Punktuatsiya masalalari
![5. Tinish belgilarining o‘zbek vaqtli matbuotida dastlabki qo‘llanish usuli va
shakli hozirgidan farqlangan. Masalan, so‘roq, vergul, nuqtali vergul kabi tinish
belgilari arab yozuviga mos ravishda o‘ngdan chapga tomon yo‘naltirilgan.
Qo‘shtirnoqning uch xil shaklda bo‘lgani haqida ma’umotlar keltirilgan: odatdagi
qo‘shtimoq (“ ”); burchak shaklidagi qo‘shtirnoq (« »); “yarimoy” yoki qo‘shqavs
shaklidagi qo‘shtirnoq.
6. Hozirgi o‘zbek tilidagi yozuvlarda amalda qo‘llanayotgan tinish
belgilarining hammasi “Turkiston viloyatining gazeti”da 1901-yildan qo‘llana
boshlangach, ularning vazifalari, qo‘llanish o‘rni qat’iylashgan. Yozuvda ishlatish
odat tusiga kirgan 12 .
Ta’kidlash kerakki, o‘zbek tilidagi aksar tinish belgilarining ishlatilishi
“Turkiston viloyatining gazeti” bilan bog‘liq bo‘lsa, ayrim tinish belgilarining
o‘zbekcha matnlarda qoTlanishi bu gazetadan ancha avvalroq boshlangan.
Tinish belgilari haqidagi dastlabki ilmiy maTumotlar Ashurali Zohiriy va
Abdurauf Fitrat asarlarida uchraydi. Jumladan, Fitrat tinish belgilarini turush
belgilari nomi ostida o‘rganib, “Nahv” asarida 12 ta tinish belgisini keltiradi hamda
quyidagicha nomlaydi: “Nuqta (.), bir tinish (;), yarim tinish (,), so‘rash belgisi (?),
undash belgisi (!), qo‘sh nuqta (:), tirnoqlar (“ ” ), yoylar (), to‘rtqo‘l yoylar [ ],
ulkan yoylar { }, chiziq (-), nuqtalar (..,)” 13 .
Fitrat “Nahv” asarida tinish belgilari haqida shunday deydi: “Turush belgilari
- so‘zlarni to‘plab, bir-biriga boylab gap tuzishda o‘y qulay anglansin deb turli
belgilar ishlaymiz. Bularning hammasi birdan turush belgilari yoki soddacha
turushlar deyiladi” 14 .
Demak, har bir tinish belgisi o‘zining hozirgi aniq shakli va vazifasiga ega
bo‘lguncha ma’lum muddat va tajriba jarayonidan o‘tgan.
12 Bu haqda qarang: Назаров К. Тиниш белгилари ва ёзма нутк. - Тошкент, 1974.-Б . 20-22.
13 Fitrat. Nahv. - B. 8.
14 Fitrat. K o‘rsatilgan asar. - B. 6.
9](https://docx.uz/documents/146613b4-01c2-4e66-a111-b7140d413772/page_9.png?v=1)
![Hozirgi o‘zbek tilida 10 ta tinish belgisi mavjud bo‘lib, ularning o‘z tarixi,
grafik shakli va qo‘llanishining ilmiy asoslari mavjud.
1. Nuqta ( . )
2. Vergul ( , )
3 . Nuqtali vergul ( ; )
4. Ikki nuqta ( : )
5. Tire (-)
6. So‘roq belgisi ( ? )
7. Undov belgisi ( ! )
8. Ko‘pnuqta (...)
9. Qavs (), [ ]
10. Qo‘shtimoq - ( “”,«»)
Mavjud ilmiy manbalarda tinish belgilarining o‘zbek yozuvida qo‘llanish
tarixi quyidagicha ko‘rsatilgan:
Nuqta eng qadimiy tinish belgilaridan biri bo‘lib, u yozuv belgisi sifatida
qadimgi arab manbalarida Abdul Malik xalifaligi (hijriy I asr) davridan qo‘llana
boshlagan. Ammo qadimgi matnlarda nuqta tom ma’nodagi tinish belgisi sifatida
emas, balki turli maqsadlarda ishora belgisi sifatida ishlatilgan. 0 ‘zbek manbalarida
tinish belgisi sifatida XIX asming ikkinchi yarmidan qo‘llana boshlangan.
Vergul 15 eng ko‘p qo‘llanadigan tinish belgilar jumlasiga kiradi. Qo‘llanish
o‘rni, shakli turli davrlarda va turli tillarga oid yozuvlarda har xil bo‘lgan. 0 ‘zbek
tilida vergul teskari pesh, pesh, yarim turish, yarim tinish kabi nomlar bilan ham
yuritilgan. Vergul dastlab qisqa pauza uchun ishlatilgan, keyinchalik uning
qo‘llanish doirasi va vazifasi kengaygan. Vergul XV asrdan boshlab G‘arbiy
Yevropada, o‘zbekcha matnlarda esa XX asrdan, xususan, “Turkiston viloyatining
15 Fransuzcha vergul demakdir.
10](https://docx.uz/documents/146613b4-01c2-4e66-a111-b7140d413772/page_10.png?v=1)
![eksport bo‘yicha AQSHdan so‘ng ikkinchi o‘rinda turadi.
2. Remarkalarda. Xon (yolg‘iz) . Shu tiriklikdan-da bezdirdilar meni (Turib yuradur).
Bir dushmanimning qoni qurimayin yana bittasi chiqib qoladur. (A. Fitrat) 3.
