Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 100.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Punktuatsiya

Купить
MUN DA RIJ A : KIRISH… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … .… .3-5 I BOB. O‘ZBEK TILSHUN OSLI GIDA PUN KTUA T SIY A MA SA LA LA RIN I G O‘RGA N ILISHI … … … … … … … … … … … … … .6-14 II BOB. PUN KTUA TSIY A N IN G A MA LIY QO‘LLA N ILISHI VA USLUBIY X USUSIY A TLA RI… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … ...15-30 X ULOSA … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 31-32 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R… … … … … … … … … … … … … ..33-34 2 Kirish Tilshunoslik fanining eng muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida punktuatsiya tizimi, matnni to‘g‘ri idrok etish va ifoda qilishda alohida o‘rin tutadi. Gaplarning mazmunini aniqlashtirish, nutqning mantiqiy va emosional ohangini to‘g‘ri yetkazish, matnning tushunarliligi va aniqligini ta’minlashda tinish belgilari muhim vosita hisoblanadi. Ayniqsa, yozma nutqda punktuatsiyaning to‘g‘ri qo‘llanilishi til madaniyatining ajralmas qismi sanaladi. Hozirgi zamon tilshunosligida punktuatsiya nafaqat grammatik hodisa sifatida, balki stilistik, pragmatik va kommunikativ jihatdan ham o‘rganilmoqda. Matnning mazmunini to‘g‘ri anglashda punktuatsiya vositalarining tutgan o‘rni alohida ilmiy e’tiborni talab etadi. Bu esa, ushbu kurs ishining dolzarbligini belgilaydi. Mazkur kurs ishida punktuatsiya tizimining nazariy asoslari, uning rivojlanish bosqichlari, asosiy tinish belgilari va ularning funksiyalari, shuningdek, amaliy nutqda uchraydigan punktuatsion xatolar tahlil qilinadi. Shuningdek, O‘zbek tilida punktuatsiya vositalarining o‘ziga xos jihatlari, boshqa tillar bilan qiyosiy tahlili ham ko‘rib chiqiladi. Mav zuning dolzarbligi bugungi kunda yozma nutq madaniyatining rivojlanishi, axborot texnologiyalari va matbuot vositalarining kengayishi fonida punktuatsiya tizimining o‘rni yanada ortib bormoqda. Har qanday yozma matnning aniq, lo‘nda va mantiqiy ifodalanishi, eng avvalo, tinish belgilari vositasida amalga oshiriladi. Ayniqsa, ta’lim, ommaviy axborot vositalari, rasmiy ish yuritish va adabiy ijod sohalarida punktuatsion me’yorlarga qat’iy amal qilish yozma nutqning madaniy darajasini belgilaydi. O‘zbek tilshunosligida punktuatsiya tizimi ustida olib borilgan tadqiqotlar mavjud bo‘lsa-da, bugungi kun talablariga mos holda bu sohani chuqurroq o‘rganish zarurati mavjud. Chunki zamonaviy yozishmalarda punktuatsion xatolarning ko‘pligi, rasmiy va badiiy matnlarda tinish belgilari noto‘g‘ri qo‘llanishi amaliyotda turli tushunmovchiliklarga olib kelmoqda. Shu nuqtayi nazardan, ushbu mavzuni o‘rganish til madaniyatini oshirish, yozma nutqni mukammallashtirish va kommunikativ samaradorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Shuningdek, punktuatsiya – tilning faqat grammatik emas, balki stilistik va pragmatik jihatlarini ham qamrab oladigan muhim vositadir. U tilshunoslikning 3 boshqa yo‘nalishlari, xususan, sintaksis, matnshunoslik, stilistika bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan hodisa sifatida o‘z dolzarbligini doimo saqlab kelmoqda. Mav zuning oʻrganilish darajasi O‘zbek tilshunosligida punktuatsiya masalalari XX asr boshlaridan boshlab tadqiq etila boshlagan bo‘lib, bu boradagi ilk nazariy qarashlar A.Qodiriy, H.Sulaymon, S.Mirzayev, G‘.Abdurahmonov, T.Po‘latov, N.Jo‘rayev, H.Ahmedov, S.Dadaboyev, M.Tursunov kabi olimlarning ilmiy ishlari orqali shakllanib borgan. Ayniqsa, S.Mirzayev va T.Po‘latovning punktuats iyaga oid tadqiqotla ri bu yo‘nalishni ng metodik asoslarin i mustahkamlashda muhim o‘rin tutadi. Punktuatsion me’yorlar sintaksis, stilistika va matnshunoslik bilan uzviy bog‘liq holda o‘rganilgan bo‘lsa-da, hozirgi kunda bu sohada chuqur lingvopragmatik va kognitiv yondashuvlar asosida yangi izlanishlar olib borilmoqda. Matnni semantik tahlil qilishda tinish belgilari vositasida ifodalanadigan mantiqiy va emosional ohanglar tilshunoslar e’tiborini tortmoqda. Bugungi kunda punktuatsiya masalalari faqat nazariy jihatdan emas, balki amaliy jihatdan ham keng o‘rganilmoqda. Jumladan, umumta’lim maktablarining ona tili darsliklarida punktuatsiya bo‘yicha mustahkam me’yoriy tizim shakllantirilgan bo‘lsa-da, o‘quvchilarda ushbu bilimlarni amaliy qo‘llash ko‘nikmalari yetarli darajada shakllanmaganini kuzatish mumkin. Shu sababli ham zamonaviy lingvodidaktik tadqiqotlarda punktuatsiya o‘qitishning samarali metodlari, interfaol usullar va vizual vositalar yordamida o‘rganilmoqda. Shuningdek, boshqa tillar bilan qiyosiy o‘rganish — ya’ni rus, ingliz, turk tillaridag i punktuat sion tizimlar bilan solishtiri sh orqali o‘zbek tili punktuatsiyasining o‘ziga xosliklarini aniqlash borasida ham ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Bu esa mavzuning dolzarbligini va tadqiqot imkoniyatlarining kengligini yana bir bor tasdiqlaydi. Mazk ur k urs ishining asosiy maqsadi — o‘zbek tilidagi punktuatsiya tizimining nazariy asoslarini, amaliy qo‘llanish holatlarini, asosiy tinish belgilari va ularning funktsional xususiyatlarini o‘rganish, shuningdek, yozma nutqda punktuatsion me’yorlarga rioya qilishning til madaniyati uchun tutgan o‘rnini aniqlashdan iborat. 4 Vazifalari: 1. Punktuatsiya tushunchasining mazmuni va tarixiy shakllanish bosqichlarini tahlil qilish; 2. O‘zbek tilshunosligida punktuatsiyaga oid olib borilgan ilmiy izlanishlarni umumlashtirish; 3. Asosiy tinish belgilari va ularning grammatik hamda stilistik funktsiyalarini aniqlab berish; 4. Punktuatsiyaning sintaktik qurilmalar bilan aloqadorligini yoritish; 5. Matnlarda punktuatsion xatolarni aniqlash va ularning sabablari ustida tahliliy kuzatuvlar olib borish; 6. Punktuatsiyaning til madaniyati va yozma nutqdagi ahamiyatini asoslash; 7. Amaliy misollar yordamida punktuatsiya me’yorlarini mustahkamlash; 8. Zarurat tug‘ilganda, boshqa tillardagi punktuatsion tizimlar bilan qisqacha qiyosiy tahlil o‘tkazish. Mazkur k urs ishining oby ek t i — o‘zbek tilining yozma shaklidagi nutqiy birliklarida qo‘llaniladigan punktuatsiya vositalari, ya’ni tinish belgilari va ularning grammatik, stilistik hamda kommunikativ vazifalaridir. Kurs ishining predmet i esa — o‘zbek tilida punktuatsiya tizimining nazariy asoslari, asosiy tinish belgilari va ularning gap tuzilmasidagi funktsional roli, yozma nutqda ularning to‘g‘ri va noto‘g‘ri qo‘llanish holatlari hamda mazkur tizimning til madaniyatidagi o‘rni bilan bog‘liq masalalardan iborat. Kurs ishining t ark ibiy qismi : ikkita bob, xulosa, foydalanilgan adabiyot va manbalar tashkil qiladi. 