Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 51.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Punktuatsiya masalalari

Купить
KURS ISHI MAVZU: PUNKTUATSIYA MASALALARI MUNDARIJA : 1.2. Punktuatsiya tizimining grammatik asoslari .................................................. 8 1.3. Punktuatsiya va yozma nutq .......................................................................... 10 II BOB. ASOSIY TINISH BELGILARI VA ULARNING XATO QO‘LLANILISH SABABLARI ............................................................................................................... 12 2.1. Asosiy tinish belgilari ...................................................................................... 12 2.2. Punktuatsion xatolarning turlari ................................................................... 25 2.3. Punktuatsion xatolarning kelib chiqish sabablari ........................................ 28 Umumiy xulosa ............................................................................................................ 35 Til – xalqning ruhiyati, madaniyati va tafakkurining ifodasi bo‘lib, uning yozma shakli bu boylikning bevosita aksidir. Tilning yozma shaklini to‘g‘ri ifodalashda punktuatsiya alohida ahamiyat kasb etadi. Punktuatsiya nafaqat grammatikaning ajralmas qismi, balki matnning ma’nodagi aniqligini, uslubiy ko‘rinishini, tuzilmasini belgilab beruvchi vositadir. Ushbu kurs ishida o‘rganilgan barcha boblar, paragraf va nazariy qarashlar asosida punktuatsiyaning tilimizdagi o‘rni, ahamiyati, amaliy tatbiqi va o‘quvchilarning yozma nutqida qanday muammolarni keltirib chiqarishi tahlil etildi. ................................................................................................................... 35 Avvalo, I bobda punktuatsiyaning nazariy asoslari, ularning til tizimidagi o‘rni haqida so‘z bordi. Tinish belgilarining grammatik tuzilma va sintaktik birliklar bilan uzviy bog‘liqligi, ular orqali gaplar o‘rtasidagi mantiqiy va mazmuniy aloqaning yuzaga kelishi tahlil qilindi. Punktuatsiyaning o‘zi gap tuzilmasining grammatika qonuniyatlariga muvofiq holda to‘g‘ri joylashtirilishi bilan birga, o‘quvchining savodxonligini ham ifodalaydi. Shu ma’noda, Fitratning “Til har bir millatning ko‘zgusidir. Uning ifodasi toza va ravon bo‘lsa, xalqning tafakkuri ham shunchalik tiniq bo‘ladi” degan so‘zlari aynan punktuatsiyaning ahamiyatini chuqur anglatadi¹ .⁰ ..................................................................................................................................... 35 II bobda punktuatsiya xatolari va ularning sabablari yoritildi. Xatolarning turlari, ularning amaliy misollari orqali ko‘rsatilib, bu xatolar qanday holatlarda paydo bo‘lishi mumkinligi tushuntirildi. Eng ko‘p uchraydigan xatolar jumlasiga tinish belgisining umuman qo‘yilmasligi, noto‘g‘ri belgining ishlatilishi yoki keraksiz belgilarning matnga kiritilishi kabilar kiradi. Ayniqsa, qo‘shma gaplarda tinish belgilarining noto‘g‘ri ishlatilishi gap mazmunining noto‘g‘ri talqin qilinishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shuningdek, bu xatolarning yuzaga kelish sabablari ham chuqur o‘rganildi. Talabalarning grammatik bilimlarining yetarli emasligi, og‘zaki nutq odatining yozma nutqqa ta’siri, punktuatsiya belgilari farqlarining noaniqligi, hamda yozma amaliyotning sustligi asosiy sabablar sifatida ko‘rsatildi. Bu jihatlar ta’lim jarayonida punktuatsiyaga alohida e’tibor qaratilishi zarurligini ko‘rsatadi. .............. 35 III bobda punktuatsion xatolarning bartaraf etilishi, ularni o‘rganish metodlari va amaliy mashg‘ulotlarda qo‘llanishi haqida fikr yuritildi. Ayrim olimlarning – O‘. Shamsiyev, A. Qodiriy, M. Murodov, J. Nurmuhammadov va X. Buxoriylarning nazariy qarashlari asosida punktuatsiya xatolarining ilmiy asoslangan tasnifi va ularni tuzatish yondashuvlari yoritildi. Ularning fikriga ko‘ra, punktuatsiyani faqat texnik vosita sifatida emas, balki nutq madaniyatining ajralmas qismi sifatida o‘rganish zarur. ............................................................................................................................ 36 Xulosa qilib aytganda, tilshunoslikning muhim bo‘g‘ini bo‘lgan punktuatsiyani to‘g‘ri o‘rgatish, o‘quvchilarda savodxonlik va yozma nutq madaniyatini shakllantirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Har bir o‘quvchi tilning nafaqat grammatik, balki uslubiy va mantiqiy tomonlarini ham puxta egallashi lozim. Bu yo‘lda tinish belgilarini to‘g‘ri qo‘llashni o‘rgatish nafaqat o‘quvchilarning yozma nutqini mukammallashtiradi, balki ularning mantiqiy tafakkurini ham kengaytiradi. Tilni chiroyli, to‘g‘ri, ifodali yozish — bu yurtning madaniy saviyasining ko‘zgusi hisoblanadi. Fitratning “Savodsiz xalq – tili yo‘q xalqdir. Tili yo‘q xalq – millatsizdir” degan so‘zlari har bir tilshunos, har bir ustoz uchun shior bo‘lishi kerak. Punktuatsiyani o‘rgatish, uni to‘g‘ri tushuntirish, amaliyotga tadbiq qilish orqali biz bugunning savodli avlodini, ertangi madaniyatli jamiyatini yaratamiz. ..................... 36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ................................................. 37 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Bugungi globallashuv davrida milliy qadriyatlarimizni asrab-avaylash, ona tilimizga hurmat bilan yondashish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev bu borada shunday deydi: “Yosh avlodni milliy ruhda, ona tiliga, adabiyotiga, madaniyatiga hurmat ruhida tarbiyalash – bu bizning eng ustuvor vazifamizdir. Tilni to‘g‘ri, ravon va imlo qoidalariga muvofiq o‘rganish – bu nafaqat tilshunoslarning, balki butun jamiyatning vazifasidir.” 1 Hozirgi davrda o‘zbek adabiy tilining me’yorlari chuqur o‘rganilib, uning fonetik, leksik, grammatik va stilistik jihatlari keng tadqiq etilmoqda. Shu bilan birga, yozma nutqning asosiy tarkibiy qismlaridan biri bo‘lgan punktuatsiya, ya’ni tinish belgilari tizimi ham tilshunoslikning dolzarb sohalaridan biri sifatida o‘z ahamiyatini saqlab qolmoqda. Matnning mantiqiy-tarkibiy tuzilishini to‘g‘ri ifodalash, muallif fikrining aniq yetkazilishi ko‘p jihatdan tinish belgilari orqali ta’minlanadi. Ayniqsa, o‘quvchilar, talabalar va ijodkorlarning yozma nutqida uchrayotgan punktuatsion xatolar bu sohani yanada chuqurroq o‘rganishni talab qilmoqda. Punktuatsiya masalalari bo‘yicha o‘rganishlar bir qancha tilshunoslar tomonidan olib borilgan. Bu sohada ish olib borgan ba’zi olimlar va ularning yondashuvlari quyidagicha: G‘ulomov T. o‘zbek tilidagi punktuatsiya tizimi va uning 1 Mirziyoyev Sh. “Yangi O‘zbekiston strategiyasi” (Toshkent, “O‘zbekiston” nashriyoti, 2021. – 45-bet). qo‘llanilishiga oid muhim tadqiqotlar olib borgan. Uning ishlari, o‘zbek tilidagi punktuatsiya qoidalarini aniqlashda asosiy manba bo‘lib xizmat qiladi. U o‘zining ishlarida punktuatsiya belgilari va ularning grammatika va semantika bilan bog‘liqligini chuqur o‘rganadi. G‘ulomovning tadqiqotlari, o‘zbek tilining yozma nutqidagi tizimli xatolarni tahlil qilishga qaratilgan. 2 Abdurahmonov G‘.ning ishlarida punktuatsiya tizimi va uning o‘zbek tilida qanday ishlashini o‘rganishga alohida e’tibor qaratilgan. U punktuatsiyaning sintaktik jihatlarini tahlil qilib, undagi xatolarni tuzatish usullarini ko‘rsatadi. Uning ishlari tilning amaliy qo‘llanilishiga asoslangan bo‘lib, punktuatsiyaning semantik va stilistik funktsiyalarini ochib beradi. 