Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 120.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Punktuatsiya

Купить
MUNDARIJA: KIRISH ................................................................................................................. 3 1-BOB. TINISH BELGILARI VA YOZMA NUTQ MASALALARI ............ 4 1.1.Punktuatsiya – yozuv sistemasining uchinchi komponenti ............................. 4 1.2.Tinish belgilari va ularning qo llanish o rinlari tasnifiʻ ʻ ................................... 18 2-BOB. DUNYO VA O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA MATN ....................... 36 2.1. Matn tilshunosligi fanining shakllanishi va rivojlanishi ................................ 36 2.2. Matnning tarkibiy qismlari ............................................................................. 41 XULOSA .............................................................................................................. 44 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ............................................................ 46 KIRISH Davlat tili, xalq tili, millat tili bu – barcha o‘z o‘zniga ega rivojlanayotgan davlatlarning qadriyat, milliy g‘urur va o‘zligini namoyon etadigan yagona kuchdir. Milliy iftixor va vatan tuyg‘usi insoning qalbida va asliyatida namoyon bo‘ladi. Prezidentimiz SH.M.Mirziyoyev ta’kidlaganlaridek: “O‘zbek tili xalqimiz uchun milliy o‘zligimiz va mustaqil davlatchilik timsoli, bebaho ma’naviy boylik, buyuk qadriyatdir.” 1 Haqiqatan ham biz bu qadriyatlarni asrab qolmog‘imiz darkor. Tilni rivojlantirish uchun yoki biror insonga o‘z tilini o‘rgatish uchun ham grammatik qonun-qoidalar va mezonga solingan tatqiqotlar kerak. Grammatik jihatdan mukammal o‘rganilgan til mustahkam, muqim poydevorga ega bo‘lishi tabiiy. Biz ham ustoz va muallimlariz, olimu- olimalarimiz va ilmli tatqiqotchilarning fikrlari va darsliklarini o‘rgangan holatda bu kurs ishini yozishga harakat qildik. Mavzular bugungi kun uchun ham ahamiyatini yo‘qotmagan. “Matn” va “Punktuatsiya” mavzulari bu kurs ishida qo‘ldan kelganch ochib berildi. Matn tilshunosligining rivojlanishi, matn lingvistikasi , matning tarkibiy qismlariga to‘xtalib o‘tildi. “Punktuatsiya” mavzusida esa bu bo‘limning naqadar izchil o‘rganish kerakligiga, uning yozma nutqda balki, og‘zaki nutqda ham zarur ekanligiga e’tibor qaratildi. Insoning gaplari, fikrlari, his-tuyg‘ulari ham shu o‘zi kichik bo‘sada katta ahamiyatga ega bo‘lgan elementlar orqali to‘g‘ri anglashilishi mumkinligini bilib oldik va o‘rganishga urinib ko‘rdik. Qolaversa ularning tarix va o‘tmishda mavjud bo‘lgan ko‘rinishlarini hozirgi kun bilan solishtirishga harakat qildik. 1 SH.M.Mirziyoyev. 21 – oktabr kuni o‘zbek tiliga davlat tili maqomi berilganligini o‘ttiz yilligi munosabati bilan so‘zlagan nutqlaridan. UzREPORT.NEWS sayti. 21.10.19. 3 I BOB. TINISH BELGILARI VA YOZMA NUTQ MASALALARI. 1.1. Punktuatsiya – yozuv sistemasining uchinchi komponenti. Punktuatsiya- tinish belgilarini o‘rganuvchi muhim tilshunoslik bo‘limidir. Bu bo‘limda tinish belgilari har taraflama qiyoslab o‘rganiladi, matnlarda qay tarzda ishlatilishi va qanday vazifalar bajarishi alohida tadqiq etiladi. Bu bo‘limni mukammal o‘rganish yozuv savodxonligini yanada mustahkamlaydi. So‘zlashuv uslubida bu belgilarga qattiq e’tibor qaratilmaydi. Chunki bu belgilar yozuv uchun muhimdir. Lekin insonlarning to‘xtab-to‘xtab, sekin, so‘roq ohanglari bilan gapirishi, bu bo‘limning so‘zlashuv uslubiga ham ta’siri borligini yaqqol isbotlab beradi. Bu bo‘limda yozuv sistemasining uchinchi komponenti (birinchi komponenti – grafika, ikkinchi komponenti – orfografiya) xususida ma’lumot beriladi. U sintaksis bilan parallel ravishta o’rganiladi, chunki tanish belgilarining qo’llanishi, asosan, gap va nutqning yozma shakllarida namoyon bo‘ladi. Bu komponent 1930-1940-yillarda (o‘sha davrdagi o‘zbek yozuvlari bilan parallel ravishda) tugal sistema holiga keltirilgan bo‘lib, hozir ham shu holicha qo‘llanilmoqda. Uning lisoniy asosini tilning grammatik qurilishi va, ayniqsa, gap qurilishining ritmik-intanatsion xususiyatlari tashkil etadi. Shu sohaning yetakchi mutaxassisi prof. K. Nazarovning ta’kidlashicha, hozirgi o‘zbek punktuatsiyasining yana bir asosi – rus punktuatsiya sistemasi ham bor. Buning dalili sifatida muallif ko‘pchilik tinish belgilarining (so‘roq, undov, qo‘shtirnoq, ko‘p nuqta kabilarning ) rus tilidan o‘zlashtirilganligini, shuningdek, rus punktuatsiyasi ilmiy – nazariy jihatdan ancha ishlangan va sistemalashgan bo‘lganligi uchun o‘zbek tilidagi punktuatsiya qoidalarining ayrimlari ham rus punktuatsiyasi qoidalariga asoslanib tuzilganligini aytadi. Punktuatsiya asoslari zaminida punktuatsiya prinsiplari va qoidalari ishlab chiqiladi. Ular (prinsiplar va qoidalar) og‘zaki nutqning mazmunini, strukturasini va intonatsion xususiyatlarini yozma nutqda ifodalash imkonini beradi. Shuni ham alohida ta’kidlash kerakki, tinish belgilari bir yo‘la ikki tizim – grafika va punktuatsiya tizimlari doirasida ko‘riladi: tinish belgilarining 4 prosodemografemalar sifatidagi tavsifi grafikaga (aniqrog‘i, grafemikaga) dahldor bo‘lsa, ularning yozma nutqda qo‘llanish o‘rinlarini punktuatsiya qoidalari belgilaydi. Tilshunoslikda punktuatsiya termini quydagi ma’nolarni anglatadi: Grafik lingvistikaning bir bo‘limi; Punktuatsiya qoidalar yig‘indisi; 3)Tinish belgilarining o‘zi Tilshunoslikda punktuatsiya termini quydagi ma’nolarni anglatadi: Grafik lingvistikaning bir bo‘limi; Punktuatsiya qoidalar yig‘indisi; Tinish belgilarining o‘zi. Punktuatsiya tinish belgilarining miqdori, funksiyasi ( yozma nutqdagi vazifasi), qo‘llanish tartibini ham o‘rgatadi 2 . Yozma nutqni mantiqan izchil, aniq va to‘g‘ri ifodalashga punktuatsiyaning ahamiyati katta. O‘zbek tilining punktuatsiya tizimi quydagi o‘nta belgini o‘z ichiga oladi: 1. Nuqta (.) 2. So‘roq belgisi (?) 3. Undov belgisi (!) 4. Nuqtali vergul (;) 5. Ko‘p nuqta (…) 6. Vergul, qo‘sh vergul (, yoki ,,) 7. Ikki nuqta (bayon belgisi) (:) 8. Tire va qo‘sh tire (- yoki -- ) 9. Qavs va qo‘sh qavs ( ), [ ] 10. Tirnoq, qo‘shtirnoq (“ “ << >>) Punktuatsiya prinsiplari Punktuatsiya prinsiplari tinish belgilarining sistemaga uyishuvini ta’minlamaydigan tamoyillardir. Bunday tamoyillarning quydagi turlari bor: 2 Tinish belgilari haqida ma’lumot berishda prof. K.Nazarovning “O’zbek tili puktuatsiyasi” (1976) qo’llanmasiga va “Tinish belgilari va yozma nutq” (1974) risolasiga asoslandik. 5 1. Logik grammatik tamoyil: Bu tamoyil nutqning sematik – grammatik tomonini yozuvda to‘g‘ri ifodalashga qaratilgan bo‘ladi: nutq mazmuni xabarni anglatsa, gaplar. 2. Stilistik tamoyil. Bu prinsip tinish belgilari qo‘llanishi nutq stillariga qarab belgilaydi: so‘zlashuv uslubi, ilmiy uslub, publisistik uslub, badiiy uslub, rasmiy uslub qoliplarida yozilgan nutqning (matnning) o‘ziga xos jihatlari borki, ularda tinish belgilari shu uslubda mos ravishda qo‘llanadi. 3. Differensiatsiya tamoyili. Bu prinsip asosida tuzilgan qoidalar tinish belgilarining qo‘sh holda qo‘llanishidagi tartibni, gapdagi murakkab mazmunni konkretlashtirish kerak bo‘lganda tinish belgilaridan foydalanish yo‘llari belgilab beradi. O‘zbek punktuatsiyasida tinish belgilarining tasnifi. O‘zbek punktuatsiyasida tinish belgilari quyidagicha tasnif qilingan:³ 1) Tinish belgilarining qo‘llanish o‘rniga ko‘ra tasnifi; 2) Tinish belgilarining qo‘llanish usuliga ko‘ra tasnifi; 3) Tinish belgilarining tuzilish jihatidan tasnifi; 4) Tinish belgilarining vazifasiga ko‘ra tasnifi; 1.Qo‘llanish o‘rniga ko‘ra tinish belgilari uch guruhga ajratiladi: 1.1 Gap oxirida qo‘llanuvchi tinish belgilari. 1.2 Gap ichida qo‘llanivchi tinish belgilari. 1.3 Aralash holda qo‘llanuvchi tinish belgilari. Gap oxirida qo‘llanuvchi tinish belgilari: nuqta (.), so‘roq (?) belgisi, undov (!) belgisi. Bu belgilar quydagi hollarda ishora qiladi: a) gapning ( fikrning) tuganlanganligiga ; b) gapda qanday mazmun - ma’no ifodalanganiga; d) gapning tugallanish chegarasiga, keyingi gapdan ajralishiga. Bunday paytda bu belgilar boshqa vazifa bajaradi, maqsad ham har xil bo‘ladi: Bu asar H.M. Abdullayev qalamiga mansub ( nuqta gap o‘rtasida kelgan. Bunda u sintaktik vazifani bajarmaydi.) Tinish belgilarining gap oxirida qo‘llanishi shu gapning mazmuniga ham ishoradir: nuqta xabar – darak mazmunli gaplarga so‘roq belgisi so‘roq mazmunli gaplarga, undov belgisi esa buyruq, tashviq, emotsiya ifodalovchi 6 gaplarga ishora qiladi. Gap ichida qo‘llanivchi tinish belgisi asosan verguldir. U quydagi sintaktik vazifalarni bajaradi: a) gap bo‘laklarini biriktiradi ( Shahar, qishloqlarimiz yildan yilga obodonlashib bormoqda); b) gap bo‘laklarini bir – biridan ajratadi ( Toshkentda, shaharning markazida, Mustaqillik maydoni joylashgan ); v) gap bo‘laklari bilan sintaktik jihatdan bog‘lanmagan so‘z , ibora va gaplarni chegaralaydi ( Do‘stim, nega kecha darsga kelmading? ); g) bog‘lovchisiz qo‘shma gap qismlarini ajratadi. ( Yoz kelib hamma ta’tilga chiqib ketdi ). Aralash holda qo‘llanuvchi tinish belgilari: ikki nuqta (:)., qo‘shtirnoq (“ “ ), qavs ( ), tire( - ). Bu belgilar gapning boshida, o’rtasida va oxirida ham qo‘llanadi. Xususan, tire gap boshida, o‘rtasida; ikki nuqta gap oxirida va o‘rtasida; qo‘shtirnoq, qavs, ko‘p nuqta gap boshida, o‘rtasida va oxirida qo‘llanadi 3 . 2.Qo‘llanish usuliga ko‘ra tinish belgilari quyidagicha guruhlanadi: 2.1. Yakka holda qo‘llanuvchilar. Bunga faqat ikki nuqta kiradi. 2.2. Yakka va qo‘sh holda qo‘llanuvchilar. Bu tinish belgilari yakka holda ( alohida – alohida, mustaqil ) qo‘llanishi bilan birga, qo‘sh holatda ham qo‘llana oladi. Tinish belgilari qo‘sh qo‘llanganda ikki va undan ortiq tinish belgisi bir o‘rinda ketma – ket ( birgalikda) ishlatiladi. Bular qo‘sh qo‘llanganda : a) o‘z shaklini to‘liq saqlaydi ( so‘roq+undov tipida: ?! ); b) o‘z shaklini o‘zgartiradi: ( qo‘shtirnoq va qavs kabi ); d) Bir tinish belgisi ikkinchisining hisobiga qisqaradi ( vergul va ko‘p nuqta qo‘sh qo‘llangada, vergul qisqaradi ); e) bir belgining o‘zi ( mas., undov belgisi ) takrorlanadi. 3.Tuzilishiga ko‘ra tinish belgilari ikki guruhga ajratiladi: 3.1. Bir elementli tinish belgilari: vergul, tire, nuqta. 3.2. Ko‘p elementlari tinish belgilari: a) Ikki elementli tinish belgilari: ikki nuqta (:), nuqtali vergul (;), so‘roq (?), undov (!) va qavs(); b) uch elementli tinish belgilari: ko‘p nuqta (…); d) to‘rt elementli tinish belgilari: qo‘shtirnoq (“ “). 4.Vazifasiga ko‘ra tinish belgilari quydagi guruhlarga ajratiladi: 3 Nazar Karim. Tinish belgilari va yozma nutq. –Toshkent: Fan, 1974 (13-b.) 7 4.1. Chegaralovchi tinish belgilari: qo‘shtirnoq qavs. Bunday belgilar yozma matndagi ayrim qismlarning leksik – sematik farqlanishi va ajratishini, grammatik – stilistik chegaralanishini, ularning boshlanish va tugallanish nuqtasini hamda o‘rinlashuv doirasini ko‘rsatadi. 