5 I BOB. O‘ZBEK TILSHUN OSLIGIDA PUN KTUA TSIY A MA SA LA LA RIN I G O‘RGA N ILISHI Tarixiy rivojlanish: Qadimgi o‘zbek yozuvlaridan bugungi kuncha O‘zbek tilida punktuatsiya belgilarining kelib chiqishi va rivojlanishi o‘zbek yozuv tizimining o‘zgarish tarixiga bog‘liq. XIX asrgacha o‘zbek tilida arab alifbosida yozuv amalda bo‘lgan. Bu davrdagi matnlarda punktuatsiya belgilarining hozirgi kundagidek sistemali ishlatilmasligi tabiiy edi. Chunki arab yozuv tizimi harflarning boshlanish va tugashini ko‘rsatish uchun maxsus usullardan foydalangan, lekin vergul, nuqta kabi belgilar shu paytda kam ishlatilgan. Lotin alifbosi o‘zbek tiliga XX asrning 20-yillarida kirtilgan bo‘lib, keyinchalik rus tili ta'siri ostida kirill alifbosiga o‘tilgan. Lotin davrida o‘zbek tilida punktuatsiya belgilarining ishlatilishi yanada standartlashtirila boshlandi. Lotin alifbosi bilan birga yevropa tillaridan meros bo‘lib o‘tgan punktuatsiya tizimi ham o‘zbek tiliga kiritildi. Kirillga o‘tish davrida esa o‘zbek punktuatsiya tizimi bir qator o‘zgarishlardan o‘tdi. Bunda rus tilining punktuatsiya qoidalaridan katta darajada foydalanildi. Masalan, tire ishlatilish tartibi, qo‘shtirnoqlar turli variantlari («», „“, "") rus tilidan qabul qilindi. Shunday qilib, lotin alifbosi davridagi punktuatsiya belgilarining soddaligi kirillga o‘tish bilan biroz murakkablashdi. Bugungi kunda o‘zbek tilida qo‘llanilayotgan punktuatsiya tizimi lotin va kirill davrlaridagi tajribalarning aralashmasidir. Hozirda o‘zbek tilida lotin alifbosi qayta tiklanayotgani sababli, punktuatsiya belgilarining ham yangi standartlashtirish jarayoni olib borilmoqda. Lotin alifbosidan kirillga o‘tish davrida o‘zgarishlar XX asrning o‘rtalarida o‘zbek tilida kirill alifbosi qo‘llana boshlanishi bilan punktuatsiya belgilarida ham muhim o‘zgarishlar sodir bo‘ldi. Bu davrda o‘zbek tilida rus tilining lingvistik ta'siri sezilarli darajada kuchaydi. Rus tilining punktuatsiya qoidalari, ayniqsa vergul ishlatilishidagi murakkab qoidalar o‘zbek tiliga o‘tkazildi. 6 Masalan, rus tilida vergul juda keng qo‘llaniladi. Ayniqsa, aniqlovchi so‘zlar, qo‘shma takliflar, shartli gaplar ketma-ketligida vergul ishlatilish qoidasi o‘zbek tiliga ham o‘tkazildi. Buning natijasida o‘zbek tilida ham vergul ishlatilish qoidalari murakkablashdi. Lotin davrida vergul kamroq ishlatilgan bo‘lsa, kirill davrida uning soni keskin ko‘paydi. Yana bir o‘zgarish — qo‘shtirnoqlar belgilaridagi farqdır. Lotin davrida qo‘shtirnoqlar sifatida " " ishlatilsa, kirill davrida «» (frantsuz uslubidagi) ham keng qo‘llana boshlandi. Bu ham rus tilining ta'siri ostida sodir bo‘ldi. Bundan tashqari, tire ishlatilish tartibi ham o‘zgardi. Lotin davrida tire gap ichida uzun pauzani ko‘rsatishda oddiy ravishda ishlatilsa, kirill davrida uning qo‘llanilish sohasi kengaydi. Masalan, gap ichida izohlovchi tushuncha, so‘zning o‘rnini bosuvchi vazifada ham tire qo‘llana boshlandi. O‘zbek tilining grammatik xususiyatlariga moslanishi O‘zbek tilining morfologik va sintaktik xususiyatlari punktuatsiya belgilarining qo‘llanilishida ham aks etadi. O‘zbek tilida so‘z tartibi erkin bo‘lgani uchun, punktuatsiya vositasi orqali ma'noni noaniqlikdagi xavflarni bartaraf etish muhim o‘rin tutadi. Masalan, o‘zbek tilida so‘zlar afiks yordamida o‘zgartiriladi, shu sababli taklif tarkibidagi so‘zlar ketma-ketligi notekis bo‘lishi mumkin. Bunday hollarda vergul yordamida sintaksis bog‘lanishlar ajratiladi. Misol: Men kitobni o‘qishga boshladim, lekin tez orada to‘xtadim . Bu yerda vergul ikki mustaqil taklifni ajratib turadi. Agar vergul qo‘yilmasa, matn noaniq bo‘lib qoladi. Yana bir misol: Kelgan odamlar, meni taniganlar, hech kimni salomlamadi. Bu yerda vergullar izohlovchi takliflarni ajratib turgan. Shuningdek, o‘zbek tilida eng keng tarqalgan punktuatsiya xatosi — vergulning keraksiz joylarda qo‘yilishi yoki aksincha, kerakli joyda qo‘yilmay qolinishidir. Bu esa o‘zbek tilida sintaksis qoidalari chuqur o‘rganilmaganligi sababli sodir bo‘ladi. 7 Badiiy adabiyotda esa punktuatsiya estetik maqsadda ham qo‘llaniladi. Masalan, tire yordamida gap ichida kichik pauza yaratiladi, undov belgisi his-tuyguni kuchaytiradi, so‘roq belgisi bilan o‘quvchiga savol yo‘naltiriladi. Bular ham barchasi o‘zbek tilining grammatik xususiyatlariga mos ravishda qo‘llaniladi. Matbuotda esa punktuatsiya belgilarining to‘g‘ri qo‘llanilishi axborotning aniq yetkazilishini ta'minlaydi. Masalan, gazeta maqolasida vergul xatosi butun ma'noni o‘zgartirib yuborishi ham mumkin. Shu sababli ham jurnalistik matnlarda punktuatsiya me'yorida talablari juda qattiqdir. Zamonaviy tendentsiyalar: Lotin alifbosi va yangi punktuatsiya standartlari Hozirgi kunda o‘zbek tilida lotin alifbosi qayta tiklanayotgani sababli, punktuatsiya belgilarining ham yangi standartlashtirish jarayoni olib borilmoqda. Lotin alifbosi bilan birga yangi punktuatsiya qoidalari ham joriy etilayotgani kuzatilmoqda. Masalan, lotin yozuvdagi qo‘shtirnoqlar (" ") rus tilidagi «» dan farqli ravishda ishlatilmoqda. Bundan tashqari, tire ham yangi formatda — en dash (–) yoki em dash (—) ko‘rinishida qo‘llanilmoqda. Yangi avlod yozuvchilari ham punktuatsiya belgilarini erkin qo‘llashga moyildirlar. Internetda, ijtimoiy tarmoqlarda esa punktuatsiya belgilarining qo‘llanilish tartibi yanada erkinlashib ketmoqda. Masalan, undov belgisi bir nechta (!!!), so‘roq belgisi ham bir nechta (???) qo‘yilishlari ham keng tarqaldi. Bu esa punktuatsiya belgilarining yangi funksiyalarga ega bo‘lishi natijasidir. Shu bilan birga, o‘zbek tilida hali ham punktuatsiya qoidalari bo‘yicha noaniqliklar mavjud. Masalan, vergul qachon qo‘yiladi, qachon qo‘yilmaydi; tire va qavslar o‘rtasidagi farq qanday bo‘lishi kerak — bu savollar hali ham o‘qituvchilar, yozuvchilar, jurnalistlar orasida munozara obyektidir. O‘zbek tilida punktuatsiya belgilarining kelib chiqishi va rivojlanishi — bu tarixiy, lingvistik, madaniy o‘zgarishlarning aks etishidir. Lotin alifbosidan kirillga o‘tish davrida punktuatsiya tizimi ham o‘zgarishlarga uchrab, bugungi kunda ham yangilanish jarayonida. O‘zbek tilining grammatik xususiyatlari ham punktuatsiya belgilarining qo‘llanilishida katta rol oynaydi. Shu sababli ham punktuatsiya 8 qoidalari bilan mustahkam tanishish, ularni to‘g‘ri qo‘llash — har bir o‘zbek tilini o‘qituvchisi, yozuvchisi, jurnalisti, talabasi uchun muhim masala hisoblanadi. Bugungi kunda lotin alifbosi bilan birga yangi punktuatsiya standartlarini joriy etish zaruriyati ham his qilinmoqda. Bu esa o‘zbek tilining zamonaviy yozuv madaniyatini yaxshilash, axborot almashishni aniq va samarali qilish imkonini beradi. Rus tilidagi punktuatsiya tizimi Rus tilidagi punktuatsiya tizimi juda murakkab va aniq qoidalarga asoslangan. Bu tizim sintaktik va semantik nuqtai nazaridan yuqori darajada rivojlangan bo‘lib, taklif tuzilishini aniq ifodalashga xizmat qiladi. Rus tilida vergulning roli ayniqsa katta hisoblanadi. Vergul shartli ravishda quyidagi vazifalarni bajaradi: • Qo‘shma takliflarning o‘rtasida ajratuvchi belgi sifatida; • Taklif ichida shartli ravishda ajratiladigan so‘z birikmalarini belgilash uchun; • Mavhum so‘zlar (masalan, "ya, ty, my, vy") oldidan; • Qo‘shimcha ma’nolarni ifodalovchi so‘zlar, jumlalar oldidan; • Tuzilayotgan taklifdagi mantiqiy urg‘uni ta’kidlsh uchun. Shuningdek, rus tilida tire (—) ham keng qo‘llaniladi. Tire, odatda, tenglamaviy bog‘lanishni (masalan, ishtirok etuvchi bilan predikat orasidagi munosabat), yoki izohlovchi elementlarni ifodalashda ishlatiladi. Birinchi yozuv tizimlari logografik yoki bo‘g‘inli edi, masalan, xitoy va mayya yozuvlari, ular tinish belgilarini, ayniqsa, intervallarni talab qilmagan. • Qadimgi Xitoy mumtoz matnlari tinish belgilarisiz bo‘lgan. Biroq ko‘p podsholiklar davriga oid koʻplab bambuk matnlarida bob oxiri va nuqtani bildiruvchi ⟨ └ ⟩ va ⟨ ▄ ⟩ belgilari mavjud bo‘lgan. Song sulolasi (milodiy 420-479) davrida olimlar tomonidan matnlarni tushunishga yordam berish uchun tinish belgilarini qoʻshish odatiy holga aylandi. • Tinish belgilaridan foydalanilgan maʼlum boʻlgan eng qadimgi hujjat Mesha stelasidir (Moab bitiktoshi) (miloddan avvalgi 9-asr). Bunda tinish belgilari sifatida soʻzlar orasidagi nuqtalar va gorizontal chiziqlar qoʻllanilgan . 9 Muayyan milliy til grafikasi (yozuvi) 2 xil vositadan: harflar (alifbo) va tinish belgilari (punktuatsiya) tizimidan iborat. Punktuatsiya tarixi, punktuatsion tizimning paydo boʻlishi, tinish belgilarining soni turli tillarda turlicha namoyon boʻladi. Masalan, punktuatsion tizim hozirgi maʼno va koʻrinishda Gʻarbiy Yevropa tillari yozuvlarida 15-16-asrlarda, rus yozuvida 18-asrda, oʼzbek yozuvida esa 19-asrning 2-yarmida paydo boʻlgan. O‘zbek punk t uat siy a t arixi, asosan, XIX asrning II yarmidan keyin boshlanganki, buning obyektiv va subyektiv tarixiy sabablari bor 1 : 1. XIX asrning II yarmida o‘rta Osiyoning Rossiya tomonidan istilo qilinishi o‘rta Osiyo xalqlari madaniyatining, jumladan, o‘zbek xalqi madaniyatining rivojlanishida omil bo‘ldi. Rossiya va u orqali boshqa Yevropa xalqlari bilan bo‘lgan turli xil madaniy aloqalar yozuvda ham o‘z ifodasini topadi. 2. XIX asrning II yarmida o‘rta Osiyoda poligrafiyaning vujudga kelishi: bosmaxonalar, nashriyotlarning paydo bo‘lishi, kitob, gazeta, jurnallarning nashr etilishi, o‘zbek adabiy tilining matbuot tili darajasiga ko‘tarilishi yozuv madaniyatini, savodxonlikni – tinish belgilari qo‘llash ilmini shakllantirdi. Bunda 1917 yildan muntazam ravishda ikki tilda (ruscha va uzbekcha) nashr etilgan "Turkiston viloyatining gazeti" ham muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. 3. Bu davrda tarjimachilik ishlari juda ravojlandi. Rus tilidan o‘zbek tiliga qilingan tarjima matnlarda, tabiiyki, tinish belgilari o‘zbekcha nusxaga ham o‘tdi. 4. Turkiy tillar, turkiy yozuvlar tadqiq qilina boshlandi: ilmiy asarlar, grammatik qo‘llanmalar paydo bo‘ldi. Turkologlar tomonidan tahlil qilingan o‘zbekcha matnlarda ham tinish belgilari qo‘llanila boshlandi. Bu holat keyinchalik o‘zbek yozuvida an'anaga aylandi. Shunday qilib, XX asr boshlarida o‘zbek punktuatsiyasi shakllanib yetdi. Xususan, 1920-yillardan keyin barcha turkiy tillar bilan birga, o‘zbek grafikasining rivojida, xususan, orfografik va punktuatsion qoidalarning 1 A. Jo‘raev. Matnshunoslik asoslari. – Toshkent: Fan, 2006. – B. 123–139. 10 ishlanishida o‘zgarishlar ro‘y berdi. o‘zbek tiliga ko‘pgina tinish belgilari (so‘roq, undov, qo‘shtirnoq, ko‘p nuqta kabi) kiritirildi. Olimlar Hozirgi o‘zbek punktuatsiyasining shakllanishi, rivoji, uning oʻrganilishi Fitrat, S.Ibrohimov, H.Gʻoziyev, O.Usmon, Gʻ.Abdurahmonov, K.Nazarov nomi bilan bog‘liq. o Gʻ. Abdurahmonov: Punktuatsiya o‘rgatish metodikasi o H. g‘oziyev: o‘zbek punktuatsiyasining tarixiy taraqqiyoti o Sh.Shoabdurahmonov: Punktuatsiya qoidalari o H.Rustamov: Sintaksis va punktuatsiya o‘qitish metodikasi. HOZIRGI O‘ZBEK TILIDA TIN ISH BELGILA RI, ULA RN IN G N OMLA N ISHI VA SHA KLI QUY IDA GICHA : 2 2 www.ziyonet.uz 11 Tinish belgilari oʻz v azifasiga k oʻra, 2 ga boʻlinadi: a) chegaralov chi t inish belgilari — qav s, qoʻsht irnoq, yagona qoʻshaloq belgi sifatida qoʻllanuvchi v ergul, ayni shu vazifadagi t ire ; b) ajrat uv chi t inish belgilari — nuqt a, soʻroq v a undov belgilari, v ergul, nuqt ali v ergul, t ire, k oʻp nuqt a. Tinish belgilari t uzilish jihat dan ham 2 ga boʻlinadi: a)bir elementli— vergul, tire, nuqta; b) koʻp elementli – so’roq, undov belgilari, ikki nuqta, nuqtali vergul, qavs, koʻp nuqta qoʻshtirnoq. Qoʻllanish oʻrniga k oʻra, t inish belgilari 3 guruhga boʻlinadi: c)a) gap oxirida qoʻllanadigan – nuqta, soʻroq va undov belgilari; d) b) gap oʻrtasida qoʻllanadigan – vergul; e)d) aralash, yaʼni gapning turli oʻrinlarida qoʻllaniladigan – tire, ikki nuqta, qoʻshtirnoq, qavs, ko’p nuqta. Punktuatsiya tilshunoslikning grafi k a sohasi bilan zich bog‘langan. Ma'lumki, grafika muayyan tilning yozuv tizimini bir butun holda, barcha belgilar yig‘indisini o‘rganuvchi soha, Shulardan tinish belgilar punktuatsiya tomonidan o‘rganilishidan qat'i nazar, keng ma'noda punktogrammalar ham grafikaning tarkibiy qismidir. Grafika tinish belgilaridan tashqari, raqamli, diak rit ik va t arnsk ripsion belgili kabi yozuvlarni ham o‘z ichiga oladi. Shunday bo‘lsa ham, punktuatsiya o‘z o‘rganish obyekti va vazifasi jihatidan grafikadan, yozuvning boshqa – belgili shakllaridan ajralib turadi. Masalan, so‘roq, undov, nuqta kabi tinish belgilaridan so‘ng gapning bosh harf bilan, ikki nuqta, nuqtali vergullardan keyin gapning ko‘pincha kichik harf bilan yozilish holatlari punktuatsiya bilan orfografiyaning aloqadorligini ko‘rsatuvchi omildir. Bundan tashqari, savodxonlikni oshirishda orfografiya qanchalik ahamiyatga ega bo‘lsa, punktuatsiya ham shuncha ahamiyatga egadir. Orfografiya ham, punktuatsiya ham grafik vositalar bo‘lib, to‘g‘ri yozish to‘g‘ri tuzish, to‘g‘ri ifodalash haqidagi ta'limotdir. 12 Punktuatsiya uslubiy at bilan aloqador 3 . Tinish belgilarining noto‘g‘ri qo‘llanilishi gap mazmunida g‘alizlik, mavhumlik va noaniqlikni keltirib chiqaradi. Masalan, Ey t abib, qo‘y , boqma dardim be davolardan biri (Muq.) gapida uch holat bor: a) “ qo‘y ” so‘zidan keyin vergul o‘qilmasa, “tabib” “qo‘yboqar”ga aylanadi; b) " dardim "dan keyin vergul qo‘yilsa, “dardim” “boqma”ga bog‘lanadi – kesim+to‘ldiruvchi (boqma dardimni) munosabati tug‘iladi; v) " boqma" dan keyin vergul qo‘yilsa, "ega+kesim" (dardim bedavolardan biri) tug‘iladi. Punktuatsiya qoidalarini aniqlashda mazkur tilning barcha sintaktik, uslubiy xususiyatlari hisobga olinadi. Tinish belgilari qo‘llashni gap qurilishi, uning grammatik-semantik shakllanishi boshqaradi. Masalan, Muhay y o, Suray y o, Ra'no, Muqaddas, K o‘zimni y ashnat ib, k iyibsiz at las ( X.Saloh) gapida vergul uch xil vazifada: 1) uyushgan undalmalarni biriktirish; 2) ularni gap bilan grammatik bog‘lanmaganligi uchun gapdan ajratish; 3) oborotdagi qisqa pauzani qoplash uchun qo‘llanilganki, buni shu gapning konkret sintaktik qurilishi taqozo qilgan. Tinish belgilari qo‘llashning quy idagi asoslari mav jud 1.Logik -grammat ik asos. 2 . Uslubiy asos. 3. Farqlov chi (diff erensial) asos Bulardan logik-grammatik tamoyil yetakchi bo‘lib, keyingi ikki tamoyil shunga asoslanadi – yordamchi tamoyil. 4 Bu yerda tire grammatikani osonlashtirish uchun qo‘llanilmoqda. Shuningdek, rus tilida nuqtali vergul (;) ham foydalaniladi, ayniqsa ketma-ket kelgan takliflarni ajratishda. 3 www.ziyonet.uz 4 – www.lex.uz 13 So‘roq (?) va undov (!) belgilarining qo‘llanilishi ham aniq qoidaga ega. So‘roq belgisi savollar oxiriga, undov belgisi esa his-tuyg‘ularni kuchaytirish, buyruq yoki chaqiriqni ifodalash uchun qo‘llaniladi. Ayniqsa diqqatga sazovor jihat – rus tilida vergulning mantiqiy , sintaktik va psixologik funksiyalari ham borligi. Bu esa matn tushunaligini keskin oshiradi, lekin bir vaqtda yangi o‘quvchilar uchun qiyinlik tug‘diradi. 14 II BOB. PUN KTUA TSIY A N IN G AMA LIY QO‘LLA N ILISHI VA USLUBIY X USUSIY A TLA RI Tinish belgilarining ishlatilish haqidagi qoidalar to‘plami punktuatsiya deyiladi. 5 Tinish belgilari yozma nutqda katta amaliy ahamiyatga ega 6 . O‘zbek tilida tinish belgilarining birnecha tamoyillari bor: Logik- grammatik tamoyil, islubiy tamoyil, defferensiatsiya tamoyillari. 1. Logik- grammatik tamoyilga ko‘ra har bir tinish belgisi mantiqiy fikrning tugalligini bildirish uchun yozuvda qo‘llanadi. Masalan: Bugun dars bo‘ladi. (darak) mazmun va grammatik jihatdan tugallangani uchun (.), sen bahorni sog‘inmadingmi? so‘roq mazmuni ifoda etilgani uchun (?), Yashasin mustaqilliik undosh mazmuni berilgani uchun(!) belgilari qo‘yilgan. 2. Uslubiy tamoyilga ko‘ra gapda ifoda etiladigan turli his-hayajon, emontsia yoki badiiy, ilmiy uslub talabiga ko‘ra tinish belgilari ishlatiladi. 3. Defferensiatsiya tamoyilida ko‘ra esa tinish belgilarini gap talab qilgan ohang va mazmuniga ko‘ra ajratib farqlash asosida ishlatish tushuniladi. O‘zbek tilida tinish belgilarining ishlatilish o‘rinlarini quyidagicha izohlash mumkin: 1. (.) Nuqt aning ishlat ilish o‘rinlari: 1) darak gap oxirida ishlatilib, fikrning tugallanganligini bildiradi. Masalan: Mustaqillika erishgach, barcha orzularimiz amalga oshdi (Gaqzetadan). 2. orzu -istak, iltimos, yalinishga undosh, so‘roq, maslahat, nasihat, ogohlantirish mazmunini ifodalagan buyruq gaplar oxirida: Bir kelib keting qishlog‘imizga. Go‘zallarning malikasi ekansan, Buni sening ko‘zlaringdan o‘qidim 3) raqamlar yoki harflar bilan ko‘rsatilgan numerativlardan so‘ng: 5. B. 10. A. 4) bosh hariflar yoki bo‘g‘inlar bilan ko‘rsatilgan shartli qisqartmalardan so‘ng: A.CHo‘lpon, G‘.G‘ulom, A.Oripov kabi: 5 Madvaliyev A. O‘zbek tili punktuatsiyasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1982. – 158 b. 6 Mahmudov N., Usmonov O., Jo‘rayev N. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: Fan, 2006. – 256 b. 15 5) ko‘chirmaning manbayini ko‘rsatuvchi kiritmalardan so‘ng: A. Qahhor /“Sinchalak”/ T. Murod. / ”Otamdan qolgan dalalar”/. 6) raqamlar bilan yozganda oy, kun, yillarni ajratuvchi belgi sifatida ishlatiladi: a) I. IX ( 1sentyabr -mustaqqillik bayrami) b) 21. X. 1989. (21 oktyabr 1989 yil “Davlat tili haqida” Qonunn qabul qilingan kun) 7) matematikadan ko‘paytiruv alomati va murakkab sonlarni sinflarga ajratuvchi belgi sifatida ishlatiladi: 4 - 4 =16; 5 - 5= 25 ; O‘zbekistonda “4. 000000 tonna” paxta terib olindi. II. (?) So‘roq belgisining qo‘llanish o‘rinlari : 1) sof so‘roq gaplar oxirida: Toshkentdan nimalar keltirdingiz, bek aka? Dars qachon tugaydi? 2) taxmin, chama, taajub, buyruq ma`nolarini ifodalagan so‘roq gaplar oxiriga: SHu gaplar rostmi? Bugun qayerga bormoqchisan? kelasanmi? Hayronman? 3) ritorik so‘roq gaplardan so‘ng: Qizni kim sevmaydi, qimizni kim ichmaydi .(Maqol) Vatandan ayrilib bo‘ladimi? Dunyoda vatandan aziiz narsa bormi? 4). taqrizlarda ko‘chirmalarda biron so‘z yoki jumla noaniqlik, gumon, tushunmovchilikni ifodalaganda ham so‘roq belgisi qo‘yiladi.”U o‘zining o‘tkir aqli (?) bilan ko‘zlaridagi joziba (?) bilan esda qoladi” 5). So‘roq ma`nisida ishlatilgan so‘zlardan keyin: ot kim, nima? kimlar? nimalar ! so‘roqlariga javob beradi. III. (!) Undov belgisining qo‘llanish o‘rinlari: 7 1). undov gaplar oxirida: kelgusi avlod tarixga qarab hukm yuritadur, ustod ! - dedi Ali qushchi. (O. Yo) Bu iflosni otgan men bo‘laman ! (Ua). 