3 Madvaliev A. o‘zbek tilida punktuatsiyaning o‘rganilishini nazariy va amaliy nuqtai nazardan ko‘rib chiqadi. U o‘zbek tilining punktuatsiya tizimi va uning boshqa tillardan farqini o‘rganadi. Madvaliev punktuatsiyaning barcha asosiy belgilari va ularning qo‘llanilishidagi noaniqliklarni chuqur tahlil qiladi. Uning ishlarida punktuatsiyaning grammatika bilan bog‘liqligi va tilning umumiy tizimi bilan o‘zaro aloqasi yoritilgan. 4 Qayumov N. o‘zbek adabiy tilining punktuatsiya tizimini o‘rganib, undagi asosiy qoidalar va ularning amaliy qo‘llanilishi haqida muhim izlanishlar olib borgan. U punktuatsiyaning mantiqiy bog‘lanishlar va semantik ifodalar bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi. Qayumovning ishlarida, shuningdek, o‘zbek tilida punktuatsiya xatolarini aniqlash va tuzatish usullari yoritilgan. 5 Islomov Z. punktuatsiyaning tilshunoslikdagi o‘rni va ahamiyatini o‘rganadi. U punktuatsiyaning tilshunoslik sohasidagi umumiy qonuniyatlarini va punktuatsiya belgilari o‘rtasidagi aloqalarni tahlil qiladi. Islomovning ishlarida punktuatsiya va 2 G‘ulomov T. O‘zbek tilining punktuatsiyasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1980. 3 Abdurahmonov G‘. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: Fan, 1992. 4 Madvaliev A. O‘zbek tilida tinish belgilarining qo‘llanilishi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2001. 5 Qayumov N. O‘zbek adabiy tili normalari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1987. matnshunoslikning bog‘liqligi, shuningdek, punktuatsiyaning semantik ta’siri haqida chuqur tahlil qilinadi. 6 Rasulov A. o‘zining ishlarida nutq madaniyati va punktuatsiyaning ahamiyatiga alohida e’tibor qaratadi. U punktuatsiyaning tilni to‘g‘ri va ravon ifodalashdagi rolini ko‘rsatadi. Rasulovning ishlari tilning yozma shaklida punktuatsiyaning ijtimoiy va madaniy jihatlarini o‘rganadi. 7 Ishning maqsadi va vazifalari. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi — o‘zbek tilidagi punktuatsiya tizimini nazariy va amaliy jihatdan o‘rganish, tinish belgilari turlarini, ularning qo‘llanish qoidalari va uslublarini tahlil qilish, shuningdek, amaliy matnlar asosida punktuatsion xatolarni aniqlab, ularning sabablari va oqibatlarini ko‘rsatishdan iborat. Ushbu maqsadni amalga oshirish uchun quyidagi vazifalar belgilandi: 1. Punktuatsiya va uning ahamiyatini aniqlash; 2. Tinish belgilari turlarini tasniflash va har birining vazifasini ochib berish; 3. O‘zbek tilida punktuatsiya qoidalarining shakllanish tarixiga qisqacha to‘xtalish; 4. Amaliy matnlar asosida punktuatsiya xatolarini tahlil qilish; 5. Olingan natijalar asosida xulosalar chiqarish va tavsiyalar berish. Tadqiqotning obyekti – o‘zbek adabiy tilining yozma shakli, ya’ni punktuatsiya tizimi va uning qo‘llanilishidir. Tadqiqotning predmeti – o‘zbek tilidagi tinish belgilari, ularning vazifasi, qo‘llanish me’yorlari va amaliyotdagi holatidir. Ishning ilmiy-amaliy ahamiyati. Mazkur ish o‘zbek tilshunosligida punktuatsion savodxonlikni oshirish, o‘quvchilarda yozma nutq madaniyatini rivojlantirish, tilni to‘g‘ri va ravon ifodalash ko‘nikmalarini shakllantirishda amaliy yordam berishi 6 Islomov Z. Matn va til: nazariy va amaliy masalalar. – Toshkent: Fan, 2005. 7 Rasulov A. Nutq madaniyati asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1998. mumkin. Ayniqsa, ta’lim tizimida, tahririyat ishlarida, tarjima faoliyatida va ommaviy axborot vositalarida yozma matnlar bilan ishlovchi mutaxassislar uchun ushbu mavzu muhim nazariy va amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi: Kurs ishi kirish, uch bob, yettita paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat bo’lib, kurs ishining umumiy hajmi 32 betni tashkil etadi. I BOB. PUNKTUATSIYA TUSHUNCHASI, UNING AHAMIYATI VA TARAQQIYOT BOSQICHLARI 1.1. Punktuatsiya tushunchasi va uning vazifalari Punktuatsiya — bu yozma nutqdagi tinish belgilari tizimi bo‘lib, u nutqning mazmunini, grammatik tuzilishini ifodalashda, uni tushunarli va ravon yetkazishda muhim vosita hisoblanadi. Tinish belgilari orqali matn o‘quvchi tomonidan to‘g‘ri va aniq anglanadi, fikrlar orasidagi mantiqiy bog‘liqlik ta’minlanadi¹. Punktuatsiya o‘zining funksional mohiyati bilan grammatik vosita sifatida xizmat qiladi. Bu vosita yozma nutqda talaffuzdagi pauzalarni, ohanglarni, urg‘uni, his- tuyg‘ularni anglatishda muhim rol o‘ynaydi. Aynan shu jihatdan u yozma nutqni og‘zaki nutqqa yaqinlashtiradi². Jumladagi so‘zlar, gaplar o‘zaro qanday munosabatda ekanligi, qanday tuzilma va mazmunga egaligi tinish belgilarining o‘rinli qo‘llanishi orqali aniqlanadi. Punktuatsiya tili boy va murakkab bo‘lgan xalqning madaniy darajasini ko‘rsatadi. Yozuvda tinish belgilarining noto‘g‘ri qo‘llanishi matn mazmunining buzilishiga, tushunmovchiliklarga sabab bo‘ladi. Shu boisdan tinish belgilarini o‘z o‘rnida, grammatik va mantiqiy jihatdan to‘g‘ri qo‘llay bilish muhim ahamiyat kasb etadi³. Punktuatsiya tizimi tarixan fonetik va grammatik omillarga asoslangan holda shakllangan. Dastlab tinish belgilarining roli og‘zaki nutqdagi pauzalarni ko‘rsatishda bo‘lgan bo‘lsa-da, vaqt o‘tishi bilan ularning grammatik vazifasi kuchayib borgan. Hozirgi zamon punktuatsiyasi asosan gap tuzilishi, so‘z birikmalarining tuzilishi, murakkab gaplarning bog‘lanish usullariga asoslanadi .⁴ Punktuatsiya nafaqat grammatik, balki uslubiy va mantiqiy yuklamalarga ham ega. Matnda muallif qanday ohang bilan murojaat qilayotgani, qanday emotsiyani berayotgani yoki qanday urg‘u bermoqchi ekani tinish belgilari orqali ifodalanadi. 8 Masalan, so‘roq, undov, qisqartirish, izohlov, ajratish, ta’kidlash kabi funksiyalar punktuatsiya yordamida amalga oshiriladi . Bugungi kunda punktuatsiya ⁵ fanining vazifalari quyidagilardan iborat:  Tinish belgilarining qo‘llanilish qoidalarini o‘rganish;  Tinish belgilari orqali gap va matn mazmunini aniqlashtirish;  O‘quvchilar va yozuvchilarning yozma nutqini izchil, tushunarli, grammatik va mantiqiy jihatdan to‘g‘ri shakllantirish;  Nutq madaniyatini oshirish. Shu bilan birga, punktuatsiya yozuv madaniyatining ajralmas qismi sifatida axborotni aniq yetkazish, muloqotni qulaylashtirish vazifasini ham bajaradi. U har bir til foydalanuvchisi uchun zaruriy vosita bo‘lib, adabiy til normalarini saqlashda va rasmiy yozishmalarda tartib-intizomni ta’minlaydi. 1.2. Punktuatsiya tizimining grammatik asoslari Punktuatsiya tizimi grammatik qonun-qoidalarga asoslanadi. Bu qonunlar sintaksis — ya’ni gaplarning tuzilishi, ularning o‘zaro munosabati va gap 8 1. Inoyatov S. O‘zbek tili punktuatsiyasi asoslari. – Toshkent: Fan, 2004. – B. 12. 2. Karimov B. Tinish belgilarining stilistik vazifalari. – Samarqand, 2012. – B. 17. 3. Shukurov N. Tinish belgilari va ularning qo‘llanilishi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1998. – B. 25. 4. Qodirova N. O‘zbek tilida tinish belgilarining tarixiy shakllanishi. – Toshkent, 2010. – B. 33. 5. Rahmatullaeva D. O‘zbek tilida nutq madaniyati va punktuatsiya. – Toshkent, 2015. – B. 45. bo‘laklarining joylashuvi bilan chambarchas bog‘liq. O‘zbek tilidagi tinish belgilarining aksariyati aynan sintaktik birliklar orasidagi munosabatni belgilash uchun xizmat qiladi. Punktuatsiyaning grammatik asoslari deganda, avvalo gapning tuzilishiga, turiga, murakkablik darajasiga va gap bo‘laklarining joylashuviga qarab tinish belgilarining qo‘llanishi tushuniladi. Masalan, sodda gaplarda tinish belgilarining qo‘llanishi nisbatan oddiy bo‘lsa, murakkab gaplarda esa ularning ishlatilishida grammatik qoidalar muhim ahamiyat kasb etadi. Murakkab gaplarning punktuatsiyasida qo‘shma gaplar (bog‘lovchisiz va bog‘lovchili), qo‘shma gap bo‘laklari orasidagi aloqa, ular o‘rtasidagi mantiqiy bog‘liqlik asosiy mezon hisoblanadi. Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar orasiga odatda vergul qo‘yiladi, chunki ularning grammatik aloqasi intonatsiya orqali ifodalanadi. Masalan: U keldi, men ketdim. Bu yerda ikki sodda gap vergul bilan ajratilgan, chunki ular grammatik bog‘lovchi vositasiz birlashgan. Ajratilgan ikkinchi darajali gap bo‘laklari — aniqlovchilar, hol, to‘ldiruvchilar va izohlar ham punktuatsiyada muhim o‘rin tutadi. Bunday bo‘laklar vergul, tire yoki qo‘shtirnoq bilan ajratiladi. Masalan: Kitobxon, bilimli inson, har doim izlanishda bo‘ladi. Bu yerda “bilimli inson” izohlovchi bo‘lak sifatida vergullar bilan ajratilgan. Punktuatsiya tizimi grammatik asoslaridan biri — aniqlik va ravshanlik talabidir. Har bir tinish belgisi grammatika asosida qo‘yilishi, matnning mantiqiy va sintaktik tuzilishiga mos bo‘lishi kerak. Agar bu talab buzilsa, gap mazmuni o‘zgarib ketishi yoki noto‘g‘ri anglanishi mumkin. Shuningdek, bog‘lovchilar, ergash gaplar, shart, sabab, natija, maqsad, shart- maqsad kabi ma’no munosabatlarini bildiruvchi gap bo‘laklarining joylashuvi ham punktuatsiyaga ta’sir qiladi. Masalan, ergash gap asosiy gapdan oldin kelsa, odatda vergul bilan ajratiladi: Agar vaqtim bo‘lsa, men ham boraman. Bunda "agar vaqtim bo‘lsa" — shart ergash gap bo‘lib, asosiy gapdan oldin kelgan va vergul bilan ajratilgan. Shuningdek, nutq uslubi va emotsional ifodalar (undovlar, murojaatlar, kirish so‘zlar) ham grammatik jihatdan mustaqil bo‘lmagan birliklar hisoblanadi va ular tinish belgilar orqali ajratiladi. Kirish so‘zlar va iboralar (masalan, “albatta”, “ehtimol”, “ko‘rinadiki”) vergul bilan ajratilishi grammatik mustaqillikka asoslanadi. Punktuatsiya tizimining grammatik asoslarini o‘rganish, avvalo, til birliklarini grammatik kategoriyalar orqali aniqlashni, ularning o‘zaro aloqasini to‘g‘ri tushunishni talab etadi. Bu nafaqat yozma nutqning ifodaviyligini, balki uning tushunarliligini ham ta’minlaydi. Demak, punktuatsiya til tizimining grammatik bo‘g‘ini sifatida, gapning sintaktik qurilishi, bo‘laklar orasidagi aloqadorlik, ohang va urg‘u bilan bog‘liq grammatik qonunlarga asoslanadi. U grammatik qonuniyatlarni to‘g‘ri anglagan holda, yozma nutqda aniq va ravshan fikr bayon qilishga xizmat qiladi. 1.3. Punktuatsiya va yozma nut q Yozma nutq madaniyati — bu insonning fikrini yozma shaklda mantiqan aniq, grammatik jihatdan to‘g‘ri va uslubiy jihatdan ifodali bayon qilish qobiliyatidir. Yozma nutq og‘zaki nutqdan farqli ravishda barqaror shaklga ega bo‘lib, unda so‘z tanlovi, gap tuzilishi, tinish belgilarining o‘rnida qo‘llanishi muhim ahamiyat kasb etadi¹. Yozma nutq madaniyati nafaqat savodxonlik bilan, balki muloqotdagi maqsad, auditoriya xususiyatlari, uslubiy moslik, ifoda aniqligi, mazmun soddaligi kabi omillar bilan ham bog‘liqdir. Yaxshi yozilgan matn tushunarli, mantiqiy va o‘qilishi qulay bo‘lishi kerak. Bunday matnlar fikrni aniq yetkazadi, noto‘g‘ri talqinlarga sabab bo‘lmaydi. Yozma nutq madaniyatining asosiy talablari quyidagilardan iborat:  To‘g‘rilik – grammatik, orfografik va punktuatsion me’yorlarga rioya qilish;  Aniqlik – fikrning ravshan, tushunarli va noaniqlikdan holi ifodalanishi;  Izchillik – fikrlarning ketma-ketligi va mantiqiy bog‘liqligi;  Lakoniklik – ortiqcha takror va keraksiz so‘zlardan xoli bo‘lish;  Uslubiy moslik – matnning mavzuga, vaziyatga va auditoriyaga muvofiq yozilishi. Yozma nutqda grammatik me’yorlarga amal qilish nutq madaniyatining eng muhim ko‘rsatkichlaridan biridir. Gap tuzilishidagi xatolar, so‘zlar o‘rnining noto‘g‘riligidan tashqari, tinish belgilarining noto‘g‘ri qo‘llanilishi ham yozma nutq sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, oddiygina vergulning noto‘g‘ri qo‘yilishi matn mazmunini o‘zgartirib yuborishi mumkin: U, kelmadi. (ya’ni boshqa kishi keldi) U kelmadi. (ya’ni u o‘zi kelmadi). Yozma nutqni shakllantirishda punktuatsiya madaniyati ham katta ahamiyatga ega. Har bir tinish belgisi o‘z o‘rnida ishlatilganda, fikr aniq, silliq va ravon bo‘lib, o‘quvchiga oson yetib boradi. Shu boisdan yozma nutqda tinish belgilarini faqat grammatik qoidalarga asoslanib emas, balki nutq uslubi, ohang va mazmun asosida ham qo‘llash lozim. Yozma nutq madaniyati shuningdek, matn janriga qarab o‘zgaradi. Ilmiy uslubdagi matnlarda aniqlik, dalillilik, xolislik asosiy o‘rinda tursa, publitsistik matnlarda ta’sirchanlik, obrazlilik, emotsionallik ustun turadi. Rasmiy uslubdagi yozuvlarda esa an’anaviy iboralar, me’yoriy ifodalar va shakllar muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, yozma nutqda adabiy til me’yorlariga amal qilish, sheva va so‘zlashuv unsurlarini cheklash, lug‘aviy boylikdan o‘rinli foydalanish ham madaniyat mezonlaridandir. Har bir yozuvchi, jurnalist, ilmiy xodim yoki talabadan bu mezonlarga rioya etilishi kutiladi. Bugungi kunda yozma nutq madaniyatiga rioya qilish axborot texnologiyalari rivoji, ijtimoiy tarmoqlar, ommaviy axborot vositalari va ta’lim tizimida dolzarb masalaga aylanmoqda. Yozma matnlar orqali ta’lim, tarbiya, axborot uzatish, fikr almashish jarayonlari amalga oshirilmoqda. Shu boisdan yozma nutq madaniyati shaxsiy savodxonlik va umumiy madaniyat darajasini belgilovchi omil sifatida qaralmoqda. Xulosa qilib aytganda, yozma nutq madaniyati — bu til me’yorlariga asoslangan holda fikrni to‘g‘ri, tushunarli va ifodali bayon eta olish san’atidir. Bu san’at har bir mutolaa qiluvchi, yozuvchi, o‘qituvchi va talabaga zarur ko‘nikma bo‘lib, uni rivojlantirish muntazam o‘qish, yozish va amaliy mashqlar orqali mumkin bo‘ladi. II BOB. ASOSIY TINISH BELGILARI VA ULARNING XATO QO‘LLANILISH SABABLARI 2.1. Asosiy tinish belgilari Tinish belgilarining asosiy vazifasi nutqning mazmuniy bo‘linishini ko‘rsatish, shuningdek, uning sintaktik tuzilishi va intonatsion jihatini aniqlashga yordam berishdir. Hozirgi o‘zbek yozuvida tinish belgilari soni 10 ta: nuqta ( . ), so‘roq belgisi ( ? ), undov belgisi ( ! ), vergul ( , ), qavs ( ), tire ( - ), ko‘p nuqta ( … ), nuqtali vergul ( ; ), qo‘shtirnoq ( << >>) 9 . Ularning aksariyati 19-asrning 2-yarmida ayrim gaz va toshbosma kitoblarning nashr etilishi bilan paydo bo‘lgan. Ba’zi tinish belgilari ham chegaralash, ham ajratish vazifalarini namoyon eta oladi. Tinish belgilari tuzilish jihatdan ham ikkiga bo‘linadi: a) bir elementli tinish belgilari - vergul, tire, nuqta; b) ko‘p elementli tinish belgilari. Bu guruh, o‘z navbatida, 2 elementli (so‘roq va undov belgilari, ikki nuqta, nuqtali vergul, qavs), 3 elementli (ko‘p nuqta) va 4 elementli (qo‘shtirnoq) ga ajraladi. Qo‘llanish o‘rniga ko’ra, tinish belgilari 3 guruhga bo‘linadi:  gap oxirida qo‘llanadigan (nuqta, so‘roq va undov belgilari), 9 Abdulhamid Nurmonov O‘zbek tilshunosligi tarixi. -Toshkent-2002,155-bet  gap o‘rtasida qo‘lanadigan (vergul),  aralash, ya’ni gapning turli o‘rinlarida qo‘llaniladigan (tire, ikki nuqta, qo‘shtirnoq, qavs, ko‘p nuqta). Tinish belgilarining qo‘llanish usuli va tartibi punktuatsiyaning mantiqiy grammatik, uslubiy va differensiatsiya (farqlash) prinsiplari asosida belgilanadi. Punktuatsiya tilning sintaktik qurilishi bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, yozma nutqni to‘g‘ri, ifodali, aniq bayon qilishda, uning uslubiy ravonligini, tez tushunilishini ta’minlashda benihoya zaruriy vositadir. Ilmiy manbalarda, o‘quv qo‘llanmalarida tinish belgilarining qo‘llanish usuli va tartibi punktuatsiyaning mantiqiy-grammatik, uslubiy va differensiatsiya (farqlash) tamoyillari asosida belgilanishi ta’kidlanadi. Bunda mantiqiy-grammatik tamoyil nutqning semantikgrammatik tomonini yozuvda to‘g‘ri ifodalashga qaratilgan bo‘lsa, differensiatsiya tamoyili asosidagi qoidalar tinish belgilarining qo‘sh holda qo‘llanishidagi tartibni, gapdagi murakkab mazmunni aniqlashtirish kerak bo‘lganda, ulardan foydalanish yo‘llarini belgilab beradi. Uslubiy tamoyil tinish belgilarining qo‘llanishini nutq uslublari asosida belgilashni nazarda tutadi, lekin bu unchalik to‘g‘ri emas, chunki muayyan bir uslubgagina xoslangan tinish belgisi bo‘lmaydi. Zarurat tug‘ilganda, har qanday uslubda ham xohlagan tinish belgisidan foydalanish mumkin. Muayyan tildagi punktuatsiya an’analarining mustahkamlanishi va takomillashuvida taniqli yozuvchilarning ijodi hamda tinish belgilarining qo‘llanish qoidalarini umumlashtiruvchi va tartibga soluvchi tilshunoslar faoliyati katta ahamiyatga ega. Punktuatsiya masalalari bilan bevosita shug‘ullangan H.G‘oziyev (,,O‘zbek punktuatsiyasining tarixiy taraqqiyoti”, 1969, 1979), G‘.Abdurahmonov (,,Punktuatsiya o‘qitish metodikasi”, 1968), K.Nazarov (,,Tinish belgilari va yozma nutq”, 1974; ,,O‘zbek tili punktuatsiyasi”, 1976) laming asarlari nashr etilganiga ancha yillar bo‘ldi va ulardagi tinish belgilarining ishlatilishi haqidagi fikrmulohazalar ham bir qadar o‘zgardi. Buning ustiga, ,,muallif punktuatsiyasi” tushunchasi, ya’ni muayyan muallif tomonidan tinish belgilarining amaldagi qoidalarga bo‘ysunmagan, unga rioya qilmagan holda individual qo‘llash holatlari uchraydiki, bu ham keng o‘quvchilar ommasini chalkashtiradi, shubhalantiradi. Mazkur holatni hisobga olgan holda va tinish belgilarining ishlatilishi bilan bog‘liq ayrim chalkashliklarni bartaraf etish maqsadida O‘zR FA Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot institutining bir guruh yetakchi olimlari: prof. N.Mahmudov, dotsent A.Madvaliyev, dotsent N.Mahkamov tomonidan ,,O‘zbek tili punktuatsiyasining asosiy qoidalari” ishlab chiqilgan edi. ,,Qoidalar” Institut ilmiy kengashi tomonidan ma’qullangach, ,,O‘zbek tili va adabiyoti” jurnalining 2015-yil 1-sonida hamda ,,Ma’rifat” gazetasining 2015-yil 1-, 4-, 8-, 11-aprel kunlaridagi sonlarida e’lon qilindi, jurnal va gazeta o‘quvchilaridan olingan maqbul fikr-mulohazalar, taklif va tavsiyalar asosida yanada takomillashtirildi. ,,O‘zbek tili punktuatsiyasining asosiy qoidalari” O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi Respublika ta’lim markazi ilmiy-metodik kengashi tomonidan ma’qullangan. Nuqta va uning qo’llanilishi Nuqtaning yozuv belgisi sifatida ishlatilishi qadimgi arab manbalariga borib taqaladi. U o‘zbek tilida tinish belgisi sifatida XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab ishlatila boshlangan. Nuqta o‘zbek tilida, odatda, quyidagi o‘rinlarda ishlatiladi: 1. His-hayajonsiz aytilgan darak, buyruq gaplardan so‘ng: Milliy istiqlol sharofati bilan yangicha tafakkur va yangicha fikrlash shakllanmoqda. O‘zingga ravo ko‘rmagan narsani boshqalarga ham ravo ko‘rma. Farzandlarimiz doimo sog‘lom bo‘ls in. 2. Atov gaplardan keyin: Ilk bahor. Daraxtlar endi kurtak yoza boshlagan palla. 3. Ismi, otasining ismi (ba’zan familiya ham) qisqartirilganda, ularning birinchi harfidan so‘ng: M. Behbudiy, A. Fitrat, A. Cho‘lpon kabi ijodkorlarning nomi hamisha barhayotdir. A.S. Pushkin - rus poeziyasining quyoshi. 4. Nashriyot ishlarida, lug‘at va ma’lumotnomalarda shartli ravishda qisqartirilgan ayrim so‘zlarning birinchi harfi yoki bo‘g‘inidan so‘ng: va sh.k. (va shu kabilar); s.t. (so‘zlashuv tilida); G‘. G‘. (G‘afur G‘ulom); Nav. (Navoiy); Toshk. (Toshkent). 5. Qo‘shma gapning birinchi qismidan so‘ng kuchli to‘xtam bo‘lsa, mantiqan biri ikkinchisiga bog‘lanmagan qo‘shma gaplar orasida ham nuqta ishlatiladi. Bunday hollarda ikkinchi gap ammo, lekin, biroq, chunki, shuning uchun bog‘lovchilari bilan boshlanishi mumkin: Bobodehqon yerga baraka urug‘ini ekish bilan band. Chunki dalalarda ish qizg‘in. 6. Ba’zi bir hollarda yil, oy, kunni ifodalovchi raqamlardan so‘ng ham nuqta qo‘yilishi kuzatiladi: 21.03.2010. 7. Butunning qismlarini sanash uchun qo‘llanilgan arab raqamlaridan so‘ng ham nuqta ishlatilishi mumkin: Tovushlar quyidagi turlarga bo'linadi: 1. Unli tovushlar. 2. Undosh tovushlar. Vergul va uning qo‘llanilishi Vergul tinish belgisi sifatida G‘arbiy Yevropada XV asrdan boshlab ishlatila boshlangan. O‘zbekcha matnlarda XX asr boshlaridan boshlab uchraydi. Undan quyidagi o‘rinlarda foydalaniladi: 1. Uyushiq bo‘laklar orasida: Bolalarning xulqi, odobi, yurish-turishi, ko‘cha-ko‘yda, mahallada о‘zini tutishi, do‘stlari orasidagi mavqeyi, hurmati, oila yumushlariga qo‘shayotgan hissasi bilan doimo qiziqib turish lozim. 2. Undalmalar vergul bilan ajratiladi: Uka, о‘qishning erta-kechi bo‘lmaydi. Men Sizni, oyijon, juda yaxshi kо‘raman. 3. Kirish so‘z va kirish birikmalardan so‘ng: Shubhasiz, Vatanimiz jahonning rivojlangan mamlakatlari qatoridan о ‘rin olajak. Forobiyning yozishicha, inson jamiyatda, o‘zaro munosabatlarda voyaga yetadi. 4. Tasdiq, ta’kid, inkor va shu kabi ma’nolarni bildiruvchi ha, yo‘q, rahmat, xo‘sh, qani, xayr, ofarin, salom kabi so‘z-gaplardan keyin kelgan bo‘laklarni ulardan ajratish uchun ham vergul qo‘yiladi: Ha, hushyor bo‘lish har bir fuqaroning Vatan oldidagi muqaddas burchidir. Xayr, biz jo‘nab ketyapmiz. Xo‘sh, xalq uchun siz nima ish qildingiz? 5. Ajratilgan bo‘laklar orasida: Onaga, eng ulug‘ zotga, ehtirom chinakam insoniylik sanaladi. О ‘zbekistonda, jahonga yuz tutgan obod va ozod mamlakatda, demokratiya kundan kunga barqarorlashib bormoqda. 6. Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarni tashkil qilgan sodda gaplar orasiga: Do‘sting mingta bo‘lsa ham oz, dushmaning bitta bo‘lsa ham kо‘p. Yurgan - daryo, о‘tirgan - bo‘yra. 7. Bog‘langan qo‘shma gaplarda ham vergul ishlatiladi: Bilimli va tadbirkor bo‘ling, lekin bu xislatlaringiz sizni xudbinlikka sira yetaklamasin. Yo biz boraylik, yo siz keling. 8. Undov so‘zlar his-hayajon bilan aytilmasa, ulardan so‘ng vergul ishlatiladi: Ey, menga bir minutga qarab qo‘ying. 9. Ko‘chirma gap darak, buyruq gap bo‘lsa, undan so‘ng vergul qo‘yiladi: ,,Inson qalbi javohirlardek toza, pok bo‘lmog‘i lozim”, deb aytgan edi Beruniy. Nuqtali vergul va uning qo‘llanilishi Nuqtali vergul o‘zbek yozuvida 1885-yildan boshlab uchraydi. U quyidagi o‘rinlarda ishlatiladi: 1. Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar tarkibidagi sodda gaplar mazmun jihatidan tugal fikrni anglatib, bir-biriga yaqin bo‘lmagan hollarda: Lekin avtor shu kichkinagina hikoyada katta ish qiladi; о ‘quvchining k о ‘z oldiga odamning havasi keladigan, har qanday kishining muhabbatini о ‘ziga qaratadigan, har qancha izzat qilsa arziydigan va bu izzatga о ‘zining jafokashligi, g‘ayrati, farosati, el-yurt uchun qayg‘urishi bilan sazovor bo‘lgan bir chol keladi. 2. Bog‘lovchisiz qo‘shma gap tarkibiga kirgan sodda gaplardagi voqealar bir-biriga qiyoslanganda: Ish kuchini elga berma, yerga ber; jamg‘armani selga berma, elga ber! 3. Uyushiq bo‘laklar guruhlanib, o‘zaro vergullar yordamida bir-biridan ajratilganda, har bir guruhni anglatuvchi so‘zdan keyin: Gerb rangli tasvirda bo‘lib, Humo qushi kumush rangda; quyosh, boshoqlar, paxta chanog‘i va O‘zbekiston degan yozuv tillarangda; g‘o‘za shoxlari va barglari, vodiylar yashil rangda; tog‘lar havorangda; chanoqdagi paxta, daryolar, yarimoy va yulduz oq rangda beriladi. 4. Reja, qaror, farmon, buyruq, qonun va shu kabilarning oxirgi bandidan tashqari har bir bandi oxirida: Otabek timsoliga tavsif: a) Otabek - о ‘qimishli, o‘z davrining yetuk kishisi; b) Otabek - mard va jasur yigit; d) Otabek - o‘z ahdiga sodiq, vafoli yor. Ikki nuqta va uning qo‘llanilishi Ikki nuqta o‘zbek yozuvida XIX asrning oxiri va XX asming boshlaridan e’tiboran ishlatila boshlangan. U quyidagi o‘rinlarda ishlatiladi: 1. Shaklan tugallangan, lekin mazmunan keyingisi birinchisining uzviy davomi sanalgan bog‘lovchisiz qo‘shma gaplardan so‘ng: Oltmishga kirib bildim: umrim bekorga o‘tmabdi, odamlarga kerakli ekanman. 2. Ko‘chirma gapdan oldin kelgan muallif gapidan so‘ng: Bundan so‘ng Qutidor turib ichkariga yugurdi, yarim yo‘ldanoq tanchada о‘tiruvchi Oftoboyim va Kumushga qichqirdi: -Sir ochildi! 3. Uyushiq bo‘laklardan oldin kelgan umumlashtiruvchi so‘zdan keyin: О‘zbekiston Respublikasining Davlat ramzlari: Davlat bayrog‘i, Davlat gerbi va Davlat madhiyasi milliy iftixorimiz, sharaf va shonimiz sanaladi. 4. Reja, mavzu, qaror qilindi kabi so‘zlardan so‘ng: Mavzu: Alisher Navoiyning ,,Farhod va Shirin” dostoni 5. Uslubiy ravonlikni, muxtasarlikni ta’minlash maqsadida turli xil rasmiy ma’lumotlarda, nashr ishlarida ayrim so‘zlardan keyin: Toshkentda Mustaqil O‘zbekiston: falsafa va huquqning dolzarb masalalari mavzusida konferensiya bo‘lib o‘tdi. 6. Sport musobaqalarida raqiblar o‘rtasidagi hisobni ifodalash uchun olingan ochkolar yoki kiritilgan gollarning nisbatini belgilash uchun: Andijon va Paxtakor jamoalari о‘rtasidagi о‘yin durang natija bilan tugadi -2:2. 7.Hisob-kitob ishida bo‘luv alomati sanaladi: 100 : 2=50. Tire va uning qo‘llanilishi Tireni amaliyotga rus yozuvchisi N.M. Karamzin XVIII asrda kiritgan. U O‘zbek yozuvida XIX asrning 70-yillaridan boshlab ishlatila boshlangan.Tire quyidagi o‘rinlarda ishlatiladi: 1. Dialoglardagi har bir gapning boshida: — Amaki, o‘ylab gapiryapsizmi? Qancha y o‘l yurib kelganimizni bilasizmi? 2. Bog‘lamasiz qo‘llangan ot kesim bilan ega orasida: Til — millatning qalbi. 3. Uyushiq bo‘laklardan keyin kelgan umumlashtiruvchi so‘zdan oldin: O‘zbek, qirg‘iz, qozoq, turkman, tojik — barchamiz bitta yurtning farzandlarimiz. 4. Ma’lumot mazmunidagi asosiy gapdan so‘ng tartib bilan sanalgan har bir gap boshida: 1996-yil 26-aprelda ta ’sis etildi: — Amir Temur ordeni; — Buyuk xizmatlari uchun ordeni. 5. Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarda ikkinchi gapning kesimi tushirilsa: Olamni quyosh yoritadi, insonni — ilm. 6. Ayrim so‘z yoki gaplar izohlansa, ularning o‘rtasida: O‘zbekiston Milliy sug‘urta kompaniyasi — ,,O‘zbekinvest”. 8. Zid ma’noli bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar orasida: Vaqting ketdi — baxting ketdi. 9. Kirishlar va ajratilgan bo‘laklar har ikki tomonidan vergul yoki tire bilan asosiy bo‘laklardan ajratiladi. Biz — yoshlar — millatning tayanchi, Vatanning ishongan tog‘larimiz. 10. Tenglik, taqqoslash va hokazo ma’nolarni bildiruvchi so‘zlar orasida: Toshkent — Andijon avtomobil yo‘li ta’mirdan chiqarilmoqda. 11. Nashr, kitobot ishlarida: X. Sultonov. Onamning yurti. Qissa va hikoyalar. — Т .1987 12.Hisob-kitob bilan bog‘liq fanlarda tire ayirish belgisini bildiradi: 307 — 23. So‘roq belgisi va uning qo‘llanilishi So‘roq belgisining kelib chiqishini lotincha questio — so‘roq so‘ziga olib borib taqaydilar. So‘roq ma’nosida mazkur so‘zning birinchi harfi ,,Q” ishlatila boshlagan, keyinchalik uning shakli hozirgi holatga (?) kelib qolgan, o‘zbekcha matnlarda 1885-yildan boshlab uchraydi. 1900-yildan so‘ng muntazam ishlatila boshlangan. So‘roq belgisi quyidagi o‘rinlarda ishlatiladi: 1. So‘roq gaplarning oxirida. Yomonlikning jazosiz qolmasligini bilasizmi? 2. Kim?, nima?, qanday?, qanaqa?, qaysi? kabi so‘roq olmoshlaridan so‘ng: Sifatlar qanday?, qanaqa?, qaysi? so‘roqlariga javob bo‘ladi. 3. Gap yoki matn ichidagi birorta so‘z yoki jumla mujmal, noaniq, tushunarsiz bo‘lsa, undan so‘ng qavs ichiga qo‘yiladi: Abdulla Qodiriyning ,,O‘tkan kunlar” qissasida (?) o‘zbek xalqining yaqin o‘tmishi haqida hikoya qilinadi. Undov belgisi va uning qo‘llanilishi Undov belgisi o‘zbek tiliga rus tilidan o‘tgan. Mutaxassislarning fikricha, u lotincha lo — undov so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, unga nuqta (.) ning qo‘shilishidan hosil bo'lgan. Undov belgisi quyidagi hollarda ishlatiladi: 1. Kuchli his-hayajon bilan aytilgan gaplardan so‘ng qo‘yiladi: Ana tuproq, mana tuproq!— deydi. 2. Buyurish, yalinish, istak, xohish va shu kabi ma’nolarni ifodalovchi gaplarning oxirida ham ishlatiladi: Siz ham oyoqni ishlating! — deb buyurdi. 3. So‘z boshida kelib, kuchli his-hayajon bilan aytilgan undalmalardan so‘ng qo‘yiladi: Ey arslonlar arsloni! 4. Ha, yo‘q, xo‘p, uzr, mayli, xayr, salom kabi so‘z-gaplar hayajon bilan aytilsa, ulardan so‘ng qo‘yiladi: Yo‘q! Borolmayman, — dedi qayrilib. 5. Matn ichida alohida ta’kidlangan, ajratib ko‘rsatilgan so‘zlardan keyin qavs ichida berilishi mumkin: ,,Boburnoma”da tarix, etnografiya, til, adabiyot, geografiya, biologiya, botanika, hatto tabobatga (!) oid g‘oyat qimmatli ma’lumotlarni uchratish mumkin. 6. Aytilishi lozim bo‘lgan fikr o‘ta kuchli his-hayajon bilan aytilsa, ketma-ket uchta belgi qo‘yiladi: Chiqar buni jallod!!! 7. His-hayajon bilan aytilgan so‘roq, shuningdek, ritorik so‘roq gaplardan so‘ng: Kimdir seni kutsa, kimnidir sen ham sog‘insang, qanday baxt bu! Ko‘p nuqta va uning qo‘llanilishi Ko‘p nuqta XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab o‘zbekcha matnlarda ishlatila boshlangan. 1876-yildan e’tiboran, Turkiston viloyatining gazetida muntazam qo‘llangan. Ko‘p nuqta quyidagi o‘rinlarda ishlatiladi: 1. Mazmunan tugallanmay qolgan gaplar oxirida: Mana shu imperiya... . 2. So‘zlovchining cheksiz his-hayajonini, beqiyos tabiat manzaralarini ifodalash uchun: Qish... Butun atrofoppoq libosda... 3. Matn (jumla) qisqartirilsa: Ilkimdin kelguncha... — deb boshlanar edi. 4. Fikr bo‘lib-bo‘lib ifoda qilinsa yoki duduqlanib aytilsa: Turkistonda birinchi m...m...m... artaba tia... t... t... tr, — dedi-da, fikrg‘a toldi. 5. Suhbatdoshining gapi javobsiz qoldirilsa: -Tushundingizmi? -… 6. Tushirib qoldirilgan harf, so‘z yoki boshqalar o‘rnida: A...loq, ...abar. Qavs va uning qo‘llanilishi Qavs o‘zbek yozuvida XIX asrning oxirgi choragidan boshlab ishlatila boshlangan. Dastlab ,,Turkiston viloyatining gazeti” da 1873-yilda ishlatilgan. U quyidagi o‘rinlarda ishlatiladi: 1. Kiritma gaplarda: O‘zbekiston paxta ishlab chiqarish bo‘уicha yetakchi davlatlardan biri hisoblanib (Xitoy, AQSH, Hindiston va Pokistondan keyin beshinchi о‘rinda turadi), eksport bo‘yicha AQSHdan so‘ng ikkinchi о‘rinda turadi. 2. Remarkalarda: X on (yolg‘iz). 3. Olingan misollar yoki gaplar manbasida: Ilm insonlarning madori, hayoti, rahbari, najotidur. (Abdulla Avloniy) 4. Izoh ma’nosidagi so‘z yoki so‘z birikmalarida: Ro‘za hayiti (Iyd al-Fitr) 5. Shaxs, joy, asar, hodisa va shu kabilarning ikki xil varianti berilsa, ulardan biri qavsga olinadi: ,,Qutadg‘u bilig” (Baxt keltiruvchi bilim) Qo‘shtirnoq va uning qo‘llanilishi Qo‘shtirnoqni amaliyotga rus olimi prof. A.A.Barsov kiritgan. O‘zbek yozuvida u kiritish belgisi sifatida XIX asrning 80-yillaridan boshlab uchraydi. Qo‘shtirnoq quyidagi o‘rinlarda ishlatiladi: 1. Ko‘chirma gap qo‘shtirnoqqa olinadi. I.V.Gyote shunday deb aytgan edi: ,,Donishmandlik faqat haqiqatdadir”. 2. Sitatalar qo‘shtirnoq ichida yoziladi: Buyuk yozuvchimiz A. Qahhorning quyidagi gaplari halihanuz o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q: ,,Adabiyot atomdan kuchli , lekin uning kuchini o‘tin yorishga sarflamaslik kerak” 3. Ko‘chma ma’noda qo‘llangan so‘zlar, ishlatilishi odat tusiga kirmagan, eskirgan yoki yangi qo‘llanayotgan, kesatiq, piching, do‘q-po‘pisa va shu kabi ma’nolarni bildiruvchi leksik birliklar qo‘shtirnoq ichida yoziladi: Bu safar Botirovning jinoyati o‘n bir yillik qamoq bilan ,,taqdirlandi”. 4. Badiiy asarlar, gazeta, jurnal, musiqa asarlari, spektakl va kartina nomlari qo‘shtirnoq ichida beriladi: ,,Sohibqiron” dramasi 5. Korxona, muassasa, tashkilot, zavod, fabrika, mehmonxona, kema nomlari qo‘shtirnoq ichida yoziladi: ,,O‘zbekiston” mehmonxonasi. 6. Transportlarning markasini bildirgan so‘zlar, o‘simliklarning turini, mahsulotlarning nomini ifodalovchi leksik birliklar qo‘shtirnoqqa olinadi: ,,Neksiya” rusumli yengil mashina 7. Ayrim orden va medallar, faxriy unvonlar nomi qo‘shtirnoq ichida beriladi: ,,El-yurt hurmati” ordeni 1998-yil 28-avgustda ta ’sis etildi. 8. Qonun, farmon, buyruqlarning nomi, ayrim bandlari qo‘shtirnoq ichida beriladi. 1995-yilning 6-may kuni ,,Lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosini joriy etish to‘g‘risida”gi Qonuniga o‘zgartirishlar kiritish haqida’’ Qonun qabul qilindi. 9. Sinflarning tartibini bildiruvchi harflar, baho ballari ham qo‘shtirnoq ichida beriladi: 11-,,A” sinfi. 2.2. Punktuatsion xatolarning turlari Yozma nutqda punktuatsion xatolar turli shakllarda namoyon bo‘ladi. Ularning eng ko‘p uchraydigan turlari quyidagilardan iborat: 1. Tinish belgisining umuman qo‘yilmasligi: Gap oxirida nuqtaning, sanovlarda vergulning yo‘qligi. Misol: U kitob daftar qalam olib keldi. (To‘g‘risi: U kitob, daftar, qalam olib keldi.) 2. Noto‘g‘ri tinish belgisi ishlatilishi: Vergul o‘rniga nuqta, yoki undov belgisi o‘rniga so‘roq belgisi qo‘yilishi. Misol: U keldi, hamma xursand bo‘ldi? (To‘g‘risi: U keldi, hamma xursand bo‘ldi.) 3. Keraksiz tinish belgisi qo‘yilishi: Tinish belgisining grammatikaga zid tarzda ortiqcha ishlatilishi. Misol: Biz, u yerga, bora olmadik. (To‘g‘risi: Biz u yerga bora olmadik.) 4. Qo‘shma gaplarda noto‘g‘ri ajratish: Qo‘shma gap bo‘laklari o‘rtasida kerakli belgining qo‘yilmasligi. Misol: U keldi biz kutgan edik. (To‘g‘risi: U keldi, biz kutgan edik.) 5. Ajratilgan ikkinchi darajali bo‘laklarning noto‘g‘ri belgilanmasi: aniqlovchi, izohlovchi yoki kirish so‘zlarning vergul bilan noto‘g‘ri ajratilishi, yo ajratilmasligi matnning anglanishini qiyinlashtiradi. Misol: Mening do‘stim Ahmad tarixchi. (To‘g‘risi: Mening do‘stim Ahmad, tarixchi.) Bunday holatda “tarixchi” so‘zi izoh bo‘lib kelmoqda va u ajratilgan ikkinchi darajali bo‘lak sifatida vergul bilan ajratilishi zarur. Agar bu ajratish amalga oshirilmasa, gap ma’nosi noaniq yoki chalkash bo‘lishi mumkin. 6. Ko‘chirma gaplar bilan bog‘liq xatolar: ko‘chirma gaplar tinish belgilarini talab qiladi. Bunday gaplarda nuqta, vergul, so‘roq belgisi yoki undov belgisi joylashuvi aniq qoidalarga asoslanadi. Misol: U “Bugun kelyapsizmi”? — deb so‘radi. (To‘g‘risi: U: “Bugun kelyapsizmi?” — deb so‘radi.) Bu holatda so‘roq belgisi qo‘shtirnoq ichida va nuqtaning qo‘yilishi noto‘g‘ri. Ko‘chirma gapning o‘ziga xos grammatik tuzilishi mavjud bo‘lib, bu tuzilishlar nuqtai nazaridan belgilarning to‘g‘ri qo‘llanilishi lozim². 7. Murakkab sanovli gaplardagi chalkashliklar: murakkab sanovli gaplarda har bir bo‘lakning aniq ajratilmasligi fikrning tushunarsiz bo‘lishiga olib keladi. Misol: Biz maktabga daftar qalam ruchka rangli qog‘oz olib bordik. (To‘g‘risi: Biz maktabga daftar, qalam, ruchka, rangli qog‘oz olib bordik.) Agar tinish belgilar sanovdagi birliklarni ajratmasa, o‘quvchi fikrni to‘g‘ri anglay olmaydi. Ayniqsa, sinonim yoki o‘xshash birliklar ketma-ket qo‘llanganda bu xatolar matnni chalkashtiradi. 8. Uyushiq gap bo‘laklari orasidagi belgilar noto‘g‘riligidir: uyushiq gap bo‘laklari, ya’ni bir xil vazifani bajaruvchi so‘z yoki so‘z birikmalari vergul bilan ajratilishi kerak. Ba’zida bu ajratish amalga oshirilmaydi yoki noto‘g‘ri joyda belgilar qo‘yiladi. Misol: O‘qituvchi darsni tushuntirdi o‘quvchilarga topshiriq berdi. (To‘g‘risi: O‘qituvchi darsni tushuntirdi, o‘quvchilarga topshiriq berdi.) Bu yerda ikkita mustaqil fikrni ajratish uchun vergul ishlatiladi. Agar bu belgilar bo‘lmasa, gap bir butun holatida anglanib, mantiqiy chalkashlik tug‘iladi .⁴ 9. So‘zlar orasidagi intonatsion pauzalar e’tiborga olinmasligi: Og‘zaki nutqda mavjud bo‘lgan pauzalar yozma shaklda tinish belgilar bilan belgilanadi. Ba’zi hollarda bu pauzalar inobatga olinmaydi va belgilar qo‘yilmaydi. Misol: Ishni vaqtida tugatish kerak edi afsuski u kechikdi. (To‘g‘risi: Ishni vaqtida tugatish kerak edi, afsuski, u kechikdi.) Bu kabi xatolar matnda so‘zlar orasidagi aloqani buzadi va ohangni noto‘g‘ri anglashga olib keladi. 10. Kirish so‘z va iboralarning noto‘g‘ri ajratilishi: kirish so‘zlar grammatik mustaqil birlik bo‘lmaganligi sababli, ular gap tarkibida vergul bilan ajratiladi. Ularning noto‘g‘ri qo‘llanishi mantiqiy tushunarsizlikka sabab bo‘ladi. Misol: Albatta men ham ishtirok etaman. (To‘g‘risi: Albatta, men ham ishtirok etaman.) Yoki: Men albatta, ishtirok etaman. — shaklidagi belgilar noto‘g‘ri qo‘llanilgan bo‘lishi mumkin. To‘g‘ri nuqtani aniqlash kirish so‘zning gapga munosabatiga bog‘liq. 11. So‘z tartibi va punktuatsiya uyg‘unligining buzilishi: ba’zan so‘zlar to‘g‘ri joylashgan bo‘lsa-da, tinish belgilar noto‘g‘ri qo‘yiladi. Yoki belgilar to‘g‘ri bo‘lsa- da, so‘z tartibi sintaktik talabga javob bermaydi. Misol: Ko‘pchilik tomonidan bu fikr ma’qullandi, lekin uni qo‘llab-quvvatlamaganlar ham topildi. (To‘g‘risi: Bu fikr ko‘pchilik tomonidan ma’qullandi, lekin uni qo‘llab- quvvatlamaganlar ham topildi.) Bu yerda punktuatsion xatolar emas, balki punktuatsiyaning so‘z tartibiga to‘g‘ri bog‘lanmaganligi natijasida ifoda buzilgan. Punktuatsion xatolar yozma nutqning asosiy kamchiliklaridan biridir. Bunday xatolar gap tuzilishini buzadi, fikrning ifodalanishini chalkashtiradi va matnni tushunishni qiyinlashtiradi. Ulardan xoli bo‘lish uchun punktuatsiya qoidalarini puxta egallash, tahliliy o‘qish, yozilgan matnni qayta ko‘zdan kechirish va tinish belgilarining grammatik asoslarini chuqur o‘rganish lozim. 2.3. Punktuatsion xatolarning kelib chiqish sabablari Punktuatsion xatolar yozma nutqdagi eng muhim grammatik xatolardan biridir. Ular til normalariga rioya qilmaslik, bilim va malaka yetishmasligi, yozma nutq madaniyatining rivojlanmaganligi kabi omillar ta’sirida yuzaga keladi. Quyida punktuatsion xatolarning asosiy kelib chiqish sabablari tahlil qilinadi. 1. Til qoidalarini yetarlicha bilmaslik. Eng avvalo punktuatsiya qoidalarini chuqur bilmaslik bu kabi xatolarning keng tarqalishiga olib keladi. Ayniqsa, o‘quvchilar va talabalar grammatikani yetarli darajada o‘zlashtirmagani uchun tinish belgilarining joylashuvi, ularning vazifasi, qanday gaplarda ishlatilishi borasida chalkashliklarga yo‘l qo‘yadilar. Misol uchun, murakkab gaplarda qo‘llanadigan vergul, chiziqcha, ikki nuqta kabi belgilar noto‘g‘ri qo‘yiladi yoki umuman ishlatilmaydi. Bu holatda, savodxonlik darajasining pastligi muhim omil sifatida namoyon bo‘ladi. 2. Og‘zaki nutq odatlarining ta’siri. Ko‘plab yozuvchilar og‘zaki nutqdagi ohang va pauzalarni yozma matnga to‘g‘ri o‘tkaza olmaydi. Chunki og‘zaki nutqda pauzalar va ohanglar intonatsiya orqali ifodalanadi, biroq yozma nutqda bu funksiyani tinish belgilar bajaradi. Masalan, gap ohangida pauza qilinadigan joylarda tinish belgisi qo‘yilmasa, gap noto‘g‘ri tushunilishi yoki ma’nosining o‘zgarishiga olib keladi. Shu sababli og‘zaki nutqga xos intonatsiyani yozma matnda aniq aks ettira olish malakasi zarur. 3. Tinish belgilarining vazifasi va farqlarini ajrata olmaslik. Ba’zi o‘quvchilar vergul bilan nuqtali vergul, so‘roq bilan undov belgilarining farqlarini aniq tushunmaydi. Bu esa ularning noto‘g‘ri ishlatilishiga sabab bo‘ladi. Masalan, quyidagi jumla noto‘g‘ri yozilgan bo‘lishi mumkin: U keldi; biz uni kutayotgan edik. Bu yerda nuqtali vergul mustaqil gaplarni bog‘lash uchun ishlatilgan. Agar bu o‘rinda oddiy vergul qo‘yilsa, grammatik jihatdan xato bo‘ladi. Bu kabi farqlarni anglay olish til qoidalarini chuqur bilishni talab qiladi. 4. Yozma amaliyotning kamligi. Yozma nutqda muntazam mashq qilinmasa, punktuatsion bilimlar faol ko‘nikmaga aylana olmaydi. O‘qish va yozish ko‘nikmasining kamligi sababli o‘rgangan qoidalar tezda unutiladi. O‘quvchilar yetarli darajada yozma matnlar bilan ishlamaganida, tinish belgilarini to‘g‘ri qo‘llash qobiliyati shakllanmaydi. Yozma madaniyatni shakllantirishda doimiy yozuv mashqlari, diktantlar, matn tahlillari, punktuatsion ko‘nikmalarni mustahkamlovchi topshiriqlar katta ahamiyatga ega. 5. Orfografiya va punktuatsiyani aralashtirish. Ko‘pchilik tinish belgilarini imlo belgilari bilan chalkashtirib yuboradi. Bu esa noto‘g‘ri yozish va noto‘g‘ri qo‘yilgan belgilar sababli matnning grammatik aniqligini yo‘qotadi. Orfografik xatolar bilan punktuatsion xatolar birgalikda yuzaga kelganda, gap tuzilishining butunligiga zarar yetadi. 6. Matn uslubiga mos belgini tanlay olmaslik. Har bir nutq uslubida tinish belgilarining o‘ziga xos vazifasi bo‘ladi. Ilmiy matnlarda dalillilik va aniqlik uchun ikki nuqta va vergul ko‘p ishlatilsa, badiiy matnda chiziq, undov va nuqtali vergullar obrazlilikni kuchaytirish uchun qo‘llaniladi. Uslublarni farqlay olmaslik belgilarni noto‘g‘ri tanlashga sabab bo‘ladi. Masalan, emotsional ifoda talab qilinmaydigan rasmiy yozuvlarda undov belgilarining ishlatilishi uslubga zid bo‘ladi. Shu sababli, punktuatsiya faqat grammatika bilan emas, stilistika bilan ham bog‘liqdir. 7. Tez yozish odatining salbiy ta’siri. Ba’zi hollarda yozuvchini tez fikr bildirish istagi tufayli tinish belgilarini unutib qo‘yish holatlari kuzatiladi. Ayniqsa, yozuvchini matn mazmuniga sho‘ng‘ib ketishi, punktuatsion tartibga e’tiborsiz qarashiga olib keladi. Natijada, fikr grammatik jihatdan noto‘g‘ri ifodalanadi yoki chalkash gaplar yuzaga keladi.. III BOB. Yozma nutqda punktuatsion savodxonlikni oshirish yo‘llari va nazariy yondashuvlar 3.1. Ta’lim jarayonida punktuatsiya bo‘yicha bilim va ko‘nikmalarni shakllantirish Yozma nutqda punktuatsion savodxonlikni shakllantirish ta’lim jarayonining barcha bosqichlarida muhim o‘rin tutadi. O‘quvchilar va talabalar grammatik bilimlarni mukammal egallamagan taqdirda, yozma nutqda to‘g‘ri va ravon ifoda qilishda qiynaladilar. Ayniqsa, punktuatsiya bo‘yicha chuqur bilimga ega bo‘lmaslik nutqning ifodaviyligini, mantiqiyligini va tushunarliligini pasaytiradi. Shu sababli, punktuatsiya bo‘yicha ko‘nikmalarni shakllantirish maktabgacha ta’limdan boshlab oliy ta’limgacha davom etishi kerak. Bu jarayonda o‘qituvchilarning roli beqiyosdir. Ular tinish belgilarining vazifasini nafaqat nazariy tarzda tushuntirib, balki amaliy mashqlar orqali mustahkamlashlari lozim. Boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarga tinish belgilarining asosiy turlari — nuqta, vergul, so‘roq belgisi va undov belgilarining o‘rni va vazifasi sodda misollar asosida tushuntiriladi. Bu jarayonda o‘yinli mashqlar, vizual materiallar, rasmlar asosida hikoya tuzish kabi usullar qo‘llaniladi. Keyingi sinflarda esa tinish belgilarining murakkab turlari — ikki nuqta, chiziqcha, nuqtali vergul, qavs va tirnoq belgilarining ishlatilishi o‘rgatiladi. Ayniqsa, murakkab gaplar va qo‘shma gaplardagi punktuatsiya qoidalariga alohida e’tibor berilishi kerak. Bu jarayonda punktuatsion tahlil usuli samarali bo‘lib, o‘quvchilar matndagi belgilarni tahlil qilish orqali ularning ahamiyatini anglay boshlaydilar. Yuqori sinf o‘quvchilariga punktuatsion me’yorlar haqida chuqurroq bilim berish maqsadida yozma ishlar (insho, hikoya, matn tahlili) topshirilishi kerak. Bunday topshiriqlar orqali o‘quvchilarda mustaqil yozish, tahrirlash, xatolarni topa olish va tuzata olish ko‘nikmalari shakllanadi. O‘quvchi yozgan matnni qayta o‘qib, tinish belgilarining joylashuviga e’tibor qaratishi natijasida punktuatsion savodxonlik sezilarli darajada oshadi. Bundan tashqari nazorat ishlar, diktantlar va punktuatsion testlar orqali o‘rgangan bilimlarni mustahkamlash mumkin. Oliy ta’lim bosqichida esa talabalar grammatik, stilistik va punktuatsion tahlil usullaridan foydalangan holda matnlarni chuqur tahlil qilishlari kerak. Bu jarayonda badiiy, ilmiy va publitsistik matnlar asosida punktuatsion tadqiqotlar olib borish, yozma ishlarda tinish belgilarining o‘rnini to‘g‘ri aniqlash kabi mashg‘ulotlar qo‘llaniladi. Shuningdek, nutq madaniyati darslari orqali talabalar o‘z fikrlarini yozma tarzda to‘g‘ri va aniq ifoda etishni, fikrlar orasidagi mantiqiy bog‘liqlikni saqlashni, har bir tinish belgisining stilistik vazifasini tushunishni o‘rganadilar. Bu esa nafaqat grammatika, balki uslubiy savodxonlikning ham rivojlanishiga olib keladi. 3.2. Punktuatsiya xatolar va ularning sabablarida olimlarning nazariy yondashuvlari Punktuatsiya xatolari o‘quvchilarning yozma nutqini shakllantirishda muhim muammolardan biridir. Har xil olimlar bu xatolarning sabablari va ularni bartaraf etishning usullari haqida o‘z nazariyalarini bildirishgan. Punktuatsiya xatolarining turlari, ularning kelib chiqish sabablarini tahlil qilishda, tilshunoslar turli metodlarni va nazariy yondashuvlarni ishlab chiqqanlar. Ushbu bo‘limda punktuatsiya xatolarining turlari va ularga ta’sir etuvchi omillar ilmiy nazariyalar asosida ko‘rib chiqiladi. 1. Tinish belgilari va grammatikaning o‘zaro aloqasi. Punktuatsiya xatolarining birinchi sabablaridan biri — tinish belgilari va grammatika qoidalarining o‘zaro bog‘lanishidagi noaniqliklar. Bu haqda O‘tkir Shamsiyevning ilmiy ishlarida keng yoritilgan. U punktuatsiya va grammatik qoidalar o‘rtasidagi farqlarni o‘rganib, punktuatsiyaning gap tuzilishiga qanday ta’sir qilishini tushuntiradi. Shamsiyevning nazariyasiga ko‘ra, punktuatsiya faqat grammatik xatolarni tuzatish emas, balki matnning ma’nosini aniqlashtirish, hissiyotni ifodalash, va nutqning ohangini belgilash uchun ham ishlatiladi. U tinish belgilari va gapning sintaksisiga ta’sir qiluvchi grammatik qoidalarni ajratib, o‘quvchilarga punktuatsion xatolarni bartaraf etishda yordam beradigan metodlarni ishlab chiqdi. Bu metodlar grammatik tuzilmalarning to‘g‘ri qo‘llanilishi va punktuatsiyaning o‘rni haqida aniq tushuncha beradi. 2. Tilning og‘zaki va yozma shakllarining ta’siri. Punktuatsiya xatolarining yana bir sababi — og‘zaki nutqning yozma nutqqa ta’siri bilan bog‘liq. Abdulla Qodiriyning ilmiy ishlarida og‘zaki nutq va yozma nutqning o‘zaro bog‘liqligi haqida so‘z boradi. Qodiriy, og‘zaki nutqning o‘ziga xos xususiyatlarini va undagi tinish belgilari ishlatilishini tahlil qilib, yozma nutqda ham shunday xatolar yuzaga kelishi mumkinligini ta’kidlaydi. Unga ko‘ra, og‘zaki nutqdagi gaplar ko‘pincha uzun va to‘liq emas, shuning uchun yozma nutqda tinish belgilarining noto‘g‘ri ishlatilishi muammosini keltirib chiqaradi. O‘quvchilarning ko‘p hollarda yozishda og‘zaki nutq shaklini qo‘llashlari punktuatsion xatolarga sabab bo‘ladi. U o‘z asarlarida og‘zaki nutqning yozma nutqqa ta’sirini kamaytirish va uning o‘ziga xos belgilarini to‘g‘ri ishlatish uchun nazariyalar ishlab chiqdi. 3. Til o‘rgatishda punktuatsiyaning etishmasligi. Mansur Murodov punktuatsiya xatolarining sabablari orasida til o‘rgatishda punktuatsiyaning etishmasligi haqida fikr bildirgan. U, o‘zining ilmiy tadqiqotlarida, o‘quvchilarning punktuatsiya qoidalarini o‘rganishga yetarlicha e’tibor qaratilmasligini ta’kidlaydi. Bu esa punktuatsion xatolarning paydo bo‘lishiga olib keladi. Murodovning fikriga ko‘ra, o‘quvchilarga grammatik qoidalar bilan birga, punktuatsiya qoidalarini ham o‘rgatish, ayniqsa, til o‘rgatishda katta rol o‘ynaydi. Shuningdek, punktuatsiyaning noaniqligi va noto‘g‘ri qo‘llanilishi, til o‘rgatish jarayonidagi ta’lim metodikalaridagi kamchiliklardan kelib chiqadi. O‘quvchilarga yozma nutq madaniyatini o‘rgatishda punktuatsiya qoidalarining to‘g‘ri qo‘llanilishi, ularning savodxonligini oshirishga yordam beradi. 4. Til o‘zgarishlari va punktuatsiya. Javlonbek Nurmuhammadov o‘zining izlanishlarida, til o‘zgarishlarining punktuatsiya qo‘llanilishiga ta’siri haqida o‘z nazariyasini ilgari surgan. U, tilning taraqqiyoti bilan bog‘liq holda punktuatsiya tizimining o‘zgarishini tahlil qilgan. Masalan, zamonaviy tilda ba’zi yangi tinish belgilarining qo‘llanilishi, eski adabiyotlarda esa boshqa belgilarning ishlatilishi mumkin. Bu esa o‘quvchilar uchun punktuatsiya qo‘llanilishi bo‘yicha o‘zgarishlarga olib keladi. Umumiy xulosa Til – xalqning ruhiyati, madaniyati va tafakkurining ifodasi bo‘lib, uning yozma shakli bu boylikning bevosita aksidir. Tilning yozma shaklini to‘g‘ri ifodalashda punktuatsiya alohida ahamiyat kasb etadi. Punktuatsiya nafaqat grammatikaning ajralmas qismi, balki matnning ma’nodagi aniqligini, uslubiy ko‘rinishini, tuzilmasini belgilab beruvchi vositadir. Ushbu kurs ishida o‘rganilgan barcha boblar, paragraf va nazariy qarashlar asosida punktuatsiyaning tilimizdagi o‘rni, ahamiyati, amaliy tatbiqi va o‘quvchilarning yozma nutqida qanday muammolarni keltirib chiqarishi tahlil etildi. Avvalo, I bobda punktuatsiyaning nazariy asoslari, ularning til tizimidagi o‘rni haqida so‘z bordi. Tinish belgilarining grammatik tuzilma va sintaktik birliklar bilan uzviy bog‘liqligi, ular orqali gaplar o‘rtasidagi mantiqiy va mazmuniy aloqaning yuzaga kelishi tahlil qilindi. Punktuatsiyaning o‘zi gap tuzilmasining grammatika qonuniyatlariga muvofiq holda to‘g‘ri joylashtirilishi bilan birga, o‘quvchining savodxonligini ham ifodalaydi. Shu ma’noda, Fitratning “Til har bir millatning ko‘zgusidir. Uning ifodasi toza va ravon bo‘lsa, xalqning tafakkuri ham shunchalik tiniq bo‘ladi” degan so‘zlari aynan punktuatsiyaning ahamiyatini chuqur anglatadi¹ .⁰ II bobda punktuatsiya xatolari va ularning sabablari yoritildi. Xatolarning turlari, ularning amaliy misollari orqali ko‘rsatilib, bu xatolar qanday holatlarda paydo bo‘lishi mumkinligi tushuntirildi. Eng ko‘p uchraydigan xatolar jumlasiga tinish belgisining umuman qo‘yilmasligi, noto‘g‘ri belgining ishlatilishi yoki keraksiz belgilarning matnga kiritilishi kabilar kiradi. Ayniqsa, qo‘shma gaplarda tinish belgilarining noto‘g‘ri ishlatilishi gap mazmunining noto‘g‘ri talqin qilinishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shuningdek, bu xatolarning yuzaga kelish sabablari ham chuqur o‘rganildi. Talabalarning grammatik bilimlarining yetarli emasligi, og‘zaki nutq odatining yozma nutqqa ta’siri, punktuatsiya belgilari farqlarining noaniqligi, hamda yozma amaliyotning sustligi asosiy sabablar sifatida ko‘rsatildi. Bu jihatlar ta’lim jarayonida punktuatsiyaga alohida e’tibor qaratilishi zarurligini ko‘rsatadi. III bobda punktuatsion xatolarning bartaraf etilishi, ularni o‘rganish metodlari va amaliy mashg‘ulotlarda qo‘llanishi haqida fikr yuritildi. Ayrim olimlarning – O‘. Shamsiyev, A. Qodiriy, M. Murodov, J. Nurmuhammadov va X. Buxoriylarning nazariy qarashlari asosida punktuatsiya xatolarining ilmiy asoslangan tasnifi va ularni tuzatish yondashuvlari yoritildi. Ularning fikriga ko‘ra, punktuatsiyani faqat texnik vosita sifatida emas, balki nutq madaniyatining ajralmas qismi sifatida o‘rganish zarur. Xulosa qilib aytganda, tilshunoslikning muhim bo‘g‘ini bo‘lgan punktuatsiyani to‘g‘ri o‘rgatish, o‘quvchilarda savodxonlik va yozma nutq madaniyatini shakllantirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Har bir o‘quvchi tilning nafaqat grammatik, balki uslubiy va mantiqiy tomonlarini ham puxta egallashi lozim. Bu yo‘lda tinish belgilarini to‘g‘ri qo‘llashni o‘rgatish nafaqat o‘quvchilarning yozma nutqini mukammallashtiradi, balki ularning mantiqiy tafakkurini ham kengaytiradi. Tilni chiroyli, to‘g‘ri, ifodali yozish — bu yurtning madaniy saviyasining ko‘zgusi hisoblanadi. Fitratning “Savodsiz xalq – tili yo‘q xalqdir. Tili yo‘q xalq – millatsizdir” degan so‘zlari har bir tilshunos, har bir ustoz uchun shior bo‘lishi kerak. Punktuatsiyani o‘rgatish, uni to‘g‘ri tushuntirish, amaliyotga tadbiq qilish orqali biz bugunning savodli avlodini, ertangi madaniyatli jamiyatini yaratamiz. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI I .O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI PREZIDENTI ASARLARI. 1. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston – taraqqiyot va ma’rifat yo‘lida. – Toshkent: O‘zbekiston, 2020. II.ASOSIY ADABIYOTLAR 2. G‘ofurov N. O‘zbek tilining punktuatsiyasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1994. 3. Jo‘rayev N. Tinish belgilarining stilistik xususiyatlari. – Toshkent: Fan, 2008. 4. Karimov T. Matnning grammatik tuzilishi va punktuatsiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2012. 5. Abduazizov A. O‘zbek tili stilistikasi. – Toshkent: Fan, 2007. 6. Begmatov E., Xojayev N. O‘zbek tilining grammatikasi. – Toshkent: Fan, 2002. 7. Jo‘raev N. O‘zbek tilida tinish belgilarining qo‘llanishi. – Toshkent: TDPU, 2010. 8. Shukurov U. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: sintaksis va punktuatsiya. – Toshkent: O‘qituvchi, 1998. 9. Madvaliyev A., Rasulov I. O‘zbek tili: sintaksis va punktuatsiya. – Toshkent: O‘zbekiston, 2011. III. Yordamchi adabiyotlar 1. Normurodov D. Til va uslub. – Toshkent: Universitet, 2016. 2. Xaitov T. Zamonaviy o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: Fan, 2005. 3. Rasulov I. Hozirgi o‘zbek tili: punktuatsiya bo‘limi bo‘yicha materiallar. – Toshkent: TDPU, 2010. 4. Qodirova Z. Matnshunoslik asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2011.adaniyati va til uslubi. – Toshkent: Universitet, 201 5. Fitrat A. Til va tafakkur. – Toshkent: O‘rta Osiyo davlat nashriyoti, 1926. IV. ELEKTRON MANBALAR 10. Ziyonet ta’lim portali – https://ziyonet.uz 11. O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi – https://edu.uz 12. Qonun hujjatlari milliy bazasi – https://lex.uz 13. Elektron kutubxona (ilmiy va o‘quv materiallar) – https://kutubxona.uz 14. Islomov H. Punktuatsiya va uning muammolari // Ziyonet. – https://ziyonet.uz/post/islomov-punktuatsiya

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. PUNKTUATSIYA TUSHUNCHASI, UNING AHAMIYATI VA TARAQQIYOT BOSQICHLARI

1.1.Punktuatsiya tushunchasi va uning vazifalari

1.2. Punktuatsiya tizimining grammatik asoslari

1.3. Punktuatsiya va yozma nutq

II BOB. ASOSIY TINISH BELGILARI VA ULARNING XATO QO‘LLANILISH SABABLARI

2.1. Asosiy tinish belgilari

2.2. Punktuatsion xatolarning turlari

2.3. Punktuatsion xatolarning kelib chiqish sabablari

III BOB. PUNKTUATSIYA MASALALARI VA ULARNING BARTARAF ETILISHI UCHUN YECHIMLAR

3.3. O‘zbek tilida punktuatsiya masalalarini o‘rgatishda muammolar va takliflar

Umumiy xulosa

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

Купить