4.2. Ayiruvchi tinish belgilari: nuqta, so‘roq, undov, nuqtali vergul. Bu belgilar yozma matnni yoki ularning qismlarini bir-biridan ajratish va muayyan qismning tugallanishini ko‘rsatish uchun xizmat qiladi. 4.3. Murakkab vazifali tinish belgilari: a) “ ajratish+biriktirish” vazifasini bajaruvchi (ikki nuqta); b) “ajratish+chegaralash+ biriktirish” vazifasini bajaruvchilar (vergul, tire); s) fikrning bo‘linishi, qisqarishini va turli emotsiyalarni bildirivchilar (ko‘p nuqta). Tinish belgilari va yozma nutq masalalari. Tinish belgilari yozma nutqni to g ri, ifodali, mantiqli bayon qilishda, uniʻ ʻ ixchamlashda, yozma nutq qismlarining o zaro logik-grammatik munosabatlarini ʻ ko rsatishda muhim grafik vosita sifatida ishlatiladi. ʻ Yozma tekstning mazmuni, ma’no tuslari (ottenkalari), sintaktik qismlari (strukturasi), bu qismlar orasidagi semantik va grammatik munosabatlarni aniqlashda tinish belgilarining roli muhimdir. Punktuasiya, bir tomondan, yozuvchiga o z yozma nutqini aniq, to gri va ifodali bayon eta olish imkoniyatini ʻ ʻ bersa, ikkinchi tomondan, o quvchiga muayyan tekstdagi fikrni yozuvchi bayon ʻ etganidek, yozuvchining maqsadiga muvofiq tushuna olish imkoniyatini yaratadi: bir tinish belgi yozuvchi tomonidan qanday ma’no va vazifada qo llangan bo lsa, ʻ ʻ mazkur tinish belgi o quvchi tomonidan ham xuddi shunday funksiyada ʻ tushuniladi. Yozma nutqda ustki bu tinish belgining qo llanishi ma’lum bir sistemaga ʻ asoslanadi. Bu sistema, avvalo o zbek tili gap qurilishiga bog‘liq holda belgilanadi. ʻ Chunki «butun til qurilishining mohiyati gapdadir». (A. A. Shaxmatov) O zbek ʻ tilining grammatik qurilishi o zbek punktuatsiyasining logik-grammatik asosi ʻ sanaladi. Demak, tinish belgilarining yozma nutq jarayonida ishlatilishi o z ilmiy- ʻ nazariy va ijtimoiy-amaliy asosiga egadir. 8 Punktuasiya - yozuv oynasi. Tinish belgilari yozma nutqdagi maqsadni aniq ifodalash, uning tushunilishini osonlashtirish uchun qo llanadi. Ular yozmaʻ nutqning mazmuniy, grammatik, intonatsion munosabatlarini, sintaktik bo linishini ʻ belgilovchi, stilistik ravonligini ta’minlovchi ko rsatgichdir, vositadir. ʻ Tinish belgilari gapning ifoda maqsadiga ko ra turi, tuzilish xarakteri, ʻ emotsional xususiyatlari kabi tomonlarini belgilashda juda katta ahamiyatga egadir. Grammatik jihatdan bir xil tipda shakllangan quyidagi uch gapni qiyoslab ko rsak, tinish belgilarining yozma nutqni ifodalashdagi roli juda aniq ko rinadi: ʻ ʻ 1. Paxta plani muddatidan ilgari bajarildi. 2. Paxta plani muddatidan ilgari bajarildi? 3.Paxta plani muddatidan ilgari bajarildi. Bu gaplarning birinchisida xabar, ikkinchisida so roq, uchinchisida esa his- ʻ hayajon, sevinch ma’nolari ifodalangandir. Bunday mazmuniy munosabatlar og zaki nutqda intonasiya yordamida ifodalanadi; yozma nutqda esa faqat tinish ʻ belgilari vositasida ko rsatiladi. Ko rinadiki, yozma tekstdagi ma’noni (maqsadni) ʻ ʻ tinish belgilar vositasida aniq tassavvur qilish mumkin. 1) Hozirgi kunda punktuatsiyaning roli ortib, uning funksiyasi va qo llanish doirasi kengayib bormoqda. Bu hodisa respublikamizda matbaachilik, ʻ matbuot va nashriyot ishlarining keng rivojlanishi, o zbek yozuv madaniyatining ʻ taraqqiy etishi, kishilar savodxonligining oshishi va ularning o z amaliy ʻ faoliyatlarida nutqning barcha formalaridan foydalana olishlari, adabiy til ta’sirining kengayishi, adabiy til funk- sional stillarining paydo bo lishi va ʻ takomillashuvi - nutq madaniyatining keng ko lamda ravnaq topishi va o sishi ʻ ʻ bilan izohlanadi. Shunga ko ra, punktuasiyaning yozma nutqni ifodalashdagi rolini ʻ aniqlash nutq madaniyatining, ayniqsa, yozma nutq madaniyatining aktual masalalarini hal qilish bilan chambarchas bog liqdir. Chunki tinish belgilarining ʻ qo llanishni ko‘p kishilar ijtimoiy faoliyatida aloqa-aralashuv formasi bo lgan ʻ ʻ yozma nutqdan ajratilgan holda tasavvur qilish mumkin emas. Punktuatsiya tarixiga nazar tashlasak, tinish belgilarning yozma nutqqa xos hodisa ekanligini va yozma nutq formasining zaruriy material elementi sifatida rivojlanganini va 9 takomillashganini ko ramiz. Yozuvning material elementi hisoblangan tinishʻ belgilari avval boshdanoq nutqning logik va grammatik tomonlari bilan bog liq ʻ holda qo llangan. Tinish belgilarning inson fikr-tuyg ularini ifodalovchi ʻ ʻ vositalardan biri sifatida qo llanishi uning sistemalashuvini va barqarorligini ʻ ta’minlagan. Quyidagi nutq parchasini tahlil qilib ko raylik: ʻ Men sizning foydangizni o ylayman. Arava kishinikimi? Qovunni tushirib ʻ olaman shu yerda. Anov erda usta Toshpo lat bor, bilarsiz ʻ 4 . Arava ishida farang, qovnining puliga aravani tuzattirasiz. Egasi xafa bo lmaydi. (O.) ʻ Bu tekst logik-grammatik jihatdan mukammal shakllangan yetti mustaqil qismga bo lingan yetti gapga ajratilgan. ʻ Buni shu parchada ishlatilgan nuqtalar, so roq va undov belgisidan ocha ʻ bilamiz. Tekstdagi so roq, undov belgisi va nuqtalar, qismlarning tugallanishini ʻ ko rsatish bilan birga, shu qismlardagi ifoda maqsadi va emosional jihatlar ʻ qandayligini ham anglatadi. Demak, tekstdagi so roq, undov belgisi va nuqtalar ʻ ikki asosiy vazifani bajaradi: a) gapning logik-grammatik tugallanishini; b) shu gapdgi kuzatilgan maqsad va undagi emosional holatlarni bildiradi. To rtinchi gapdagi vergul ham logik-grammatik funksiyani bajarayotgan ʻ bo lsa-da, uning vazifasi so roq, undov va nuqtalarning funksiyasidan o zgachadir: ʻ ʻ ʻ vergul avvalgi qismning keyingi qismdan ayrilishini ko rsatmoqda. ʻ ⁴ Tinish belgilari yozma tekstdagi mazmunni (ma’noni, fikrni) aniq ifodalash uchun xizmat qiladi. Masalan: «Sho rim qursin... Shahodat! Kel! (O.) Birinchi ʻ gapda his-hayajon, ikkinchisida undov, uchinchisida buyruq ma’nosi ifodalangan. Tinish belgilari, butun gapga xos umumiy mazmuniy munosabatlarni ifodalabgina qolmay, gap qismlariga xos semantik munosabatlarni ham bildirish xususiyatiga egadir: Bolamga yana bir til tegdir — soqolingni bittalab yulaman, och arvoh(0.) It huradi — karvon o tadi. (Maqol) ʻ Shu yo l bilan bordik — etdik murodga, ʻ 4 Zulfiya. Saylanma. –T.: “Sharq”, 2015. – (45-bet). 10 She’rimiz kasb etdi balog at, kamol. (U.)ʻ Keltirilgan qo shma gaplarning birinchisida shart, ikkinchisida zidlik, ʻ uchinchisida sabab-natija munosabatlari ifodalangandir. Bunda tire qo shma gapni ʻ tashkil etuvchi gaplar orasidagi turli semantik aloqalarni (ma’nolarni) anglatishiga qaramay, bir sintaktik vazifa — gaplarning birini ikkinchisidan ayirish vazifasini bajarayotir. Bir tinish belgining bunday turli ma’noda ishlatilishi punktuatsion polisemiya sanaladi. ⁵ Bir tinish belgining turli xil funksiyani bajarishi esa punktuatsion omonimiya hi- soblanadi. Ba’zan gaplardagi mazmun murakkab bo ladi. Bunday choqlarda tinish ʻ belgilari qo sha qo llanadi: Chambarchas payvandmi shunchalar mehri?! (F. ʻ ʻ Usmonova) Tinish belgilari yozma tekstdagi gap bo laklari, gapning ayrim qismlari va ʻ gaplarning o zaro turli sintaktik munosabatlari (birikishi—soedinenie, bo linishi — ʻ ʻ otdelenie, ajralishi—obosoblenie, ayrilishi — vmdelenie kabilar) ni ko rsatish ʻ uchun qo llanadi. Masalan: Onam, opam, akam, bobom, buvim va men—hammiz ʻ ayvonda dasturxon atrofida davra qurganmiz. (O.) Opam Karomat—hali paranjisiz yosh qiz—maktabdan qaytadi. (0.) Birinchi gapda uyushiq bo laklar biri-ikkinchisidan vergul vositasida ʻ ayrilgan, ikkinchi gapda esa izohlovchi (hali paranjisiz yosh qiz) tire vositasida ajratilgandir. Gap qismlarining tinish belgilari bilan ayrilishi, ajratilishi turlicha bo ladi. Bu ʻ turlilik sintaktik aloqaga, sintaktik-stilistik holatga ko ra belgilanadi. Masalan, gap ʻ boshida va oxirida kelgan kirish so z, undalma va undov so zlar bir (yakka) tinish ʻ ʻ belgi bilan ajratiladi; gap o rtasida kelganda esa qo sh (ikki) tinish belgi bilan ʻ ʻ ayriladi: Nihoyat, Oyqiz Jalolovga tikilib, qat’iy fikrini aytdi. (Sh.R.) Xalqning izzat-hurmatiga sazovor bo lishdan ham o zga baxtni tasavvur qilish mumkinmi, ʻ ʻ axir? ⁵ Nazar Karim. Tinish belgilari va yozma nutq. –Toshkent: Fan, 1974 (13-b.) 11 Keltirilgan misollarda vergulning yakka va qo sha qo llanishi ularningʻ ʻ funksiyasi o zgacha ekanligini ko rsatmaydi. Bulardagi vergullar ko rinishda ikki ʻ ʻ ʻ xil (yakka va qo sha) bo lishiga qaramay, bitta vazifani — kirish so zlarni asosiy ʻ ʻ ʻ gapdan ayirish vazifasini — bajaradi. Tinish belgilari yozma tekstning tarkibiy va stilistik (uslubiy) jihatlarini to g ri belgilash uchun xizmat qiladi. Masalan: ʻ ʻ 1) —Bo lmaydimi Sobir, tez gapir! ʻ — Opa, bo lmas, jonim, gapim — bir! ʻ — yo meni de, yoki Omonni! — Netay, tikdim yo lida jonni! (H. O.) ʻ 2) Yaxshidan ot qolar, yomondan — dod. (Maqol) 3) Uch g ildirakli g altak— ʻ ʻ Arava qilib berdim Ruliga esa qizil— Bagroqcha ilib berdim. („Fan va turmush“) Tire birinchi misolda suhbatdoshlarning gapini o zaro ajratib ko rsatish ʻ ʻ uchun, ikkinchi misolda qo shma gapning keyingi komponentida tushib qolgan ʻ so zning («qolar»ning) o rnini qoplash, kompensatsiya qilish uchun, uchinchi ʻ ʻ misolda «g altak arava», «qizil bayroqcha» iboralarining bir sintaktik butunlik ʻ (so z birkmasi) ekanliklarini ko rsatish uchun qo llangandir ʻ ʻ ʻ 5 . Gapning ajratilgan bo laklari vergul ham tire vositasida, kiritma ʻ konstruksiyalar tire ham qavs vositasida ajratiladiki, bular ham punktuatsion sinonimiyaning ko rinishlaridir. ʻ Tinish belgilari gap, gapdagi ayrim qismlarning boshlanish va tugallanish chegarasini, ba’zi so z yoki iboralarning muayyan tekstda o zga ma’noda ʻ ʻ qo llanganligini aniqlash uchun ishlatiladi. Bunday funksiyani, asosan, qavs va ʻ qo shtirnoq bajaradi. Ular o z funksiyasiga ko ra chegaralovchi tinish belgilar ʻ ʻ ʻ hisoblanadi. Masalan: «Nega yashay olmas uyqusiz odam?» 5 Qurbonova M. “Matn tilshunosligi” –Toshkent. “Universitet” nashriyoti –2014 (5-bet). 12 Ba’zan qurshar meni shunday bir tuyg u.