Olingan misollar yoki gaplar manbayida. Ilm insonlarning madori, hayoti, rahbari,
najotidur. (Abdullo Avloniy) Jannat onalar oyog‘i ostidadur. (Hadisdan) . «Qasosli
dunyo». («Avlodlar dovoni» romanidan) 4. Izoh ma’nosidagi so‘z yoki so‘z
birikmalarida. Ro‘za hayiti (Iyd al Fitr) va Qurbon hayiti (Iyd al Adha) ning birinchi
kuni O‘zbekiston Respublikasi hududida dam olish kuni deb belgilangan.
Demokratiya yunoncha so‘z bo‘lib, tarjimada xalq hokimiyati (demos — xalq,
kratos — hokimiyat) ma’nosini bildiradi.
5. Shaxs, joy, asar, hodisa va shu kabilarning ikki xil varianti berilsa, ulardan
biri qavsga olinadi. «Qutadg‘u bilig» («Baxt keltiruvchi bilim»). Shuhrat (G‘ulom
Aminjonovich Olimov) atoqli o‘zbek yozuvchilaridan biridir. Eslatma . Qavsdan
matematika fanida ham keng foydalaniladi. (57 + 38) – 17 = ? [ ] ko‘rinishidagi
qavsdan foydalanish hollari ham ko‘p uchraydi. Masalan, egalik qo‘shimchasi
qo‘shilganda shah [ a ] ri, o‘r [ i ] ni, sing [ i ] lisi so‘zlaridagi «a», «i» tovushlari
qoidaga ko‘ra tushiriladi kabi.
Ko‘p nuqta XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab o‘zbekcha matnlarda
ishlatila boshlangan. 1876-yildan e’tiboran «Turkiston viloyatining gazeti» da
muntazam qo‘llangan.
Ko‘p nuqta quyidagi o‘rinlarda ishlatiladi:
1. Mazmunan tugallanmay qolgan gaplar oxirida.
To‘ra biroz o‘ylab turgach, podshoning devordagi suratini, so‘ngra o‘zining
yelkasidagi pogonini ko‘rsatdi.
— Mana shu imperiya... .
Miryoqub hech narsa anglamadi. (A. Cho‘lpon)
2. So‘zlovchining cheksiz his-hayajonini, beqiyos tabiat manzaralarini
ifodalash uchun. Do‘xtir ayol og‘iz berkitib piq-piq yig‘ladi.
17](https://docx.uz/documents/146613b4-01c2-4e66-a111-b7140d413772/page_17.png?v=1)
![Tinish belgilarining tuzilish jihatidan tasnifi. Tinish belgilari tuzilish jihatidan
ikkiga ajraladi:
Bir elementli tinish belgilari: vergul, nuqta, tire. Ko‘p elementli tinish
belgilari:
a) ikki elementli tinish belgilari: ikki nuqta, nuqtali vergul, so‘roq, undov va
qavs;
b) uch elementli tinish belgilari: ko‘p nuqta;
d) to‘rt elementli tinish belgilari: qo‘shtirnoq.
Buni o‘z mohiyatiga ko‘ra “juft elementli” yoki “qo‘sh elementli” tinish
belgisi deb ham yuritish mumkin.
Bir elementli tinish belgilari tarkibi jihatidan qismlarga ajralmaydi. Ular
shartli bir belgidan (bir grafik shakldan) iborat bo‘ladi. Ularni o‘z mohiyatiga ko‘ra
sodda tinish belgilari deb yuritiladi.Ko‘p elementli tinish belgilari birdan ortiq
tinish belgilarining birikuvidan tashkil topadi. Bularni qo‘shma yoki tarkibli tinish
belgilari deyiladi. Ko‘p elementli tinish belgilari tarixan ikki va undan ortiq shartli
belgidan (shakldan) tashkil topgan bo‘lib, hozirgi kunda bir grafik belgi sifatida
qaraladi. Masalan: ikki nuqta nuqtaning vertikal usuldagi kombinatsiyasi asosida
(ikkita nuqtaning birikuvi zaminida) vujudga kelgan, ya’ni [:]; ko‘p nuqta
nuqtaning gorizontal usuldagi kombinatsiyasi asosida (uchta nuqtaning birikuvi
zaminida) paydo bo‘lgan, ya’ni [...]; nuqtali vergul nuqta va vergulning qo‘shiluvi
asosida tug‘ilgan, ya’ni [;]. Bunda vergul va nuqta ustma-ust qo‘yilgan. Qavs ham
ikki elementdan iborat bo‘lib, uning birinchisi “ochiluvchi qavs”, ikkinchisi
“yopiluvchi qavs” deb yuritiladi. “Yopiluvchi qavs” ba’zan “yarim qavs” ham
deyiladi va numerativlarni bildiruvchi raqam hamda harflardan so‘ng
qo‘llanadi.So‘roq, undov va qo‘shtirnoqlarning tarkibi yanada murakkabroq. So‘roq
belgisi ham, undov belgisi ham ikki elementdan iborat. Ma’lumki, “undov belgisi
lotincha lo - undov so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, unga nuqta (.) ning qo‘shilishidan
hosil bo‘lgan” Tinish belgilarining vazifasiga ko‘ra tasnifi.
Tinish belgilari, o‘z vazifasiga ko‘ra, uch guruhga bo‘linadi:
28](https://docx.uz/documents/146613b4-01c2-4e66-a111-b7140d413772/page_28.png?v=1)
MUNDARIJA
KIRISH
I BOB. PUNKTUATSION BIRLIKLARNING GAPDAGI O‘RNI
1.1.Tinish belgilarining qo‘llanishi
1.2.Tinish belgilarning gap tarkibidagi o‘rni
II BOB. TINISH BELGILARI IMLOSI
2.1. Tinish belgilarining orfografik tamoyillari
2.2.O‘zbek tili punktuatsiyasining asosiy qoidalari
UMUMIY XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR