Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 88.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Punktuatsiya

Купить
1KURS ISHI 2 MUNDARIJA KIRISH .......................................................................................................................................................... 3 I BOB: Punktuatsiyaning nazariy asoslari .............................................................................................. 6 1.1. Punktuatsiya tushunchasi va uning tilshunoslikdagi o‘rni ...................................................... 6 1.2. Punktuatsiyaning tarixiy shakllanishi ..................................................................................... 9 1.3. Punktuatsiyaning asosiy prinsiplari ...................................................................................... 11 II BOB: O‘zbek tilida punktuatsiya tizimi ............................................................................................. 15 2.1. Asosiy tinish belgilari va ularning vazifalari .......................................................................... 15 2.2. Murakkab gaplarda tinish belgilarining ishlatilishi ............................................................... 18 2.3. Dialog va bevosita nutq punktuatsiyasi xususiyatlari ........................................................... 21 III BOB: Punktuatsiyaning amaliy ahamiyati va qo‘llanilishi ............................................................... 25 3.1. Matn tahlilida punktuatsiyaning roli .................................................................................... 25 3.2. Punktuatsiya bo‘yicha mavjud qoidalar va ulardagi muammolar ........................................ 27 3.3. O‘quvchilarga punktuatsiya o‘rgatish usullari ...................................................................... 31 XULOSA ...................................................................................................................................................... 35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ................................................................................................ 37 3KIRISH Mavzuning dolzarbligi:  Tilning yozma me’yorlarini shakllantirish: Punktuatsiya yozma nutqni mantiqiy va strukturaviy jihatdan to‘g‘ri tuzishning asosi hisoblanadi. Yozma matnlarda tinish belgilarining noto‘g‘ri qo‘llanilishi ma’no buzilishlariga olib kelishi mumkin. Shu bois, o‘zbek tilida punktuatsiya qoidalarini chuqur o‘rganish va ularni amaliyotga tatbiq etish dolzarbdir.  Adabiyot va madaniyat rivojida ahamiyati: Yozma adabiyotlar, rasmiy hujjatlar va ilmiy ishlarning saviyasini belgilashda punktuatsiya qoidalarining roli katta. To‘g‘ri tinish belgilari matnning mazmunini aniqroq ifodalashga yordam beradi, bu esa o‘zbek adabiyoti va madaniyatining boyishiga hissa qo‘shadi.  O‘zbek tili rivoji va standartlashtirish: Mustaqillik yillarida o‘zbek tilini rivojlantirish va uni xalqaro miqyosda tanitish dolzarb masalalardan biri bo‘lib kelmoqda. Bu jarayonda punktuatsiya qoidalarining yagona me’yorda ishlab chiqilishi va tatbiqi tilning xalqaro standartlarga mos kelishini ta’minlaydi.  Ta’lim va o‘qitishda muhim vosita: Punktuatsiya nafaqat o‘quvchilarning yozma savodxonligini oshiradi, balki ularni fikrlarini aniq, mantiqiy va chiroyli tarzda ifodalashga o‘rgatadi. Bu jihatdan o‘zbek tili ta’limi uchun punktuatsiya qoidalarining o‘rganilishi va o‘rgatilishi dolzarbdir.  Texnologiyalar va avtomatlashtirishda ahamiyati: Hozirgi raqamli davrda tilshunoslikning avtomatlashtirilgan tizimlarida punktuatsiya katta rol o‘ynaydi. Masalan, avtomatik tarjima, matn tahlili, ovozdan matn yaratish kabi texnologiyalar punktuatsiya qoidalarining aniq va tizimli qo‘llanilishini talab qiladi.  Ilmiy-tadqiqot va tilni o‘rganishdagi o‘rni: Punktuatsiyaning o‘zbek tilida rivojlanish tarixi va amaliyotdagi xususiyatlarini o‘rganish, yangi ilmiy tadqiqotlarga yo‘nalish beradi. Bu esa tilshunoslik fanining rivojlanishiga xizmat qiladi. 4Mavzuning o‘rganilish darajasi O‘zbek tilshunosligida punktuatsiya masalalari ilmiy adabiyotlarda keng yoritilgan bo‘lib, bu sohada bir qator tadqiqotchilar muhim hissa qo‘shgan. Jumladan, o‘zbek tilining yozma nutqida tinish belgilarining qo‘llanilish tamoyillari haqida birinchi ilmiy izlanishlar XX asrning o‘rtalaridan boshlangan. Bu borada O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi a’zolari va tilshunos olimlar tomonidan olib borilgan izlanishlar muhim ahamiyat kasb etadi. Xususan:  Fitrat va Cho‘lpon asarlarida punktuatsiya uslubiyatining dastlabki tamoyillari kuzatiladi.  G‘ulomov va Ismatov kabi tilshunoslarning tadqiqotlarida o‘zbek tili punktuatsiyasi bo‘yicha asosiy qoidalar tizimlashtirilgan.  Zamonaviy davrda Karimov , Abduqodirov va boshqa tadqiqotchilarning ilmiy ishlari bu boradagi izlanishlarni yangi bosqichga olib chiqqan. Hozirgi kunda punktuatsiya nafaqat adabiy til normalari, balki axborot texnologiyalari va yozma muloqot vositalari (masalan, SMS, ijtimoiy tarmoqlar) nuqtayi nazaridan ham tadqiq qilinmoqda. Bu esa mavzuning dolzarbligini yanada oshirmoqda. Tadqiqot predmeti: O‘zbek tilida punktuatsiya qoidalarining shakllanishi, rivojlanishi va ularning yozma nutqda o‘rni hamda qo‘llanilish xususiyatlari. Shu bilan birga, nutqning mazmunan aniqligini ta'minlashda punktuatsiya belgilarining lingvistik va pragmatik ahamiyati. Tadqiqot maqsadi: O zbek tilida punktuatsiyaning shakllanish tarixi va rivojlanish bosqichlariniʻ chuqur o rganish, uning zamonaviy holati va amaliy qo llanilishiga taalluqli ʻ ʻ tamoyillarni tahlil qilish, shuningdek, punktuatsiyaning matn mazmunini to g ri ʻ ʻ yetkazish, uslubiy aniqlikni ta minlash va yozuv madaniyatini rivojlantirishdagi ʼ 5o rni va ahamiyatini aniqlash. Shundan kelib chiqib, mavjud punktuatsiyaʻ qoidalarining afzalliklari va kamchiliklarini tahlil qilib, ularni takomillashtirish yuzasidan ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqish. Kurs ishining obyekti: O‘zbek tilida punktuatsiya tizimining ilmiy o‘rganilishi, uning badiiy va rasmiy uslubda qo‘llanilishi. Bunda punktuatsiyaning turli turlari (vergul, nuqta, so‘roq belgisi, tirnoq, qo‘shimcha belgilar va h.k.) va ularning matnlardagi funktsiyalari, shuningdek, o‘zbek tilidagi punktuatsiya qoidalarining xususiyatlari va kamchiliklarini tahlil qilish. 1. O‘zbek tilidagi punktuatsiya tizimining tarixi va rivojlanishi. 2. Badiiy adabiyotda punktuatsiya: poetik matnlarda punktuatsiya belgilarining roli va ularning ma’nolarni izohlashdagi o‘rni. 3. Rasmiy va ilmiy uslublarda punktuatsiyaning qo‘llanilishi va uning o‘ziga xos xususiyatlari. 4. Punktuatsiya qoidalarining o‘zgarishi va zamonaviy O‘zbekistondagi imlo me’yorlari. Kurs ishi predmeti:  Punktuatsiyaning umumiy tushunchasi va rivojlanishi – punktuatsiya nima, uning tarixi, tillarda roli va ahamiyati.  