7 Rahim G‘. O‘zbek tilida tinish belgilarining qo‘llanishi. – Toshkent: Fan, 1960. – 124 b. 16 2). his-hayajon bilan aytilgan buyruq gaplar oxirida: Nimalar deyapman, bilmayman, hayhot ! (S. Z.) Yurtim, seni faqat boyliklaring-chun, Sevgan farzand bo‘lsa, kechirma aslo ! (A. O.) 3). Emotsionalikka ega bo‘lgan yokativ gaplarga: Akajon! Men! ikki olam sohibisi akajon ! (“Ramayana” kinosidan). 4). kuchli his- hayajon bilan aytilgan so‘z- gaplarda: Labbay! Xo‘p! Bo‘pti! Ofarin! Voy!. 5). undov ohangi bilan aytilgan atov gaplarda: -Urush! -Dunyo! Mustamlaka! (H. O.) 6). taajjub, tashakkur, rag‘batlantirish, hayratlanish, zavqlanish, shodlik, mamnunlik, g‘azab, qo‘rqish ma`nolarini bildiruvchi gaplar kuchli his-hayajon bilan aytilsa undov belgisi qo‘yiladi: Balli! Rahmat sizga? juda zo‘r! Yashang! Nahot! Xayriyate! Bor ekansan! Voy, betamiz hayvon -ey! 7). Gap boshida undov ohangi bilan aytilgan undalmalardan so‘ng: Xonimlar va janoblar ! Xush kelibsiz bizning yurtimizga 8) Gap boshida his- hayajon bilan aytilgan undov so‘zlaridan so‘ng qo‘yiladi: Eh ! Attang! Nega oldin bilmadik ekan? IV ( ,) Vergulning qo‘llanishi 8 . 1) biriktiruvchi bog‘lovchilar ishtirok etmagan uyushiq bo‘laklar orasida: Bog‘imizda olma, o‘rik, shaftoli, gilos, xurmo bor. 2) Undalmali gaplarda: Daryo emas, xalq timsoli erursan, Oqil tushgin quriq qolma, onajon (E.V.) Sen ham oshiqmisan aytchi ohujon. (A. O.) 8 A. Madvaliev, Sh. Raxmatullayev. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: O‘qituvchi, 1992. – B. 56–78. 17 3)kirish konstruktsiyali gaplarda: Talabalarimiz, mening eshitish- imcha , musobaqa g‘olib bo‘libdilar. 4) undov so‘zli gaplarda: Oh,Voy, burnim (A.Q.) 5) takrorlangan so‘zlarda: hoy, hoy o‘lan, jon o‘lan, o‘yinchi qiz yor, yor! 6) ergashgan qo‘shma gaplar orasida: Bermasang tinchlik agar, Bulbul gulistondan ketar. (Qo‘shiq) 7) bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarda: Botirlari kanal qaziydi, SHoirlari g‘azal yozadi. (H.O.) 8) ko‘chirma gapli birikmalarda:”Chin savdogar emishsiz,”-dedi qutidor. 9) zidlovchi bog‘lovchilar ishtirok etgan gaplarda: Vali o‘qidi, ammo yozmadi. 10) takrorlangan bog‘lovchilar ishtirok etgan gaplarda: Sensan sevarim, xoh inon, xoh inonma. V.(:) Ik k i nuqt aning qo‘llanishi . 1. Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarda: uning sheri misoli oltin: Ochiladi o‘qigan sayin (U.) 2. Umumlashtiruvchi bo‘lak uyushiq bo‘laklardan oldin kelganda: Kirib keldi ikki do‘stim: biri Erkin, biri To‘lqin. 3. ko‘chirma gapli qo‘shma gaplarda so‘zlovchi gapidan keyin: Dedi: Senga nedur olamda pesha? 4. misol, masalan, chunonchi, qaror, reja, mavzu, maqsad, sabab, kabi so‘zlardan keyin: Mavzu: Undosh fonemalar va ularning tasnifi. VI ( ;) Nuqtali vergulning qo‘llanishi. 1) ma`no jihatidan bir-biriga yaqin bo‘lmagan gaplar orasisa: sening taklifing, albatta o‘tmaydi, unda kimning obro‘yi tushadi. 2) Uyushiq bo‘laklar murakkab bo‘lganda: 18 Bir yonda taxtu tomosha, Bir yonda sarvinozlar; Gul bo‘lib ochilgandir, Qizlargul dilnavozlar. (Qo‘shiq) 3) murakkab qo‘shma gaplarda: Pastlikdan daryo ko‘rindi: qirg‘oq bo‘yida goh bog‘ etaklari, goh stantsiya uylari qorayib ko‘rinar edi, ba`zilarining derazalaridan chiroq miltillab turgan bo‘ladi. VI. Ko‘p nuqt aning qo‘llanishi (...) 1.fikrning tugallanmaganligini bildiradi: Bilmayman degan edi, yana o‘zi biladi ... 2. Yozma nutqda berilishi mumkin bo‘lmagan so‘zlar o‘rniga: Tavba !... Nima qilsam ekan bu la`natini ? 3. So‘zlovchining o‘ylanib qolganini: shu ishlarni o‘zing bajarsang?... 4. Qisqartirilgan jumlani: To‘g‘risi... jonga tegdi. 5. kuchli his-hayajon: ko‘m- ko‘k ... ko‘m-ko‘k.... 6. Dualoglarga: --Qaydin kelding? -- . . . --oting nima? -- . . . IX . ( ) Qav sning ishlat ilish o‘rinlari 9 1.Kiritma birikmalarda: Ahmad (Saidaning akasi) sharqshunoslikda o‘qiydi, Salomat va Saodat (Ahmad akaning singillari) hali maktabda o‘qishadi. 2) Sitata yoki misolning qayerdan olinganligini ko‘rsatuvchi manbalarning nomi ham qo‘shtirnoq ichiga olinadi. O‘zbekiston deya atalur, Uni sevib el tilga olur. (H.O. “O‘zbekiston”she`ridan) 9 H. Yo‘ldoshev. O‘zbek tili grammatikasi. Sintaksis. – Toshkent: O‘zbekiston, 2005. – B. 210–245. 19 3) Remarkalar ham qavs ichiga olinadi: Ra`no (ko‘z qisib) Nima Salimga ko‘ngling yo‘qmi? 4) Tushuntirish, ogoh, uqtirish ma`nosidagi so‘zlar, iboralar, gaplar ham qavs ichiga olinadi: “Akademik” (atoqli o‘zbek tilshunosi Sh. Shoabdurahmonov) “Feruz” (qo‘shiq). “Tanovar” (kuy) . 5) Badiiy asarlarning qanday janrga mansubligini bildiruvchi so‘zlar ham qavs ichiga olinadi. “O‘zbekiston” (she`r) “Alpomish” (doston), “O‘g‘ri ”(hikoya), “Otamdan qolgan dalalar” (roman). 6) Gazeta va jurnallar tahrir hayatining vazifalari ham qavs ichiga olinadi: T. Mirzayev (bosh muharrir) “O‘zbek tili va adabiyoti” jurnali .M. Jo‘raev (Mas`ul kotib) va boshqalar. 2)Ega va kesim harakat nomi bilan ifodalanganda: Ozodlik mulkimizdir, hunarimiz- yaratish (Zulfiya.) 3) Ega ko‘rsatish olmoshidan kesim kesimlik qo‘shimchasi olmasa: Bu -ona Vatan, Fido unga jon vatan. 4) Sifatdosh, infinitiv ega, ot kesim bo‘lsa: Yurgan-daryo, o‘tirgan- buyra. (Maqol.) 5)Ko‘chirma gaplarda: “Hamma gap o‘qishda”, -dedi o‘qituvchi. 6)Sabab -javoblardan oldin: Alijon so‘radi: -Sizni qishlog‘ingiz qaysi? - Beshkara 7) Ikki atoqli otdan tuzilgan narsa-hodisalarning nomida: Termiz - Toshkent poezdi. 8) “Dan . . . gacha”grammatik shakllari o‘rniga: 70-80 yillar, XVII-XIX asrlar; 9) Rasmiy qaror va farmoyish, buyruqlarda: -Hududlar daxlsizligi; -Ichki ishlarga aralashmaslik: - Hamkorlik, tenglik. 20 10) Egani ta`kidlash uchun: Men -shu vatan farzandi. Muz -to‘shagim -qirov- ko‘rpam (U.) 11) Texnik qulaylik ixchamlik uchun: Toshkent -2001 (Toshkent , 2001 yil.) VIII. (“ ” ) Qo‘sht irnoqning qo‘llanishi. 10 1. Ko‘chirma gapda: “Biz o‘z tilimizni va Vatanimizni sevamiz”,- dedi o‘qituvchimiz. 2. Ko‘chirmalarda “Til- millatning ko‘rkidir”. 3. Ko‘chma ma`noli so‘zlarda: Qushlarni sevardi, bor edi shunda “dardi” Kulib u Adibani ”Piramidon” deb atar . (Misra) 4. Kesatish, kamsitish: Harom pul “shaydolari” qo‘lga tushdi. 