ʻ Deyman: «Odamzotni bevaqt, abadiy Va g aflat uyqusi etolmasin rom!» (Muzaffar Turobov) ʻ E’tibor beradigan bo‘lsak tinish belgilari nafaqat yozma matnlar uchun balki og‘zaki nutqimizda anglashiladigan ma’no uchun ham muhum. Har bir tinish belgisining o‘z vazifasi, qo‘llanish o‘rinlari, sinonimyalari mavjudligi uning hozirgi o‘zbek tilidagi o‘rni salmoqli darajada ekanligidan dalolatdir. Chunki nutq madaniyati to g ri gapirish va to g ri yozish san'atidir! ʻ ʻ ʻ ʻ Tinish belgilarining matbuotda qo llanish tarixidan ʻ 4 Tinish belgilarining matbuotimizda qo llanishi o z tarixiy traditsiyalariga, ʻ ʻ o ziga xos xususiyatlarga egadir. Ularning matbuotda ishlatilish tarixiga nazar ʻ tashlasak, tinish belgilarini qo llashda har bir davrning o ziga xos usullari, ʻ ʻ formalari bo lganliging, yozuvda ulardan foydalanishda turlicha yo llar ʻ ʻ tutilganligini ko ramiz: dastlab tinish belgilari gazeta va jurnallarda kam miqdorda ʻ qo llangan, ularning vazifasi ham konkret bo lmagan; keyinchalik tinish ʻ ʻ belgilarining vaqtli matbuotda qo llanish doirasi kengaygan va ishlatilishi ʻ muayyan sistemaga kirgan. Tinish belgilarining matbuotda qo llanish tarixiga oid xarakterli tomonlarini ʻ «Turkiston viloyatining gazeti» materiallari asosida qisqacha izohlash mumkin. Ma’lumki, «Turkiston viloyatining gazeti» o zbek vaqtli matbuotnning ʻ qaldirg ochidir. U, 1870 - yilnnng 28 - aprelidan boshlab to 1917 – yilning ʻ boshlarigacha (deyarli 50 yil mobaynida) muntazam ravishda nashr etilgan. «Turkiston viloyatnning gazeti» o sha davr o zbek madaniyati, o zbek ʻ ʻ ʻ adabiy tili va o zbek grafikasining namunasi sifatida ham muhim tarixiy hujjatdir. ʻ Gazeta o zbek yozuv madaniyatining yanada rivojlanishi va takomillashuvida, ʻ o zbek adabiy tili normalarining sayqallanishida muhim amaliy ahamiyatga ega ʻ bo ldi. Gazetaning til xususiyatlarini o rganish o zbek tili tarixi uchun, o zbek ʻ ʻ ʻ ʻ yozuv madaniyati — yozma nutq madaniyati uchun juda qimmatlidir. Shuningdek, o zbek yozuv madaniyatining (o zbek grafikasining) ajralmas qismi bo lmish ʻ ʻ ʻ 13 o zbek punktuatsiyasi tarixi, uning shakllanishi va rivojlanishi, taraqqiyotʻ qonunlarini o rganishda ham gazeta muhim ahamiyat kasb etadi. ʻ Shuni alohida ta’kidlash kerakki, yozma nutqqa (yozuvga) taalluqli bo lgan ʻ barcha xususiyatlar bu gazeta tiliga ham mansubdir: o sha davr yozuvida ʻ qo llanuvchi barcha yozuv belgilari «Turkiston viloyatining gazeti»da ham ʻ ishlatilganini ko ramiz. Bularni shunday gruppalab ko rsatish mumkin: a) harflar; ʻ ʻ b) raqamlar; v) turli fanlarga oid ilmiy belgilar; g) tinish belgilari (punktuatsiya); d) transkripsion va diakritik belgilar; e) turli shakldagi «bezak» belgilar. Tinish belgilari «Turkiston viloyatining gazeti»da u nashr etilgan yildanoq qo llana boshlagan. Lekin hozirgi yozuvimizdagi tinish belgilarining hammasi ʻ gazeta sahifalarida babbaravar, bir vaqtdan boshlab ishlatilgan emas: ular gazetada birin-ketin qo llana boshlagan, gazetaga oldinma-keyin kirib kelgan. ʻ Gazeta sahifalarida eng avval ishlatilgan tinish belgilaridan biri tiredir. U, gazetaning 1871 - yilgi 20-sonidan boshlab qo llanilgan: dastlab ish qog ozlarida, ʻ ʻ e’lonlarda qo yilgan, so ng yozuvning boshqa shakllarida ham ishlatila ʻ ʻ boshlangan. Gazetada dastlab ishlatilgan tinish belgilaridan ikkinchisi ko p nuqtadir. Ko p ʻ ʻ nuqta gazetaning 1872 - yilgi 18-sonidan (4-bet) boshlab ishlatilganini ko ramiz: ʻ dastlab rasmiy qog ozlarda (turli hujjatlar, hisob- kitob, pochta qog ozlari va ʻ ʻ e’lonlarda) qo llanilgan. Gazetaning 1877- yilgi 22-sonidan boshlab gap oxirida ʻ ham qo llana boshlagan; 1879 - yildan esa jumla o rtasida, gap qismlari orasida ʻ ʻ ham ishlatilganini uchratamiz; 1901 yildan boshlab so roq, undov kabi boshqa ʻ tinish belgilari bilan birgalikda (qo sha) qo llangani ma'lum. ʻ ʻ «Turkiston viloyatining gazeti»da qavs 1873 - yilgi 6-sonidan boshlab ishlatilgan. Qavs bu gazetada eng ko p ishlatilgan tinish belgilaridan sanaladi. ʻ Qavsning o sha yillardagi qo llanish xarakteri — qo llanish usuli, shakli, vazifasi ʻ ʻ ʻ hozirgi kundagiga sira o xshamaydi. ʻ Bu gazeta sahifalarida nuqtaning qo llanishi juda xarakterli: dastlab nuqta ʻ vazifasini bo sh joy — jumlalar orasidagi interval — bajargan; 1875 yil-dan ʻ boshlab turli xil «bezak» belgilardan (yulduzcha tipidagi shakllardan) nuqta 14 vazifasida foydalanilgan; nuqtaning hozirgi shakli gazetada 1881 - yildan ko rinaʻ boshlagan. Qo shtirnoq «Turkiston viloyatining gazeti»da 1881 - yildan ishlatilgan. ʻ Qo shtirnoq gazetada qo llangunga qadar uning vazifasini qavs, tire va yulduzcha ʻ ʻ tipidagi ba’zi «bezak» belgilar bajargan. Beshta tinish belgi (so roq, undov, vergul, ʻ ikki nuqta va nuqtali vergullar) mazkur gazetada 1901 - yildan boshlab qo llanilgan. ʻ Gazetada dastlab ishlatilgan tinish belgilari avval tor doirada qo llana ʻ boshlagan, keyinchalik ularning qo llanish doirasi kengaya, vazifasi konkretlasha ʻ va qo yilish o rinlari muqumlasha borgandir ʻ ʻ 6 . Tinish belgilarining matbuotimizda qo llanishiga xos xarakterli ʻ tomonlaridan biri shundaki, dastlabki tinish belgilari mushtarak funksiyani bajargan: bir tinish belgi boshqa tinish belgilari o rnida ham qo llanavergan. ʻ ʻ Masalan, tire, o z asosiy vazifasidan tashqari, vergul, ko p nuqta, yarim qavs, ʻ ʻ nuqta vazifasida ham ishlatilgan; qavs esa vergul, qo shtirnoq vazifasini ham ʻ bajargan. Ikkita misol keltiramiz: Toza — mingboshi — istarshina — oqsoqollarga keraklikdur. Beshinchi—karantindak to xtatilgan xoh sog , xoh kasal, odamlar. ʻ ʻ Birinchi misolda tire vergul o rnida ishlatilgan: gapning uyushiq bo laklari ʻ ʻ tire vositasida ajratilgan; ikkinchi misolda esa tire vergul yoki yarim qavs vazifasini bajarayotir: tartibni bildiruvchi so zdan («beshinchi»dan) keyin tire ʻ ishlatilgan, hozirgi yozuvimizda bunday o rinlarda vergul ishlatiladi, agar raqam ʻ bilan sanab ko rsatilsa, yarim qavs qo llanadi. ʻ ʻ Tinish belgilarining matbuotimizda dastlabki qo llanish usuli va shakli ham ʻ hozirgidan farqli, o zgacha bo lgan. Masalan, tire gazetada bir tire, ikki tire, uch ʻ ʻ tire, to rt tire va, hatto, to qqiz tire tarzida qatorasiga qo yilganini ko ramiz. Bu ʻ ʻ ʻ ʻ xususiyat ko p nuqtaning qo llanishida ham uchraydi; so roq, vergul, nuqtali ʻ ʻ ʻ vergul kabi tinish belgilari arab yozuvi yo nalishiga mos ravishda teskari usulda ʻ ishlatilgan. 6 Boymirzayeva S. Matn mazmunida temoerolik semantika. Toshkent, “O‘zbekiston milliy entiklopediyasi” Davlat ilmi nashriyoti, 2009. 15 Qo shtirnoq, qavs, nuqta kabi tinish belgilari bir necha shaklda (formada)ʻ qo llanilgan. Masalan, qo shtirnoq uch xil shaklda uchraydi: a) odatdagi ʻ ʻ qo shtirnoq—„ “; b) burchak tipidagi qo shtirnoq — « »; v) «yarim oy» ki qo sh ʻ ʻ ʻ qavs tipidagi qo shtirinoq — (( )). Qavs besh xil shaklda ishlatilgan: odatdagi qavs, ʻ katta qavs, o rta qavs, gulli qavs, «bezak» qavs (bunda «bezak» belgi qavs ʻ vazifasida ishlatilgan bo ladi). ʻ Tinish belgilarining bunday turli shakllari o z funksiyasi va qo llanish o rni ʻ ʻ ʻ jihatidan bir-biridan qisman farqlangan: odatdagi qo shtirnoqdan hurmat ʻ ma’nosidagi so zlarni ajratishda ko proq foydalanilgan; «yarim oy» tipidagi ʻ ʻ qo shtirnoq badiiy yozuvlarda, tasviriy (miniatyura) yozuvlarida ishlatilgan; ʻ burchak tipidagi qo shtirnoq esa cheklanmagan doirada qo llanavergan. ʻ ʻ «Turkiston viloyatining gazeti»da tinish belgilaridan foydalanishda ikki xil yo l tutilgan: a) o zbek yozuvidagi ba’zi «bezak» belgilardan tinish belgi sifatida ʻ ʻ foydalanilgan. Masalan, yulduzcha tipidagi har xil shakllar eng avval nuqta, qavs, qo shtirnoq, tire va vergul vazifasida ishlatilgan. Bu jihatdan bunday shakllarning ʻ nuqta o rnida qo llanganligini aytish xarakterlidir: gazetada qariyb 10 yil ʻ ʻ davomida yulduzcha tipidagi shakllardan nuqta o rnida foydalanilgan; nuqtaning ʻ hozirgi shakli yozuvimizga kirib kelgach (1881 -yil) va buning tinish belgi sifatida qo llanishi odat tusiga kirgach, yulduzchalar nuqtalikdan chiqqan. Yulduzcha ʻ tipidagi ishoralarning boshqa tinish belgilari o rnida ishlatilishi ham, xuddi nuqta ʻ singari, shu belgilar gazeta tiliga kirib kelgunga qadar davom etgan. «Bezak» belgilarning gazetada tinish belgi sifatida qo llanishi juda tor doirada ʻ bo lib, qisqa muddat (asosan 1901 - yilgacha) davom etgan. b) rus tilidagi tinish ʻ belgilaridan foydalanish: ruscha tekstlardagi tinish belgilari uning o zbekcha ʻ tarjimasiga ham ko chirilgan. Shu asosda ba’zi tinish belgilari gazeta tiliga kirib ʻ kelgan, undov, so roq, qo shtirnoq kabi ayrim tinish belgilari esa hayotiy ehtiyoj ʻ ʻ va turmush talabi asosida to g ridan-to g ri rus tilidan olingan. Bu yo l progressiv ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ahamiyatga ega bo lib, o zbek punktuatsiyasining shakllanishi va rivojlanishini ʻ ʻ tezlashtirgan. 16 Hozirgi tinish belgilarining hammasi gazetada 1901 - yildan qo llanaʻ boshlagach, ularning funksiyasi (qo llanish o rni, vazifasi) konkretlashgan, ularni ʻ ʻ yozuvda ishlatish odat tusiga kirgandir. Shuningdek, ularning qo yilish o rni va ʻ ʻ qo llanish vazifasi muqimlashib, shakli ham qat’iylashgan. Masalan, dastlab ʻ yulduzcha tipidagi o ndan ortiq har xil ishoralar nuqta vazifasida ishlatilgan; ʻ nuqtani hozirgi shaklining qo llanishi gazetada turg unlashgach, u alohida grafik ʻ ʻ shaklga ega bo lgan, ya'ni nuqta belgisi sifatida ishlatila boshlangandir. Demak, ʻ har bir tinish belgi o zining hozirgi aniq shakli va funksiyasiga ega bo lguncha ʻ ʻ ma’lum davrni bosib o tgandir. ʻ 17 1.2. Tinish belgilari va ularning qo llanish o rinlari tasnifi.ʻ ʻ Nuqta va uning qo llanilishi ʻ Darak gaplar oxiriga nuqta qo yiladi. Ma’lumki, darak gaplardan xabar ʻ ma’nosi ifodalanadi, voqea, hodisa ta’kidlanadi. Shuningdek, ulardan iltimos, nasihat, orzu-istak, gumon, qat’iylik kabi ma’no ottenkalari ham anglashiladi. Darak gaplar tinch ohang, pasayuvchi intonasiyaga ega bo lib, intonasiya, ayniqsa, ʻ oxirgi bo lakda (oxirgi so zning oxirgi bo g inida) juda pasayadi. Bu nuqta ʻ ʻ ʻ ʻ intonasiyasi hisoblanadi 7 . Oxiriga nuqta qo yilgan darak gaplar struktura jihatdan sodda, murakkab, ʻ qo shma, bir sostavli va ikki sostavli, to liq va to liqsiz gap shakllarida bo ladi. ʻ ʻ ʻ ʻ Masalan: Hozir men Toshkentdaman. Yodgor o z yonimda, ba’zan Mehrixonlar ʻ oilasiga ham borib kelib turamiz. (G . G .) ʻ ʻ Ayrim buyruq gaplar oxiriga nuqta qo yiladi. Bunday buyruq gaplar sof ʻ buyruq ma’nosini anglatmay, buyruq-iltimos, buyruq-yalinish, buyruq-istak, buyruq-maslahat, buyruq-nasihat, buyruq-ogohlantirish, buyruq-da’vat (undash), buyruq-ruxsat (yoki taklif) kabi emosional ma’nolarni ifodalaydi.Oxiriga nuqta qo yilgan buyruq gaplar o z leksik-grammatik va intonatsion belgilariga ega ʻ ʻ bo ladi. Masalan: Bugun zora havo ochilsa. («Havo ochilsin» ma’nosida.) Shunday ʻ yosh xotinning umriga zomin bo lganingdan keyin jabrini ham tortda. (G . G .) ʻ ʻ ʻ Qo rqma, qochsang o zingga jabr qilasan. Qani, yurchi ichkariga. (P. Tursun) ʻ ʻ Remarka tipidagi gaplar oxiriga nuqta qo yiladi. Ma'lumki, remarkalarda ʻ pesadagi voqealarning tavsifi, personajning vaziyati, ichki kechinmalari, avtorning turlicha tushuntirish va izohlari beriladi. Masalan: Xalqimga, ijodamga!(Keta boshlaydi.) — Xayr, shohanshoh! (Yo lida davom etadi. Hamma bosh egib, ʻ turgan joyida qotib qoladi. Tashqaridan Navoiyni olqishlagan xalqning ovozlari eshitiladi.) (I. Sulton va Uyg un) ʻ Shuningdek, gazeta va jurnallar sahifasida tez-tez uchraydigan va qavs ichida beriladigan (Davomi bor, Boshi falon sonda, Davomi 3-betda, Hamma o rnidan ʻ 7 Boymirzaeva S. Matn mazmunida temperollik semantikasi.Toshkent, “O'zbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti,2009 18 turadi) tipidagi gaplar oxiriga ham nuqta qo yiladi. Masalan: (Gazetamizningʻ kelgusi soni 2- noyabrda chiqadi.), (Davomi. Boshi gazetaning o tgan sonida.) ʻ Barcha holatlarda nuqta yopiluvchi qavsdan oldin ishlatiladi. Dramatik asarlarda har bir personajning nomidan so ng nuqta qo yiladi va ʻ ʻ uning gapi bosh harf bilan boshlanadi. Masalan: Dadavoy. Ordenlarimni olib chiq! Bahor. Shu topda ordenni nima silasiz? Dadavoy. Kerak... Medallarni ham ola chiq! (U.) Eslatma. Dramatik asarlarda har bir personajning gapidan oldin tire ishlatilmaydi. Tartibni bildiruvchi raqamlardan (numerativlardan) so ng nuqta qo yiladi. ʻ ʻ Bundan keyingi gaplar bosh harf bilan boshlanadi va ular oxiriga ham nuqta qo yiladi. Bunday gaplar leksik-grammatik va semantik jihatdan o zaro uzviy ʻ ʻ bog liq bo lmaydi. ʻ ʻ Masalan: 1. Nutq melodikasi. 2. Nutq ritmi. 3. Temp. 4. Nutq intensivligi. 5. nutq tembri. 6. Pauza. ( “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” darslikdan.) Agar numerativni ko rsatuvchi raqamlar paragraf belgisi (§) va qoida, modda, ʻ band kabi so zlar bilan birgalikda qo llansa, nuqta shulardan so ng qo yiladi. ʻ ʻ ʻ ʻ Masalan: 1-§. Ot haqida umumiy ma'lumot. 2-§. Otlarning semantik turlari. Eslatma. Agar numerativni bildiruvchi raqamlar (ba’zan harflar) yarim qavs bilan ajratilgan bo lsa, ulardan so ng nuqta qo yilmaydi. Bulardan keyingi gaplar ʻ ʻ ʻ kichik harf bilan boshlanadi va semantik- grammatik jihatdan o zaro zich bog liq ʻ ʻ bo ladi: bir voqeani turli tomondan to ldirishga, izohlashga, konkretlashtirishga ʻ ʻ xizmat qiladi. Shuning uchun ulardan so ng nuqtali vergul qo yiladi. Masalan: Esik ʻ ʻ yozuvi: 1) harfning grafik ko rinishi; 2) harfning o ngdan chapga qarab yo nalishi; ʻ ʻ ʻ 19 3) so z oralarida belgilarning yo qligi bilan oromiy yozuviga yaqin turadi. ʻ ʻ («O zbek tili va adabiyoti») ʻ Bosh harflar yoki bo g inlardan tashkil topgan shartli qisqartmalardan so ng ʻ ʻ ʻ nuqta qo yiladi. Shartli qisqartmalarni umumnorma, umumqoida sifatida qisqartib ʻ yozilishi lozim bo lgan qisqartmalardan (kg, km, m, sm, BMT, MDH, O‘zMU ʻ kabi) farqlash zarur. Shartli qisqartmalar ko proq individual stil bilan bog liq ʻ ʻ bo lib, yozuv usuli (texnikasi) ga ko ra qo llanadi. Masalan: M. T. Oybek — Muso ʻ ʻ ʻ Toshmuhamedov Oybek; Uyg un Jan. Qoz. o lkasi, Jambul obl., Marki shahrida ʻ ʻ tug ildi—Uyg ur Janubiy Qozog iston o lkasi, Jambul oblastidagi Marki shahrida ʻ ʻ ʻ ʻ tug ildi ʻ 8 . Ergash gapdan so roq ma'nosi, bosh gapdan xabar ma'nosi anglashilgan ʻ ergash gapli qo shma gaplar oxiriga nuqta qo yiladi. ʻ ʻ Shuningdek, badiiy asarlar (povest, hikoya, qissa, ocherk, she'r), ilmiy maqolalar, xabar, reportaj kabilarning tepasida yoki ostida beriladigan, avtorlikni bildiruvchi familyalardan so ng nuqta qo yilmaydi: Bular: «Salim Soqiev (S. ʻ ʻ Soqiev)», «M. Chimbergenov (O zTAG muxbiri)», «V. Jdanov, SSSR Medisina ʻ Fanlar akademiyasining akademigi», «M. Nurmatov, falsafa fanlari kandidati, dosent», «Mois Dekalo (bolgar jurnalisti)», «E. Ukiboev tarjimasi», «Glauberzon fotosi», «A. Graxov fotosi (TASS fotoxronikasi)» tarzida nuqtasiz yoziladi. b) havolalarda (snoskalarda) familiyadan so ng va havolaning oxirida nuqta qo yiladi. ʻ ʻ Masalan: 1. H. Olimjon. Tanlangan asarlar, Toshkent, 1951, 5- bet; 2. Oybek. Bolalik, «Yosh gvardiya» nashriyoti, ikkinchi nashri, Toshkent, 1963, 10-bet. Agar havolada jurnal, to plam va kitoblarning ham nomi ko rsatilsa, ularning nomi ʻ ʻ qo shtirnoqqa o ralgan holda, qavs ichida beriladi. Havola oxirida ishlatilishi lozim ʻ ʻ bo lgan nuqta yopiluvchi qavsdan so ng qo yiladi. ʻ ʻ ʻ Masalan: 1. N. A. Ma’sumiy. Fikrlar va tuyg ular xazinasi («O zbek tili va adabiyoti» jurnali, 5-son, 1971, 3—7- ʻ ʻ betlar). 8 Yo‘ldoshev M. Badiiy matn va uning lingvopoetik tahlili asoslari.I .2007 20 2. Q. Pirmatov. Hikoya janrining o ziga xos xususiyati (ToshDUʻ aspirantlarining ilmiy ishlari, «O‘zbek filologiyasi masalalari» to plami, 395-chisi, ʻ 1970, 166—181-betlar). Eslatma. 1. Havolalar tekst ichida manba sifatida berilganda ham tinish belgilarining ishlatilishidagi shu tartib saqlanadi. 2. Agar havola «yuqoridagi asar», «o sha asar» tarzida qisqartirib berilsa, familiyadan keyingi nuqta ishlatilmaydi, ʻ uning o rniga vergul qo yiladi. Masalan: N. A. Ma‘sumiy, yuqoridagi masola, 3- ʻ ʻ bet. Ba’zan nuqta murakkab raqamlarni (sonlarni) sinflarga bo lib ko rsatish uchun ʻ ʻ ham ishlatiladi. Bunda murakkab (ko p xonali) sonlarni o qish osonlashadi, ʻ ʻ metodik izchillik, qulaylik vujudga keladi: 4.500.000 tonna «oq oltin» kabi. Ba’zan nuqta chislolarda kun, oy va yillarni o zaro ajratish (farqlash) uchun ishlatiladi. ʻ Nuqtaning bunday qo llanishi ba’zi hujjatlarda, ayrim yozuvchilarning asarlarida ʻ uchraydi. Masalan: 5.12.1970. (5 dekabr, 1970- yil), 20.03.71 (20 mart, 1971- yil) So roq belgisi va uning qo llanilishi ʻ ʻ Sof so roq ma’nosini anglatuvchi gaplar oxiriga so roq belgisi qo yiladi. ʻ ʻ ʻ Bunday gaplar ikki xil shakllangan bo ladi: a) so roqni bildiruvchi grammatik ʻ ʻ vositalar ishtirok etadi:—Endi ketib qolmaysizmi? Ha, nima, uyalasanmi, kap- katta siz-a? (G . G .) b) so roqni bildiruvchi grammatik vositalar ishtirok etmaydi: ʻ ʻ ʻ bundagi so roq ʻ Ma’nosi yozuvda so roq belgisi orqali, og zaki nutqda intonatsiya orqali ʻ ʻ bilinadi: -Oyijon! – dedi iltijoli ohangda. – Oyijon! O‘zingizmisiz? ( O‘. Hoshimov) Qo shma gaplarda so roq belgisining ishlatilishi ancha murakkab bo lib, quyidagi ʻ ʻ ʻ holatlarda qo llanadi: a) qo shma gapning har ikki (yoki barcha) komponentlaridan ʻ ʻ so roq ma’nosi anglashilganda; b) ergash gapli qo shma gaplarda so roq ma’nosi ʻ ʻ ʻ bosh gap orqali ifodalanganda: Keldingizmi, qayoqda yuribsiz, rais opa sizga hech narsa demadilarmi? (S. Ahmad). Axir, har borganingizda, pochchangiz quruq qo ymas? (A. Q.) ʻ Shuningdek, so roq gap tipidagi sarlavhalardan so ng so roq belgisi ʻ ʻ ʻ qo llaniladi. “Nega yerga qaraysan, Ra’no” (A. Qodiriy) ʻ 21 Undov belgisi va uning qo llanilishiʻ Undov gaplar oxiriga qo yiladi. Bunday gaplar emotsionallikni anglatib, ʻ kuchli ko tariluvchan, to lqinli intonatsiya bilan aytiladi: Oltinsoy ajoyib go zal ʻ ʻ ʻ qishloq! (Sh. R.) Sening xotirangni unutmas aslo, mening yuraklarim, O‘rta Osiyo! (H. O.) Vokativ gaplar emosionalikka ega bo lsa, ular oxiriga undov belgisi ʻ qo yiladi: Mansur. Amir! Majiddin. KUL! (U.) ʻ Undash gaplar oxiriga undov belgisi qo yiladi: a) muomala munosabatini ʻ bildiruvchi undash gaplar kuchli his - hayajon bilan aytilsa, ular oxiriga undov belgisi qo yiladi. Misollar: ʻ Navoiy. ... Marhamat! Soz! Jomiy. Salom, do stlar! ʻ Majiddin. Salom, pokiza ustoz! (Uyg un va I. Sultonov) b) kuchli ʻ emosionalikka ega bo lgan tasdiq yoki inkorni bildiruvchi undash gaplar oxiriga ʻ undov belgisi qo yiladi: Ha! Xo p! Yo q! v) xitob, tashviqni bildiruvchi undash ʻ ʻ ʻ gaplar, emostionallik va kuchli undov intonatsiyasi bilan aytilsa, ular oxiriga undov belgisi qo yiladi: Chux! Tss! kabi; g) ko rsatish, hayajon bildiruvchi undash ʻ ʻ gaplar oxiriga undov belgisi qo yiladi: Ana! Ma! Bu-chi! kabi. ʻ Nominativ gaplar undov intonatsiyasi bilan aytilsa va emosionallikni ifodalasa, bular oxiriga undov belgisn qo yiladi. Masalan: — Urush! — Dunyo! ʻ Mustamlaka! (H. O.) Topgan so zi: — Oh, falak! (G . G .) Signal! («Toshkent ʻ ʻ ʻ haqiqati»). Kesimi -joq, -sh(-ish) affiksli harakat nomi bilan ifodalangan infinitiv gaplar emosionallikka ega bo lib, undov intonatsiyasi bilan aytilsa, ular oxiriga ʻ undov belgisi qo yiladi. Bunday infinitiv gaplarning kesimi «Harakat nomi — ʻ kerak (lozim, darkor, zarur)» tipida ham bo lishi mumkin: Paxta planini tez kunda ʻ bajarish kerak! So roq gap strukturasidagi ayrim gaplar, ayniqsa, ritorik so roq gaplar, ʻ ʻ undov intonasiyasi bilan aytilib, emosionallikka ega bo lsa, ular oxiriga undov ʻ belgisi qo yiladi. Bunda: a) so roqni bildiruvchi -mi yuklamasi bo lishi mumkin. ʻ ʻ ʻ 22 Bunday gaplarda umumiy mazmun tasdiqni bildiradi. b) qanday?, qancha?, qanaqa?, kim?, nima?, qani? kabi so roq olmoshlari bo ladi. Bular so roqʻ ʻ ʻ ma’nosini emas, balki emosional (sevinch, rag batlanish, kesatiq kabi) ma’nolarni ʻ anglatadi. Masalan: Nima bizga Amerika! Nima bizga uning sur’ati! (H. O) Kesimi shart, istak mayli formasida bo lgan ayrim gaplar oxiriga undov ʻ belgisi qo yiladi. Masalan: ʻ Qahramonim, arslonim, Mehribonim, bo l omon! (H. O.) ʻ Kundan – kun saharga ortar sog‘inchim, Nahot hayot shomin yaqinligi bu? Salqin oromida yo‘qolar tinchim, Demak, shafaq men – chun yolqinligi bu! (Zulfiya) ⁷ Vergul va uning qo llanilishi ʻ Uyushiq bo laklar vergul bilan ajratiladi. Vergul uyushiq bo laklar tarkibida ʻ ʻ qo llanganda, quyidagicha holatlarni ko rish mumkin ʻ ʻ 9 . 1) uyushiq bo laklar ochiq konstruksiyada bo lganda, birinchi va ikkinchi ʻ ʻ uyushiq bo lak teng bog lovchi orqali birikib, qolganlari vergul vositasida birikkan ʻ ʻ bo ladi: Pul va gazlama, choy, sovun, gugurt kabi zarur narsalarni shirkat ʻ davlatdan olib, kambag allarga tarqatarmish. (H. G ulom) ʻ ʻ 2) uyushiq bo laklar yopiq konstruksiyada bo lganda, oxirgi ikki uyushiq ʻ ʻ bo lak teng bog lovchi vositasida birikkan bo ladi, ular orasiga vergul ʻ ʻ ʻ qo yilmaydi. Qolgan bo laklar esa o zaro vergul bilan birikkan bo ladi: Narigi ʻ ʻ ʻ ʻ qirg oqdagi mevazorlarda o rik, olcha, olma va shaftolilar qiyg os gullab yotibdi. ʻ ʻ ʻ (H. G ulom) Smirnov, Oyqiz, Olimjon va kolxoz raislari kolonnalar oldiga tushib ʻ Ko ktog tomon yo l boshladilar. (Sh. R.) ʻ ʻ ʻ 3) uyushiq bo laklar juftlik konstruksiyada bo lganda, har bir juftlik biri ʻ ʻ ikkinchisidan vergul vositasida ajratiladi (har bir juftlikdagi uyushiq bo laklar ʻ 9 Yo‘ldoshev M. Badiiy matn lingvopoetikasi. Т.: “Fan”, 2008 23 o zaro teng bog lovchi ishtirokida bog langan bo ladi): ...yozadi yo qo l qo yadi,ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ bir buyuradi yo yalinadi, koyiydi yo maqtaydi. (Oybek) 4) uyushiq bo laklar orasida bog lovchilar takrorlanib kelsa, ular orasiga ʻ ʻ vergul qo yiladi. Bunda: a) ham bog lovchisi takrorlanadi: Alisher ham, Temur ʻ ʻ ham ajablanib so rashdi. (Sh. R.) b) yoki (yo, yoinki) bog lovchisi takrorlanadi: Yo ʻ ʻ ko z yoshi, yo gul singari nafis, nozik, ma’nodor. (Oybek) v) dam bog lovchisi ʻ ʻ takrorlanadi: Dilbar Abdurahmonova qo lini dam keskin, dam mayin ʻ harakatlantiradi. («O‘zb. xotin-qnzlari») g) goh bog‘lovchisi takrorlanadi: Supa ustidagi so ri har zamon to rt tomonga chayqalib, o z ostida ʻ ʻ ʻ o tiruvchilarning betlarini goh ko rsatib, goh yashirib, ular bilan o ynashgandek, ʻ ʻ ʻ tevarakka xusayni g ujumlarini bir-ikki bora uzib tashladi. (A. Qodiriy) d) na ʻ bog lovchisi takrorlanadi: busiz na zavq bo lar, na baxt, na tinchim. (Shukrullo) ʻ ʻ 5) uyushiq kesim orasida zidlov bog lovchisi, yuklamalar qo llanganda ham ʻ ʻ vergul ishlatiladi (ularning takrorlangan bo lishi shart emas): Oy yoritadi, ammo ʻ isitmaydi. Chaqmoq bir yalt etdi-yu, o chdi. ʻ Undalmalar vergul bilan ajratiladi. Undalma fikr qaratilgan shaxsni bildirib, gapdagi boshqa bo laklarga nisbatan kuchli intonasiya bilan aytiladi, boshqa ʻ bo laklardan pauza orqali ajralib turadi. Bu leksik-grammatik xususiyatiga ko ra ʻ ʻ yozuvda vergul bilan ajratiladi: Domla, endi xotirjam bo ldingizmi? (H. G ulom) ʻ ʻ Undalma o z strukturasiga ko ra ikki xil formada qo llanadi: a) oddiy formada. ʻ ʻ ʻ Bunda undalma bir so z vositasida ifodalanib, boshqa gap bo laklaridan vergul ʻ ʻ bilan ajratiladi: Faxriddin, hali yoshsizlar! Ayajon, bir gapdan soling. (A. Qahhor) b) kengaygan formada. Bunda undalma so zlar vositasida (so z birikmasi holida) ʻ ʻ ifodalanadi. Undalmalar stilistik talabga ko ra gapning boshida, o rtasida va ʻ ʻ oxirida kelishi mumkin: gap boshida kelganda undalmadan keyin, gap o rtasida ʻ kelganda undalmaning har ikki tomonidan, gap oxirida kelganda undalmaning oldidan vergul qo yiladi. Kirish konstruksiyalar vergul bilan ajratiladi. ʻ Albatta, xolos, mayli, axir, koshki, balki tipidagi kirish so zlarning gapda ʻ qo llanishi intonatsion jihatdan farqlidir. Bu so zlar kirish sifatida qo llanib, gap ʻ ʻ ʻ boshida kelganda ular alohida ohang va pauza bilan ajralib turadi; gap oxirida 24 kelganda esa uning boshqa bo laklardan ajralishi uncha sezilmaydi, ularniʻ ajratuvchi pauza juda qisqa bo ladi. Har ikki holatda ham ular vergul bilan ʻ ajratiladi: gap boshida kelganda kirish so zdan so ng, gap oxirida kelganda kirish ʻ ʻ so zdan oldin vergul qo yiladi: Boboxo ja domla bitta sonni yozish uchun doskaga ʻ ʻ ʻ bo r surkab, sancha simirlatar edi, axir. (P. Tursun) ʻ Bir gapda kirish so zlar takror yoki ketma-ket qo llanishi mumkin. Ular ʻ ʻ o zaro hamda boshqa bo laklardan vergul bilan ajraladi: Albatta, albatta, boraman. ʻ ʻ Xullas, shunday qilib, ularni poylab yurgan odam bor ekan. (A. Q.) Shunday qilib, shunga ko ra, shu bilan birga, shuningdek kabi kirishlarning ʻ boshqa bo laklardan pauza orqali ajralishi og zaki nutqda uncha sezilmasa ham, ʻ ʻ yozuvda vergul bilan ajratilaveradi. Kirish konstruksiyalar gapning boshida, o rtasida va oxirida kelishi mumkin: ʻ gap boshida kelganda kirishlardan so ng, gap o rtasida kelganda kirishlarning har ʻ ʻ ikki tomonidan, gap oxirida kelganda kirishlardan oldin vergul qo yiladi ʻ 10 . Tasdiq va inkorni bildiruvchi ha, xo p, yo q so zlari gap boshida kelganda ʻ ʻ ʻ (mustaqil gap yoki gapning ayrim bo lagi bo lmaganda), vergul bilan ajratiladi. ʻ ʻ Masalan: Ha , sizning so zingiz bilan posyolka surayotgan ham, tog li ʻ ʻ kolxozchilarni zo rlab ko chirmoqchi bo lgan ham Oysizning o zi-da! (Sh. R.) ʻ ʻ ʻ ʻ Xo p , soat oltiga etib boraman. (A. Q.) Yo q, bu taklifga men qo shila olmayman. ʻ ʻ ʻ («Sharq yulduzi») Undov so zlar vergul bilan ajratiladi. Undov so zlar, og zaki ʻ ʻ ʻ nutqda keng qo llangani singari, yozma nutqda ham ko p ishlatiladi. Yozma ʻ ʻ nutqda qo llangan undov so zlar gap bo laklari bilan grammatik jihatdan ʻ ʻ ʻ bog lanmaydi. Bular mazkur gapga emotsional ottenkalar beradi. Undov so zlar ʻ ʻ stilistik maqsadga ko ra gapning turli o rinlarida qo llanishi mumkin. ʻ ʻ ʻ Undovlarning gap prosessida anglatadigan ma’nolari turlichadir, chunki «undov so zlar gapda o z ma’nosini o zgartgan holda qo llanadi». ʻ ʻ ʻ ʻ Undov so zlar gapdagi boshqa bo laklardan qisqa pauza bilan ajralib turadi: ʻ ʻ alohida, kuchli intonasiya bilan aytiladi. Misollar: E , yaqinda rais eshikdan kirsa, qorni derazadan chiqadigan bo ladi. (A. Q.) ʻ 10 I. Yo‘ldoshev M. Badiiy matnning lisoniy tahlili. Т., Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2010 25 Undov so zlar undalma bilan yonma-yon kelganda (asosan undalmadan oldinʻ kelganda) ham vergul bilan ajratiladi; E , Elmurod, sen dunyoga kelib nimalar ko rding? (P. Tursun) ʻ Qani, xo sh, kim, nima so zlari gap boshida kelib, modal ʻ ʻ ma’noni ifodalaganda, ulardan so ng vergul qo yiladi. Masalan: Nima, bo lmasa ʻ ʻ ʻ o zimning uyimga devordan oshib tushaymi? — debdi o g ri. (Ertakdan) ʻ ʻ ʻ Gapda takrorlangan va sanash intonasiyasi bilan aytilgan so zlar orasiga ʻ vergul qo yiladi. Masalan: Hozir, hozir pishadi, dadasi. (S. Siyoev) Bas, bas! Etar! ʻ (Uyg un) Hoy, hoy, otamiz, Toshni kesar boltamiz. (H. H.) ʻ U, bu, shu, o sha olmoshlari bilan ifodalangan ta’kidlovchi egalardan so ng ʻ ʻ vergul qo yiladi. (Ta’kidlovchi egadan oldin esa tire ishlatiladi.) Masalan: ʻ Qozog iston — bu, oltin, kumush, ʻ Bu, baxt bilan to lib oqqan soy. (H. O.) ʻ Shuningdek, u, bu, shu, o sha ko rsatish olmoshlari bilan ifodalangan egalar ʻ ʻ ham vergul bilan ajratiladi: U, asrandi qiz bo lib qoldi. (H. O.) ʻ Avtor gapi vergul bilan ajratiladi. Gapning ajratilgan bo laklari vergul bilan ajratiladi. Masalan: Biz, oltita qiz, ʻ birinchi bo lib komsomolga o tadigan bo ldik. (A. Muxtor) ʻ ʻ ʻ Ajratilgai bo laklarda vergulning qo llanishida quyidagi holatlar bor: ʻ ʻ 1) ajratilgan aniqlovchilar vergul bilan ajratiladi: Qobil bobo, yalang bosh, yalang oyoq, yaktakchan, og il eshigi yonida turib, dag -dag titraydi. (A. Q.) ʻ ʻ ʻ 2) ajratilgan izohlovchilar vergul bilan ajratiladi: Bir maktab bola, oltinchi sinf o quvchisi, bizning oldimizga keldi. (A. Q.) ʻ 3) ajratilgan to ldiruvchilar vergul bilan ajratiladi: Qizlar, Xolnisodan ʻ tashqari, besh kishi edi. (A. Muxtor) 4) ajratilgan hollar vergul bilan ajratiladi: „Oslon" shaharchasida, sobiq Ko kcha darvozasida, ular mashinadan tushishdi. (O.) ʻ Ba’zan bog langan qo shma gap tarkibidagi gaplar ham yuklama, ham zidlov ʻ ʻ bog lovchisi vositasida birikishi mumkin. Bunday choqlarda vergul yuklamadan ʻ so ng, zidlov bog lovchidan oldin qo yiladi. Masalan: O g ling... yana jangga kirib ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ketar edi-yu, ammo sening qalbing yaralanib qolardi, ona! (Said Ahmad) 26 Bog langan qo shma gap tarkibidagi gaplar ayiruvchi bog lovchilar vositasidaʻ ʻ ʻ birikkanda, agar bu bog lovchilar takror qo llansa, o zaro vergul bilan ajratiladi. ʻ ʻ ʻ Yo men boray, yo siz keling. (Qo shiqdan) ʻ Eslatma: agar bu bog lovchilar takrorlanmasa, ularning oldidan vergul ʻ qo yilmaydi. Inkor bog lovchisi orqali bog langan qo shma gaplar ham o zaro ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ vergul vositasida ajraladi: Na ko cha bor, na mustahkam uy-joy, na dala shiyponi ʻ bor. (0.) Vergul ergash gapli qo shma gap tarkibida qo llanganda, ergash va bosh ʻ ʻ gaplar o zaro ergashtiruvchi bog lovchilar, ba’zan nisbiy so zlar va intonasiya ʻ ʻ ʻ vositasida birikkan bo ladi. Misollar: ʻ Odam odamlikni egallay olgach, Bir etak yulduzni to kdi koinot. (G . G .) ʻ ʻ ʻ Otamiz, Bobosul Soliev, hunarmand — degrez eda. Uni, oz-moz xat-savodi bo lgani uchun, mulla Bobo degrez deb ham atardilar. (M. Boboev) Hartigur, ʻ daftar yo qolib, bir oz ko nglim tinchidi. (G ayratiy) Bog lovchisiz qo shma gap ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ tarkibidagi gaplar bir vaqtda yoki ketma-ket bo lgan voqea, hodisalarni bildirganda ʻ o zaro vergul bilan ajratiladi: Ishlikning ishi bitar, ishsizning kuni o tar. (Maqol) ʻ ʻ Qavs va uning qo llanilishi ʻ 11 Kiritma so z, kiritma ibora, kiritma gaplar har vaqt qavsga olinadi. Masalan: ʻ Kecha «Paxtakor» stadionida «Paxtakor» (Toshkent) va „Dinamo“ (Moskva) komandalari o rtasida futbol o yini bo ldi. (Gazetadan) Bizda kvartira haqining ʻ ʻ ʻ juda ozligini ham aytib o tish kerak (kvartira haqi hech qachon ish haqining 4—5 ʻ prosentidan oshgan emas). (Gazetadan) Remarkalar qavsga olinadi. Masalan: Birinchi jangchi. Qani endi (oyog ini ʻ shapatalab) ishkal bo lmaganda-ku, rosa tepardima! (K. Yashin) ʻ Sitata yoki misolning qayerdan va qaysi asardan olinganligini ko rsatuvchi ʻ manbalardagi familiya va asar nomi qavsga olinadi. Masalan: «Til — reallashgan ongdir". (K. Marks, F. Engels) 11 I. Tumiyazov N., Yo‘ldoshev B. Matn tilshunosligi. - Samarqand.2006 27 Tushuntirish, izoh, uqdirish ma’nosidagi so z, ibora va gaplar qavsga olinadi.ʻ Bular narsa — hodisaning kimga yoki nimaga qaratilganligini, xarakterini va boshqalarni bildiradi. Misollar: «General» (birinchi o zbek generali Sobir ʻ Rahimovga); „Sog ingan bo lsang“ (yorning maktubi); „Jafo qilma“ (qo shiq). ʻ ʻ ʻ Nuqtali vergul va uning qo llanilishi ʻ Bog lovchisiz qo shma gap tarkibidagi gaplar ma’no jihatdan bir-biriga yaqin ʻ ʻ bo lmasa, ular orasiga nuqtali vergul qo yiladi. Bunday gaplar semantik jihatdan ʻ ʻ mustaqil gap darajasidagi tugallikka ega bo ladi. ʻ Bog lovchisiz qo shma gaplardagi voqealar o zaro solishtirish xarakteriga ega ʻ ʻ ʻ bo lsa, ular orasiga nuqtali vergul qo yiladi. Bunda narsa va hodisalarga xos ʻ ʻ belgilar solishtirilib, shu asosda ma’lum bir harakat ta’kidlab ko rsatiladi. Gapdagi ʻ uyushiq bo laklar murakkab bo lib, ular ma’lum gruppalarga ajratilsa, bunday ʻ ʻ grupalar o zaro nuqtali vergul vositasida ajratiladi. ʻ Y arim qavs bilan ajratilgan raqam yoki harflardan keyingi gaplar oxiriga nuqtali vergul qo yiladi. Masalan: Hozirgi asosiy vazifa tubandagicha; a) ariq— ʻ zovurlarni qazish va tozalash; b) erlarni tekislash (balandliklarni surish yo li bilan); ʻ v) traktorlar remontini tezda tugallash; g) bahorgi ekish ishlarini uyushqoqlik bilan boshlab yuborish. (Gazetadan) Murakkab (ba’zan bir necha) bosh gapdan va birdan ortiq ergash gaplardan tashkil topgan murakkab qo shma gaplar orasiga nuqtali ʻ vergul qo yiladi. (Bunda biri ikkinchisini aniqlovchi aloqador qismlar o zaro ʻ ʻ vergul yoki tire vositasida ajratilgan bo ladi.) Nuqtali vergul vositasida ajratilgan ʻ bunday komponentlar bir sintaktik butunlikni tashkil etadi. Shunga ko ra, nuqtali ʻ vergul bunday choqlarda sintaktik butunliklar munosabatini ko rsatishga xizmat ʻ qiladi. Masalan: Er ko karmas, el yasharmas, ʻ Bo lmasa ko k tomchisi; ʻ ʻ Qaydan olsin she’rni shoir, Bo lmasa ilhomchisi? (A. To qay) ʻ ʻ Ko p nuqta va uning qo llanilishi ʻ ʻ 28 Mazmunan tugallanmagan gaplar oxiriga ko p nuqta qo yiladi. Masalan:ʻ ʻ Sobirjon bir qabih odamning yuziga tupurganday tupurdi-da, do konning ʻ o qpoyasini tepib sindirdi... (A. Muxtor) ʻ Bahor bo‘lmasaydi, odamzod albat O‘zi kashf etardi, kashf etganday baxt... (Zulfiya) 8 Yozma jumla qisqartirilsa, shu qisqarishni ko rsatish uchun ko p nuqta ʻ ʻ qo yiladi. Jumladagi qisqarish gap boshida, gap o rtasida va oxirida bo lishi ʻ ʻ ʻ mumkin; ayrim jumlalarda qorishiq holida ham bo ladi. Bunday choqlarda ko p ʻ ʻ nuqtadan keyingi so z (agar atoqli ot bo lmasa) har doim kichik harf bilan ʻ ʻ boshlanadi. Bu holat sitatalarda, ko chirma nutqlarda ko proq uchraydi. Ba’zan ʻ ʻ so zlar orasiga qo yiladi. Bunda so z bo lib (qismlarga ajratib) talaffuz qilingan ʻ ʻ ʻ ʻ bo ladi, yoki personaj shu so zni hayajon bilan bo lib-bo lib aytadi, yoki shu ʻ ʻ ʻ ʻ so zni aytishda boshqa maqsadlar nazarda tutilgan bo ladi ʻ ʻ 12 . Masalan:—Ma... master... masters- kie... i... imek... i...—deb g o ng illadi ʻ ʻ ʻ Bashorat o zi- dan-o zi, keyin:—Lenina!...—deb yubordi sira tutilmasdan va qora ʻ ʻ ko zlarini charoslatib oyisiga, singlisiga qarab, qo ydi. (A. Muxtor) ʻ ʻ Yozuvchi aytmoqchi bo lgan, ammo yozma nutqda berilishi mumkin ʻ bo lmagan va yozuvda tushirib qoldirilgan turli ma’nodagi so zlar o rniga ko p ʻ ʻ ʻ ʻ nuqta qo yiladi. Shuningdek, dialoglarda suhbatdoshning so zi javobsiz qolsa, ʻ ʻ o sha o ringa ham ko p nuqta qo yiladi. ʻ ʻ ʻ ʻ Ko p nuqtaning sarlavhalarda qo yilish tabiati o ziga xos xususiyatga egaki, ʻ ʻ ʻ bularni boy tajriba asosida qoidalashtirish zarur: Oldingda oqqan suv...(Zulfiya) Ba’zan maktab darsliklarida (mashqlarda) ma’lum harflarni o rgatish ʻ maqsadida so z ichida tushirib qoldirilgan tovush yoki tovushlar o rniga ko p ʻ ʻ ʻ nuqta qo yiladi. Masalan: 18-mashq. Nuqtlar o rniga u yoki o harfini quyib ʻ ʻ ʻ ko chiring. Kun...:1, k...cha, s...zma, q...sh, q...l kabi v. b. ʻ Tire va uning qo llanilishi ʻ 12 Mamajonov A. Tekst lingvistikasi. - Т.: 1989. /. Shomaqsudov A., Rasulov 1. va boshq. 0 ‘zbek tili stilistikasi. - Т.: “0 ‘qituvchi”, 983. 29 Gapda tire ajratilgan bo laklarni ajratish, chegaralash, ulardanʻ emotsionallikni qabartib ko rsatish uchun ishlatiladi. Tire bilan ajratilgan bo laklar ʻ ʻ sodda va kengaygan xolatda, turli xil gap tarkibida bo lishi mumkin. ʻ Ajratilgan ikkinchi darajali bo laklarda tirening ishlatilishida 2 holat bor: ʻ 1)ajratilgan bo laklar faqat old tomondan tire bilan ajratiladi. Bunda ajratilgan ʻ bo lakning boshlanish chegarasini ko rsatish uchun undan oldin yakka tire ʻ ʻ qo yiladi. Bunday ajratilgan bo laklar: a) o zi bog langan, ma’nosini ʻ ʻ ʻ ʻ bo rttirayotgan bo lak bilan bir umumiy grammatik ko rsatkichga ega bo ladi va ʻ ʻ ʻ ʻ shu mushtarak grammatik ko rsatkich orqali tekstdagi (gapdagi) boshqa bo laklar ʻ ʻ bilan aloqaga kirishadi; b) gap oxirida misra oxirida qo llangan bo ladi. Misollar: ʻ ʻ Chol bobom o z o rtog i—uzun soqolli, yirik jussali, kar quloq safid bilan nimalar ʻ ʻ ʻ to g risidadir ezmalanib so zlashadi. (O.) Tabiatning marjon tanli, gul sochli erka ʻ ʻ ʻ qizi—tong oqarib keladi. (U.) O rmonlarning xivich sochini yaproq—ro molchalar ʻ ʻ ko mgandir. (U.) She’rga solib u bedorligin, So ngra tutar menga—ayolga. (E. ʻ ʻ Oxunova) Eslatma: ajratilgan sifatlovchi aniqlovchilar yakka tire bilan ajratilmaydi. Agar ajratilsa, u kesim funksiyasida qo llangan bo ladi: Dala — to la, dala— ʻ ʻ ʻ oppoq, oq (H. 0.) 2) ajratilgan bo laklar qo sh (ikki) tire bilan ajratiladi. Bunda tirelar ajratilgan ʻ ʻ bo laklarning boshlanish va tugallanish nuqtasini chegaralab ko rsatadi. Ikki ʻ ʻ tomoniga tire qo yilgan ajratilgan bo laklar: a) grammatik jihatdan mustaqil ʻ ʻ shakllangan; b) tarkibiy jihatdan yoyiq bo lib, ularning o z ichida boshqa tinish ʻ ʻ belgilar (masalan, vergul) ishlatilgan bo ladi; v) intonatsion jihatdan ikki ʻ tomondan pauza bilan boshqa gap bo laklaridan ayirib talaffuz qilinadi; g) ularda ʻ ma’noni ta’kidlash, emosionallik kuchlidir. Masalan: Tog alarim—Egamberdi va ʻ Rahimberdi—meni bir-bir quchoqlab, ishga beriladilar. (O.) Charm kesib o tirgan ʻ bobom—yumaloq boshli, keng yuzli, toza, oq soqolli, to la, sersavlat-bo m-bo m... ʻ ʻ ʻ aylanay shirin toydan, deydi. (O.) Makon, zamon va miqdor chegarasini bildiruvchi ikki yoki undan ortiq so zlar birikmasi orasiga tire qo yiladi. Bunda tire ʻ ʻ «-dan... -gacha» grammatik formalashish funksnyasini bajaradi, shularning o rnida ʻ 30 qo llangan bo lib, ular vositasida ifodalanadigan sintaktik munosabatni anglatadi.ʻ ʻ Masalan : 30—40 yillar, XIV—XIX asrlar. Poeziyada bir sintaktik butunlikni ifodalovchi birikmalarning bo linishini ʻ ko rsatish uchun tire ishlatiladi. Bunday sintagmalar (ko proq aniqlovchi- ʻ ʻ aniqlanmish, izohlovchi-izohlanmish, sostavli kesimlar) bir satrdan (misradan) ikkinchi satrga bo lib ko chirilgan bo ladi. Bunda tire ularning bo linish nuqtasiga ʻ ʻ ʻ ʻ qo yilib, ajraluvchi sintagmalarning bir butun holda talaffuz etilishini ko rsatadi: ʻ ʻ Uch, g ildirakli g altak— ʻ ʻ Arava yasab berdim. Ruliga esa qizil— Bayroqcha ilib berdim. („Fan va turmush“) Tushunchasi qopqora bulut— Kabi borgan sari quyular. (H. O.) Bir nomardning sodiq cho risi— ʻ Bo lmoq emish unga saodat... (H. O.) ʻ Quyidagicha mazmuniy munosabatni ifodalovchi qo shma gap ʻ komponentlari o zaro tire vositasida ajratiladi: ʻ a) ta’kid munosabati: Ishq boshqa, havas boshqa— Bu yo lda xato qilma. (U.) ʻ b) zidlov munosabati: It huradi—karvon o tadi. (Maqol) ʻ v) shart munosabati: Bolamga yana bir til tegdir — soqolingni bittalab yulaman, och arvoh! (0.) Yuz o girsam lolazorimdan — o zing o ldir meni, ʻ ʻ ʻ Yovga bersam gulshanimni, gulni xor etsam—o lay. (U.) ʻ g) sabab munosabati: Shu yo l bilan bordik — etdik murodga, ʻ She’rimiz kasb etdi balog at, kamol. (U.) ʻ Shovqin-suronimizni haytovur eshitgan shekilli — Lavang Mahsum kelib qoladi. (O.) 31 d) vaqt munosabati. Bunda ekspressiv ottenka, kutilmaganlik ma’nosi anglashiladi: Shundoq qarasam — gilos yonida pastakkina oshxona turibdi. (O.) e) o xshatish munosabati: suv keldi — nur keldi. (Maqol)ʻ Ko chirma nutqning o rtasida va oxirida kelgan avtor gapi tire bilan ajratiladi. ʻ ʻ Masalan: «Ha, topdim, u — tegirmon toshi!» — dedi. (Latifalar) «Balli, rahmat, kampir! — deydi dadam qulluq qilib. — Yaxshi bilgich tabib ekan.» (0.) Qo shtirnoq va uning qo llanilishi ʻ ʻ 13 Qo shtirnoq ikki elementli tinish belgi. Uning birinchi elementi ochiluvchi ʻ qo shtirnoq, ikkinchi elementi yopiluvchi qo shtirnoq deb yuritiladi. Buning ʻ ʻ grammatik shakli (“ “)dan iborat bo lib, nashriyot va matbuot ishlarida burchak (« ʻ ») shaklida ham ishlatiladi, ba’zi asarlarda ba'zan «yakka tirnoq» (‘ ,) shaklida ishlatiladi: bunda tarjimalar yakka tirnoq qoplap ajratib ko rsatiladi. Demak, ʻ hozirgi o zbek yozuvida qo shtirnoq uch xil shaklda (formada) ishlatiladi. ʻ ʻ Bularning har biri o z qo llanish o rniga egadir. Qo shtirnoq chegaralovchi tinish ʻ ʻ ʻ ʻ belgi bo lib, yozma nutqning muayyan qismning boshlanish va tugallanish ʻ nuqtasini belgilab (chegaralab) ko rsatadi. ʻ O zga (ko chirma) nutqlar yozuvda qo shtirnoq bilan chegaralab ko rsatiladi. ʻ ʻ ʻ ʻ O zga nutq so z, so z birikmasi, ibora va gap shakllarida bo lib, avtor gapi bilan ʻ ʻ ʻ ʻ turlicha o rinlashuvi mumkin. Masalan: „Biladi, biladi!“—dedi. Bashorat. (A. ʻ Muxtor) „Salom,—dedi,— jon qizim“. (H. O.) Hamma desin: „Bu o tchan — bir ʻ botirning onasi. Vatan uchun o libdi uning yolg iz bolasi...“ (H. 0.) ʻ ʻ Ba’zi so zlar qo shtirnoqqa olinadi: a) o z ma’nosida emas, ko chma ma’noda ʻ ʻ ʻ ʻ qo llangan so zlar; b) qo llanishi odat tusiga kirmagan, ko pchilikka notanish (kam ʻ ʻ ʻ ʻ ma’lum) bo lgan so zlar; v) eskirgan yoki juda yangidan qo llanayotgan, birinchi ʻ ʻ ʻ marta taqdim etilayotgan so zlar; g) kesatiq, kamsitish yoki turli xil boshqa ʻ maqsadlar uchun qo llangan so zlar. Masalan: ʻ ʻ 1. Qushlarni u sevardi, Bor edi shunda „dardi". 2. Kulib u Adibani 13 Abdupattoev M.T. 0 ‘zbek matnida supersintaktik butunliklar. filol. fan.nom. ...diss.avtoref.-Т ., 1998. 32 „Piramidon“ deb atar. (Mirmuhsin) 3. Oziq-ovqat kerakdan mo l:ʻ „Sen je — men je"... 4. Agarda qiz tug ilarkan «Oypaxta» deb, ʻ Ot qo yishni o zlariga bilarlar ep. (G . G .) ʻ ʻ ʻ ʻ 5. Xarom pul „havaskor" lari o z ashulalarini aytib bo lashdi. („Mushtum") ʻ ʻ Badiiy asar, gazeta, jurnal, musiqa asarlari, spektakl, kartina, ilmiy to plamlar ʻ va boshqalarning nomi qo shtirnoqqa olinadi: «O zbekiston adabiyoti va san’ati » ʻ ʻ gaze-tasi, «Davr mening tasdirimda» romani, «O‘zbek tili adabiyoti» jurnali, «Bahor valsi» musiqasi, «Xorazm qo shig i» operasi, «Maftuningman», «O g il» ʻ ʻ ʻ ʻ kartinalari, „Ming bir kecha“ga nihoyat qiziqaman. (O.) Sinflar, buyruqlar, qarorlarning ayrim bandlariga qo shilib yoziladigan ʻ harflar qo shtirnoqqa olinadi: IX «A» sinf, 7- «A» sinf, V «G» sinf. Baho ballari ʻ qo shtirnoqqa olinadi: «besh», «to rt», «uch» yoki «sakkiz», «a'lo», «yaxshi» kabi. ʻ ʻ Ikki nuqta va uning qo llanilishi ʻ Ikki nuqta bog lovchisiz qo shma gaplarda qo llanganda, uning tarkibidagi ʻ ʻ ʻ gaplarning o zaro mazmuniy munosabati quyidagicha bo ladi: ʻ ʻ 1) keyingi gap oldingi gapning mazmunini to ldiradi yoki izohlaydi, ʻ konkretlashtiradi, oydinlashtiradi. Bunday gaplar maxsus izohlash va ta’kidlash intonatsiyasi bilan aytiladi, grammatik jihatdan ya’ni, binobarin kabi nisbiy so zlar ʻ bilan bog langan qo shma gaplarga o xshaydi. Ikki nuqta qo yilgan joyda pauza ʻ ʻ ʻ ʻ o rtacha bo ladi. Masalan: ʻ ʻ Uning she’ri misoli oltin: Ochiladi o qigan sayin. (U.) ʻ 2) bog lovchisiz qo shma gap tarkibidagi oldingi gapning kesimi qaradi, ʻ ʻ diqqat qildi, ta’kidladi, yakunladi kabi ogohlantirish ma’nosidagi fe’l bilan ifodalanadi. Masalan: Yakun qildim: ko z yoshlariga Ikki bois bor ekan asli. (U.) ʻ Onam... bir so m pulni ro molchaga tugib ta’kidlaydi: mahkam ushla, pulga ʻ ʻ hazir bo l, yo qotib qo yma, uqding- mi? (0.) ʻ ʻ ʻ 33 Eslatma: Agar yuqoridagi holatlarda gap ta’kidlash intonatsiyasiga ega bo lmasa, ikki nuqta o rniga vergul qo yiladi.ʻ ʻ ʻ 3) bog lovchisiz qo shma gap tarkibidagi keyingi gap oldingi gapning ʻ ʻ xulosasini, natijasini anglatadi. Bunday gaplar grammatik jihatdan natijada, oqibatda, toki, hatto kabi nisbiy so zlar bilan bog langan qo shma gaplarga ʻ ʻ ʻ o xshaydi. Masalan: ʻ U ketmon uradi: yuzi, ko ziga, ʻ Shohi ko ylagiga sachrar suyuq loy. (U.) ʻ 4) bog lovchisiz qo shma gap tarkibidagi keyingi gap oldingi gapning ʻ ʻ sababini anglatadi. Bunday gaplar grammatik jihatdan chunki, negaki, sababki kabi bog - lovchilar va nisbiy so zlar vositasida bog langan qo shma gaplarga ʻ ʻ ʻ ʻ o xshaydi. Masalan: ʻ Bahodir deb atagil meni: Hijroningga berdimku bardosh 14 . (U.) Avtor gapi o zga nutqdan oldin kelsa, undan so ng ikki nuqta qo yiladi. ʻ ʻ ʻ Masalan: Keyin, qovog i soliq, erdan ko zini uzmay deydi: — Domlam badjahl, ʻ ʻ ura- di... (0.) Quyidagi so zdardan so ng ikki nuqta qo yiladi: ʻ ʻ ʻ 1) masalan, misol, chunonchi. Bunda bu so zlar o zidan keyingi gapning ʻ ʻ oldingi gap bilan munosabatda ekanligini, uning oldingi gapni isbotlovchi (to ldiruvchi) qismi ekanligini ko rsatadi. ʻ ʻ 2) Agar bu so zlar yuqoridagidan boshqa funksiyada qo llansa, ulardan ʻ ʻ so ng ikki nuqta qo yilmaydi: sport ishlarida, masalan, futbolda, chaqqonlik ʻ ʻ muhim ahamiyatga ega. Bu misolda „masalan“ so zi kirish so z (to g rirog i: ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ „aniqlovchi” so z) sifatida qo llangan, shuning uchun u ikki tomondan vergul ʻ ʻ bilan ajratilgan. b) qaror, plan, tema, maqsad, sabab, sababi so zlari yakka holda yoki ʻ ta’kidlash ma’nosida qo llanganda, ulardan so ng ikki nuqta qo yiladi. Bunday ʻ ʻ ʻ 14 Гальперин И.