O'zbek tilida punktuatsiya tizimi – o'zbek tilida foydalaniladigan punktuatsiya belgilari, ularning funktsiyalari va qo'llanilishi.  Punktuatsiyaning ma'no va struktura bilan bog'liqligi – punktuatsiya belgilari qanday qilib matnning ma'nosini shakllantiradi, o'qish va tushunish jarayoniga qanday ta'sir qiladi.  Punktuatsiyaning tilshunoslikda o'rni va o'ziga xos xususiyatlari – O'zbek tilining punktuatsiya tizimi boshqa tillar bilan taqqoslaganda qanday o'ziga xos xususiyatlarga ega. 6 Punktuatsiya va sintaksisning o'zaro aloqasi – sintaksis va punktuatsiya o'rtasidagi bog'liqlik, ularning bir-biriga ta'siri.  O'zbek tilida punktuatsiyaning qoidalari va xatoliklari – punktuatsiya qo'llanishidagi umumiy xatoliklar, ularni tahlil qilish va to'g'irlash usullari.  Punktuatsiyaning stilistik roli – punktuatsiyaning stilistik maqsadlar uchun qanday ishlatilishi, adabiyotdagi va ommaviy nutqdagi roli.  Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, 3 bob, 9 paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, kurs ishiningʻ ʻ umumiy hajmi 41- betni tashkil etadi. I BOB: Punktuatsiyaning nazariy asoslari 1.1. Punktuatsiya tushunchasi va uning tilshunoslikdagi o‘rni 7Punktuatsiyaning tushunchasi va mohiyati 1 Punktuatsiya — bu matnda so‘zlarning, iboralar va jumlalar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni, ma’no, tuzilish va ritmni ifodalashda yordam beradigan maxsus belgilardan iborat tizimdir. O‘zbek tilida punktuatsiya tizimi quyidagi belgilarni o‘z ichiga oladi: nuqta (.), vergul (,), qo‘shnash belgilari (« »), qavslar (), ikki nuqta (:), tirnoqlar (" "), va boshqalar. Punktuatsiya belgilari har bir tilda o‘ziga xos qo‘llanish qoidalariga ega bo‘lib, ularning har biri matnning sintaktik va semantik tuzilishini aniqlaydi.Punktuatsiya yordamida jumlalar va so‘zlar o‘rtasida bo‘shliq yaratish, ularning o‘zaro bog‘liqligini ko‘rsatish va matnning ma’nosini to‘g‘ri tushunish uchun zarur ma'lumotlarni taqdim etish mumkin. Bu, ayniqsa, uzun, murakkab tuzilgan matnlarda o‘quvchining matnni tushunish imkoniyatlarini osonlashtiradi. Punktuatsiyaning tilshunoslikdagi o‘rni 2 Punktuatsiya tilshunoslikda nafaqat grammatikani shakllantirish, balki matnning semantik tuzilishini aniqlashda ham muhim ahamiyatga ega. U tilning sintaksis, semantika, stilistika va pragmatika kabi asosiy jihatlari bilan chambarchas bog‘langan. a) Sintaksis bilan aloqasi Punktuatsiya sintaksis bilan bevosita bog‘liqdir. U jumla tuzilishini va uning qismlarini ajratishda, so‘zlarning o‘zaro bog‘liqligini aniqlashda muhim rol o‘ynaydi. Masalan, vergul va nuqta yordamida qismlarga ajratilgan uzun jumlalar o‘quvchiga matnni soddalashtirish va tushunishni osonlashtirish imkoniyatini beradi. Misol: 1 Gulyamova Sh., Mengliev B. Lexical-semantic classification of euphemisms of the feminine gender in the Uzbek language // Academia Open. Vol 1. No 1. (2019): June Articles . 2 Бринев К. И. Теоретическая лингвистика и судебная лингвистическая экспертиз a : монография / К. И. Бринев; под редакцией Н. Д. Голева. Барнаул: АлтГПА, 2009. С. 32 8 "Ushbu masala juda muhim, shuning uchun uni e'tiborsiz qoldirish mumkin emas."  "Ushbu masala juda muhim shuning uchun uni e'tiborsiz qoldirish mumkin emas." Birinchi jumlaga vergul qo‘yilishi matndagi ikki fikr o‘rtasida bog‘liqlikni ko‘rsatadi, ikkinchi jumlaga vergul qo‘yilmagani esa ma'no izohlarini o‘zgartiradi. b) Semantika va ma'no aniqligi Punktuatsiya belgilari semantikaning aniqlanishida bevosita ishtirok etadi. Nuqta, vergul, qavslar va boshqalar matndagi ma'nolarni to‘g‘ri ifodalashda yordam beradi. Punktuatsiyaning noto‘g‘ri qo‘llanishi, jumladagi ma'no va ta’sirni o‘zgartirib, tushunishni qiyinlashtirishi mumkin. c) Stilistika va adabiy nutqda roli Punktuatsiya adabiyotda stilistik vosita sifatida ham ishlatiladi. Badiiy matnlarda, ayniqsa she'riyatda, punktuatsiya yordamida o‘quvchiga hissiy ta'sir ko‘rsatiladi. Masalan, uzun chiziqlar, tirnoqlar yoki qavslar yordamida matndagi hissiy ohangni, dramatik ta’sirni kuchaytirish mumkin. She'riyatda punktuatsiya orqali intonatsiya va ritmni ifodalash, shu bilan birga, qahramonning ichki dunyosini yoki muhim vaziyatlarni aks ettirish mumkin. O‘zbek tilidagi punktuatsiya tizimi 3 O‘zbek tilidagi punktuatsiya tizimi boshqa tillar bilan taqqoslaganda ba'zi o‘ziga xos xususiyatlarga ega. O‘zbek tilida punktuatsiya belgilarining ishlatilishi matnning grammatik va semantik to‘g‘riligini ta'minlash uchun aniq va qat'iy qoidalarga asoslanadi.  Nuqta (.) — jumlaning tugaganligini bildiradi, shuningdek, qisqa fikrlarni ajratishda ishlatiladi. 3 Ismatullaev , N . (2007). " O ' zbek tilining punktuatsiya qoidalari ." – Toshkent : O ' zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti . 9 Vergul (,) — so‘zlar yoki so‘z birikmalarini ajratishda, ko‘p qismlardan iborat jumlalar o‘rtasida ishlatiladi.  Qo‘shnash belgilar (« ») — tilshunoslikda odatda o‘zgaruvchan so‘zlarni, atamalarni yoki boshqalarni ajratib ko‘rsatishda ishlatiladi.  Qavslar () — matnda qo‘shimcha yoki izoh berish, fikrni yanada tushunarli qilish uchun ishlatiladi. Punktuatsiya o‘zbek tilida, shuningdek, o‘quvchilarga matnni to‘g‘ri o‘qish, tushunish va izohlash imkoniyatini beradi. Punktuatsiya xatoliklari va ularning oldini olish Punktuatsiyaning noto‘g‘ri qo‘llanishi matnning ma'no va tuzilishini o‘zgartirishi mumkin. O‘zbek tilidagi umumiy punktuatsiya xatoliklariga quyidagilar kiradi:  Vergulni noto‘g‘ri joylashtirish : uzluksiz jumlalarni ajratishda vergulni noto‘g‘ri qo‘llash.  Nuqtaning noto‘g‘ri qo‘llanishi : jumlalarni birlashtirishda nuqtani qo‘llashning xatoliklari.  Tirnoqlar va qavslarning noto‘g‘ri ishlatilishi : matn ichida so‘zlarni ajratish va izohlarni ifodalashda tirnoqlar yoki qavslarni noto‘g‘ri qo‘llash. Punktuatsiya xatoliklarining oldini olish uchun tilshunoslar va yozuvchilar punktuatsiya qo‘llanmasiga rioya qilishlari zarur. 