5. SHartli nomlarda: “Beshinchi !”, “ Toshkentni ula! 6.Asar, gazeta, jurnal, spektakl nomlari: “Ulug‘bek xazinasi”, zomoni “Shash maqom” (musiqa asari), “Alpomish” (spektakl) kabi. N uqt a – t ak lif oxirini belgilash Nuqta — matnda eng sodda, lekin eng muhim belgilaridan biri hisoblanadi. U umuman olganda taklif oxirini belgilaydi. Bunda taklif darak gap, savol yoki undov gap bo‘lishidan qat’i nazar, agar u mustaqil taklif sifatida kelgan bo‘lsa, uning oxiri nuqta bilan tugaydi. Shuningdek, ba’zi hollarda nuqta abbriviaturlar (qisqartmalar) bilan ham bog‘liq bo‘ladi. Darak gapda nuqt a: • Men bugun uyga kech keldim. • Kitobni o‘qishni yakunladim. • Kechki darsga hech kim kelmadi. Bu yerda har bir taklif alohida fikrni ifodalaydi. Agar nuqta qo‘yilmasa, takliflar aralashib ketadi, natijada ma’no buziladi. Abbriviaturlarda nuqta: 10 N. Mahmudov, A. Madvaliev. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2008. – B. 85–101 21 O‘zbek tilida qisqartmalarni yozishda ham nuqtadan foydalaniladi. Masalan: • BMT – Birlashgan Millatlar Tashkiloti • O‘zbekiston Respublikasi VHK – Vazirlar Mahkamasi • IIMT – Institut of Internal Medicine and Technology Bu yerda har bir harf orasiga nuqta qo‘yiladi. Ammo zamonaviy matnlarda, ayniqsa internetda, bunday qisqartmalar nuqtasiz ham yozila boshlandi. Lekin rasmiy hujjatlarda, ilmiy ishlarda ular to‘g‘ri shaklda yozilishi kerak. Qoidaga istisnolar: Ba’zan nuqta savol yoki undov gap oxirida ham qo‘llaniladi. Masalan: • Sen keldingmi? • Xursand bo‘ldim! Bu yerda savol yoki undov emas, balki jiddiy savol yoki his- tuyg‘uning ifodalanishiga bog‘liq holda nuqta qo‘yiladi. Bu tillararo farqlardan kelib chiqqan hollardir. Vergul – qo‘shma t ak lifl ar, qat orlash, qo‘shimcha ifodalash Vergul — o‘zbek tilidagi eng ko‘p xato qilinadigan punktuatsiya belgisidir. Chunki uning qo‘llanish joylari turlicha va murakkabdir. Vergul quyidagi holatlarda qo‘llanadi: qo‘shma takliflar, qatorlash, qo‘shimcha ifodalash, har xil sintaksis bog‘lanishlarni ajratishda. Qo‘shma takliflarda vergul: Agar ikki yoki undan ortiq taklif bir-biriga bog‘lanib, umumiy mazmunga ega bo‘lsa, ular vergul bilan ajratiladi. • Men kitobni o‘qidim, lekin tushunmadim. • Havo issiq edi, shu sababli men uyga qaytdim. • Siz kelsangiz, biz ham boramiz. Bu yerda "lekin", "shu sababli", "agar" kabi bog‘lovchilar oldidan vergul qo‘yiladi. Qatorlashda vergul : Bir nechta so‘z yoki so‘z birliklari qatorlab sanalganda ular vergul bilan ajratiladi. 22 • Men mevalar: olma, nok, uzum, shaftoli sotib oldim. • Darsga Asadbek, Zuhra, Jasur, Sevara keldi. Bu yerda "mevalar:" deb ochilgandan keyin vergul emas, balki tire qo‘yiladi, chunki sanash ketma-ketligi keltirilmoqda. Ammo oddiy qatorlashda vergul qo‘llaniladi. Qo‘shimcha ifodalashda vergul : So‘zga qo‘shimcha izoh yoki ma’no qo‘shish uchun verguldan foydalaniladi. Masalan: • Otam, eng yaqin do‘stim, bugun uyga keldi. • Kitob, menga juda qimmat bo‘lgan, yo‘qoldi. • Universitet, yana eski binoda, yangilanish arafasida. Bu yerda vergul ichiga olingan so‘zlar asosiy taklifga izoh beradi. Agar ular olib tashlansa ham taklif ma’nosi o‘zgarmaydi. Belgilangan so‘zlarda vergul: Belgilangan so‘zlar ham vergul bilan ajratiladi. Masalan: • Yaxshi odamlar, ularni tanishtirmaydi. • Kitob o‘qish, bilim olishning eng yaxshi usulidir. • Kelajak, uni yaxshiroq qilish uchun, bugundan boshlanadi. Bu yerda "ularni tanishtirmaydi", "bilim olishning eng yaxshi usulidir" kabi so‘zlar vergul bilan ajratilgan holda ifodalanadi. Taqsimlovchi bog‘lovchilarda vergul: "Yoki", "yoki-yoki", "emas, balki" kabi bog‘lovchilarda vergul qo‘llaniladi. • Sen yoki men boramiz. • Bu kitob emas, balki jo‘ja. Bu yerda vergul taqsimlovchi bog‘lovchilarni ajratishda ishlatiladi. So‘roq gaplarda vergul: So‘roq gaplarda ham vergul qo‘llaniladi, agar ular qo‘shma taklif bo‘lsa: • Sen, bugun uyga keldingmi? • Siz, haqiqatan ham ketmoqchimisiz? Bu yerda vergul so‘rovchi so‘zni ajratish uchun qo‘llaniladi. 23 N uqt ali v ergul – murak k ab sint ak t ik bog‘lanishlarda foy dalanish Nuqtali vergul — o‘zbek tilida kam qo‘llaniladigan belgi, lekin ma’noni aniq ifodalashda muhim rol oynaydi. U ikki mustaqil taklif o‘rtasida, ammo ular bir-biri bilan mazmun jihatidan aloqador bo‘lgan hollarda qo‘llaniladi. Shuningdek, qatorlashda ham ishlatiladi. Mustaqil takliflar o‘rtasida nuqtali vergul: Agar ikki mustaqil taklif bir-birini to‘ldirib, umumiy mazmuni hosil qilsa, ular o‘rtasiga nuqtali vergul qo‘yiladi. • Bugun havo issiq edi; men esa uyda qoldim. • U keldi; lekin hech narsa aytmadi. • Biz yetib bordik; ammo erta edik. Bu yerda ikkala taklif ham mustaqil, lekin ular bir-biri bilan bog‘liq. Shu sababli nuqtali vergul qo‘llaniladi. Qatorlashda nuqtali vergul: Har xil guruhlarga mansub elementlarni sanashda ham nuqtali verguldan foydalaniladi. • Do‘konlardan sotib olindi: non, sut; sharbat, pishloq; kartoshka, piyoz. • Ular quyidagi fanlardan imtihon topshirdi: ona tili, adabiyot; matematika, fizika; tarix, geografiya. Bu yerda qatorlash ichida guruhlar ajratilmoqda. Shu sababli vergul emas, balki nuqtali vergul qo‘llaniladi. Murakkab takliflarda nuqtali vergul: Murakkab takliflarda ham nuqtali vergul qo‘llaniladi, ayniqsa, agar takliflar uzun bo‘lib, ma’no chalkashmasligi kerak bo‘lsa. • Men kitobni o‘qidim; ammo uning ma’nosini tushunmadim; chunki u juda qiyin edi. Bu yerda har bir qism alohida ma’noni anglatadi. Shu sababli ular nuqtali vergul bilan ajratiladi. Amaliy misollar bilan izohlash 24 Punktatsiya belgilarining amaliy qo‘llanishini tushunish uchun quyida turli matn turlaridan olingan misollar keltiramiz. Rasmiy matnda: Rasmiy matnlarda punktuatsiya qoidalari qat’iy bajariladi. Chunki bu yerda ma’noning aniq bo‘lishi muhim. "Shahar maktab boshqarmasi tomonidan tashkil etilgan seminar darslarida faqat mutaxassislarning qatnashishi nazarda tutilgan; o‘sha kunlarda dars o‘tilmaydi." Bu yerda nuqtali vergul orqali ikki mustaqil taklif birga ifodalangan. Ikkinchi taklif birinchisini tushuntirish vazifasini ham o‘rinlaydi. Badiiy matnda: Badiiy adabiyotda punktuatsiya belgilarining roli yanada keng. Ular orqali muallif his-tuygu, hayajon, noto‘g‘rilikni ham ifodalashi mumkin. "U keldi; lekin hech kimga salom bermedi; faqat o‘z joyiga o‘tirdi va ko‘z yumdin." Bu yerda nuqtali vergul orqali uchinchi shaxsning nohurmati ham, uning o‘ziga xos xatti-harakati ham aks ettirildi. Internet matnida: Internet