Р. Текст как объект лингвистического исследования. -М.: “Наука”, 1981. К). Москальская О.И. Грамматика текста. Москва. “Высшая школа”, 1981 II . Каменская O.JI. Текст и коммуникация. Москва. “Высшая школа”, 1990 34 choqlarda yuqoridagi so zlardan keyingi gaplar (qismlar) ularning ma’nosiniʻ izohlaydi. Masalan: Plan: yoki inshoning plani: 1. Kirish: a) asarning yozilish vaqti va temasi. 2. Asosiy qism: a) Yo lchi obraziga xarakteristika; ʻ b) Gulnor obraziga xarakteristika. 3. Xulosa: Asarning tarbiyaviy ahamiyati. 35 II BOB. DUNYO VA O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA MATN. 2.1.Matn tilshunosligi fanining shakllanishi va rivojlanishi. Matn - tilshunoslik, hozirgi o‘zbek tili qolaversa, adabiyotshunoslik uchun ham birdek zarurdir. Muayyan so‘zlardan tashkil topgan so‘z va so‘zlar yig‘ndisi gapni tashkil etsa, gaplar yig‘indisi matn yaratilishi uchun sabab bo‘ladi. Matn Ko‘proq yozma nutqqa hosligi, so‘zlashuv uslubida esa ma’lum bir qolibga solinganligi uchun, matnlardan emas balki xalqona ibora va qisqa gaplardan foydalanish qulayroq bo‘lgani sababli, ishlatilmasligi ham mumkin. Matn yaratilayotganda albatta uning uslubiga qaraladi, negaki yaratilayotgan matn ma’lum ma’noda mazmun va ahamiyat kasb etishi zarurdir. Tilshunos N.Turniyozov “ matn bir so‘z bilan, bir necha so‘z bilan, bir necha gap bilan, bir necha abzast bilan va bir necha bob bilan ifodalanishi ham mumkinligini aytadi. Matn tilshunosligi fanining shakllanishi 15 ⁹ Bugungi kunda matnning maqomi, uning til sistemasidagi o‘rni, matnni lingvistik tahlil qilishda nimadan boshlamoq kerak, degan savollarga ham tilshunoslarning berayotgan javoblari bir-biriga unchalik mos kelmaydi. Masalan, matnning maqomini belgilash masalasida ham ba’zan turli xil fikrlarga duch kelamiz. Matnning belgilar tabiati nimalardan iboratligi, matnni nutqiy jarayon deb atash lozimmi yoki matnni nutqiy jarayonning natijasi sifatida talqin etish kerakmi, matnni og’zaki nutq bilan yoki yozma nutq bilan bog‘lab o‘rganish kerakmi, degan masalalar xususida ham turlicha nuqtai nazarlarni uchratishimiz mumkin. Matn tilshunosligi masalalari juda ko‘plab tilshunoslarning e’tiborini tortgan. Jumladan, V,Matezius, F.Danesh, V.Dressler, P.Hartman, I.Kovtunova, I.Galperin, K.Gauzenblas, N.Pospeov, T.Silman, N.Shvedova, K. Solganik, L.Loseva, O.Moskatskaya, K.Abdullayev, N.Navro‘zova kabi xorijlik tilshunoslar matn kategoriyasi haqida muhim fikrlarni ilgari surishgan. Matnnig nutq kategoriyasi ekanligi masalasi bevosita “nutqiy jarayonning o‘zi” va “nutqiy faoliyat natijasi” tushunchalari bilan uzviy bog‘liqdir. Chex olimi K.Gauzenblas matnni ham nutqiy faoliyat sifatida, ham nutqiy faoliyat mahsuli sifatida og‘zaki nutqiy jarayon, deb 15 Дрисслер В. Синтаксис текста. Новое в зарубежной лингвистике. М.: “Прогресс”, 1978. 36 talqin qiladi. LR. Galperinninig fikricha, matn yozma nutq mahsulidir, og‘zaki nutq esa turli qaytariqlarni, uzun yuluq gaplarni ham o‘z ichiga oladi va uni tekshiruv obyekti bola oladigan matn deb e‘tirof etish maqsadga muvofiq emas. Matn tahlilini sintaksis yoki stilistikada o‘rganish lozimmi, yoxud buning uchun “matn tilshunosligi” deb ataluvchi yangi sohani ilmiy asoslash kerakmi, degan savollar ham fanda ayrim bahs-munozaralarga sabab bo‘lgan. O‘tgan asring 60- yillariga qadar gap sintaksisi lingvistik tahlilning eng yuqori pog‘onasi deb hisoblanar, lingvistik tadqiqotlar gap tahlili bilan tugatilar edi. Bir necha gaplarimizning mazmuniy va struktur yaxlitligidan tashkil topgan matn esa ilmiy tahlilga tortilmas edi. Ma’lumki, gap tilning eng yuqori pog‘onasini tashkil etuvchi birlik sanaladi. Ammo gap nutqiy jarayonda eng kichik birliklar sirasiga kiradi. Shuning uchun ham gapni matnning qurilish materiali tarzida talqin etish maqsadga muvofiq. Dunyo tilshunosligida matn va uning lingvistik tabiati haqida qator fikrlar o‘rtaga tashlangan. Fransuz tilshunosi R.Bart: “Ichki bog‘lanishli bo‘lgan, muloqot maqsadida mazmunan o‘zaro birikkan gaplardan tashkil topgan nutqning har qanday parchasi matn deb ataladi” desa, polyak tilshunosi A.Boguslavskiy matnni bir necha gapdan tashkil topgan nutqiy material tarzida izohlaydi. Bunda u asosiy e‘tiborini muallif nima haqida gapirayotgani va uning mazmuniga emas, balki mazkur matn qanday komponentlardan tuzilayotganiga qaratadi. K.Kojevnikova tadqiqotlarida asosiy e’tibor matnning bog‘lanishli nutq mahsuli ekanligiga qaratiladi va uning mazmuniy jihatdan tugallangan bo‘lishi alohida uqtiriladi. Olimlarning matn komponentlari o‘zaro ma’no jihatdan ham, grammatik jihatdan ham bog‘lanishli bo‘lishi haqidagi fikri e‘tiborga molikdir, chunki ko‘pchilik tlilshunoslar matn komponentlarini faqat mazmuniy bog‘lanishli bo‘lishini ta’kidlaydilar va ularning leksik-grammatik vositalar orqali bog‘lanishini nazardan chetda qoldiradilar. Chex tilshunosi K.Kojenikova matnni mazmuniy jihatdan tugallangan eng yuqori ideal kommunikativ birlik sifatida tushinadi. Shuning uchun matnning gap, murakkab sintaktik qurilma, abzas, bob singari birliklar munosabatidan tashkil topgan nutq yoki til birligi tarzida izohlanishi maqsadga nomuvofiqligini alohida 37 ta’kidlaydi. Yana bir chex tilshunosi Yan Korjenskiy matn talqinini semantic va paragmatic component tushunchalari bilan bog‘lab olib boradi. Shunda u semantik komponent birinchi galda matn materialini uyishtiruvchi ma’no bazasida hamda uning voqelanishini ta’minlovchi vositalardan iborat, deb hisoblaydi. Olim semantik component jumlasiga so‘zlovchini, ya’ni inson omilini ham kiritadi. Pragmatik component deganda esa, ma’no ifodasi sistemasida ahamiyat kasb etuvchi turli xil munosabatlarni tushunadi. Rus olimi M.V.Lyapon matn tavsifi quyidagi to‘rt belgiga ko‘ra asoslanishi mumkinligini ko‘rsatadi: 1.Matn - bu jumlalarning o‘zaro munosabatidan kelib chiquvchi xabardir. Matn tadqiqotchi uchun til hodisalarini o‘rganishda birdanbir manbadir. 2.Matn bu so‘zlovchining nutqiy qobilyatini ro‘yobga chiqaruvchi vositadir. Bu jarayonda matn tilning nutqda real qo‘lanilishini ta’minlovchi makon vazifasini ham bajaradi 16 . 3.Matn bu so‘zlovchining faol nutqiy faoliyati mahsulidir. 4. Matn bu til sistemasining kommunikativ jarayonda muhim funksiya bajaruvchi eng yuqori pog‘onasidir. M.V.Lyapon matn shakllanishida inson omilining eng muhim omillaridan biri ekanligini, inson matn shakillanishi uchun jonli manba ekanligini ta’kidlaydi. O‘tgan asrning 90- yillaridan boshlab o‘zbek olimlari ham matn tilshunosligining nazariy muammolari bilan shug‘ullana boshladilar. Bu jihatdan B.O‘rinboyev, R.Qo‘ng‘urov, J.Lapasovlarning “Badiiy tekstning lingvistik tahlili” nomli o‘quv qo‘llanmasi alohida ahamiyat kasb etadi. Bunda matn tiplari, ularning umumiy va o‘ziga xos belgilari matnning lisoniy tahlili metodologik tamoyillari, matn yaratish muamolari ifoda vositalarining tanlanishi va ularning matn tuzilishidagi roli singari dolzarb masalalar haqida ma’lumotlar beriladi. O‘zbek tilshunosligida matn tadqiqi xususida gap ketganda, M.To‘xsanovning “Mikromatn va o‘zbek badiiy nutqida uning konkrentligini ifodalovchi vositalar” mavzusidagi nomzodlik ishini ta’kidlash joiz. 16 Калшанский Г.В. От предложения к тексту//Сущность, развитие и функции языка. - М.: “Наука”, 1987. 38 M.Hakimovning “O‘zbek ilmiy matnining sintagmatik va pragmatik xususiyatlari” mavzusidagi nomzodlik dissertatsiyasida o‘zbek tilining ilmiy uslubi matn kategoriyasi aspektida o‘rganilgan, gumanitar fanlarga oid ilmiy matnlarning sintagmatik va pragmatik xususiyatlari ochib berilgan. O‘zbek tilidagi diniy matnlar ekzotik leksikasi tadqiqotchi N.Ulug‘ovning nomzodlik ishida tadqiqot obyekti bo‘lgan. N.Ulug‘ov diniy matn tilshunoslikda o‘ziga xos alohida matn turi sifatida o‘rganilishi maqsadga muvofiq, degan fikrini ekzotik leksika materiallari asosida dalillashga intiladi. Prof. E.Qilichevning “Matnning lingvistik tahlili” (2000) nomli o‘quv qo‘llanmasida matnning ko‘rinishlari va uni lisoniy tahlil qilish namunalari berilgan. Eng muhimi, ishda poetik va nasriy matnlarni sharhlab o‘qish hamda tahlil qilish matnni “lingvistik mikroskop ostida” o‘rganishga oid mashq namunalari keltirilgan. N.Tumiyozov, B.Yo‘ldoshevlar tomonidan ham ushbu fan bo‘yicha ma’ruzalar matnlari nashr qilindi va fanning muhim tushunchalari haqida keng ma’lumot berildi 17 . O‘zbek tilshunosligida matn muammolari tadqiqida yana bir salmoqli ish S.Boymirzayevaning “O‘zbek tilida matnning komniunikativ-pragmatik mazmunini shakllantiruvchi kategoriyalar” mavzusidagi doktorlik dissertatsiyasidir. Mazkur doktorlik disortatsiyasida matnning kategorial belgilari, matnning kognitiv- diskursiv xususiyatlari, matnning pragmativ mazmuni, matnni tushunish muammosi kabi qator masalalar kun tartibiga qo‘yilgan. Bu tadqiqot matn kategoriyasiga inson kognitiv faoliyati sifatida yondashilganligi bilan alohida ahamiyat kasb etadi va ana shu jihati bilan matn tilshunosligi fanining rivojiga munosib hissa qo‘shadi. Matn muammolari tadqiqida yana bir jiddiy ish D. Xudoyberganovaning “Matnning antroposentrik tadqiqi” (Toshkent, “Fan”, 2013 ) nomli monografiyasidir. Mazkur tadqiqot matnni XX asrning oxirlarida shakllangan antroposentrik paradigma asosida tahlil etish masalasiga bag‘ishlangan bo‘lib, unda, xususan, o‘zbek tilidagi matnlarning kognitiv-semantik, psixolingvistik, lingvokultrologik xususiyatlari ochib berilgan. Jumladan, o‘zbek tilida konseptning matn orqali ifodalanishi, kognitiv metaforalar, 17 Tinish belgilari haqida ma ’ lumot berishda prof . K . Nazarovning “ O ’ zbek tili puktuatsiyasi ” (1976) qo ’ llanmasiga va “ Tinish belgilari va yozma nutq ” (1974) risolasiga asoslandik . 39 matn yaratilishida geshtaltning o‘rni, shaxsning diskursiv faoliyati, shaxs va matn referensiyasi, matn va kommunikativ strategiya, matn persepsiyasi, matn persepsiyasida retsipiyentning roli, til va assotsiativ tafakkur aloqasi, president birliklar tushunchasi va ularning matn yaratilishidagi o‘rni, o‘zbek tilining president birliklari, o‘zbek tilidagi o‘xshatish, metafora, jonlantirish asosidagi matnlarning lingvokultrologik xusysiyatlari kabi qator masalalar tahlil etilgan. Shunday qilib, o‘zbek tilshunosligida matn muammolarini tadqiq etishda salmoqli yutuqlarga erishildi. 