1.2. Punktuatsiyaning tarixiy shakllanishi Punktuatsiyaning dastlabki shakllanishi Punktuatsiyaning shakllanishi juda qadimiy davrlarga borib taqaladi. Dastlab, antik yunon tilida va Rim davrida matnlarni yozishda punktuatsiya belgilaridan foydalanilmagan. Yunon va Rim yozuvchilari matnni uzluksiz yozganlar va faqat so‘zlar orasida bo‘shliq qoldirishgan. Bu usul o‘quvchini matnni to‘g‘ri o‘qishga majbur qilardi, chunki matnni qanday o‘qish kerakligini 10faqat tajriba va bilimga asoslanib hal qilish mumkin edi. Shu bilan birga, ba'zi qadimiy yozuvlarda (masalan, yunon tilidagi dastlabki yozuvlarda) kichik bo‘shliqlar yoki harflar orasidagi ba'zi belgilar mavjud bo‘lgan. O‘rta asrlardagi punktuatsiya O‘rta asrlarda, xususan, XV asrda, monastirda yozuvchilar va diniy matnlarni ko‘chirish bilan shug‘ullangan shaxslar matnlarni o‘qish osonroq bo‘lishi uchun punktuatsiya belgilarini kiritishni boshladilar. Shu davrda, diniy matnlar va Xristian xabarlarini to‘g‘ri tushunish uchun punktuatsiya muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. O‘rta asrlarning boshlarida, avvalo, nasrni yozishda kichik bo‘shliqlar, nuqtalar va vergulga o‘xshash belgilar ishlatilgan. Masalan, "nuqta" (.) belgilari matnning tugaganligini yoki yakunlangan fikrni ko‘rsatishda ishlatilgan. Renessans davri va punktuatsiyaning rivojlanishi Punktuatsiyaning rivojlanishida Renessans davri (XIV-XVII asrlar) muhim rol o‘ynadi. Ayniqsa, Evropa matbuoti va kitob nashri rivojlanishining boshlanishi bilan, punktuatsiya belgilarining roli ortdi. Johann Gutenbergning bosma matbuotni ixtiro qilishi va matbuot jarayonining kengayishi punktuatsiyaning yanada aniq va to‘liq qo‘llanishini ta'minladi. Bu davrda "nuqta" va "vergul" kabi asosiy punktuatsiya belgilari keng qo‘llanila boshlandi. Nuqta matnning yakunlanishini bildirar ekan, vergul esa qismlarni ajratish uchun ishlatilgan. Shu bilan birga, o‘sha davrda boshqa belgilar, masalan, ikki nuqta (:), qavslar (), qo‘shnash belgilar (« ») kabi qo‘shimcha belgilar ham foydalanila boshladi. Bu belgilar matndagi so‘zlar va iboralarning to‘g‘ri joylashishini va ularning ma'no jihatdan ajratilishini ta'minladi. Punktuatsiya tizimining so‘nggi shakllanishi Punktuatsiya tizimi XIX asrga kelib, aniqroq va yagona standartlarga ega bo‘ldi. Shu davrda, matnlarni aniq va to‘g‘ri o‘qish uchun punktuatsiya 11qo‘llanmalari va qoidalari yaratilgan. Punktuatsiyaning asosiy belgilari, masalan, nuqta, vergul, qo‘shnash belgilar, ikki nuqta, qavslar va boshqalar, yanada kengroq qo‘llaniladigan bo‘ldi. XIX asr oxirlarida va XX asr boshlarida punktuatsiya tizimi keng miqyosda standartlashtirildi. O‘sha davrda ishlab chiqilgan punktuatsiya qoidalari hozirgi kungacha deyarli o‘zgarmagan holda qo‘llaniladi. Punktuatsiyaning so‘nggi shakllanishi shundan iboratki, u nafaqat matnning grammatik to‘g‘riligini ta'minlash, balki matnning ma'nosini aniqroq ifodalashga, o‘quvchini matnni tushunishga yordam berishga ham xizmat qiladi. Punktuatsiyaning hozirgi kundagi o‘rni va rivojlanishi Bugungi kunda punktuatsiya tizimi nafaqat yozma, balki og‘zaki nutqning ham ajralmas qismiga aylangan. Kompyuter texnologiyalarining rivojlanishi va avtomatik punktuatsiya tizimlarining paydo bo‘lishi punktuatsiyaning ishlatilishiga yangicha yondashuvlarni olib keldi. Matnlarni avtomatik ravishda tahlil qilish va punktuatsiya qo‘llash tizimlari ham kundalik hayotda faol qo‘llanilmoqda. Shuningdek, punktuatsiya nutqning semantik, stilistik va pragmatik jihatlarini aniqlashda muhim ahamiyatga ega bo‘lib qolmoqda. 1.3. Punktuatsiyaning asosiy prinsiplari Punktuatsiya tizimi tilshunoslikda grammatika, semantika 4 va stilistika bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, uning asosiy prinsiplari matnning ma'nosini aniqlash, uning tuzilishini shakllantirish va o‘quvchining tushunishini osonlashtirishga qaratilgan. Punktuatsiya belgilari matndagi fikrlarni to‘g‘ri joylashtirish, ularning o‘zaro bog‘liqligini ko‘rsatish va ifodaning to‘g‘ri tushunilishini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Quyida punktuatsiyaning asosiy prinsiplari keltirilgan: 1. Ma'noni aniqlash prinsipi 5 4 Abdullaeva, M. (2012). "O'zbek tilining stilistikasi va punktuatsiyasi." – Toshkent: Sharq nashriyoti. 5 Xudoyberdiyeva, G. (2018). "O'zbek tilida tinish belgilari va ularning qo'llanilishi." – Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti. 12Punktuatsiyaning birinchi va asosiy prinsipi matndagi ma'noni to‘g‘ri aniqlashdir. Har bir punktuatsiya belgilari (nuqta, vergul, qo‘shnash belgisi, qavslar, va boshqalar) o‘zining semantik vazifasini bajaradi. Masalan, nuqta bir jumlaning tugaganligini bildirsa, vergul ko‘p qismlardan iborat jumlalar o‘rtasida bo‘shliq yaratadi va jumlaning ma'nosini aniqroq qilib ko‘rsatadi. Punktuatsiya belgilari matnni o‘quvchiga to‘g‘ri tushunishga yordam beradi. Misol :  "O‘tgan yili biz sayohatga chiqdik."  "O‘tgan yili, biz sayohatga chiqdik." Birinchi jumlada nuqta tugallanishni ko‘rsatadi, ikkinchisi esa vergulning qo‘llanilishi orqali bir nechta fikrni ajratish maqsad qilinadi. 2. Sintaktik tuzilish prinsipi 6 Punktuatsiya jumla va iboralar tuzilishini to‘g‘ri tashkil etishda ishlatiladi. Ular so‘zlar o‘rtasidagi sintaktik munosabatlarni ko‘rsatadi va matnni aniq tushunishni ta’minlaydi. Punktuatsiya, ayniqsa, uzoq va murakkab jumlalarni qismlarga ajratishda, jumlalar o‘rtasidagi aloqalarni aniqlashda muhimdir. Misol uchun, vergul va nuqta yordamida murakkab va sodda jumlalar orasida farq qilinadi. Misol :  "U va uning do‘stlari, o‘qish va dam olishni bir vaqtning o‘zida amalga oshirishga harakat qilishdi."  "U va uning do‘stlari o‘qish va dam olishni bir vaqtning o‘zida amalga oshirishga harakat qilishdi." Birinchi jumlada vergul qo‘llanishi, qo‘shimcha ma'lumotni ajratib ko‘rsatish maqsadida ishlatilgan. 6 Туримбетов Р., Қаландарова М., Қурбонов Н. Суд экспертизаси: саволларни шакллантиришнинг муҳим жиҳатлари. – Т.: 2021. – 135 б. 8. 133. Emotsional ta'sir va stilistika prinsipi 7 Punktuatsiya adabiyotda va nutqda emotsional va stilistik ta'sir ko‘rsatish uchun ham ishlatiladi. Badiiy asarlarda punktuatsiya yordamida muayyan ohang yoki dramatik ta’sir yaratish mumkin. Qavslar, tirnoqlar, uzun chiziqlar va boshqa belgilar yordamida o‘quvchiga matndagi ichki dialog, hissiyot yoki kayfiyat haqida ma'lumot berish mumkin. Misol :  "U aytgan so‘zlar (hech kim eshitmasin) bizni juda hayajonlantirdi."  "U aytgan so‘zlar—hech kim eshitmasin—bizni juda hayajonlantirdi." Ikkinchi jumlada uzun chiziqlar yordamida matnning ohangini kuchaytirish va ta’sir qilish mumkin. 4. Izoh va qo‘shimcha ma'lumot berish prinsipi 8 Punktuatsiya matnda izohlar, qo‘shimcha ma'lumotlar yoki batafsil izohlar berish uchun ishlatiladi. Qavslar, tirnoqlar va ikki nuqta yordamida matn ichida kerakli qo‘shimcha tushuntirishlar kiritilishi mumkin. Bu o‘quvchiga ma'lumotni yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Misol :  "Ushbu tadbir (yangi yil bayrami) yakshanba kuni bo‘lib o‘tadi."  "Ushbu tadbir: yangi yil bayrami, yakshanba kuni bo‘lib o‘tadi." Birinchi jumlada qavslar yordamida qo‘shimcha tushuntirish berilgan, ikkinchi jumlada esa ikki nuqta bilan tushuntirish taqdim etilgan. 7 Sodiqov , B . (2010). " Punktuatsiya va uning tilshunoslikdagi o ' rni ." – Toshkent : O ' zbekistan Respublikasi Fanlar Akademiyasi . 8 Хакимов М.Х. Узбек тилида матниинг прагматик талкини: Филол. фан. д-ри ... дис. - Тошкент: УзР ФА ТАИ, 2001. - 283 б. 145. O‘quvchining to‘g‘ri tushunishiga yordam berish prinsipi 9 Punktuatsiya, shuningdek, matnni o‘qishda o‘quvchiga qulaylik yaratish va ularning to‘g‘ri tushunishiga yordam berish maqsadida ishlatiladi. O‘quvchi punktuatsiya belgilari yordamida matnni to‘g‘ri ritmda o‘qib, ma'nolarni tushunishda qiyinchiliklarga duch kelmasligi kerak. O‘quvchining nuqtalarni, vergullarni va boshqa punktuatsiya belgilari orqali matnni qanday o‘qishini oldindan taxmin qilib, punktuatsiya tizimi mos ravishda qo‘llaniladi. Misol :  "Mening do‘stim yaxshi odam."  "Mening do‘stim, yaxshi odam." Birinchi jumlada ma'no oddiy: do‘stimning yaxshi ekanligi haqida. Ikkinchi jumlada vergul qo‘yilishi ma’noni o‘zgartirib, "do‘stim yaxshi odam" degan ma’noni keltiradi. 9 Bardiya, X. (2014). "O'zbek tili grammatika va punktuatsiya asoslari." – Toshkent: O'zbekiston til va adabiyot institutining nashriyoti. 15II BOB: O‘zbek tilida punktuatsiya tizimi 2.1. Asosiy tinish belgilari va ularning vazifalari 10 Punktuatsiya tizimi o‘z ichiga olgan asosiy tinish belgilari, ya’ni tinish belgilari yordamida matndagi fikrlar, tuzilmalar va ma'nolar aniq ifodalanadi. Har bir tinish belgisi o‘zining muayyan vazifasini bajaradi va matnning sintaktik, semantik va stilistik jihatlarini ko‘rsatishda yordam beradi. O‘zbek tilida quyidagi asosiy tinish belgilaridan foydalaniladi: nuqta (.), vergul (,), qo‘shnash belgilari (« »), qo‘shimcha nuqta (…), qavslar (), ikki nuqta (:), tirnoqlar (" "), va boshqalar. 1. Nuqta (.) Nuqta — bu eng keng tarqalgan tinish belgisi bo‘lib, u matndagi fikr yoki jumlaning tugaganligini bildiradi. Nuqta, jumla yoki gapni to‘liq yakunlagan va o‘quvchiga yangi fikr boshlanishini anglatadi. O‘zbek tilida nuqta ko‘pincha jumla oxiriga qo‘yiladi va u matnning umumiy tuzilishini tashkil qiladi. Vazifalari:  Jumlaning tugaganligini ko‘rsatadi.  Bir fikrning tugashini va yangi fikr boshlanishini ajratadi. Misol :  "Ushbu masala muhim."  "Kitobni kechqurun o‘qishga boshladim." 2. Vergul (,) Vergul — bu ikki yoki undan ortiq bir-biriga yaqin, lekin mustaqil qismlar o‘rtasidagi ajratuvchi belgi hisoblanadi. Vergul, odatda, bir qator so‘zlar, iboralar 10 Бринев К. И. Теоретическая лингвистика и судебная лингвистическая экспертиз a : монография / К. И. Бринев; под редакцией Н. Д. Голева. Барнаул: АлтГПА, 2009. С. 32 16yoki jumlalar o‘rtasida qo‘llaniladi, shuningdek, murakkab jumlalar tarkibidagi qismlar o‘rtasidagi bo‘shliqlarni ko‘rsatadi. Vazifalari:  Bir qator so‘zlar yoki iboralarni ajratadi.  Bir jumlaga ikki yoki undan ortiq fikrni birlashtiradi.  Takrorlanuvchi so‘zlar yoki qismlarni ajratadi.  Qo‘shimcha, izohli ma'lumotlarni ajratishda ishlatiladi. Misol :  "Men, albatta, sizni kutaman."  "U va uning do‘stlari yangi loyiha ustida ishlamoqda." 3. Qo‘shnash belgilar (« ») Qo‘shnash belgilar (tirnoqlar) tilshunoslikda o‘ziga xos ma’lumotlar, atamalar yoki qo‘shimcha fikrlarni ajratish uchun ishlatiladi. O‘zbek tilida qo‘shnash belgilaridan iqtiboslar, to‘g‘ri so‘zlar va izohlarni ajratishda keng foydalaniladi. Vazifalari:  Iqtiboslar yoki to‘g‘ri so‘zlarni ajratadi.  Matndagi maxsus ma'lumot yoki izohlarni ajratadi.  Maxsus atamalarni ko‘rsatadi. Misol :  "U "adabiyot" so‘zi haqida gapirdi."  "Yangi yilni kutish "baxt" deb ataladi." 4. Qo‘shimcha nuqta (…) 17Qo‘shimcha nuqta (ellips) odatda matndagi to‘liq bo‘lmagan fikr yoki so‘zlarni ko‘rsatish uchun ishlatiladi. U o‘quvchiga qandaydir muhim qismning yo‘qolganligini yoki oxiriga yetmaganini bildiradi. Vazifalari:  Jumlaning oxiridagi fikrni to‘liq ifodalashni ko‘rsatadi.  Matndagi o‘zgartirishlar yoki aniqlashtirishlarni ta'kidlash uchun ishlatiladi.  Noaniqlik yoki shakl bo‘yicha o‘zgartirishlarni ifodalashda ishlatiladi. Misol :  "O‘sha paytda, har birimiz alohida bir joyda edik…"  "Uning yuzida hech qanday ifoda yo‘q edi…" 5. Qavslar () Qavslar matnda qo‘shimcha ma'lumot yoki izohlarni ajratish uchun ishlatiladi. Ular matnda o‘quvchiga izohlar yoki tushuntirishlar berish imkonini yaratadi. Qavs ichidagi ma'lumotlar asosan matnni to‘ldirish yoki qo‘shimcha izoh berish maqsadida ishlatiladi. Vazifalari:  Matn ichidagi izohlarni ajratadi.  O‘quvchiga qo‘shimcha ma'lumot beradi.  Asosiy fikrni to‘ldirish yoki izohlash uchun ishlatiladi. Misol :  "Tadqiqot ishida (biroz kechikib) ma'lumotlarni kiritdim."  "U (so‘zlarni o‘qish) juda qiziqarli ekanini ta'kidladi." 6. Ikki nuqta (:) 18Ikki nuqta asosan izoh, tushuntirish yoki batafsil ma'lumot kiritish uchun ishlatiladi. Bu belgi biror muhim fikrni yoki ro‘yxatni boshlashda ishlatiladi. Vazifalari:  Izoh berish yoki batafsil tushuntirish kiritish.  Ro‘yxat yoki ma'lumotlar kiritishda ishlatiladi.  Matnni ta'kidlash yoki muhim jihatlarni ko‘rsatish. Misol :  "Mana, o‘qish uchun kerakli kitoblar: matematika, fizika va kimyo."  "O‘sha paytda u juda qiziqdi: qanday qilib o‘qishni yaxshi o‘rganish mumkin." 7. Tirnoqlar (" ") Tirnoqlar matndagi iqtiboslar, maxsus atamalar, so‘z birikmalari yoki so‘zlar orasidagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri ma'lumotni ajratish uchun ishlatiladi. O‘zbek tilida tirnoqlar ko‘pincha o‘zgacha fikrlarni yoki o‘ziga xos ma'lumotlarni taqdim etishda ishlatiladi. Vazifalari:  Iqtiboslarni yoki to‘g‘ri so‘zlarni ajratish.  Maxsus atamalar yoki iboralarni ko‘rsatish.  Matnda aniq ma'lumot yoki fikrni ajratish. Misol :  "U "xizmat" so‘zini bir necha bor takrorladi."  "U o‘zining "do‘stlik" haqida fikrlarini bildirdi." 2.2. Murakkab gaplarda tinish belgilarining ishlatilishi 11 11 G ' ulomov , Z . (2011). " Punktuatsiya va uning ta ' rifi ." – Toshkent : O ' zbekiston Oliy o ' quv yurtlari nashriyoti . 19Murakkab gaplar, bir nechta mustaqil fikr yoki fikrlar birlashtirilgan jumlalar bo‘lib, ularning to‘g‘ri tushunilishi uchun tinish belgilari muhim ahamiyatga ega. Tinish belgilari yordamida murakkab jumlalar tarkibidagi fikrlar o‘rtasidagi aloqalarni va ularning ma’nosini aniq ifodalash mumkin. Murakkab gaplarda tinish belgilari sintaktik tuzilishni, ma'no va stilistik ta'sirni ko‘rsatishda yordam beradi. Murakkab gaplar ikki yoki undan ortiq mustaqil fikrni birlashtirish orqali hosil bo‘ladi. Ular asosan bog‘lovchilar (masalan, "va", "lekin", "shuningdek", "ammo") yoki beg‘araz aloqalar orqali bog‘lanadi. Murakkab gaplarda tinish belgilari qanday qo‘llanilishi haqida quyidagi asosiy qoidalar va misollarni keltirish mumkin. Nuqta (.) Nuqta murakkab gaplarda fikrlarning to‘liq ajratilishida ishlatiladi. Agar murakkab gapdagi fikrlar o‘rtasida mustahkam aloqalar bo‘lmasa, nuqta qo‘yiladi. Nuqta yordamida har bir mustaqil fikrni alohida ajratish mumkin. Vazifasi :  Mustaqil fikrlarni alohida ajratadi. Misol :  "U maktabga boradi. U o‘qishni juda yaxshi ko‘radi."  "Kechki payt u uyga qaytdi. Uning kayfiyati yaxshi edi." Vergul (,) Vergul murakkab gaplarda asosan bog‘lovchilar orqali bog‘langan qismlar o‘rtasida ishlatiladi. Agar ikki fikr bog‘lovchi yordamida bog‘lanayotgan bo‘lsa, ularning o‘rtasida vergul qo‘yish odat tusiga kiradi. Vergul nafaqat bog‘lovchi qo‘llaniladigan joylarda, balki qo‘shimcha izohlar yoki qismlar o‘rtasida ham ishlatiladi. Vazifalari :  Bog‘lovchi so‘zlar o‘rtasida ajratadi. 20 Murakkab jumlalarni aniq va ravon qilib ifodalaydi. Misol :  "U ishga kechikdi, lekin uning kayfiyati yaxshi edi."  "Men kechqurun kitob o‘qish uchun vaqt ajrataman, ammo telefonni tekshirishni unutmayman." Qo‘shnash belgilar (« ») Murakkab gaplarda qo‘shnash belgilar, ya'ni tirnoqlar, to‘g‘ri so‘zlar yoki iqtiboslarni ajratish uchun ishlatiladi. Agar murakkab gap ichida ma'lum bir so‘z yoki ibora ta'kidlanishi kerak bo‘lsa, qo‘shnash belgilaridan foydalaniladi. Vazifasi :  Iqtiboslar, maxsus so‘zlar yoki iboralarni ajratadi. Misol :  "U "boshqalar" so‘zini ishlatdi, lekin nima deganini tushunmadim."  "U yangi yilni "quvonch" deb atadi." Qavslar () Qavslar murakkab gaplarda qo‘shimcha ma'lumot yoki izohlarni ajratish uchun ishlatiladi. Murakkab gapda birinchi fikrga qo‘shimcha izoh yoki tushuntirish kiritish zarur bo‘lsa, qavslar yordamida bu izohni ajratish mumkin. Vazifasi :  Qo‘shimcha izoh yoki tushuntirishlarni ajratadi. Misol :  "U juda yaxshi o‘qidi (har doim kitoblarni yaxshi ko‘rardi), lekin u hali ham sinovdan o‘ta olmadı."  "U yangi ishni boshladi (yangi joyda ko‘p qiyinchiliklarga duch keldi)." 21Ikki nuqta (:) Ikki nuqta murakkab gapda izoh, tushuntirish yoki ro‘yxat kiritishda ishlatiladi. Agar bir fikr ikkinchi fikrni to‘ldirsa yoki undan izoh talab qilsa, ikki nuqta qo‘yiladi. Vazifasi :  Izoh yoki tushuntirish kiritish.  Ro‘yxat boshlash. Misol :  "Unga ikki narsa yoqdi: musiqa va sport."  "U o‘qishda juda yaxshi, ammo bir jihatni unutdi: u doim kechikadi." Ko’p nuqta (…) Qo‘shimcha nuqta murakkab gaplarda, ayniqsa, to‘liq bo‘lmagan fikrlarni yoki gapni qoldirishni ifodalashda ishlatiladi. Bu nuqta gapning to‘liq tugamaganligini yoki o‘zgartirilganligini bildiradi. Vazifasi :  Noaniq yoki tugallanmagan fikrlarni ko‘rsatadi. Misol :  "U juda qattiq ishladi, lekin..."  "Menimcha, bu haqda keyinroq gaplashamiz..." 2.3. Dialog va bevosita nutq punktuatsiyasi xususiyatlari 12 Dialog va bevosita nutq punktuatsiyasi — bu yozma nutqda o‘zaro muloqotni yoki so‘zlashuvni ifodalash uchun ishlatiladigan maxsus punktuatsiya qoidalari va tizimi. Ular asosan o‘zaro suhbatni, individual ifodalarni va fikrlarni ajratish va aniq ifodalash uchun qo‘llaniladi. Dialog va bevosita nutq 12 Jumaniyozova N . A . Yuridik diskurs lingvistik tadqiqot obyekti sifatida // Сўз санъати халқаро журнали | Международный журнал искусство слова | International journal of word art №1 | 2021 22punktuatsiyasi o‘ziga xos bo‘lib, matnning to‘g‘ri tushunilishi va o‘qishning qulayligi uchun juda muhimdir. 1. Dialog punktuatsiyasi 13 Dialog punktuatsiyasi — bu yozma nutqda bir nechta odamning o‘zaro suhbatini, ya'ni interaktiv muloqotini ifodalashda ishlatiladi. Dialogda har bir suhbatdoshning so‘zlari alohida ajratiladi, va bu ajratish tinish belgilari yordamida amalga oshiriladi. Dialoglar odatda to‘g‘ri va aniq struktura bilan yozilishi kerak, shunda o‘quvchi kimining nima dedigini osongina tushunishi mumkin. Asosiy qoidalar:  Qo’shtirnoqlar (" ") : Dialogni ajratishda tirnoqlar ishlatiladi. Har bir suhbatdoshning so‘zi alohida tirnoq ichida bo‘ladi.  Nuqta (.) va vergul (,) : Suhbatdoshning so‘zi tugagach, agar u quyidagi jumlada davom etadigan so‘z bilan bog‘liq bo‘lsa, vergul qo‘yiladi. Agar jumla yakunlangan bo‘lsa, nuqta ishlatiladi.  Ikki nuqta (:) : Dialogning boshlanishida, ayniqsa, birinchi marta keltirilgan suhbatdoshning so‘zlari oldida tirishka ishlatilishi mumkin. Misollar:  "Salom," dedi Ali. "Yaxshi kunmi?"  "Ha, yaxshi," deb javob berdi Aysha, "bugun juda ko‘p ishlar qilmoqchiman."  "Men ham," dedi Zafar, "lekin avval ishni tugatishimiz kerak." Qoidalar :  Agar suhbatda bir nechta gaplar bo‘lsa, har bir gapni yangi satrga boshlash kerak. 13 Лесовская Т.В. Особенности письма больных шизофренией: Автореф. дисс. … канд. медиц. наук. М ., 1977 23 Agar bir suhbatdosh bir nechta gapni bir martada aytgan bo‘lsa, ularning orasida vergul ishlatiladi. 2. Bevosita nutq punktuatsiyasi 14 Bevosita nutq, ya’ni to‘g‘ridan-to‘g‘ri nutq — bu kimningdir aytgan so‘zlarini o‘zgartirmasdan va to‘liq shaklda yozish usulidir. Bevosita nutq matnda biror kishining so‘zlarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri keltirishda ishlatiladi, va unda punktuatsiya belgilari alohida o‘rin tutadi. Asosiy qoidalar:  Tirnoqlar (" ") : Bevosita nutqda har doim tirnoqlar ishlatiladi, chunki aytilgan so‘zlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoziladi.  Nuqta (.) : Bevosita nutqning oxirida nuqta qo‘yiladi, agar nutq butun jumlani tashkil qilsa.  Vergul (,) : Agar bevosita nutqdagi gapning ichida o‘zgartirish yoki to‘xtatish bo‘lsa, vergul qo‘yiladi.  Qavslar () : Ba’zan bevosita nutqda qo‘shimcha izoh yoki izohli ma'lumot kiritishda qavslar ishlatiladi. Misollar:  U "Men bu ishni qilishni xohlamayman", dedi.  "Nima uchun buni qilyapsan?" — so‘radi Ali.  O‘qituvchi "Yaxshi ishlash uchun ko‘proq o‘qish kerak", deb ta’kidladi. Qoidalar :  Bevosita nutqda, agar gapning ichida o‘zgarishlar yoki qo‘shimchalar bo‘lsa, ularni ajratish uchun vergul va qavslar ishlatiladi. 14 Mengliev B., Karimov R. Theoretical fundamentals of uzbek-english parallel corpus \\ JOURNAL OF CRITICAL REVIEWS ISSN- 2394-5125 VOL 7, ISSUE 17, 2020. 2. 24 Agar bevosita nutq qisqargan bo‘lsa yoki uni izoh bilan to‘ldirish kerak bo‘lsa, nuqta yoki vergul to‘g‘ri joyda qo‘yilishi zarur. 3. Dialog va bevosita nutqning umumiy xususiyatlari 15  Tirishka (:) : Ba’zan, agar bir suhbatdoshning so‘zi ma'lum bir izoh yoki tushuntirishni talab qilsa, tirishka ishlatiladi. Bu bevosita nutqning ta’rifini keltirishda ham qo‘llanadi.  Tirnoqlar ichida izoh : Ba’zan bevosita nutq ichida, ayniqsa, aytilgan so‘zlarga izoh berish kerak bo‘lsa, tirnoqlar ichida qavslar ishlatiladi. Misollar:  "Yaxshi, men hozir kelaman," dedi O‘ktam (shuningdek, u telefonni olib tashladi).  U shunday dedi: "Sizga yordam bera olishim mumkin." 15 Mengliev B., Sobirova Z. Some issues related to the transfer of english tourism terms in uzbek language \\ JOURNAL OF CRITICAL REVIEWS. ISSN- 2394-5125 VOL 7, ISSUE 15, 2020 \\ 25III BOB: Punktuatsiyaning amaliy ahamiyati va qo‘llanilishi 3.1. Matn tahlilida punktuatsiyaning roli 16 Punktuatsiya matnni tahlil qilishda muhim rol o‘ynaydi, chunki u nafaqat yozuvni to‘g‘ri tuzish, balki uning ma'nosi, ohangi va stilistik xususiyatlarini ham aniqlashga yordam beradi. Matn tahlilida punktuatsiya orqali yozuvchi o‘quvchiga nima aytilayotganini, qanday urg‘u berilishi kerakligini, ma'no va tuzilishni qanday shakllantirishni ko‘rsatadi. Punktuatsiya belgilarining to‘g‘ri ishlatilishi matnning aniq tushunilishini ta'minlaydi va o‘quvchiga matndagi asosiy fikrlarni, munosabatlarni va hissiyotlarni o‘rganishda yordam beradi. Ma'no aniqligi va tushunish Punktuatsiya matnning ma'nosini aniq tushunishda bevosita ta'sir qiladi. Tinish belgilari yordamida matnning strukturasi va fikrlarning o‘zaro aloqasi aniq ko‘rsatiladi. To‘g‘ri qo‘llanilgan tinish belgilari matnning ma'no qatlamlarini ochib beradi va jumlalar orasidagi aloqalarni aniqlashtiradi. Misol:  "U baland ovozda gapirdi, lekin hech kim uni eshitmadi."  "U baland, ovozda gapirdi lekin hech kim uni eshitmadi." Birinchisida, vergul yordamida gapning ikki qismini ajratish va ma'no nuqtasini ta’kidlash ko‘rsatilgan. Ikkinchisi esa tinish belgilarining etishmasligi sababli noaniqlik yuzaga keladi. Matnning ohangi va hissiy ta'siri Punktuatsiya matnning ohangi va hissiy ta'sirini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Masalan, so‘rov belgisi, ajratilgan gaplar va boshqa tinish belgilarining 16 Mengliyev B. Amaliy filologiya istiqbollari va uning “Davlat tiLi to‘g‘risida”gi Qonun ijrosiga uyg'unligi imkoniyatlar eshigining“kalit”i. Ma’rifat gazetasi.2015yil 10-oktabr. 26ishlatilishi matnning qanday his-tuyg‘ularni yoki intonatsiyani ifodalashini aniqlaydi. Misol:  "Nega bunday qilyapsan?" — bu savol so‘rov belgisi bilan tugaydi, bu esa ma'lum bir befarqlik yoki hayronlikni bildiradi.  "Nega bunday qilyapsan!" — bu esa hayajon yoki g‘azabni ifodalaydi, chunki unda hayajonli qiyofalar uchun maqsadli ravishda cho‘zilgan ohangga mos keladigan exclamation (!) belgisi ishlatilgan. Tuzilmani ifodalash Punktuatsiya, jumlalar va fikrlar o‘rtasidagi tuzilmaviy aloqalarni ko‘rsatishda yordam beradi. Murakkab va oddiy jumlalar, ularga tegishli bo‘lgan bog‘lovchilar va so‘zlarning o‘rnini aniqlashda punktuatsiya belgilarining roli juda katta. Bu aloqalar matnni yaxshiroq tushunish uchun zarur bo‘lgan tuzilmani yaratadi. Misol:  "Men kitob o‘qish niyatida edim, lekin do‘stim bilan uchrashishni tanladim." (bu jumlada ikki qarama-qarshi fikrni ajratishda vergul ishlatilgan).  "Men kitob o‘qish niyatida edim lekin do‘stim bilan uchrashishni tanladim." (bunda tinish belgilarining yetishmasligi o‘quvchini tushunish qiyinchiligiga olib keladi). Yozuvning stilistik xususiyatlarini ko‘rsatish Punktuatsiya, matnning stilistik ohangini, ya'ni formal yoki noformal, ilmiy yoki badiiy ekanligini ko‘rsatishda ham muhimdir. Tinish belgilarining joylashuvi, ularning ishlatilish tezligi va o‘zgarishi matnning stilistik xususiyatlarini o‘zgartirishi mumkin. Misol: 27 "Uning yordami katta bo‘ldi." (oddiy, faktlarga asoslangan fikr).  "Uning yordami, bilasizmi, juda katta bo‘ldi!" (siyosiy yoki ehtirosli ohang). O‘quvchi diqqatini jalb qilish Punktuatsiya belgilari o‘quvchining diqqatini biror narsaga qaratishga yordam beradi. Masalan, ikki nuqta yoki qo‘shnash belgilarini ishlatish orqali o‘quvchi diqqatini ma'lum bir fikr yoki ma'lumotga qaratish mumkin. Misol:  "Keling, bir nechta muhim savollarni ko‘rib chiqamiz: birinchi navbatda, bu qanday amalga oshiriladi?"  "Uning xohishi bir edi: bu ishni oxirigacha tugatish." Rejalar va izohlarni taqdim etish Punktuatsiya, matnda izohlar yoki qo‘shimcha tafsilotlarni taqdim etish uchun ishlatiladi. Qavslar, ikki nuqta, tirnoqlar va boshqa tinish belgilari izohlar yoki tushuntirishlarni ajratib ko‘rsatish imkonini beradi. Misol:  "Unga (yangi yordamchisi) barcha yordamni ko‘rsatdi."  "O‘qituvchi tomonidan taqdim etilgan tavsiyalar (umuman olganda foydali edi) o‘quvchilarga yordam berdi." 3.2. Punktuatsiya bo‘yicha mavjud qoidalar va ulardagi muammolar 17 Punktuatsiya bo‘yicha asosiy qoidalar Nuqta (.) 17 Musulmonova K. Lingvistik ekspertiza tahlil bosqichlari mazmuni // Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue –1(2021). 28Nuqta - bu gapning tugaganini bildiruvchi belgidir. Nuqta quyidagi holatlarda qo‘llaniladi:  Jumlaning oxirida.  Qisqacha bayon qilingan fikr yoki izohlarda. Misol :  "U kutubxonada ishlaydi."  "Uyingizni qanday o‘zgartirdingiz?" Vergul (,) Vergul - bu gapdagi qismlarni ajratish , fikrlarni tahlil qilish va ularning o ‘ zaro bog ‘ lanishini ko ‘ rsatish uchun ishlatiladi . Vergul quyidagi hollarda qo‘llaniladi:  Bir-birini izohlovchi jumlalarni ajratishda.  Ko‘p qismli murakkab jumlalarda, ularning o‘rtasida.  Matndagi izohlar, qo‘shimchalar o‘rtasida. Misol :  "U juda mehnatkash, lekin hozircha muvaffaqiyatga erishmagan."  "Kitobni o‘qib chiqqan, darhol kutubxonaga qaytargan." So‘rov belgisi (?) So‘rov belgisi savol so‘zlari yoki gaplarda ishlatiladi, agar gapda so‘rov savoli bo‘lsa. Misol :  "Sizning ismingiz nima?"  "Nega bunga shunday qaror qabul qilding?" 29Ajratish nuqtasi (:) Ikki nuqta ko‘pincha izoh, ro‘yxat yoki ta’rif kiritishda qo‘llaniladi. Misol :  "U quyidagi ishlarni bajarishi kerak: tozalash, tartibga solish, kitoblarni joylashtirish."  "Uning javobi aniq edi: 'Men bunga rozi emasman.'" Tirnoqlar (" ") Tirnoqlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri nutq, iqtibos yoki so‘zlarni ajratish uchun ishlatiladi. Misol :  "U 'Yaxshi ish qilding!' deb aytdi."  "U "kitob"ni yangi chiqargan." Punktuatsiyadagi muammolar Punktuatsiyaning o‘ziga xos qoidalari bo‘lsa-da, ba'zan ularning qo‘llanilishida turli muammolar yuzaga keladi. Quyida punktuatsiyadagi asosiy muammolarni ko‘rib chiqamiz. Vergulning noto‘g‘ri qo‘llanishi Ba'zida vergulni qo‘yishda noto‘g‘ri joylashish muammosi yuzaga keladi. Masalan, vergulni kerakli joyga qo‘ymaslik yoki ortiqcha qo‘yish o‘quvchi uchun matnni tushunishni qiyinlashtiradi. Muammo : 30 "U juda mehnatkash lekin hozircha muvaffaqiyatga erishmagan." (Bu jumlada vergulni to‘g‘ri joylashtirish kerak: "U juda mehnatkash, lekin hozircha muvaffaqiyatga erishmagan.") Nuqtaning noto‘g‘ri qo‘yilishi Nuqta faqat gapning tugagan joyida ishlatilishi kerak, lekin ba'zida nuqta joylashishida xatolar yuzaga keladi. Ba'zan, asosan ko‘p qismli jumlalar yoki so‘zlar bir-birini to‘ldirgan holda nuqta qo‘yiladi. Muammo :  "U kutubxonaga boradi. U bilan birga do‘sti ham boradi." (Bunday holda nuqta emas, vergul yoki boshqa tinish belgilari qo‘yilishi kerak.) Qo‘shnash belgilarining noto‘g‘ri qo‘llanilishi Qo‘shnash belgilar (tirnoqlar, qavslar) ba'zida izohli yoki iqtibosli matnlarni ajratishda noto‘g‘ri qo‘llaniladi. Muammo :  "U "Bu ishni qilolmayman" dedi." (To‘g‘ri: "U 'Bu ishni qilolmayman', dedi.") So‘rov belgisi o‘rnida nuqta ishlatish Ba'zan savol berishda so‘rov belgisini ishlatmasdan, nuqta qo‘yish noto‘g‘ri tushunishlarga olib kelishi mumkin. Muammo :  "U hozir keladimi." (Bu jumlada so‘rov belgisi ishlatilishi kerak: "U hozir keladimi?") 31Ajratish nuqtasining noto‘g‘ri qo‘llanilishi Ikki nuqta faqat izoh yoki ro‘yxat kiritish uchun ishlatilishi kerak, lekin ba'zan bu belgi noto‘g‘ri ishlatiladi. Muammo :  "U aniq maqsadga erishdi: u uzoq vaqt davomida ishladi." (Bu jumlada ikki nuqta emas, vergul ishlatilishi kerak: "U aniq maqsadga erishdi, u uzoq vaqt davomida ishladi.") 3.3. O‘quvchilarga punktuatsiya o‘rgatish usullari 18 O‘quvchilarga punktuatsiya o‘rgatish jarayoni, ularning yozma va nutqdagi kommunikatsiya qobiliyatlarini rivojlantirishda katta ahamiyatga ega. To‘g‘ri punktuatsiya belgilari yordamida o‘quvchilar matnning ma'nosini, ohangini va tuzilishini anglab yetadilar. O‘quvchilarga punktuatsiya o‘rgatishda foydalaniladigan ba'zi samarali usullarni ko‘rib chiqamiz. 1. Nazariy bilimlarni tushuntirish 19 O‘quvchilarga punktuatsiya o‘rgatishning asosiy bosqichi bu nazariy tushunchalarni bayon qilishdir. Ular har bir tinish belgisining vazifasini va qo‘llanish joylarini tushunishlari kerak. Nazariy darslar va tushuntirishlar yordamida punktuatsiya belgilari qanday ishlatilishini, nima uchun ular zarur ekanligini aniq ko‘rsatish kerak. Usul: Darsliklar va qo‘llanmalar : O‘quvchilar uchun o‘zbek tilining punktuatsiya bo‘yicha darsliklari va qo‘llanmalari yordamida, har bir tinish belgisining vazifasi va qo‘llanilishi to‘g‘risida tushuntirishlar berish. 18 Михель Л. Сравнительное исследование почерков / Пер. Л.А. Филимоновой. Переводч. Группа КЮМО. М., 1982. 19 Наджимов О. Как узнать характер человека по его подписи: учебное пособие. М., 2001 32 Ko‘rsatmalar : Punktuatsiya belgilari o‘rnatilmagan misollarni ko‘rsatish va to‘g‘ri shaklini keltirish orqali nazariy tushunchalarni mustahkamlash. Misol:  Nuqta: "U uyga keldi."  Vergul: "U odam, albatta, mehnatkash." 2. Amaliy mashqlar va misollarni tahlil qilish 20 Punktuatsiya belgilari bo‘yicha bilimlarni mustahkamlash uchun amaliy mashqlar va misollarni tahlil qilish samarali usuldir. Bu jarayonda o‘quvchilarga turli xil jumlalar va matnlar taqdim etiladi va ular tinish belgilarini to‘g‘ri joylashtirishlari talab qilinadi. Usul:  Boshqa kishilarning yozuvlarini tahlil qilish : Mashq sifatida o‘quvchilarga mavzular yoki matnlar taqdim etish, bu matnlarda punktuatsiya ishlatilishiga e'tibor berish va ularda mavjud xatolarni to‘g‘rilash.  Qisqa matnlar va dialoglar : O‘quvchilarga matnlar, hikoyalar yoki dialoglar berib, ularga to‘g‘ri punktuatsiya qo‘llashni o‘rgatish. Misol:  Noto‘g‘ri matn : "Uning ismi Ali, u yaxshi talaba."  To‘g‘ri matn : "Uning ismi Ali, u yaxshi talaba." 3. O‘yinlar va interaktiv faoliyatlar 21 O ‘ quvchilarga punktuatsiyani o ‘ rgatishda o ‘ yinlar va interaktiv faoliyatlardan foydalanish o ‘ qish jarayonini qiziqarli va samarali qilishga yordam beradi . 20 Худайберганова Д.С. Ўзбек тилида матннинг антропоцентрик тадкики. Фил. фан. док...дисс... – Тошкент : 2014. 10. 21 Xotamova G. S. lingvistik ekspertizada grafologiyaning roli // Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. Volume 1 | Issue 3. 2021. 33O‘yinlar orqali o‘quvchilar o‘z bilimlarini qo‘llab, o‘rganish jarayoniga faol ishtirok etadilar. Usul:  Punktuatsiya o‘yinlari : O‘quvchilarga turli xil punktuatsiya belgilari bilan to‘ldirilgan jumlalar taqdim etiladi, ular bu jumlalarda belgilarni to‘g‘ri qo‘llashlari kerak.  Punktuatsiya kartochkalari : Har bir kartochkada turli tinish belgilari yoki ularning vazifalari yoziladi. O‘quvchilar kartochkalar bilan ishlash orqali punktuatsiya tizimiga oid bilib olishlari mumkin. Misol:  Punktuatsiya o‘yini : O‘quvchilarga turli jumlalar beriladi, va ular bu jumlalarda kerakli punktuatsiya belgilarini qo‘yishlari kerak (masalan, nuqta, vergul, so‘rov belgisi va boshqalar). 4. Kreativ yozish mashqlari Punktuatsiyani o‘rgatishda kreativ yozish mashqlari ham samarali usul hisoblanadi. Bu usul o‘quvchilarga o‘z fikrlarini yozma ravishda ifodalashni va bu jarayonda punktuatsiyani to‘g‘ri qo‘llashni o‘rgatadi. Usul:  Hikoya yozish : O‘quvchilarga qisqa hikoya yoki dialog yozish topshirig‘i beriladi. Ular bu yozuvda punktuatsiya belgilari to‘g‘ri ishlatishni o‘rganadilar.  Badiiy yozish mashqlari : O‘quvchilarga badiiy yoki tasviriy matnlar yozish topshiriladi, bu jarayonda ular punktuatsiya belgilarining ahamiyatini his qilishlari va ularni ishlatishni o‘rganadilar. Misol: 34 "U vaqti-vaqti bilan yurganida, bir kuni o‘zi uchun yangi dunyo kashf etdi. Bu kashfiyot unga yuksak ilhom berdi." 5. Tuzilmani tushuntirish Punktuatsiya faqatgina grammatik jihatdan to‘g‘ri bo‘lishi kerak emas, balki matnning tuzilmasi ham ahamiyatga ega. O‘quvchilarga punktuatsiya bilan tuzilgan to‘g‘ri tuzilmalarni o‘rgatish ularning yozish va tahlil qilish qobiliyatlarini oshiradi. Usul:  Jumlalarni tahlil qilish : O‘quvchilarga jumlalarning tuzilishini tahlil qilish, undagi punktuatsiya belgilari o‘rnatilishini tushuntirish va to‘g‘ri tuzilishni ko‘rsatish.  Punktuatsiya yordamida tuzilma yaratish : O‘quvchilar punktuatsiya yordamida jumlalarni qayta tuzishlari va ularning ma'nosini to‘g‘ri ifodalashni o‘rganishlari mumkin. 6. O‘quvchilarga javob berish va fikr bildirish O‘quvchilarning punktuatsiya bilan bog‘liq savollariga javob berish va fikr bildirish ham juda muhim. Bu jarayon o‘quvchilarning punktuatsiyani tushunishga yanada chuqurroq yondashishlariga yordam beradi. Usul:  Tushuntirish va izoh berish : O‘quvchilarga punktuatsiya bo‘yicha xatolarini tushuntirib, to‘g‘ri qo‘llashni o‘rgatish.  Izohli tahlil : O‘quvchilar o‘rgangan punktuatsiya qoidalarini amaliyotda qo‘llab, fikrlarini izohli tarzda bildiradilar. 35 XULOSA Punktuatsiya yozma nutqning asosiy elementlaridan biri bo‘lib, u nafaqat matnning grammatik jihatlarini tartibga soladi, balki ma'lumotning to‘g‘ri va samarali yetkazilishiga ham ta'sir qiladi. To‘g‘ri punktuatsiya yordamida, o‘quvchilar fikrlarni mantiqan bog‘lab, tushunarli va izchil ifodalash imkoniga ega bo‘ladilar. O‘quvchilarga punktuatsiya o‘rgatish jarayoni nafaqat yozma nutqni yaxshilash, balki ular nutqni aniq va ravon qilishda ham muhim o‘rin tutadi. Shuning uchun punktuatsiyaning o‘rganilishi tilshunoslikda alohida e'tibor talab qiladigan soha hisoblanadi. O‘quvchilarga punktuatsiya o‘rgatishda qo‘llaniladigan usullarning samaradorligi shundan iboratki, ular o‘quvchilarning nazariy bilimlarini mustahkamlash bilan birga, amaliy ko‘nikmalarni shakllantiradi. Interaktiv faoliyatlar, mashqlar, kreativ yozish mashqlari va tuzilmaviy tahlillar yordamida o‘quvchilar punktuatsiyaning mohiyatini to‘g‘ri anglab yetadilar. Masalan, punktuatsiya belgilari o‘z vazifasini bajarishda faqat grammatika qoidalari bilan cheklanmay, ayni paytda tilning ekspressiv imkoniyatlarini kengaytiradi, matnning ohangini aniqlaydi va o‘quvchini diqqatini muhim ma'lumotlarga qaratadi. Shunday qilib, punktuatsiya nafaqat til o‘rganishda, balki umumiy nutq madaniyati va kommunikatsiya ko‘nikmalarini rivojlantirishda ham katta rol o‘ynaydi. Bundan tashqari, punktuatsiya bo‘yicha mavjud muammolarni aniqlash va hal qilishda o‘quvchilarga to‘g‘ri yo‘nalishlar ko‘rsatish juda muhim. Ko‘p hollarda, o‘quvchilar punktuatsiyani noto‘g‘ri ishlatishadi, bu esa matnning ma'nosini buzishga olib kelishi mumkin. Shu bois, o‘quvchilarga punktuatsiya qoidalarini o‘rgatishda faqat nazariy bilimlar emas, balki amaliy mashqlar, tahlillar va tilga oid masalalarni muhokama qilish ham katta ahamiyatga ega. Ularni yozma nutqda yuzaga keladigan xatolarni to‘g‘rilash orqali to‘g‘ri punktuatsiya ishlatishga o‘rgatish jarayonida o‘quvchilar o‘z fikrlarini aniq, to‘g‘ri va izchil ifodalashga o‘rgatiladilar. 36Punktuatsiya o‘rgatish jarayoni nafaqat grammatika va tilshunoslik bilimlarini kengaytirishga, balki o‘quvchilarning nutq madaniyatini rivojlantirishga ham hissa qo‘shadi. Nutqning ohangi, ma'no aniqligi, matnning tuzilishi va uning o‘quvchi tomonidan tushunilishi punktuatsiya orqali yaxshilanadi. O‘quvchilar punktuatsiya belgilari yordamida nafaqat to‘g‘ri va samarali yozish, balki matnlarni tahlil qilishda ham yuqori ko‘nikmalarni rivojlantiradilar. Bu esa ularning nafaqat o‘zbek tili, balki boshqa sohalarda ham muvaffaqiyatli va samarali faoliyat yuritishlariga zamin yaratadi. Shu bilan birga, punktuatsiya o‘rgatish jarayonida o‘quvchilarga tanqidiy fikrlash va tahlil qilish ko‘nikmalarini shakllantirish zarur. Ularni turli xil matnlar, misollar va dialoglar yordamida punktuatsiya xatolarini aniqlash va to‘g‘rilashga o‘rgatish, o‘quvchilarning tilni mukammal o‘rganishlariga yordam beradi. Bu jarayon orqali o‘quvchilar o‘z nutqini erkin ifodalashni o‘rganadilar va ularning til ko‘nikmalari nafaqat nazariy bilimlarda, balki amaliyotda ham samarali bo‘ladi. Shu sababli, punktuatsiya o‘rgatish o‘quvchilarni nafaqat yozma nutqni to‘g‘ri tuzishga, balki ularning tilshunoslik va nutq madaniyatini kengaytirishga, tahlil qilish va kreativ fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga imkon yaratadi. Bu o‘quvchilarning o‘z fikrlarini aniq, to‘g‘ri va ravon ifodalashda muvaffaqiyatga erishishlariga yordam beradi. 37FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI Rahbariy adabiyotlar: 1. Sh. Mirziyoyev " O zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeyiniʻ tubdan oshirish chora-tadbirlari to g risida" O zbekiston Respublikasi ʻ ʻ ʻ Prezidentining " PF-5850-son Farmoni. 21.10.2019 2 . O‘zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi. (n.d.). Lex.Uz. Retrieved December 21, 2020 Asosiy va qo’shimcha adabiyotlar 1. Abdullaeva, M. (2012). "O'zbek tilining stilistikasi va punktuatsiyasi." – Toshkent: Sharq nashriyoti. 2. Bardiya, X. (2014). "O'zbek tili grammatika va punktuatsiya asoslari." – Toshkent: O'zbekiston til va adabiyot institutining nashriyoti. 3. Бринев К. И. Теоретическая лингвистика и судебная лингвистическая экспертиз a : монография / К. И. Бринев; под редакцией Н. Д. Голева. Барнаул: АлтГПА, 2009. С. 32 4. Gulomov , Z . (2011). " Punktuatsiya va uning ta ' rifi ." – Toshkent : O ' zbekiston Oliy o ' quv yurtlari nashriyoti . 5. Gulyamova Sh., Mengliev B. Lexical-semantic classification of euphemisms of the feminine gender in the Uzbek language // Academia Open. Vol 1. No 1. (2019): June Articles. 6. Ismatullaev, N. (2007). "O'zbek tilining punktuatsiya qoidalari." – Toshkent: O'zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti. 7. Jumaniyozova N.A. Yuridik diskurs lingvistik tadqiqot obyekti sifatida // Сўз санъати халқаро журнали | Международный журнал искусство слова | International journal of word art №1 | 2021 8. Кошманов П.М., Кошманов М.П. Признаки почерка в экспертнокриминалистическом исследовании: учеб. пособие. Волгоград, 2004 389. Лесовская Т.В. Особенности письма больных шизофренией: Автореф. дисс. … канд. медиц. наук. М ., 1977 10. Mengliev B., Karimov R. Theoretical fundamentals of uzbek-english parallel corpus \\ JOURNAL OF CRITICAL REVIEWS ISSN- 2394-5125 VOL 7, ISSUE 17, 2020. 2. 11. Mengliev B., Sobirova Z. Some issues related to the transfer of english tourism terms in uzbek language \\ JOURNAL OF CRITICAL REVIEWS. ISSN- 2394- 5125 VOL 7, ISSUE 15, 2020 \\ 12. Mengliyev B. Amaliy filologiya istiqbollari va uning “Davlat tiLi to‘g‘risida”gi Qonun ijrosiga uyg'unligi imkoniyatlar eshigining“kalit”i. Ma’rifat gazetasi.2015yil 10-oktabr. 13. Михель Л. Сравнительное исследование почерков / Пер. Л.А. Филимоновой. Переводч. Группа КЮМО. М., 1982. 14. Musulmonova K . Lingvistik ekspertiza tahlil bosqichlari mazmuni // Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue –1(2021). 15. Наджимов О. Как узнать характер человека по его подписи: учебное пособие. М., 2001 16. Rahimov , N . (2015). " O ' zbek tili grammatika va punktuatsiya ." – Toshkent : O ' zbekiston yozuvchilar uyushmasi . 17. Туримбетов Р., Қаландарова М., Қурбонов Н. Суд экспертизаси: саволларни шакллантиришнинг муҳим жиҳатлари. – Т.: 2021. – 135 б. 8. 18. Sodiqov , B . (2010). " Punktuatsiya va uning tilshunoslikdagi o ' rni ." – Toshkent : O ' zbekistan Respublikasi Fanlar Akademiyasi . 19. Хакимов М.Х. Узбек тилида матниинг прагматик талкини: Филол. фан. д- ри ... дис. - Тошкент: УзР ФА ТАИ, 2001. - 283 б. 20. Xudoyberdiyeva, G. (2018). "O'zbek tilida tinish belgilari va ularning qo'llanilishi." – Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti. 3921. Худайберганова Д.С. Ўзбек тилида матннинг антропоцентрик тадкики. Фил. фан. док...дисс... – Тошкент : 2014. 10. 22. Xotamova G. S. lingvistik ekspertizada grafologiyaning roli // Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. Volume 1 | Issue 3. 2021 . Veb-sayt va havolalar https://dx.doi.org/10.31838/jcr.07.14.194 http://dx.doi.org https://lex.uz/ru/docs/-97664 https://wiselawyer.ru/poleznoe/43591-razvitie-sudebnykh-rechevedcheskikh- ehkspertiz-rossii e-mail: til_adabiyot@umail.uz

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. Punktuatsiyaning nazariy asoslari

1.1. Punktuatsiya tushunchasi va uning tilshunoslikdagi o‘rni

1.2. Punktuatsiyaning tarixiy shakllanishi

1.3. Punktuatsiyaning asosiy prinsiplari

II BOB. O‘zbek tilida punktuatsiya tizimi

2.1. Asosiy tinish belgilari va ularning vazifalari

2.2. Murakkab gaplarda tinish belgilarining ishlatilishi

2.3. Dialog va bevosita nutq punktuatsiyasi xususiyatlari

III BOB. Punktuatsiyaning amaliy ahamiyati va qo‘llanilishi

3.1. Matn tahlilida punktuatsiyaning roli

3.2. Punktuatsiya bo‘yicha mavjud qoidalar va ulardagi muammolar

3.3. O‘quvchilarga punktuatsiya o‘rgatish usullari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

Купить