matnlari, ayniqsa ijtimoiy tarmoqlar, chatlar, bloglar punktuatsiya qoidalari bo‘yicha eng ko‘p xato qilinadigan joylardir. Chunki bu yerda tezkorlik ustun qo‘yiladi. "Men kelaman seni kutgin" Bu yerda nuqta ham, vergul ham yo‘q. Natija — noaniq, tushunarsiz taklif. To‘g‘ri variant: " Men kelaman; seni kutgin." Yoki: "Men kelaman. Seni kutgin." Bu yerda nuqta yoki nuqtali vergul orqali ikki mustaqil taklif ajratildi. Ilmiy matnda: 25 Ilmiy matnlarda punktuatsiya qoidalari qat’iy rioya qilinadi. Chunki bu yerda ma’noning aniq bo‘lishi, falsafiy mantiqning saqlanishi zarur. "Inson faqat xavf ostida emas, balki ruhiy jihatdan ham bezgakda yashayapti; bu esa uning ijtimoiy munosabatlari keskin o‘zgarishiga olib kelmoqda." Bu yerda vergul ham, nuqtali vergul ham qo‘llanilgan. Vergul ichki izohlarni ajratishda, nuqtali vergul esa ikki mustaqil taklifni birga ifodalashda ishlatilgan. Tilshunoslik lug‘atlari va maqolalarda: Lug‘atlarda ham punktuatsiya qoidalari ahamiyatga ega. Masalan: "Kitob — qog‘ozga bosilgan matn; u bilim manbai sifatida xizmat qiladi." Bu yerda tire ham, nuqtali vergul ham qo‘llanilgan. Tire tushuntirish, nuqtali vergul esa takliflarni birga ifodalash vazifasini bajaradi. Shunday qilib, nuqta, vergul va nuqtali vergul — matn tuzilishida muhim rol oynaydigan punktuatsiya belgilaridir. Har biri o‘ziga xos vazifani bajaradi: nuqta taklif oxirini belgilaydi, vergul taklif ichidagi qismlarni ajratadi, nuqtali vergul esa ikki mustaqil taklifni bog‘laydi. Ular to‘g‘ri qo‘llanilganda matn aniq, tushunarli, logik jihatdan ham mustahkam bo‘ladi. Aks holda, ma’no buziladi, fikr chalkashadi. Shu sababli, har bir yozuvchi, talaba, mutaxassis ham punktuatsiya qoidalari bilan chuqur tanishish lozim. Bu bilimlarni faqatgina yozishda emas, balki nutqda ham qo‘llash kerak. Chunki punktuatsiya — yozuvdagi nafas to‘xtashi, his-tuygu, ajoyib so‘zlar ketma-ketligini ifodalash vositasidir. Shu bois, o‘zbek adabiy tilini egallashda punktuatsiya hamda uning qoidalari bilan mukammal moslashish muhim ahamiyat kasb etadi. Punktuatsiya – bu tilshunoslikning muhim tarmog‘idir. U faqat matnni to‘g‘ri o‘qish uchun emas, balki uning ma'nosini chuqur tushunish hamda mazmunini aniq o‘tkazish uchun ham zarurdir. O‘zbek adabiy tilida so‘roq belgisi, undov belgisi va qo‘shtirnoqlar aynan shunday funksiyalarni bajaruvchi asosiy punktuatsiya vositalaridandir. Ularning har biri alohida vazifaga ega bo‘lib, ular orqali yozuvchi o‘z fikrini noaniqlikka yo‘l qo‘ymaydigan darajada ifodali yetkazishi mumkin. So‘roq belgisi – savol shaklini ifodalash 26 So‘roq belgisi “?” — bu savol gapni tugatishda ishlatiladigan punktuatsiya belgisidir. Bu belgi gapning savol ekanligini ko‘rsatib, tinglovchi yoki o‘quvchiga javob berish kerakligi ni bildiradi. So‘roq belgisi notanish so‘zlar, tushunmovchanliklar yoki noma'lum holatlarni aniqlashda hamda suhbatdosh bilan muloqotni rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbek tilida so‘roq belgisi quyidagi hollarda qo‘llaniladi: 1. To‘liq savol gaplarda : Masalan: "Bugun qayerga borayapsiz?" 2. Shartli savol (so‘roq ma'noda so‘zlashish) : Masalan: "Bu yerda hech kim yo‘qmi?" 3. Ko‘plab savollar ketma-ket keltirilganda : Masalan: "U qachon keladi? Qayerga borayapti? Kimlar bilan?" 4. Savol shaklda ifodalangan his-tuyg‘ular :Masalan: "Haqiqatan ham men xato qildimmi?" 5. Ijtimoiy tarmoqlarda, elektron xabarlarda tezkor savollar berishda : Masalan: "Kim gaplamoqchi? Nima yangilik bor?" So‘roq belgisining to‘g‘ri qo‘llanilmasligi esa matnda chalkashlik yaratadi. Masalan, savol gap oxiriga nuqta qo‘yilsa, o‘quvchi savol ekanligini dastlab tushunmaydi. Yana bir muammo — so‘roq belgisining ortiqcha qo‘llanilishi. Ba'zi hollarda odamlar so‘roq belgisini his-tuyg‘uni kuchaytirish uchun ham qo‘yishadi, bu esa grammatik jihatdan noto‘g‘ri hisoblanadi. Masalan (noto‘g‘ri): "Meni eshitdingimi?" Bunda: Savol bo‘lmagani sababli so‘roq belgisi emas, undov belgisi qo‘yilishi kerak: "Meni eshitdingimi!" So‘roq belgisi badiiy adabiyotlarda ham keng qo‘llaniladi. Roman, hikoya, pyesa matnlarida personajlar savollar berish orqali o‘z g‘oyalarini, shubhalarni, tushunmovchiliklarni ifodalaydi. Buning natijasida o‘quvchi hamda tinglovchi ularning his-tuyg‘ularini chuqurroq his qila oladi. Misollar: • "Nega meni chaqirmading?" (A. Qahramonov, "Yolg‘on chiroy") 27 • "Bu yerda nima sodir bo‘lyapti?" (Ch. Aytmatov, "Tanlangan asarlar") • "Siz haqiqatan ham meni sevasizmi?" (V. G‘ulomov, "Sevgi devori") Shu bilan birga, so‘roq belgisi ijtimoiy so‘zlashuvda ham keng tarqalgan. Internet chatlarda, telefon xabarlarida, blog postlarida so‘roq belgisi oddiy savolni emas, balki ironiya, guman, ta'assuf yoki hayron bo‘lish kabi his-tuyg‘ularni ham ifodalaydi. Misol: "Bu erda hech kim mehribon emasmi?" — bunda so‘roq belgisi bilan birga og‘zaki nutqning intonatsiyasi ham aks ettiriladi. So‘roq belgisining funksiyasi faqat savolni ifodalashda emas, balki so‘zlashuv jarayonida diqqatni jalb qilish, muloqotni davom ettirish hamda interaktiv munosabatni o‘rnatishda ham katta ahamiyatga ega. Undov belgisi – his-tuyg‘uni kuchaytirish Undov belgisi “!” — bu his-tuyg‘ularni kuchaytirish, buyruq, ogohlantirish, hurmat yoki xavf-xatarni bildirishda ishlatiladigan punktuatsiya vositasidir. Bu belgi nutqda kuchli intonatsiya bilan ifodalanadi va uning yordami bilan yozuvchi o‘z his-tuyg‘ularini yaqqolroq yetkazadi. O‘zbek tilida undov belgisi quyidagi hollarda qo‘llaniladi: 1. His-tuyg‘ularni ifodalashda (hayronlik, quvonch, g‘azablilik, afsus, xavotir): Masalan: "Qanday go‘zal kun!" Masalan: "Buni qanday qilib qilding!" 2. Buyruq, chaqiriq, ogohlantirishda: Masalan: "Turing!" Masalan: "Eting!" 3. Himoyaviy gaplarda: Masalan: "Men xato qilmadim!" Masalan: "Bu mening vakilligim!" 4. Davolashda: Masalan: "Alloh alvido!" 28 Masalan: "Baraka bor!" 5. Onomatopoeik so‘zlarda (ovozlarni takrorlash): Masalan: "Bum! Bum! — otish eshitildi." 