40 2.2. Matnning tarkibiy qismlari. Matnga ta’rif berganda, ikki asosiy belgiga, ya’ni bog‘lanishlilik va yaxlitlikka alohida e‘tibor beriladi. Bog’lanishlilik va yaxlitlik gaplar o‘rtasida hamda gaplarning mazmuniy-grammatik birligi asosida yuzaga keladi. G‘arb tilshunoslari tomonidan matnga berilgan ta’riflarda gaplarning ketma-ket bog‘lanishi, gaplar zanjiri matnda asosiy jihat ekanligi, busiz matn yuzaga kela olimasligi muntazam ta’kidlanadi. Masalan, golland tilshunosi S.Dik “Gaplarning matniy zanjirida koordinatsiyaning oliy shakli”ni ko‘radi. Boshqacha qilib aytganda, mustaqil gaplarning oliy darajadagi koordinatsiyasi mahsuli o‘laroq matn shakllanadi. Oliy darajadagi koordinatsiya, aniqki, ayni matn deyiladigan butunlik, yaxlitlikni paydo qiladigan gaplar o‘rtasidagi barcha jihatlardan, ya’ni semantik, sintaktik, kommunikativ, estetik va yana boshqa barcha jihatlardan uyg‘unlikdir, muvofiqlashuvdir. Gaplarning ana shunday uyg‘unligi, muvofiqlashuvining natijasi sifatida matn mavjud bo‘ladi. Ana shu bir-ikki mulohazadan kelib chiqib, matnning asosiy birligi gapdir degan xulosaga kelish mumkin. Ammo gapni matn birligi sifatida baholash tilshunoslikda u qadar keng tarqalgan emas. Aksariyat tilshunoslar gapni matn birligi emas, deb hisoblaydilar. Masalan, I.K.Galperin gap emas, balki bir qator gaplarni birlashtiradigan, nisbatan yirik butunlik - frazadan katta butunlik matn birligi bo‘la olishini aytadi 18 . U gap ana shunday butunlikda konstituent sifatida ishtirok etishini, frazadan katta butunlikning tarkibiy qismi bo‘lgan gap bir paytning o‘zida yaxlit matnning ham tarkibiy qismi bo‘la olmasligini ta’kidlaydi. Ayni shu frazadan katta butunlikni matnning asosiy birligi sifatida baholash deyarli barcha tilshunosliklarda keng tarqalganligini ta’kidlash mumkin. Bu termin orqali ifodalangan tushuncha turli tilshunoslar tomonidan turlicha nomlanadi, ya’ni mazkur terminning bir qancha sinonimlari mavjud. Masalan, “frazadan katta butunlik” - “сверхфразовое единство” (O.S.Axmanova), “murakkab sintaktik butunlik” - “сложное синтаксическое целое” (A.M.Peshkovskiy, N.S.Pospelov), “matn komponenti” - “компонент текста” (I.A.Figurovskiy), “prozaik strofa” - 18 Boymirzayeva S. Matn mazmunida temoerolik semantika. Toshkent, “O‘zbekiston milliy entiklopediyasi” Davlat ilmi nashriyoti, 2009. 41 “прозаическая строфа” (G.Ya.Solganik), “sintaktik kompleks" - “синтаксический комплекс” (A.I.Ovsyannikova), “monologik jumla” - “монологическое высказывание”, “kommunikativ blok” -коммуникативный блок ” va boshq. O‘zbek tilshunosligida ham mazkur tushunchani ifodalash uchun bir qator farqli terminlar qo‘llanmoqda. Masalan, A.Mamajonov dastlab “yirik sintaktik birlik” termini qo‘llagan bo‘lsa, keyinroq muntazam ravishda “superfrazali sintaktik birlik" terminidan foydalanadi. Matnning stilistik muammolariga alohida e‘tibor bilan qaragan I.Rasulov va H.Rustamovlar esa “murakkab sintaktik butunlik” terminini ma’qul ko‘radilar. O‘zbek matnidagi ana shunday birliklar monografik tarzda tadqiq etgan M.Abdupattoyev “supersintaktik butunliklar" terminini qo‘llashni maqsadga muvofiq deb hisoblaydi. M.Abdupattoyev nomzodlik dissertatsiyasida o‘zbek tilidagi matnda supersintaktik butunliklarning mohiyati, sintagmatik va semantik-uslubiy xususiyatlarini ilmiy asosli ravishda ko‘rsatib bergan. Shuni ham aytish kerakki, tadqiqotchi supersintaktik butunlikning matn tarkibidagi chegaralarini belgilash, ularni ajratish tamoyillarini (semantik, grammatik va kompozotsion-stilistik) ishlab chiqqan. Shu asosda matndagi bir kichik mavzuning tugallanib, yangi bir mavzuga o‘tilishi supersintaktik butunlikni tashkil etuvchi nisbiy mustaqil gaplar orasida mustahkarn semantik-grammatik aloqa mavjudligini, ayni shu aloqa supersintaktik butunlikning semantic struktural yaxlitligini ta’minlashini juda to‘g‘ri ta’kidlagan. Matn lingvistikasi, xususan, matn birliklarini belgilashdagi eng munozarali va behad ko‘p tadqiq etilgan masalalardan biri abzasning mohiyati, tabiati va matn tarkibidagi maqomi masalasidir. O.I.Moskalskaya supersintaktik butunlik va abzasni solishtirar ekan, supersintaktik butunlikning sintaktik mohiyatga ega hodisaligini, abzas esa kompozitsion sath birligi ekanligini ta’kidlaydi. Hozirgacha mavjud bo‘lgan abzas haqidagi mulohazalardagi asosiy nuqtalarni shunday guruhlashtirishimiz mumkin: 1) abzas - sintaktik birlik; 2) abzas - sintaktik birlik emas; 42 3) abzas - kompozitsion-stilistik birlik; ... , 4) abzas - kompozitsion-grafik usul 19 . N.A.Levkovskayaning ko‘rsatishicha, matnni bo‘laklarga ajratish - ko‘p aspektli murakkab jarayon, bu jarayon, umuman, ikki tomonlama xarakterga ega, ya’ni, birinchidan, u matnning funksional yo‘nalishi - matnning pragmatic maqsadi bilan bog‘liq bo‘lgan obyektiv jarayon. Matnni bo‘laklarga ana shunday, ya’ni matnning pragmatik maqsadi tarzidagi o‘ziga xos dixotomiya mavjud boladi. Ye.A.Referovskayaning ilmiy kuzatishlarida ham abzas mohiyatidagi subyektivlikka asosiy e’tibor qaratilgan. Uningcha, “abzas muallifning individual manerasiga muvofiq tarzda mavzuning mazmuniy rivojiga, supersintaktik birlik esa fikr ifodasining structural shakllanishiga qaratilgan”dir. O‘zbek tilshunosligida matn haqidagi ishlarning aksariyatida mata birliklari haqida gap borganda, shunday birliklar sifatida, asosan, jumla, murakkab sintaktik butunlik, abzas sanab o‘tiladi. Nemis tadqiqotchisi V.G.Admoni abzasning, eng avvalo, grafik butunlik ekanligini ta’kidlaydi. Rus tilshunosligida abzasni punktuatsion vositalar sistemasi ichida qarash an’anasi ham mavjud. I.R.Galperin o‘z kitobida abzas xuddi tinish belgilari kabi matndagi mantiqiy va emotsional jihatlami alohida ta’kidlab, uni ko‘rsatish uchun xizmat qiladigan vosita, kompositsion- grafík usul ekanligini asoslagan. U ham R.V.Amold kabi abzasni matnda birlik emas, balki muayyan fikrni ta’kidlash, emotsionallikni kuchaytirish, muhim jihatni ajratib ko‘rsatish usuli ekanligini ta’kidlaydi. Ma’ruljon Yo‘ldoshevning “Badiiy matn lingvopoetikasi” nomli asarida mataning tarkibiy qismlari sifatida gap va supersintaktik birlik olingan. Abzas esa bu guruhga kiritilmagan. Ammo, abzas ham, shubhasiz, mataning tarkibiy qismi bo‘la oladi. Shunday ekan, matn lingvistikasida hali chuqur o‘rganilishi kerak bo‘lgan muammolar anchagina. 19 Boymirzaeva S. Matn mazmunida temperollik semantikasi.Toshkent, “O'zbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti,2009 43 XULOSA. “Punktuatsiya” va “Matn” tilshunoslik va o‘zbek tili rivoji uchun juda ham muhim mavzulardir. Ularning o‘rganilishi va tatqiq etilishi tilimizning yanada rivojlanishi va avloddan avlodga mukammal yetib borishi uchun xizmat qiladi. Har bir bo‘limning muayyan holatda o‘rganilganligi hozir ham o‘z ahamiyatini yo‘qotgan emas. Biz tilshunoslik va hozirgi o ‘zbek tilini yanada tatqiq etgan holatda bu bo‘limlarni kengaytirishimiz va yanada izchilroq o‘rganishimiz zarurdir. “Punktuatsiya” yozuv tizimining uchinchi komponenti sifatida olimlarmiz nazarida tatqiq etilgan. Birinchi komponent grafika, ikkinchi komponent orfografiya bo‘lsa, uchinchi komponent punktuatsiya deb belgilangan. Punktuatsiyani, har bir tinish belgisini izchil o‘rganish natijasida ular hozirgi holatga keltirilgandir. Matbuot va gazetalarimizda ilk bor tinish belgilarining “Turkiston viloyati gazetasi”da qo‘llanila boshlagani bizga ma’lum. Avvallari biz uchun qulay bo ‘lgan tinish belgilari ishlatilmas edi. Nuqtalarni yulduzcha, tire, ba’zan qavs bilan belgilanganligi uning qaysidir ma’noda adashtirib yuborish uchun xizmat qilgan desak yanglishmaymiz. Tinish belgilari omonimyasi, sinonimyasi, bu adashtirishlargan mustasno albatta. Tinish belgilari o‘rnida ba’zan joylar qoldirib ham ketilgan ekan. Hozirgi kunga kelib ular o‘z muayyan ko‘rinishiga ega bo‘ldi. Ularni to‘g‘ri qo‘llash inson fikr –tuyg‘ulari, kechinmalari, holatlarini aniq yetkazib berishga xizmat qiladi. “Matn” mavzusining o‘rganilishi ham juda muhimdir. Uning dunyo tilshunosligi va o‘zbek tilshunosligida kategoriya sifatida o‘rganilganligi, tatqiq etilishi bu mavzuning yanada kengroq bilishga imkon yaratdi. Matning bir so‘zdan bir gapdan tashkil topishi mumkunligi ba’zi olimlarimiz tarafidan qo‘llab quvvatlansa, ba’zi olimlarimiz biror-bir hajmga ega bo‘lgan so‘z va gaplar yig‘inddisini matn deb atashdi. Bu biz uchun juda muhim va kata ahamiyatga ega fikrlardir. 44 Biz qo‘ldan kelgancha bu mavzularni o‘rganishga harakat qildik. Ularning keng imkoniyatlarini yanada ravshanroq ko‘rsatib berishga intildik. Bu albatta biz va yurtdoshlarimiz, til ixlosmandlari va soha mutaxassislari uchun muhimdir. 45 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. SH.M.Mirziyoyev. 21 – oktabr kuni o’zbek tiliga davlat tili maqomi berilganligini o’ttiz yilligi munosabati bilan so’zlagan nutqlaridan. UzREPORT.NEWS sayti. 21.10.19. 2. Tinish belgilari haqida ma’lumot berishda prof. K.Nazarovning “O’zbek tili puktuatsiyasi” (1976) qo’llanmasiga va “Tinish belgilari va yozma nutq” (1974) risolasiga asoslandik. 3. Nazar Karim. Tinish belgilari va yozma nutq. –Toshkent: Fan, 1974 (13-b.) 4. Zulfiya. Saylanma. –T.: “Sharq”, 2015. – (45-bet). 5. Qurbonova M. “Matn tilshunosligi” –Toshkent. “Universitet” nashriyoti –2014 (5-bet). 6. Boymirzayeva S. Matn mazmunida temoerolik semantika. Toshkent, “O‘zbekiston milliy entiklopediyasi” Davlat ilmi nashriyoti, 2009. 7. Boymirzaeva S. Matn mazmunida temperollik semantikasi.Toshkent, “O'zbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti,2009 8. Yo‘ldoshev M. Badiiy matn va uning lingvopoetik tahlili asoslari.I .2007 9. Yo‘ldoshev M. Badiiy matn lingvopoetikasi. Т.: “Fan”, 2008 10. I. Yo‘ldoshev M. Badiiy matnning lisoniy tahlili. Т., Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2010 11. I. Tumiyazov N., Yo‘ldoshev B. Matn tilshunosligi. - Samarqand.2006 12. Mamajonov A. Tekst lingvistikasi. - Т.: 1989. /. Shomaqsudov A., Rasulov 1. va boshq. 0 ‘zbek tili stilistikasi. - Т.: “0 ‘qituvchi”, 983. 13. Abdupattoev M.T. 0 ‘zbek matnida supersintaktik butunliklar. filol. fan.nom. ...diss.avtoref.-Т ., 1998. 14. Гальперин И.Р. Текст как объект лингвистического исследования. -М.: “Наука”, 1981. К). Москальская О.И. Грамматика текста. Москва. “Высшая школа”, 1981 II . Каменская O . JI . Текст и коммуникация. Москва. “Высшая школа”, 1990 15. Дрисслер В. Синтаксис текста. Новое в зарубежной лингвистике. М.: “Прогресс”, 1978. 46 16. Калшанский Г.В. От предложения к тексту//Сущность, развитие и функции языка. - М.: “Наука”, 1987. 17. Одинцов В.В. Стилистика текста. - М.: 1980 18. www.ziyouz.com sayt ihttps://www.ziyouz.com/ 47

MUNDARIJA

KIRISH

1-BOB. TINISH BELGILARI VA YOZMA NUTQ MASALALARI

1.1. Punktuatsiya – yozuv sistemasining uchinchi komponenti

1.2. Tinish belgilari va ularning qoʻllanish oʻrinlari tasnifi

2-BOB. DUNYO VA O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA MATN

2.1. Matn tilshunosligi fanining shakllanishi va rivojlanishi

2.2. Matnning tarkibiy qismlari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить