомаласи тизимлари монометаллизм (олтин ёки кумуш) биметаллизм Қ о оз ва кредит пуллар ғ муома-ласи тизимлариМеталл пул муомаласи тизимлари Қ о оз ва кредит пуллар ғ муома-ласи тизимлари

Биметаллизм - бу пул тизимида мустақил унсур бўлиб, бунда икки металлга: олтин ва кумушга қонуний тартибда умумий эквивалент роли бириктириб қўйилади. Бу металлардан эркин равишда тангалар зарб қ илинади ва улар муомалада эркин ҳ аракатда бўлади . Тарихан биметаллизмнинг учта кўриниши мавжуд бўлган : • Параллель валюталар тизими. Бунда олтин ва кумуш тангалар ўртасидаги нисбат бозор баҳоларига мос равишда стиҳияли тарзда ўрнатилган. • Икки ёқлама валюталар тизими. Бунда олтин ва кумуш тангалар ўртасидаги нисбат давлат томонидан белгилаб қўйилган. • “ Оқсоқланувчи” валюта тизими.Бунда олтин ва кумуш тангалар қонуний тўлов воситалари ҳисобланган бўлсаларда, кумуш тангаларни зарб этиш епиқ тарзда, олтин тангаларни зарб этиш эса эркин ҳолда амалга оширилган.

Монометалл пул тизмида – умумий эквивалент ва пул муомаласининг асоси ягона металл (олтин ёки кумуш)бўлиб хизмат қилади.Амал қилаётган танга ва бошқа қиймат белгилари қимматбаҳо металларга алмашинилади. Қиймат белгиларининг олтинга алмашинишига қараб олтин монометализми уч кўринишга ажратилади: олтин танга стандарти, қуймаолтин стандарти ва олтин валюта стандарти. Олтин танга стандарти капитализмнинг эркин рақобатига жуда мос келган, ишлаб чиқариш, кредит тизими, жаҳон савдо капитали келиб чиқишининг ривожланишига ёрдам берган. Бу стандарт қуйидаги асосий хусусиятлар билан характерланади: – Мамлакат ички муомаласида тўлақонли олтин танга мавжуд бўлади, олтин пулнинг барча функцияларни бажаради; – хусусий шахсларга тангаларни эркин зарб қилишга рухсат этилади(кўпинча мамлакат зархонасида);

Олтин танган стандарти Олтин ишт ғ стандарти Олтин валюта стадартииймат белгиларининг олтинга алмашинишига Қ араб олтин монометализми уч кўринишга қ ажратилади: Олтин танган стандарти Олтин ишт ғ стандарти Олтин валюта стадарти иймат белгиларининг олтинга алмашинишига Қ араб олтин монометализми уч кўринишга қ ажратилади:

Ривожланган мамлакатларнинг замонавий пул тизими қуйидаги хусусиятларга эга: • пул бирлигининг олтин таркиби, банкнотларни олтин билан таъминлаш ва унга алмашишнинг бекор қилиниши: • олтинга алмашинмайдиган, кейинчалик қоғоз пул айланадиган, кредит пулларга ўтиш; • пулни муомалага нафақат хўжаликларни банклар томонидан кредитлаш, балки давлат харажатларини қоплаш учун чиқариш; • пул муомала сида нақдсиз пул айланишининг устунлиги; • пул муомала сини давлат томонидан тартибга солишнинг кучайиши.

пул бирлиги валюта курсини ўрнатиш оидалариқ ба олар масштаби ҳ пул кўринишлари эмиссия тизими давлат ёки кредит аппарати Замонавий пул тизими элементлари пул бирлиги валюта курсини ўрнатиш оидалариқ ба олар масштабиҳ пул кўринишлари эмиссия тизими давлат ёки кредит аппарати Замонавий пул тизими элементлари

Замонавий пул тизимининг хусусиятлари п ул бирлигининг олтин таркиби, банкноталарини олтин билан таъминлаш ва унга алмашишнинг бекор илинишиқ олтинга алмашинмайдиган, кейинчалик о оз пулга айланадиган, кредит пулларга қ ғ ўтиш пулни муомалага нафа ат хўжаликларни қ банклар томонидан кредитлаш, балки давлат харажатларини оплаш учун қ чи ариш қ пул муомаласида на дсиз пул қ айланмаси устунлиги пул муомаласини давлат томонидан тартибга солишнинг кучайишиЗамонавий пул тизимининг хусусиятлари п ул бирлигининг олтин таркиби, банкноталарини олтин билан таъминлаш ва унга алмашишнинг бекор илинишиқ олтинга алмашинмайдиган, кейинчалик о оз пулга айланадиган, кредит пулларга қ ғ ўтиш пулни муомалага нафа ат хўжаликларни қ банклар томонидан кредитлаш, балки давлат харажатларини оплаш учун қ чи ариш қ

Пул исло оти тушунчасининг ҳ мазмуни ва уни ўтказишнинг зарурлиги Пул исло оти – бу мамлакат пул ҳ тизимини айта ташкил этиш қ бўлиб, у давлат томонидан , мамлакат пул тизимини тартибга солиш ва муста камлаш ма садида ҳ қ , амалга оширилади.

Пул исло отини ҳ ўтказишнинг зарурлиги 1. Бир металл пулдан иккинчи металл пулга ўтишнинг зарурлиги. 2. Гиперинфляция таъсирида пулнинг кескин адрсизланиши ва тўлов обилиятини йў отиб ўйиши. қ қ қ қ 3. Урушлар даврида муомалага ни оятда катта ҳ ми дордаги о оз пуллар ва банкноталарни қ қ ғ чи арилиши. қ 4. Давлат сиёсий муста илликка эришиши. қ 5. Ало ида олинган удудда ягона валютани муомалага ҳ ҳ киритилиши.

1. Бир металл пулдан иккинчи металл пулга ўтиш. Европада XVI-XVII- асрларда мис тангалардан кумуш тангаларга ўтиш амалга оширилди. XVIII асрга келиб эса, кумуш тангалардан олтин тангаларга ўтиш жараёни тугалланди.

2. Пул тизимининг бир шаклидан иккинчи шаклига ўтиш. Бунда олтинмонета стандартидан о оз қ ғ ва кредит пуллари тизимига ўтиш тушунилади. Биринчи жа он уруши ва 1929-1933 ҳ йиллардаги жа он и тисодий ин ирози ҳ қ қ олтинмонета стандартини бекор бўлишига сабаб бўлди ва барча европа давлатлари о оз ва кредит пуллари қ ғ тизимига ўтишди .

3. Миллий валюталарни олтинга ёки кумушга алмаштиришни жорий илиш.қ Буюк Британияда 1821 йилда, А Шда Қ 1879 ўтказилган пул исло отлари ҳ натижасида миллий валютани олтинга алмаштириш жорий этилди. А Ш 1934 йилдан 1974 йилгача ўзининг Қ долларини олтинга 1 унция = 35 доллар нархда хорижий давлатларга алмаштириб берган.

4. Пул тизимини муста камлаш ҳ ма садида амалга ошириладиган қ айрим тадбирлар Бунда на д пулларни эмиссия илиш, уларни қ қ олтин билан таъминлаш, валюта курсини ўрнатиш тартиби ўзгартирилади. Масалан, А Шда 1913 йилда 12 та федерал Қ захира банкига банкноталарни эмиссия илиш қ у у и берилди. Ушбу банкноталарнинг 40% ҳ қ қ олтин билан, 60% тижорат векселлари билан таъминланган эди. Бунга адар банкноталар қ давлатнинг имматли о озлари билан қ қ ғ таъминланар эди.

5. Янги пул тизимининг пайдо бўлиши. Бунда янги муста ил давлатнинг пайдо қ бўлиши ва ягона и тисодий маконга қ бирлашган давлатлар ўртасида ягона валютанинг муомалага киритилиши муносабати билан янги пул тизимининг пайдо бўлиши тушунилади.

Мустақил Ўзбекстонда пул ислоҳотлари. Маълумки, ҳар бир давлат ўзининг пул тизимига эга бўлади. Ўзбекистоннинг мустақил давлат сифатида ажралиб чиқиши унинг мустақил пул тизимига эга бўлишини тақозо қилди. Мустақил пул тизимини ташкил топишининг 1 босқичи 1993 йилдан бошлаб «сўм-купон»ларнинг муомалага чиқарилиши ҳисобланади. Ўзбекистон пул тизимини қуришнинг иккинчи босқичи – 1994 йил июлдан бошлаб миллий валюта «сўм» нинг муомалага чиқариш бўлиб, у Ўзбекистон тарихида катта аҳамиятга эга. Ҳар бир давлатнинг пул тизими маълум элементлардан ташкил топади ва қонун асосида юқори давлат органлари орқали бошқариб борилади.

Собиқ советнинг охирги банклар тўғрисидаги қонунига асосан давлат банки ўрнига Марказий банк, мустақил давлатларда Марказий (ёки миллий) банклар ташкил қилинди. Россия марказий банки пул эмиссияси билан боғлиқ бўлган операцияларни бажариш ҳуқуқини ўз қўлига олди. Ундан ташқари давлат пул белгиларини босиб чиқарувчи муассаса Россияда жойлашган эди. Мустақил давлатлар Марказий банкларининг пул муомаласини олиб бориш бўйича ҳаракатлари чекланган эди. Натижада пул тақчиллиги юзага келди ва у алоҳида олинган республикаларда ҳар хил даражада намоён бўлди. Масалан, Россия Марказий банки муомалага чиқарган пулларда Россиянинг салмоғи 1991 йил декабрида 64 фоизини ташкил қилган бўлса, 1992 йил июн ига келиб эмиссиясининг 77 фоизи Россияни нақ д пул б илан таъминлашга йўналтирилган, қолган барча Рес

Ўзбекистонда ҳам пул ресурслари тақчиллиги нақд пулга бўлган талабнинг қондирилмаганлигида намоён бўлган. Шу иқтисодий танглик шароитида пул тизимини шакллантириш бўйича мустақил давлатлар олдида икки муқобил йўл турарди. • Ягона пул тизими доираси – рубль доирасида қолиш ва ягона пул сиёсати олиб бо риш; • Ўз миллий валютасини муомалага чиқариб ўз пул тизимига эга бўлиш ва қўшни мамламкатлар инфляциясидан ўзини ҳимоя қилиш; Пул тақчиллиги давом қилаётган ва Россия рубли барқарор бўлмаган шароитда пул тақчиллигини йўқотиш мақсадида кўпгина республикалар, жумладан Ўзбекистон ҳам мустақилликнинг биринчи йилларида пул тизимини шакллантириш лойиҳасини тузди, юқорида таъкидлаганимиздек муомалага купон талонлар чиқарилди ва кейинчалик (1994 й.) Ўзбекистон ўзининг миллий валютасини муомалага чиқа

Ўзбекстон Республикаси пул тизими элементлари бўлиб, қуйидагилар ҳисобланади:  пул б ирлигининг номи;  пул б ирлигининг турлари – қоғоз ва металл пуллар;  эмиссия тизими- муомалага пул икки поғонали банк тизими шароитида чиқарилади. Фақатгина Марказий банк пулни эмиссия қилиш хуқуқига эга. Марказий банк чиқарилган пулни тижорат банкларига кредитга бериш йўли билан муомалага чиқаради;  Муомаладаги пул массасини тартибга солувчи давлат муассасаси бўлиб расман Марказий банк хисобланади;  нақт пулсиз тўлов айланиши ва кредит пуллар (чек, вексель) муомаласини олиб боришда давлат томонидан белгиланган шартлар;  миллий валютани четга олиб чиқиш ва четдан олиб келиш қоидалари;  халқаро ҳисоб-китобларни ташкил қилиш асослари;  миллий валютани чет эл валю тасига алмаштириш тартиби ва давлат

Пулнинг барқарорлиги деганда , пулнинг сотиб олиш қийматининг ўзгармаслиги ва валюта доимийлиги тушунилади. Пулнинг сотиб олиш қобилияти шу пул бирлигига тўғри келувчи товар ва хизматлар миқдори билан ифодаланади. Бинобарин, пулнинг сотиб олиш қобилиятини ифодаловчи «кўрсаткич» товарлар ва хизматлар баҳоси ҳисобланади. Агар товар ва хизматлар баҳоси барқарор бўлса, пулнинг сотиб олиш қобилияти ҳам барқарор бўлади. Агар пул ўзгармаган шароитда товарлар баҳоси ошадиган бўлса, бу ҳол пулнинг сотиб олиш қобилияти тушганини кўрсатади ва аксинча, товар ва хизматлар баҳосининг тушиши пулнинг сотиб олиш қобилиятини ошганлигидан далолат беради. Демак, пулнинг қадри товарлар ва хизматлар баҳосига тескари пропорционал – нарх пасайса, пул қадри ошади ёки нарх ошса пулнинг қадри тушади.

Пулнинг барқарорлигини таъминлашнинг асосий йўналишларидан яна бири бюджет тақчиллигининг бўлмаслигидир. Давлат бюджети харажатларининг даромадларидан ошиб кетиши натижасида юзага келадиган бюджет тақчиллиги муомалага товарлар билан таъминланган пуллар чиқариш ҳисобидан қопланади. Бу тадбир муомалада таъминланган пулнинг кўпайишига, оқибатда пул қадрининг тушиб кетишига олиб келади. Шунинг учун ҳар бир мамлакат пул тақчиллиги бўлмаслигига ёки унинг салмоғи сезиларсиз бўлишига эришиши керак.

Пулнинг барқарорлигини таъминлашнинг яна бир йўналиши бу олтин ва валюта захира ларининг мавжудлиги ва уларнинг кўпайишидир. Олтин валюта за х ираларининг салмоғи қанча кўп бўлса, пул шунча барқарор бўлиши мумкин. Миллий валютани мустаҳкамлашнинг яна бир шарти – инфляцияга қарши пухта ўйланган сиёсат юр ит ишдир. Муомалага чиқарилган ҳар бир сўм муайян миқдордаги товар ва хизматлар билан таъминланган бўлиши зарур. Ички бозоримизни товарлар билан тўлдириш, аҳолига хизмат кўрсатишнинг сифати ва турларини ошириш ҳам миллий валютанинг барқарорлигини таъминлашнинг асоси ҳисобланади .

Купить