6. Reklama, e'lon, afishalarda: Masalan: "Yangi model chiqdi!" Masalan: "Hurmatli mijozlar! Biz ochiqmiz!" Undov belgisining to‘g‘ri qo‘llanilmasligi esa matnda hissiyatni buzadi yoki o‘quvchini chalkashtiradi. Masalan, oddiy axborotli gap oxiriga undov belgisi qo‘yilsa, bu his-tuygu bilan aytilgan deb qabul qilinadi. Shuningdek, undov belgisining ortiqcha qo‘llanilishi — bugungi kunda internet matnlarida eng keng tarqalgan xatolaridan biridir. Notekis foydalanishga misol: "Ajoyib! Bu juda zo‘r! Men ham xohlayman! Haqiqatan ham!" Bu yerda har bir gap oxiriga undov belgisi qo‘yilgani sababli, o‘quvchi his-tuyg‘u doim kuchaygan deb qabul qiladi, bu esa tabiiy emas. Undov belgisi badiiy adabiyotlarda ham keng qo‘llaniladi. Pyesalarda, romanlarda, hikoyalarda personajlarning his-tuyg‘ulari, qiyofasi, reaksiyalari undov belgisi orqali ifodalanadi. Bu o‘quvchiga personajning ongli holatini, ichki dunyosini yanada chuqurroq tushunish imkonini beradi. Misol: • "Oy, qanday chiroyli!" — dedi Xurshid, qiziqtirib qarab. (O. Yoqubov, "Kecha va tong") • "Turing! Meni tinglang!" — deb baqirib yubordi Zafar. (Sh. Xolmirzaev, "Ko‘zlaridagi osmon") • "Men sizga ishonmadim!" — dedi ayol, yuzi qattigina. (F. Tursunov, "Yolg‘on inson") Undov belgisi ijtimoiy tarmoqlarda ham keng tarqaldi. Hozirgi kunda WhatsApp, Telegram, Instagram, Facebook kabi platformalarda undov belgisi his-tuyg‘ularni ifodalashda asosiy vosita sifatida qo‘llanilmoqda. Biroq, uning ortiqcha qo‘llanilishi ham noqulayliklarga sabab bo‘lishi mumkin. 29 Bugungi kunda tilning grammatik toifalari orasida ayniqsa punktuatsiya muhim o‘rinni egallamoqda. Matnning mazmunini aniq, tushunarli va ma’noli yetkazishda punktuatsiya belgilarining roli beqiyosdir. Biroq, zamonaviy axborot vositalari, ijtimoiy tarmoqlar, bloglar, gazeta-jurnallar hamda badiiy asarlarda punktuatsiya belgilarining noto‘g‘ri ishlatilishi keng tarqalgan xatolar qatoriga kirib qolmoqda. Bu esa matnning tushunish darajasini pasaytirish bilan birga, o‘quvchining e’tiborini ham yo‘naltirishni qiyinlashtiradi. 30 X ULOSA Punktuatsiya tizimi har qanday tilda, ayniqsa, yozma nutqda nutqning to‘g‘riligini, ravonligini, aniqligini ta’minlaydigan eng muhim lingvistik vositalardan biridir. O‘zbek tilidagi punktuatsiya tizimi tarixiy taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tgan bo‘lib, u turli tilshunoslar tomonidan izchil o‘rganilib, amaliyotga joriy qilingan. Biroq bugungi globallashuv va axborot asrida tilning yozma shakli bilan bog‘liq talablar ortib borayotgani tufayli, punktuatsiyaning nazariy va amaliy jihatlarini chuqurroq o‘rganish dolzarb masalaga aylangan. Mazkur kurs ishida punktuatsiya tizimining nazariy asoslari, asosiy tinish belgilari va ularning grammatika, stilistika hamda pragmatika bilan bog‘liqligi atroflicha tahlil qilindi. Ayniqsa, har bir tinish belgining gapdagi sintaktik vazifasi, ma’no yuzasidan keltiradigan nozik farqlari, matnni mantiqiy va tuzilmasiga ko‘ra to‘g‘ri ifodalashdagi roli ilmiy asosda ko‘rib chiqildi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, tinish belgilari nafaqat grammatik vosita, balki muallifning nuqtai nazarini, ohangini, emotsional munosabatini ham ifodalovchi stilistik birlikdir. Bundan tashqari, yozma nutqda uchraydigan punktuatsion xatolar, ularning sabablari va bartaraf etish yo‘llari ham o‘rganildi. Ko‘pchilik hollarda punktuatsion xatolar sintaktik me’yorlarni yetarlicha bilmaslik, gap tuzilmasini noto‘g‘ri tushunish yoki tinish belgilarining funksiyasini faqat grammatik darajada cheklab qo‘yish natijasida yuzaga keladi. Shu bois, punktuatsiya bilimlarini faqat qoidabozlik asosida emas, balki mantiqiy va stilistik nuqtai nazardan ham o‘rgatish zarur. Shuningdek, tilshunoslikdagi zamonaviy yondashuvlar – lingvopragmatik, kommunikativ va kognitiv qarashlar punktuatsiya tizimini yangi bosqichda o‘rganish imkonini bermoqda. Endilikda tinish belgilarining semantik va kommunikativ funksiyasini ochib berishga qaratilgan tadqiqotlar alohida e’tiborga molik. Bu esa o‘zbek tili punktuatsiyasi bo‘yicha olib borilayotgan ilmiy ishlarda yangicha yondashuvlarni shakllantirishni taqozo etadi. Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, punktuatsiya tizimining mukammal o‘zlashtirilishi yozma nutq madaniyatini yuksaltirish, ifoda aniqligini ta’minlash va 31 muloqot samaradorligini oshirishda muhim vositadir. Shunday ekan, bu mavzuni o‘rganish va o‘rgatishda tilshunoslikning boshqa yo‘nalishlari bilan uyg‘unlikda, amaliy va nazariy jihatdan chuqur yondashish maqsadga muvofiqdir. 32 Foy dalanilgan adabiy ot lar ro‘y xat i 1. Abdurahmonov G‘. (1992). O‘zbek tili grammatikasi. Sintaksis. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti. 2. Ahmedov A., G‘ulomov A. (2006). O‘zbek tili nazariy grammatikasi. Toshkent: Fan nashriyoti. 3. Azizxo‘jaeva N. N. (2003). Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. Toshkent: TDPU nashriyoti. 4. Dadaboyev S. (2007). O‘zbek tili punktuatsiyasi. Toshkent: Fan va texnologiya. 5. Fayzullayev A. (2005). O‘zbek tili stilistikasi. Toshkent: O‘zbekiston. 6. Jo‘rayev N. (1986). O‘zbek tili punktuatsiyasi va imlosi. Toshkent: O‘qituvchi. 7. Komilov N. (2010). Til va tafakkur. Toshkent: Mumtoz so‘z. 8. Madvaliyev A. (2000). Nutq madaniyati. Toshkent: O‘zbekiston. 9. Mavlonova R. (2005). O‘zbek tili o‘qitish metodikasi. Toshkent: O‘qituvchi. 10. Mirzayev S. (1972). O‘zbek tilida tinish belgilari. Toshkent: Fan. 11. Po‘latov T. (1984). Punktuatsiya va tahrir. Toshkent: O‘qituvchi. 12. Po‘latov T. (1998). Yozma nutqni o‘rgatish metodikasi. Toshkent: O‘zbekiston. 13. Qodirov A. (2007). O‘zbek tili grammatikasi. Morfologiya va sintaksis. Toshkent: Fan. 14. Quronov D. (2008). Tilshunoslikka kirish. Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi. 15. Rasulov B. (2006). Matn lingvistikasi asoslari. Toshkent: Fan. 16. Tursunov M. (2009). Punktuatsiya masalalari bo‘yicha ishlanmalar. Toshkent: O‘qituvchi. 17. www.ziyonet.uz – O‘zbekiston Respublikasi ta’lim portali. (2025- yil 10-mayda yuklab olingan) 18. www.eduportal.uz – O‘zbekiston ta’lim resurslari portali. (2025- yil 9-mayda yuklab olingan) 33 19. www.natlib.uz – O‘zbekiston Milliy kutubxonasi elektron bazasi. (2025-yil 11-mayda foydalanilgan) 20. www.academia.edu – Tilshunoslik bo‘yicha ilmiy maqolalar. (2025-yil 8-mayda foydalanilgan) 34

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA PUNKTUATSIYA MASALALARINIG O‘RGANILISHI

II BOB. PUNKTUATSIYANING AMALIY QO‘LLANILISHI VA USLUBIY XUSUSIYATLARI

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить