Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 192.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Punktuatsiya va uslubiyat asoslari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH: O‘ZBEK TILI YO‘NALISHI HOZIRGI O‘ZBEK ADABIY TILI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: PUNKTUATSIYA VA USLUBIYAT ASOSLARI Bajardi:__________________________ Qabul qildi:__________________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH…………………...………………………………………………………..3 I BOB. PUNKTUATSIYA VA UNING TILDAGI IFODASI………………….9 1.1 Tinish belgilarining gap strukturasidagi o‘rni………………………..……...…9 1.2 Tinish belgilarining qo‘shaloq holatda qo‘llanilish o‘rinlari…………...…..…16 1.3. Tinish belgilarining gap oxirida qo‘llanishi………………………………….25 II BOB. USLUBIYAT VA UNING ASOSIY TAMOYILLARI………………33 2.1. Uslubiyat haqida umumiy nazariyalar………………………………………..33 2.2. Adabiy nutq va uning uslublari………………………………………………35 UMUMIY XULOSA……………………………………………………………..43 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………...…………………44 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Yurtimizda ta’limga ko‘rsatilayotgan e’tibor natijasida tilshunoslik sohasida ham yangiliklar ko‘p bo‘lmoqda.Davlatimiz rahbari tilimiz rivoji uchun qator qaror va farmonlar qabul qilmoqda. Punktuatsiya va nutq uslublari mavzusi bugungi kunda juda dolzarb hisoblanadi. Chunki yozma va og‘zaki nutqda fikrni to‘g‘ri va ravon ifodalash, uni boshqalarga aniq yetkazish bevosita shu ikki sohaning mukammal egallanganiga bog‘liq. Punktuatsiya belgilari yordamida matndagi jumlalar bir-biridan ajratiladi, pauza va ohang ifodalanadi, fikrning ohangdorligi va mantiqiy izchilligi ta’minlanadi. Agar bu belgilar noto‘g‘ri qo‘yilsa, jumla ma’nosi o‘zgarib ketishi yoki butunlay noto‘g‘ri tushunilishi mumkin. Nutq uslublarini bilish esa turli vaziyatlarda mos va samarali ifodalanish imkonini beradi. Masalan, rasmiy hujjat yozish, ilmiy maqola tuzish, ijtimoiy tarmoqlarda post yozish yoki kundalik suhbatda ishtirok etish kabi holatlarda har birining o‘ziga xos uslubi bo‘ladi. Bu uslublarni farqlay olish va to‘g‘ri qo‘llash – savodli va madaniyatli insonning ajralmas belgilaridan biri sanaladi. Bugungi raqamli jamiyatda ham ushbu mavzu o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan, aksincha, yanada muhim ahamiyat kasb etmoqda. Chunki yozma muloqot turlari tobora ko‘payib, punktuatsiya va nutq uslublariga rioya qilish madaniy muloqotning ajralmas qismiga aylangan. Shu sababli punktuatsiya va nutq uslublarini chuqur o‘rganish, ulardan to‘g‘ri foydalanish har bir kishining shaxsiy va kasbiy muvaffaqiyati uchun zarur hisoblanadi.Ilmiy manbalarda o‘zbek yozuvida tinish belgilarining qo‘llanish davri sifatida XIX asrning ikkinchi yarmi ko‘rsatiladi 1 . Tarixda o‘zbekcha matnlarda hozirgidek shakl va mazmundagi tinish belgilari qo‘llanmagan, ammo qadimgi qo‘lyozmalarda tugal fikrni yoki uning ayrim 1 Назаров К. Узбек пунктуацияси тарихи. - Тошкент, 1976. - Б. 31. 3 qismlarini bo‘laklarga ajratuvchi maxsus ishoralar ishlatilgan 2 . Jumladan, Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘atit-turk” asari qo‘lyozmasida (Istanbuldagi Millat kutubxonasi, arabcha asarlar bo‘limi, inv. №4189) turkiy so‘z va unga berilgan turkiy misollami matnda ajratish uchun tepasiga qizil chiziq tortilgan. Bob nomlari, misollar, izoh uchun keltirilgan harflar qizil siyohda berilgan. Asardagi har bir so‘z- maqola bargsimon belgi bilan ajratilgan 3 . Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Professor Q.Sodiqov ham tinish belgilarining qo‘llanish tarixiga diqqat qaratib, quyidagilarni keltiradi: “Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari Namangan (TDShI qoshidagi Sharq qo‘lyozmalari markazi, inv. №1809) hamda Qohira (Misr milliy kutubxonasi, inv. №168) nusxalarida bob nomlari alohida qatordan berilgan. Namangan nusxasida bob nomlari almashtirilib, qora va qizil siyohda bitilgan. Qohira nusxasida asar ichidagi bob nomlari asosiy matndan katta harflar va qalinroq siyoh bilan ajratilgan. Asarning Hirot nusxasida (Vena milliy kutubxonasi) matndagi so‘zlar va ba’zi harflarni to‘g‘ri tushunish uchun, o‘rni bilan, arab yozuvidagi harflardan foydalanilgan” 4 . Umuman, o‘zbek punktuatsiyasi tarixi, taraqqiyot yo‘llari hamda ilmiy nazariy asoslari masalasi ancha murakkab. Mutaxassislar bu murakkablikning sabablarini quyidagi omillar bilan bog‘liq deb hisoblaydi: 1) o‘zbek punktuatsiyasi tarixining keng va chuqur tekshirilmaganligi va ilmiy asosda yetarlicha o‘rganilmaganligi; 2) qadimgi o‘zbek tili yodgorliklarining arab alifbosida bo‘lganligi, ulardan ma’lum qismining umumturkiy tillarga mansubligi; 3) o‘zbek tili yodgorliklarining yakka shaxslar - xattotlar tomonidan ko‘chirilganligi; 2 Еозиев X- Узбек пунктуациясининг тарихий тараккиёти. - Тошкент, 1979. -Б . 5. 3 Алимухаммедов Р. Кддимги туркий битикларда пунктуация ва матнни англаш учун ишлатилган ишоралар хакида // Хорижий филология. 1-сон. - Тошкент, 2016. - Б. 49. 4 Содиков К. “Кутадгу билиг”нинг уйгур ёзувли Х,ирот нусхаси. - Тошкент. 2010.-Б . 16-18. 4 4) O‘zbekistonda matbaachilikning paydo bo‘lishi, matbuot va nashriyot ishlarining rivojlanishi 5 . Punktuatsiya tarixini belgilashda xalqning yozuv tarixi muhim o‘rin tutadi, chunki yozuv tarixi bilan bog‘liq ma’lumotlar punktuatsiya tarixini davrlashtirishda asosli ma’lumotlar beradi. Ma’lumki, o‘zbek xalqi o‘z tarixiy taraqqiyoti davomida so‘g‘d, o‘rxun- enasoy, uyg‘ur, arab, lotin va kirill yozuvlaridan foydalangan va ularda ham muayyan belgilar, ishoralar qo‘llanganki, bularning barini hozirgi o‘zbek tili punktuatsiyasining asoslari deyish mumkin. Masalan, V - VIII asrlarda O‘rta Osiyoda keng ishlatilgan runik yozuvlarda “ajratuvchi belgilar”dan foydalanilgan. Qadimgi manbalar tadqiqi bo‘yicha izlanish olib borgan olimlarning ma’lumot berishicha, O‘rxun-Enasoy yodgorliklari orasida “Irq bitigi” turli ishoralarga boyligi bilan ajralib turgan. Undagi ishoralar haqida quyidagi fikr aytiladi: “Asardagi bo‘limlar bir-biridan qora siyohli qo‘shaloq kelgan bir, ikki, uch hamda to‘rtta kichik dumaloqlar tizimi bilan ajratilgan. Dumaloqlarning ichi qizil siyoh bilan bo‘yalgan. Bu tartibga asarning boshidan oxirigacha amal qilingan. Asarning har bir bo‘limi yangi qatordan boshlangan” 6 . Shuningdek, bu davr yodgorliklarida ikki nuqta (:) bilan bir qatorda, bir nuqta (•) ham qo‘llangan bo‘lib, ushbu belgilar (qizil siyohda) so‘z va jumlalarni bir- biridan hamda qo‘shimchalarni so‘zlardan ajratishga xizmat qilgan. VIII asrga kelib arab yozuvi qo‘llana boshlangach, “ajratuvchi belgilar” bilan bog‘liq an’ana buzilgan va ularning o‘rniga arab yozuviga xos boshqa ishoralardan foydalanilgan. Manbalarda arab yozuvida “yordamchi vositalar” sifatida quyidagi ishoralar qo‘llangani haqida ma’lumotlar uchraydi: a) “ta’kid belgilari” - tik to‘g‘ri chiziq, qizil va quyuq qora ranglar; 5 Назаров К. Ko‘rsatilgan asar. - Б. 30. 6 Алимухаммедов P. Кадимги туркий битикларда пунктуация ва матнни англаш учун ишлатилган ишоралар хацида // Хорижий филология. 1-сон. - Тошкент, 2016. - Б. 51. 5 b) “ma’no belgilari” - Qur’ondagi turush va determinativlar; d) “bezak belgilari” - bular XIV - XIX asrlarda yozuvda keng qo‘llangan bo‘lib, bu davrda arab yozuvini isloh qilish, shuningdek, so‘zlarni ajratib yozish an’anasi yuzaga kelgan; e) tinish belgilari. XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab, arab grafikasi asosidagi o‘zbek yozuvida maxsus tinish belgilari qo‘llana boshlagan 7 . O‘zbek tili punktuatsiyaga doir tadqiqotlardagi fikrlarga tayanib, o‘zbek punktuatsiyasi tarixini quyidagicha davrlashtirish mumkin 8 : 1. I - VIII asrlar. Bu davrga oid oromiy va turkiy runik yozuvdagi manbalarda ishlatilgan tinish belgisi xarakteridagi vositalarning dastlabki vazifasi ajratish bo‘lgan, ya’ni gap qismlari ma’lum oraliq masofa - intervallar vositasida ajratilgan. Bu belgilar hech qanday ma’no ifodalamagan, shunchaki so‘zlaming o‘zaro qo‘shilib qolmasligiga xizmat qilgan. 2. IX - XIX asrlar. Punktuatsiya taraqqiyotidagi bu davrda arab grafikasiga asoslangan eski o‘zbek yozuvi amalda bo‘lgan va ajratuvchi belgilar tugallanganlik, xabar, so‘roq, buyruq kabi qo‘shimcha vazifalarni bajara boshlagan. Ma’nolarni yoki gap mazmunini farqlash uchun nuqtaning turli ko‘rinishlaridan foydalanilgan. 3. XIX asrning ikkinchi yarmidan XX asrning oxirlarigacha bo‘lgan davr. Bu vaqtga kelib tinish belgilari tizimi va ularning vazifalari aniqlashtirilgan va til egalarida tinish belgilarini qo‘llash malakasi shakllangan. Bosmaxonalar, nashriyotlar paydo bo‘lib, kitob, gazeta va jumallar nashr etilgan. Tabiiyki, bunda nashr etilgan ishlardagi har bir fikmi o‘quvchiga aniq va to‘g‘ri yetkazish zaruriyati tug‘ilgan. O‘zbekpunktuatsiyasining shakllanishi varivojida, ayniqsa, 1871-yilning 28-aprelidan boshlab, 1917-yilning boshlarigacha (deyarli 50 yil mobaynida) muntazam ravishda nashr etilgan “Turkiston viloyatining gazeti” muhim o‘rin 7 Назаров К. Узбек тили пунктуацияси. - Тошкент, 1976. - Б. 31; Еозиев X- Узбек пунктуациясининг тарихий тараккиёти. - Тошкент. 1979. 8 Bu haqda qarang: Назаров К. Ko‘rsatilgan asar. - Б. 30-33; Bahriddinova В. Zamonaviy o‘zbek punktuatsiyasi asoslari. - Toshkent, 2015. - B. 8-9. 6 tutgan. Bu davrda tarjimachilik ham juda rivojlangan va ayni jarayonda asliyatdagi tinish belgilari ham o‘zbekcha nusxaga o‘tgan. 4. XX asrning oxiridan hozirgacha bo‘lgan davr. Sohada izlanishlar olib borgan tilshunoslar tomonidan punktuatsiyaning nazariy va amaliy masalalari o‘rganilgan, tinish belgilarini qo‘llash bo‘yicha qoidalar takomillashtirilgan. 0‘zbek punktuatsiyasi tarixi haqida so‘z borar ekan, bevosita Alisher Navoiyning tinish belgilari vazifasida qo‘llagan turli ishoralari qiziqtirishi tabiiy. Ilmiy manbalarda shoir asarlarida turli maqsadlarda bir necha ishoralar qo‘llangani haqida ma’lumotlar bor.Masalan, R.Alimuhammedov quyidagilarni yozadi: “Turkiyadagi Sulaymoniya kutubxonasining Fotih bo‘limida (inv. №4056) saqlanayotgan Alisher Navoiyning kulliyotida jamlangan barcha asarlarida qora va qizil siyohdan keng foydalanilgan. Jumladan, “Majolis-un-nafois” qo‘lyozmasida har bir majlis va unda keltirilgan shoirlar nomi qizil siyohda bitilgan. Misol tariqasida keltirilgan she’riy parchalar oldidan yozilgan she’r so‘zi qizilda berilgan. Navoiyning nasriy asarlari, jumladan, “Munshaot” ichida berilgan nazmiy parchalar asosiy matndan joy tashlab bitilgan. Matnga ko‘z tashlagan o‘quvchining diqqatini matnning mana shu yeridagi bo‘sh joy o‘ziga tortadi. Bu, o‘z navbatida, o‘quvchiga matnni tushunishga yordam beradi” 9 . Umuman, qadimgi turkiy matnlarda hozirgi davrdagidek punktuatsion belgilar qo‘llanmagan bo‘lsa-da, ularda o‘quvchi uchun matnni anglash va undagi fikrni tushunish uchun turli ishoralardan foydalanilgan. Bularga matnning turli ranglarda berilishi, matnosti va matnusti belgilari, matn orasida joy qoldirish, so‘zlar orasida turli belgilarning ishlatilishi va boshqalarni keltirish mumkin. Kurs ishi mavzusining obyekti. Mazkur mavzuning obyekti yozma nutqda gaplar tarkibida qo‘llanuvchi belgilar tizimidir. 9 Алимухаммедов P. Кадимги туркий битикларда пунктуация ва матнни англаш учун ишлатилган ишоралар хакида. Хорижий филология. 1-сон. Тошкент, 2016. - Б. 50. 7 Kurs ishi mavzusining predmeti. Mavzuning predmeti yozma nutqda ifodalanadigan tinish belgilarining lisoniy vazifasi, o‘rni hamda muhimlik darajasini o‘rganishdir. Kurs ishining maqsadi: Punktuatsiyani o‘rganishdan maqsad yozma nutqimizni ravon, tushunarli hamda to‘g‘ri qilishdir. Kurs ishining vazifasi: punktuatsiya sohasining vazifalari quyidagilar: o Mazmunni aniq ifoda etish; o Yozma nutqning strukturasini tartibga solish; o Hissiyotni aks ettirish. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, II bob, 5 ta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 8 I BOB. PUNKTUATSIYA VA UNING TILDAGI IFODASI 1.1 Tinish belgilarining gap strukturasidagi o‘rni Nuqtaning yozuv belgisi sifatida ishlatilishi qadimgi arab manbalariga borib taqaladi. U o‘zbek tilida tinish belgisi sifatida XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab ishlatila boshlangan. Nuqta o‘zbek tilida, odatda, quyidagi o‘rinlarda ishlatiladi: 1. His-hayajonsiz aytilgan darak, buyruq gaplardan so‘ng. Milliy istiqlol sharofati bilan yangicha tafakkur va yangicha fikrlash shakllanmoqda. O‘zingga ravo ko‘rmagan narsani boshqalarga ham ravo ko‘rma. Farzandlarimiz doimo sog‘lom bo‘lsin. 2. Atov gaplardan keyin. Ilk bahor. Daraxtlar endi kurtak yoza boshlagan palla. 3. Ismi, otasining ismi (ba’zan familiya ham) qisqartirilganda, ularning birinchi harfidan so‘ng. M. Behbudiy, A. Fitrat, A. Cho‘lpon kabi ijodkorlarning nomi hamisha barhayotdir. A.S. Pushkin — rus poeziyasining quyoshi. 4. Nashriyot ishlarida, lug‘at va ma’lumotnomalarda shartli ravishda qisqartirilgan ayrim so‘zlarning birinchi harfi yoki bo‘g‘inidan so‘ng. va sh.k. (va shu kabilar); s.t. (so‘zlashuv tilida); G‘. G‘. (G‘afur G‘ulom); Nav. (Navoiy); Toshk. (Toshkent); «O‘qituvchi» nashr.; 1995-y. 5. Qo‘shma gapning birinchi qismidan so‘ng kuchli to‘xtam bo‘lsa, mantiqan biri ikkinchisiga bog‘lanmagan qo‘shma gaplar orasida ham nuqta ishlatiladi. Bunday hollarda ikkinchi gap ammo, lekin, biroq, chunki, shuning uchun bog‘lovchilari bilan boshlanishi mumkin. Bobodehqon yerga baraka urug‘ini ekish bilan band. Chunki dalalarda ish qizg‘in. 6. Ba’zi bir hollarda yil, oy, kunni ifodalovchi raqamlardan so‘ng ham nuqta qo‘yilishi kuzatiladi: 21.03.2010. 9 7. Butunning qismlarini sanash uchun qo‘llanilgan arab raqamlaridan so‘ng ham nuqta ishlatilishi mumkin. Tovushlar quyidagi turlarga bo‘linadi: 1. Unli tovushlar. 2. Undosh tovushlar. 8. Hisob-kitob ishlarida nuqta belgisidan ko‘paytiruv alomati sifatida ham foydalaniladi. 2 · 2 = 4 (ikki karra ikki to‘rt). Vergul tinish belgisi sifatida G‘arbiy Yevropada XV asrdan boshlab ishlatila boshlangan. O‘zbekcha matnlarda XX asr boshlaridan boshlab uchraydi. Undan quyidagi o‘rinlarda foydalaniladi. 1. Uyushiq bo‘laklar orasida. Bolalarning xulqi, odobi, yurish-turishi, ko‘cha-ko‘yda, mahallada o‘zini tutishi, do‘stlari orasidagi mavqeyi, hurmati, oila yumushlariga qo‘shayotgan hissasi bilan doimo qiziqib turish lozim (M. Inomova). 2. Undalmalar vergul bilan ajratiladi. Uka , o‘qishning erta-kechi bo‘lmaydi. Men Sizni, oyijon , juda yaxshi ko‘raman. Salom sizga, purviqor tog‘lar ! 3. Kirish so‘z va kirish birikmalardan so‘ng. Shubhasiz , Vatanimiz jahonning rivojlangan mamlakatlari qatoridan o‘rin olajak. Forobiyning yozishicha , inson jamiyatda, o‘zaro munosabatlarda voyaga yetadi. 4. Tasdiq, ta’kid, inkor va shu kabi ma’nolarni bildiruvchi ha, yo‘q, rahmat, xo‘sh, qani, xayr, ofarin, salom kabi so‘z-gaplardan keyin kelgan bo‘laklarni ulardan ajratish uchun ham vergul qo‘yiladi. Ha , hushyor bo‘lish har bir fuqaroning Vatan oldidagi muqaddas burchidir. Xayr , biz jo‘nab ketyapmiz. Xo‘sh , xalq uchun siz nima ish qildingiz? Bu haqda o‘ylab ko‘rdingizmi? 5. Ajratilgan bo‘laklar orasida. Onaga, eng ulug‘ zotga , ehtirom chinakam insoniylik sanaladi. O‘zbekistonda, jahonga yuz tutgan obod va ozod mamlakatda , demokratiya kundan kunga barqarorlashib bormoqda. 6. Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarni tashkil qilgan sodda gaplar orasiga. Do‘sting mingta bo‘lsa ham oz, dushmaning bitta bo‘lsa ham ko‘p. Yurgan — daryo, 10 o‘tirgan — bo‘yra. 7. Bog‘langan qo‘shma gaplarda ham vergul ishlatiladi. Bilimli va tadbirkor bo‘ling, lekin bu xislatlaringiz sizni xudbinlikka sira yetakmalasin. Yo biz boraylik, yo siz keling. 8. Undov so‘zlar his-hayajon bilan aytilmasa, ulardan so‘ng vergul ishlatiladi. Ey , menga bir minutga qarab qo‘ying. 9. Ko‘chirma gap darak, buyruq gap bo‘lsa, undan so‘ng vergul qo‘yiladi. «Inson qalbi javohirlardek toza, pok bo‘lmog‘i lozim», — deb aytgan edi Abu Rayhon Beruniy. So‘roq belgisining kelib chiqishini lotincha questio — so‘roq so‘ziga olib borib taqaydilar. So‘roq ma’nosida mazkur so‘zning birinchi harfi «Q» ishlatila boshlagan, keyinchalik uning shakli hozirgi holatga (?) kelib qolgan, o‘zbekcha matnlarda 1885-yildan boshlab uchraydi. 1900-yildan so‘ng muntazam ishlatila boshlangan. So‘roq belgisi quyidagi o‘rinlarda ishlatiladi: 1. So‘roq gaplarning oxirida. Yomonlikning jazosiz qolmasligini bilasizmi? Navoiyning tilshunoslikka bag‘ishlangan qanday asari bor? Vazifani bajarib bo‘ldim (darak gap). Vazifani bajarib bo‘ldim? (ohang o‘zgaradi). 2. Kim? nima? qanday? qanaqa? qaysi? kabi so‘roq olmoshlaridan so‘ng. Rang-tusni bildiruvchi sifatlar qanday? qanaqa? qaysi? so‘roqlariga javob bo‘ladi. 3. Gap yoki matn ichidagi birorta so‘z yoki jumla mujmal, noaniq, tushunarsiz bo‘lsa, undan so‘ng qavs ichiga qo‘yiladi. «Toping!» ma’nosida. Abdulla Qodiriyning «O‘tgan kunlar» qissasida (?) o‘zbek xalqining yaqin o‘tmishi haqida hikoya qilinadi. 5 • 5 = ? (matematikada). Undov belgisi o‘zbek tiliga rus tilidan o‘tgan. Mutaxassislarning fikricha, u lotincha lo — undov so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, unga nuqta (.) ning qo‘shilishidan hosil bo‘lgan. Undov belgisi quyidagi hollarda ishlatiladi: 1. Kuchli his-hayajon bilan aytilgan gaplardan so‘ng qo‘yiladi. Oqpodsho yerdan bir siqim tuproq oladi. 11 — Ana tuproq, mana tuproq! — deydi. — Bo‘rsildoq tuproq, mag‘izdor tuproq, hosildor tuproq. Tuproqmisan-tuproq! (Tog‘ay Murod) 2. Buyurish, yalinish, istak, xohish va shu kabi ma’nolarni ifodalovchi gaplarning oxirida ham ishlatiladi. Siz ham oyoqni ishlating! — deb buyurdi. Suv ostida o‘pqonlar ko‘p. Tortib ketmasin! (P. Qodirov) 3. So‘z boshida kelib, kuchli his-hayajon bilan aytilgan undalmalardan so‘ng qo‘yiladi. Ey arslonlar arsloni! Mening yozuqlarimdan o‘t, mening qo‘limni tut, belimni bog‘la, muqaddas fotihangni ber! (A. Fitrat) 4. Ha, yo‘q, xo‘p, uzr, mayli, xayr, salom kabi so‘z-gaplar hayajon bilan aytilsa, ulardan so‘ng qo‘yiladi. Balli-balli! — dedi Rahim va Sharifga qarab im qoqdi. (A. Qodiriy) Yo‘q! Borolmayman, — dedi qayrilib. 5. Matn ichida alohida ta’kidlangan, ajratib ko‘rsatilgan so‘zlardan keyin qavs ichida berilishi mumkin. «Boburnoma»da tarix, etnografiya, til, adabiyot geografiya, biologiya, botanika, hatto tabobatga (!) oid g‘oyat qimmatli ma’lumotlarni uchratish mumkin. 6. Aytilishi lozim bo‘lgan fikr o‘ta kuchli his-hayajon bilan aytilsa, ketma-ket uchta belgi qo‘yiladi. Charos kafti bilan yuzini to‘sgancha o‘zini orqaga tashladi. — A-a-a!!! — dedi chinqirib. (O‘. Hoshimov) — Chiqar buni jallod!!! Jallodlar harakatlandilar. — Xanjarimiz qonsirag‘on! (A. Qodiriy) 7. His-hayajon bilan aytilgan so‘roq, shuningdek, ritorik so‘roq gaplardan so‘ng. Kimdir seni kutsa, kimnidir sen ham sog‘insang, qanday baxt bu! (O‘. Hoshimov) Qavs o‘zbek yozuvida XIX asrning oxirgi choragidan boshlab ishlatila boshlangan. Dastlab «Turkiston viloyatining gazeti» da 1873-yilda ishlatilgan. 12 U quyidagi o‘rinlarda ishlatiladi: 1. Kiritma gaplarda. O‘zbekiston paxta ishlab chiqarish bo‘yicha yetakchi davlatlardan biri hisoblanib (Xitoy, AQSH, Hindiston va Pokistondan keyin beshinchi o‘rinda turadi) , eksport bo‘yicha AQSHdan so‘ng ikkinchi o‘rinda turadi. 2. Remarkalarda. Xon (yolg‘iz) . Shu tiriklikdan-da bezdirdilar meni (Turib yuradur). Bir dushmanimning qoni qurimayin yana bittasi chiqib qoladur. (A. Fitrat) 3. Olingan misollar yoki gaplar manbayida. Ilm insonlarning madori, hayoti, rahbari, najotidur. (Abdullo Avloniy) Jannat onalar oyog‘i ostidadur. (Hadisdan) . «Qasosli dunyo». («Avlodlar dovoni» romanidan) 4. Izoh ma’nosidagi so‘z yoki so‘z birikmalarida. Ro‘za hayiti (Iyd al Fitr) va Qurbon hayiti (Iyd al Adha) ning birinchi kuni O‘zbekiston Respublikasi hududida dam olish kuni deb belgilangan. Demokratiya yunoncha so‘z bo‘lib, tarjimada xalq hokimiyati (demos — xalq, kratos — hokimiyat) ma’nosini bildiradi. 5. Shaxs, joy, asar, hodisa va shu kabilarning ikki xil varianti berilsa, ulardan biri qavsga olinadi. «Qutadg‘u bilig» («Baxt keltiruvchi bilim»). Shuhrat (G‘ulom Aminjonovich Olimov) atoqli o‘zbek yozuvchilaridan biridir. Eslatma . Qavsdan matematika fanida ham keng foydalaniladi. (57 + 38) – 17 = ? [ ] ko‘rinishidagi qavsdan foydalanish hollari ham ko‘p uchraydi. Masalan, egalik qo‘shimchasi qo‘shilganda shah [ a ] ri, o‘r [ i ] ni, sing [ i ] lisi so‘zlaridagi «a», «i» tovushlari qoidaga ko‘ra tushiriladi kabi. Ko‘p nuqta XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab o‘zbekcha matnlarda ishlatila boshlangan. 1876-yildan e’tiboran «Turkiston viloyatining gazeti» da muntazam qo‘llangan. Ko‘p nuqta quyidagi o‘rinlarda ishlatiladi: 1. Mazmunan tugallanmay qolgan gaplar oxirida. To‘ra biroz o‘ylab turgach, podshoning devordagi suratini, so‘ngra o‘zining yelkasidagi pogonini ko‘rsatdi. — Mana shu imperiya... . 13 Miryoqub hech narsa anglamadi. (A. Cho‘lpon) 2. So‘zlovchining cheksiz his-hayajonini, beqiyos tabiat manzaralarini ifodalash uchun. Do‘xtir ayol og‘iz berkitib piq-piq yig‘ladi. — Men... men O‘zbekistonda besh-olti yil ishlab edim, — deya yig‘ladi. — Bechora xalq-a, bechoragina xalq-a.. (T. Murod). Qish... Butun atrof oppoq libosda... 3. Matn (jumla) qisqartirilsa. — Anovi kuni menga bir oyat aytib edingiz? — Xo‘sh, xo‘sh? — Ilkimdin kelguncha... — deb boshlanar edi. — Ha-ha, bo‘tam, lekin bu oyat emas, hazrat Navoiyning hikmatlaridur. (X. To‘xtaboev) 4. Fikr bo‘lib-bo‘lib ifoda qilinsa yoki duduqlanib aytilsa. Muhammadyor yolg‘iz: — Turkistonda birinchi m...m...m... artaba tia... t... t... tr, — dedi-da, fikrg‘a toldi. (A. Cho‘lpon) 5. Suhbatdoshining gapi javobsiz qoldirilsa. — Manavi dub eshiklaringizni yelkamda tashib kelganman. Tushundingizmi? — ... — Tushundingizmi, deyapman? (X.Sultonov) 6. Tushirib qoldirilgan harf, so‘z yoki boshqalar o‘rnida. Nuqtalar o‘rniga kerakli harfni qo‘yib ko‘chirib yozing. Xayri...x, a...loq, ...abar. Tireni amaliyotga rus yozuvchisi N.M. Karamzin (XVIII asr) kiritgan. U o‘zbek yozuvida XIX asrning 70-yillaridan boshlab ishlatila boshlangan. Tire quyidagi o‘rinlarda ishlatiladi: 1. Dialoglardagi har bir gapning boshida. — Amaki, o‘ylab gapiryapsizmi? Qancha yo‘l yurib kelganimizni bilasizmi? — Bilmayman. Qayerdan kelganingizning menga farqi yo‘q. — Siz tabibmisiz o‘zi? 14 — Odamlar shunaqa deyishadi. Olloh istasa, men bir vositachi bo‘laman-u, dardmandga shifo yetadi. Bo‘lmasa yo‘q. — Nima mening oshnamni davolashni Xudoyingiz istamayotibdimi? — dedi Kesakpolvon g‘ijinib. — Olloh bir meniki emas, barchamizniki, — dedi chol ovozini bir parda ko‘tarib. — Siz nomusulmon odamga o‘xshab so‘zlar ekansiz. (T. Malik) 2. Bog‘lamasiz qo‘llangan ot kesim bilan ega orasida. Til — millatning qalbi. Yer — don, dehqon — xazinabon. Mehnating — boyliging. 3. Uyushiq bo‘laklardan keyin kelgan umumlashtiruvchi so‘zdan oldin. O‘zbek, qirg‘iz, qozoq, turkman, tojik — barchamiz bitta yurtning farzandlarimiz. 4. Muallif gapi bilan ko‘chirma gap orasida. «Oddiylik axloqiy barkamollikning bosh shartidir», — deb yozgan edi L.N. Tolstoy. 5. Ma’lumot mazmunidagi asosiy gapdan so‘ng tartib bilan sanalgan har bir gap boshida. 1996-yil 26-aprelda ta’sis etildi: — «Amir Temur» ordeni; — «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni. 6. Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarda ikkinchi gapning kesimi tushirilsa. Olamni quyosh yoritadi, insonni — ilm. 7. Ayrim so‘z yoki gaplar izohlansa, ularning o‘rtasida. O‘zbekiston Milliy sug‘urta kompaniyasi — «O‘zbekinvest». Veksel — qimmatbaho qog‘oz, pul qarz olganlik haqidagi tilxat, qarz hujjatidir. 8. Zid ma’noli bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar orasida. Vaqting ketdi — baxting ketdi. 9. Kirishlar va ajratilgan bo‘laklar har ikki tomonidan vergul yoki tire bilan asosiy bo‘laklardan ajratiladi. 15 Biz — yoshlar — millatning tayanchi, Vatanning ishongan tog‘larimiz. Samarqanddagi Ulug‘bek rasadxonasida — bir paytlari bu yerdan turib ulug‘ bobomiz osmon ilmini o‘rgangan edi — katta ko‘lamda ta’mirlash ishlari boshlab yuborildi. 10. Tenglik, taqqoslash va hokazo ma’nolarni bildiruvchi so‘zlar orasida: Toshkent — Andijon avtomobil yo‘li ta’mirdan chiqarilmoqda. 11. Nashr, kitobot ishlarida. Sultonov X. Onamning yurti. Qissa va hikoyalar. — T.: «Adabiyot va san’at nashriyoti», 1987. Eslatma: Hisob-kitob bilan bog‘liq fanlarda tire ayirish belgisini bildiradi: 307 – 23. Bugun Toshkentda —3°C sovuq bo‘ladi. 1.2 Tinish belgilarining qo‘shaloq holatda qo‘llanilish o‘rinlari O‘zbek yozuvida uslubiy aniqlik, ravonlik hamda turli xil leksik-grammatik ma’nolarni ifodalash uchun tinish belgilarini qo‘llash hollari ham uchrab turadi. Ularning qo‘llanilishidagi asosiy o‘rinlar quyidagilardan iborat: 1. His-hayajon bilan aytilgan so‘roq gaplar oxirida so‘roq va undov belgilari ketma-ket qo‘yiladi. — Axir, ablah, — derdi Yunus, — birovning uyiga oyog‘ingni artmasdan kirgani ibo qilasan, nega havoni bulg‘atgani ibo qilmaysan?! (A. Qahhor) 2. So‘roq va undov gaplar kuchli his-hayajon bilan aytilsa, ketma-ket ikkita yoki uchta bir xil belgi qo‘yilishi mumkin. Ey, purviqor tog‘lar! Nega jimsizlar, nega!!! (A. Cho‘lpon) 3. So‘roq va undov mazmunini bildirgan gaplarda fikr tugallanmay qolsa, mazkur belgilardan so‘ng ikki nuqta qo‘yiladi. «Ertaga! — deya xotirjam dilidan o‘tkazdi va birdan to‘xtadi — xo‘sh, ertaga nima bo‘ladi?..» (N. Qilichev) Berkinboy tuyqusdan tilla topganday quvonib-suyunib, turgan joyida dik-dik sakray boshladi: — Topdi-mm!.. Topdi-im!.. (Sh. Bo‘taev). 16 4. Muallif gapi va ko‘chirma gaplar o‘rtasida tinish belgilari ketma-ket ishlatilishi mumkin. «Adabiyot hunar, uni kasbga aylantirib olgan yozuvchi olmaga tushgan qurtdan farq qilmaydi»,— deb yozgan edi A. Qahhor 10 . Yozuv madaniyatini shakllantirish va takomillashtirishda punktuatsiyaning - tinish belgilarining alohida ahamiyati bor. Tinish belgilari yozuvning boshqa vositalari (harflar, raqamlar, diakritik belgilar) hamda til birliklari (so‘zlar, morfemalar) bilan ko‘rsatish mumkin bo‘lmagan turlicha fikriy munosabatlarni, psixologik va intonatsion holatlarni ifodalashda ham favqulodda muhim ahamiyatga ega. Punktuatsiya tilning sintaktik qurilishi bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, yozma nutqni to‘g‘ri, ifodali, aniq bayon qilishda, uning uslubiy ravonligini, tez tushunilishini ta’minlashda benihoya zaruriy vositadir. Ilmiy manbalarda, o‘quv qo‘llanmalarida tinish belgilarining qo‘llanish usuli va tartibi punktuatsiyaning mantiqiy grammatik, uslubiy va differensiatsiya (farqlash) tamoyillari asosida belgilanishi ta’kidlanadi. Bunda mantiqiy-grammatik tamoyil nutqning semantik-grammatik tomonini yozuvda to‘g‘ri ifodalashga qaratilgan bo‘lsa, differensiatsiya tamoyili asosidagi qoidalar tinish belgilarining qo‘sh holda qo‘llanishidagi tartibni, gapdagi murakkab mazmunni aniqlashtirish kerak bo‘lganda, ulardan foydalanish yo‘llarini belgilab beradi. Uslubiy tamoyil tinish belgilarining qo‘llanishini nutq uslublari asosida belgilashni nazarda tutadi, lekin bu unchalik to‘g‘ri emas, chunki muayyan bir uslubgagina xoslangan tinish belgisi bo‘lmaydi. Zarurat tug‘ilganda, har qanday uslubda ham xohlagan tinish belgisidan foydalanish mumkin. Muayyan tildagi punktuatsiya an’analarining mustahkamla nishi va takomillashuvida taniqli yozuvchilarning ijodi hamda tinish belgilarining qo‘llanish qoidalarini umumlashtiruvchi va tartibga soluvchi tilshunoslar faoliyati katta 10 O‘rinov R. Punktuatsiya. 1-12-B. 17 ahamiyatga ega. Hozirgi o‘zbek punktuatsiyasining shakllanishi, rivoji, uning o‘rganilishi Fitrat, S.Ibrohimov, H.G‘oziev, O.Usmonov, G‘.Abdurahmonov, K.Nazarov va boshqa tilshunoslarning nomi bilan bog‘liq. Punktuatsiya masalalari bilan bevosita shug‘ullangan H.G‘oziev («O‘zbek punktuatsiyasining tarixiy taraqqiyoti», 1969, 1979), G‘.Abdurahmonov («Punktuatsiya o‘qitish metodikasi», 1968), K.Nazarov («Tinish belgilari va yozma nutq», 1974;«O‘zbek tili punktuatsiyasi», 1976)larning asarlari nashr etilganiga ancha yillar bo‘ldi va ulardagi tinish belgilarining ishlatilishi haqidagi fikr-mulohazalar ham bir qadar o‘zgardi. Buning ustiga, «muallif punktuatsiyasi», ya’ni muayyan muallif tomonidan tinish belgilarining amaldagi qoidalarga bo‘ysunmagan, unga rioya qilmagan holda individual qo‘llash holatlari uchraydiki, bu ham keng o‘quvchilar ommasini chalkashtiradi, shubhalantiradi. Punktuatsiya (lot. punktum – nuqta) – tinish belgilari tizimi va ulardan foydalanish bo yicha ishlab chiqilgan va qat iy belgilangan qoidalar majmuasi. Buʻ ʼ termin ikki ma’noda: tinish belgilarining ishlatilishi haqidagi qonun-qoidalar majmuyiga va tinish belgilarining o‘ziga nisbatan ishlatiladi. Bugungi kunda tinish belgilari fonografemalar tarkibidagi muhim belgilar tizimi (prosodemografema) bo‘lib, yozma nutqning semantik, intonatsion va grammatik bo‘linishining asosi sifatida qo‘llaniladi. Tinish belgilari jumla tarkibidagi so‘zlarning semantik va grammatik munosabatlarini yuzaga chiqarish bilan bir qatorda, fikrni ta’kidlab, ajratib ko‘rsatishga yordam beradi. Tinish belgilarining qo‘llanish o‘rinlarini bilish va ularning funksional imkoniyatlari muallifning o‘z fikrini yozma ravishda to‘g‘ri yеtkazishga yordam beradi. Mutolaa davomida bu jarayon yozuv vositasida yеtkazilgan emotsional-ekspressiv holatlarni tez va tabiiy anglashga ko‘maklashadi. Zamonaviy o‘zbek tilida qo‘llangan tinish belgilari yozuv bilan uzviy bog‘langan va bir-birini taqozo etadigan semantik va strukturaviy-grammatik asoslarga qurilgan. Tinish belgilari yozma nutqning turli ustsegment bo‘linishlarini aks ettiradi, alohida 18 so‘zlar va so‘z turkumlari o‘rtasidagi mantiqiy-mazmuniy aloqa va munosabatlarni, yozma matn qismlarining turli semantik o‘rinlarini ko‘rsatadi. Yozuv tarixiga e’tibor qaratilganda, dastlabki qo‘llangan tinish belgilari matndagi jumlalarni ajratish, to‘xtash o‘rinlarini belgilash uchungina ishlatilgan. Ular “yozuvdan keyin paydo bo‘lgan va ijtimoiy vazifa ifodalagach, yozuvning tarkibiy qismiga aylangan. Eng qadimgi yozuvlar ko‘proq piktografik yoki logografik (alohida shakllar, belgilar orqali fikr ifodalash) shaklda bo‘lganligi sababli tinish belgilariga ehtiyoj sezilmagan”Dastlabki tinish belgilari yozuv tarkibida semantik va grammatik funksiyalar bajarish uchun qo‘llanmas-da, lekin ma’lum darajada jumlalarning intonatsion sifatlarini o‘zida aks ettirgan. O‘z navbatida, tinish belgilarining og‘zaki nutqda namoyon bo‘lishi, albatta, ohang kabi murakkab prosodik hodisa bilan uzviy bog‘liq. Jahon tilshunosligida punktuatsion belgilarning shakllanish tarixi va evolyutsiyasiga nazar tashlanganda, dastlab tinish belgilarining prototiplari sifatida bo‘shliq (interval)lar tanlangan. Xususan, “qadimgi yunonlar antik davrda so‘zlarni bo‘shliqlar bilan ajratib, jumlalarning boshini katta harf bilan yozishni qo‘llaganlar”. Tinish belgilari oraliq masofani ifodalashdan tashqari, oddiy belgilar, shuningdek, ba'zi tipografik belgilarni anglash, o‘qish va tushunish, kerakli o‘rinlarda sukut qilish hamda ovoz chiqarib o‘qish kabi so‘zlardagi turli aksentema va melodikalar bilan uyg‘unlashgan. Hozirgi o zbek yozuvida tinish belgilari soni 10 ta: nuqta, so roq belgisiʻ ʻ undov belgisi, vergul, qavs, tire, ko p nuqta, nuqtali vergul, qo shtirnoq. Ularning ʻ ʻ aksariyati 19- asr 2yarmida ayrim gaz. va toshbosma kitoblarning nashr etilishi bilan paydo bo lgan. Tinish belgilarining qo‘llanish usuliga ko‘ra tasnifi: Qo‘llanish ʻ usuliga ko‘ra tinish belgilari quyidagicha guruhlanadi: Yakka holda qo‘llanuvchilar. Bunga faqat ikki nuqta kiradi. Yakka va qo‘sh holda qo‘llanuvchilar. Bu tinish belgilari yakka holda (alohida-alohida, mustaqil) qo‘llanishi bilan birga, qo‘sh holatda ham qo‘llana 19 oladi.Tinish belgilari qo‘sh qo‘llanganda ikki va undan ortiq tinish belgisi bir o‘rinda ketma-ket (birgalikda) ishlatiladi. Bular qo‘sh qo‘llanganda: a) o‘z shaklini to‘liq saqlaydi (so‘roq+undov tipida: ?! ); b) o‘z shaklini o‘zgartiradi (qo‘shtirnoq va qavs kabi); d) bir tinish belgisi ikkinchisining hisobiga qisqaradi (vergul va ko‘p nuqta qo‘sh qo‘llanganda, vergul qisqaradi); g) bir belgining o‘zi (mas., undov belgisi) takrorlanadi. Tinish belgilarining tuzilish jihatidan tasnifi. Tinish belgilari tuzilish jihatidan ikkiga ajraladi: Bir elementli tinish belgilari: vergul, nuqta, tire. Ko‘p elementli tinish belgilari: a) ikki elementli tinish belgilari: ikki nuqta, nuqtali vergul, so‘roq, undov va qavs; b) uch elementli tinish belgilari: ko‘p nuqta; d) to‘rt elementli tinish belgilari: qo‘shtirnoq. Buni o‘z mohiyatiga ko‘ra “juft elementli” yoki “qo‘sh elementli” tinish belgisi deb ham yuritish mumkin. Bir elementli tinish belgilari tarkibi jihatidan qismlarga ajralmaydi. Ular shartli bir belgidan (bir grafik shakldan) iborat bo‘ladi. Ularni o‘z mohiyatiga ko‘ra sodda tinish belgilari deb yuritiladi.Ko‘p elementli tinish belgilari birdan ortiq tinish belgilarining birikuvidan tashkil topadi. Bularni qo‘shma yoki tarkibli tinish belgilari deyiladi. Ko‘p elementli tinish belgilari tarixan ikki va undan ortiq shartli belgidan (shakldan) tashkil topgan bo‘lib, hozirgi kunda bir grafik belgi sifatida qaraladi. Masalan: ikki nuqta nuqtaning vertikal usuldagi kombinatsiyasi asosida (ikkita nuqtaning birikuvi zaminida) vujudga kelgan, ya’ni [:]; ko‘p nuqta nuqtaning gorizontal usuldagi kombinatsiyasi asosida (uchta nuqtaning birikuvi zaminida) paydo bo‘lgan, ya’ni [...]; nuqtali vergul nuqta va vergulning qo‘shiluvi asosida tug‘ilgan, ya’ni [;]. Bunda vergul va nuqta ustma-ust qo‘yilgan. Qavs ham ikki elementdan iborat bo‘lib, uning birinchisi “ochiluvchi qavs”, ikkinchisi “yopiluvchi 20 qavs” deb yuritiladi. “Yopiluvchi qavs” ba’zan “yarim qavs” ham deyiladi va numerativlarni bildiruvchi raqam hamda harflardan so‘ng qo‘llanadi.So‘roq, undov va qo‘shtirnoqlarning tarkibi yanada murakkabroq. So‘roq belgisi ham, undov belgisi ham ikki elementdan iborat. Ma’lumki, “undov belgisi lotincha lo - undov so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, unga nuqta (.) ning qo‘shilishidan hosil bo‘lgan” Tinish belgilarining vazifasiga ko‘ra tasnifi. Tinish belgilari, o‘z vazifasiga ko‘ra, uch guruhga bo‘linadi: Chegaralovchi tinish belgilari. Bular yozma matndagi ayrim qismlarning leksik-semantik farqlanishi va ajralishini, grammatik-uslubiy chegaralanishini ularning boshlanish va tugallanish nuqtasini hamda o‘rinlashuv doirasini ko‘rsatadi. Bunga qo‘shtirnoq, qavs (qo‘sh qavs) kabi tinish belgilari kiradi. Ayiruvchi tinish belgilari. Bular yozma matnlarni yoki ularning qismlarini bir-biridan ajratish va muayyan qismning tugallanishini ko‘rsatish uchun xizmat qiladi: bunday ajratish logik-grammatik jihatdan bo‘ladi. Bularga nuqta, so‘roq, undov, nuqtali vergul kiradi. Murakkab vazifali tinish belgilari. Bular yozma matn qismlarini o‘rni bilan ham ajratish, ham chegaralash, ba’zan ham biriktirish vazifalarini bajaradi. a) “ajratish + biriktirish” vazifasini bajaruvchilar (ikki nuqta); b) “ajratish + chegaralash + biriktirish” vazifasini bajaruvchilar (vergul, tire); d) fikrning bo‘linishi, qisqarishni va turli emotsiyalarni bildiruvchilar (ko‘p nuqta) . “O‘zbek tili va adabiyoti” jumalida tilshunos olimlar prof. N.Mahmudov, katta ilmiy xodimlar A.Madvaliyev, N.Mahkamov tomonidan chiqarilgan “O‘zbek tili punktuatsiyasining asosiy qoidalari”da tinish belgilari 2 turga ajratilgan holda yoritiladi:Tinish belgilarining gap oxirida qo‘llanilishi bo‘limida nuqta, so‘roq, undov va ko‘p nuqta belgilarining qo‘llanish holatlari misollar asosida izohlanadi. Tinish belgilarining gap ichida qo‘llanilishi bo‘limida esa vergul, nuqtali vergul, tire, ikki nuqta, qavs, qo‘shtirnoq kabi belgilarning ishlatilish holatlariga to‘xtalinadi. Tadqiqotlarga tayangan holda aytish mumkinki, dastlab qo‘llangan punktuatsion belgilar so‘zlarni va jumlalarni bir-biridan ajratish, og‘zaki nutq bilan bog‘liq 21 bo‘lgan turli aksentema va melodikalarni ifodalash uchun qo‘llangan. Ular bugungi kunda tinish belgilari yordamida yuzaga keladigan semantik va grammatik ma’nolarni ifodalashga xizmat qilmagan. Mazkur maqolaning yangiligi shundaki, hozirgi o‘zbek tilshunosligida tinish belgilari haqidagi umumiy ma’lumotlardan foydalanish uchun bir nechta tilshunoslikka oid kitoblardan izlashimiz yoki internet ma’lumotlarini ko‘rib chiqishimiz kerak bo‘lar edi. Bu albatta ko‘p vaqt talab qiladi. Ushbu maqolada men tinish belgilarini turlarini sanab o‘tdim. Bu albatta foydalanuvchi uchun biroz yengillik bo‘ladi degan umiddaman 11 . Punktuatsiya (lot. punctum — nuqta; kichkina dog ) — 1) alifbodan tashqariʻ bo lgan grafik belgilar (tinish belgilari) tizimi bo lib, grafika va orfografiya (imlo) ʻ ʻ bilan birgalikda yozma tilning asosiy vositalarini tashkil etadi. Punktuatsiyaning asosiy vazifasi yozma (bosma) matnni qismlarga ajratish, grafik jihatdan shakllantirishdir; 2) yozma matnni punktuatsion rasmiylashtirishni tartibga soluvchi, har bir til uchun tarixan shakllangan qoidalar, me yorlar; 3) Punktuatsion ʼ tizimi qonuniyatlari ni, shuningdek, tinish belgilarining qo llanish ʻ me yorlarini ʼ o rganadigan tilshunoslik bo limi. ʻ ʻ Muayyan milliy til grafikasi (yozuvi) 2 xil vositadan: harflar (alifbo) va tinish belgilari (punktuatsiya) tizimidan iborat. P. tarixi, punktuatsion tizimning paydo bo lishi, tinish belgilarining soni turli tillarda turlicha namoyon bo ladi. Masalan, ʻ ʻ punktuatsion tizim hozirgi ma no va ko rinishda G arbiy Yevropa tillari ʼ ʻ ʻ yozuvlarida 15—16-asrlarda, rus yozuvida 18-asrda, o zbek yozuvida esa 19- ʼ asrning 2-yarmida paydo bo lgan. Yoki ingliz tili punktuatsion tizimida apostrof va ʻ defis ham tinish belgisi hisoblanib, ularning jami 12 ta bo lsa, hozirgi o zbek ʻ ʻ punktuatsiya quyidagi 10 ta tinish belgisidan iborat: vergul, ikki nuqta, ko p nuqta, ʻ nuqta, nuqtali vergul, 11 Raxmatova N., Sharopova M. O‘zbek tilshunosligida tinish belgilari imlosi. // Международный научный журнал «Научный Фокус». № 19 (100), часть1 Ноября, 2024. 846-849-B. 22 so roq belgisi, tire, undov belgisi, qavs, qo shtirnoq. Punktuatsiyaning qo llanishidaʻ ʻ ʻ ham tillararo tafovut bo lishi mumkin, Masalan, ispan tilida so roq va undov ʻ ʻ belgilari gapning boshida va oxirida qo yiladi.Punktuatsiya tilning sintaktik ʻ qurilishi bilan uzviy bog liq bo lib, yozma nutqni to g ri, ifodali, aniq bayon ʻ ʻ ʻ ʻ qilishda, uning uslubiy ravonligini, tez tushunilishini ta minlashda muhim vositadir. ʼ O z ʻ navbatida, muayyan tildagi Punktuatsiya an analarini ʼ ng mustahkamlanishi va takomillashuvida taniqli yozuvchilarning ijodi hamda tinish belgilarining qo llanish kridalarini belgilovchi va tartibga soluvchi tilshunoslar ʻ faoliyati katta ahamiyatga ega. Hozirgi O‘zbek Puktuatsiyasining shakllanishi, rivoji, uning o rganilishi ʻ Fitrat, S. Ibrohimov, H. G oziyev, O. Usmon, G . Abdurahmonov, K. Nazarov va ʻ ʻ boshqa tilshunoslarning nomi bilan bog liq. 5- sinf ona tili darsligida punktuatsiya ʻ bo‘limi 5 soatga ( 171 - 181- betlar) ajratilgan : 1.Punktuatsiya bo‘limi haqida ma’lumot 2. Nuqta va vergulning ishlatilishi. 3 . So‘roq belgisining ishlatilishi . 4. Undov belgisining ishlatilishi . 5. Qo‘shtirnoqning ishlatilishi. Birinchi mavzuda tinish beligilari haqida ma'lumot va shunga doir o‘quv topshiriqlari berilgan . Bu mavzuda asosiy qoidalardan biri tire va chiziqchani farqlash kerakligi , ularning yozma nutqda bir belgi emasligini o‘quvchilarga o‘rgatish . Bu mavzuda o‘quvchilarga tinish belgilari yo‘l qoidalari kabi muhim ekanligini, xuddi yozuvda ham qoidalarga rioya qilish kerakligini uqtirish maqsadida shunday she'riy parcha berilgan Tinish belgi – bizga o‘rtoq, Matnda u yo‘lchiroq. Har birining o‘rni bo‘lak, Savodxonlikka saboq. 23 Birinchi soatda 417-mashqda shunday shart berilgan Quyidagi gaplarni tinish belgilariga e’tibor berib ko‘chiring. Gaplar ma’nosida qanday farq sezdingiz ? 1. To‘g‘ri, yo‘llarda yurish xavfli emas. To‘g‘ri yo‘llarda yurish xavfli emas. Yuqoridagi gaplarning birinchisi modal so‘z tasdiq ma'nosida , ikkinchi gapda sifat so‘z turkumi bo‘lib kelgan . Lekin o‘quvchi bu gaplardagi farqni biroz farqlashi oson bo‘lmaydi , albatta . To‘g‘ri so‘zining modal so‘z ekanligini , modal so‘zlardan keyin vergul qo‘yilishini o‘qituvchi tushuntirishga urinsa , ajratilgan vaqtni qo‘ldan boy beradi shu sabab boshqa gaplar asosida topshiriq berilsa maqsadga muvofiq . Ikkinchi soatda nuqta va vergulning ishlatishi berilgan . 5 - sinf darsligida boshqa tinish belgilari haqida ham ma'lumot berilishi ma'qul edi , chunki o‘quvchi faqat beshta tinish belgisi bilangina cheklanmay boshqalari haqida ham tushunchaga ega bo‘lishi kerak . 6 - sinf darsligida esa to‘rt mavzu doirasida berib o‘tilgan . Birinchi mavzu :" Til muloqot vositasi " ( 5 - 13 betlar ), ikkinchi mavzu : " Qisqacha tarjimayi holim " ( 14 - 23 - betlar ) bunda ko‘p nuqtani qo‘llash bo‘yicha qoida va topshiriqlar berilgan . Quyidagi matn asosida topshriqlar berilgan. Ajratib ko‘rsatilgan so‘zlarda tinish belgilarini topib, izohlsh. Men maktabga borgan yillarim qishloq bolalari chit, bo‘z, tirinkamatolardan tikilgan kiyimlarni kiyishar, qishloqdan o‘ntadan bittasida telpak, palto, magazinning jun shimi bo‘lsa bo‘lar, qolganlari to‘n yoki fufaykacha, po‘pakli ishtonbog‘isonida sangillab turuvchi qo‘lbola ishton, kirza etikcha va do‘ppida yurardi. Qizlaresa kamzul ustidan xaltaga o‘xshash paxtali baxmal chopon kiyishar, boshgaqalinro‘molo‘rashar, jajjigina kalish-maxsi oyoqlariga judayarashib turardi.O‘quvchilar sumkasi degan narsaning o‘zi yo‘q edi. Onalarimiz qalin matodan xalta tikib berar, uning bo‘yinga ilib oladigan uzun bog‘ichi,siyohli dovot solinadigan cho‘ntakchasi bo‘lardi. O‘qituvchimiz qayta-qayta uqtirishiga qaramay, siyohga botirilgan ruchkaning perosini dovot chetiga bir surtib olishni esdan chiqarib qo‘yaverardik, natijada, ortiqcha siyoh goh daftarimizga tomib tushardi, goh qo‘limiz rangga belanardi. Shu qo‘l bilan beixtiyor burun artsak, ustki labimizda 24 rangmo‘ylov paydo bo‘lib kulgiga qolardik. Uchinchi mavzu "Qayta ishlanadigan chiqindilar" ( 45 - 53 betlar ) bu mavzuda ham ko‘p nuqta bo‘yicha topshiriqlar berilgan . To‘rtinchi mavzu " Hadislar hikmati " ( 150 - 157 - betlar ) bunda muallif gapi va ko‘chirma gapning o‘rtasidagi munosabat bilan bog‘liq tinish belgilarining ishlatilishi . Xulosa qilib aytganda, punktuatsiya bo‘limining o‘qitilishi bo‘yicha hali hamon darsliklarda ayrim muammolar mavjud . Tinish belgilari gapda , gap tarkibida juda katta ahamiyatga ega birgina vergulning noto‘g‘ri qo‘yilishi bilan gapning ma'nosi o‘zgarib ketishi mumkin . Shu sababli punktuatsiyaning bu tomonlarini o‘quvchilar juda yaxshi o‘zlashtirishlari kerak . Yana ham kelgusi darsliklarda tinish belgilari borasida o‘zgarishlar bo‘lishi kutilmoqda 12 . 1.3. Tinish belgilarining gap oxirida qo‘llanishi 1. Nuqta 1. Tugallangan darak gaplaming oxiriga nuqta qo‘yiladi: Q o‘qon tomon ketyapmiz. Hozirgina bizni kuzatib qolgan bu ajoyib inson to‘g‘risida o‘ylayapmiz. Uni birinchi marta ко ‘rishimiz. Faqat bir soatgina и bilan hamsuhbat bo ‘Idik. (S.Ahmad) 2. Darak mazmunidagi gaplar tuzilishi jihatidan qanday bo‘lishidan (sodda, qo‘shma, to‘liqsiz, atov, ilova va sh.k.) qat’i nazar, ularning har qanday tipi oxiriga nuqta qo‘yiladi: Haryil bir keladigan bahor sevinchi yana ко ‘ngillarni qitiqlay boshladi. (Cho‘lpon) Dunyoda qanday yaxshilik va xayriyatlik bo'lsa, hammasini shu birgina qizi uchun istar va orzu qilardi. (Cho‘lpon) (QO ‘CHQOR. Bolalaring qani?) QUMRI. Maktabda. Undan chiqib, to‘g‘ri shu yoqqa kelishadi. (Sh.Boshbekov) Shavkatning xonasi. Karavotda Binafsha pishillab uxlab yotibdi. 12 Rustamova J., Rafiyeva G., O'ralova M. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining ona tili darsliklarida punktuatsiya bo‘limining o‘qitilishi (5-6-sinf ona tili darsliklari misolida). // Международный научный журнал «Научный Фокус». № 13 (100), часть1 Мая, 2024. 127-130-B. 25 (Sh.Boshbekov) Jalil aka deraza tagida yotardi. To ‘shakda. Bolishi baland. (Sh.Xolmirzayev) 3. Agar alohida emotsionallikka ega bo‘lmasa, buyruq gaplar oxiriga nuqta qo‘yiladi: Foyda chiqadigan tomonini ко ‘zlayvering. (A.Qahhor) Bolalarga biron narsa olib ber. (A.Qahhor) Erkalikni Begimqulga qiling. (O.Yoqubov) Eson-omon xizmatni bajarib kel. (O.Yoqubov) 4. Gaplar sarlavha vazifasida qo‘llanganda, darak (va nominativ) mazmunida bo‘lishiga qaramasdan, ularning oxiriga nuqta qo‘yilmaydi: Mustaqillik о ‘zlikni tanimoqdir (B.Qosimov) Ular xalqning yuragida yashaydi. (B.Qosimov) Ammo sarlavha ikki gap (qism)dan iborat bo‘Isa, mazmun shuni talab qilsa, birinchi qismdan keyin nuqta qo‘yiladi: Hukmlarning son va sifat jihatidan birlashgan klassifikatsiyasi. Hukmlarda terminlarning bo ‘linishi. (“Logika” o‘quv qo‘llanmasi) 5. Muayyan tasnif tarkibidagi tartibni bildiruvchi raqamlardan keyin nuqta qo‘yilgan bo‘lsa, bu raqamlar bilan ko‘rsatilgan gaplardan keyin ham nuqta qo‘yiladi: Kelishik shaklidagi so ‘zlar gapda boshqa so ‘zlar bilan quyidagicha munosabatda bo ‘ladi: 1. Qaratqich kelishigi ot bilan otni grammatik aloqaga kiritadi: kitobning varag ‘i, odamning gavdasi. 2. Tushum, jo ‘nalish, о ‘rin, chiqish kelishiklari otni felbilan aloqaga kiritadi: kitobni о ‘qidi, bozorga bordim, maktabda ко‘rdim, institutdan keldim. (“Hozirgi o‘zbek adabiy tili” darsligi) Ammo mazkur tartibni bildiruvchi raqamlar (yoki harflar) qavs bilan ajratilgan bo‘lsa, ular bilan ko‘rsatilgan gaplaming so‘nggisidan boshqalari oxiriga nuqta emas, balki nuqtali vergul (ba’zan vergul) qo‘yiladi: Dialektologiya fanining obyekti mahalliy lahja va shevalar bo ‘lib, maqsadi va vazifasi quyidagilardan iborat: 1) ayrim sheva va dialektlarningfonetik, morfologik, sintaktik va leksik xususiyatlarini bar tomonlama tavsif qilish; 26 2) milliy tilning paydo bo ‘lishi va taraqqiyotida shevalarning uszan о ‘mini va shu milliy tilga asos bo ‘Igan shevalarni aniqlash; 5) umumiy о ‘xshash lingvistik xususiyatlarini belgilash asosida shevalarning та ’lum hududlarda tarqalish xaritalarini tuzish va shevalarni tasnif qilish. (“0‘zbek dialektologiyasi” darsligi) 2. So‘roq belgisi 1. So‘roq mazmunidagi gaplar oxiriga so‘roq belgisi qo‘yiladi: Hay, nima bu hammayoq jimjit bo ‘lib qoldi? Zebinisaxon qanilar? Saltanatxon, aylanay, о ‘rtoqjoningizni topmaysizmi? (Cho‘lpon) Odamlar ko‘ngliga Sen ham bitta nihol ekdingmi? Bahra ololdimi bir zot yuragi? Biror qalb g ‘uborin yuva oldingmi? Sen ham o ‘z she’rlaring zamiridagi Sho'r suvlarni quva oldingmi? (E.Vohidov) 2. So‘roq mazmunidagi gaplar qanday vositalar yordamida shakllangan bo‘lishidan (so‘roq olmoshlari, so‘roq-taajjub yuklamalari, so‘roq intonatsiyasi va sh.k.) qat’i nazar, ularning har qanday ko‘rinishi oxiriga so‘roq belgisi qo‘yiladi: Sizlar amal talashgan chog ‘da Kim turg ‘izar burchakka sizni? (E.Vohidov) Janob Pakavira, Hindistonga qachon kelgansiz? Uchyil? Uchyildan buyon qayerda istiqomat qilmoqdasiz? (P.Qodirov) — X o ‘p, Binafsha. Familiyasi? -А ?.. Kimni?.. - О ‘zingizning bolangizmi, axir? (Sh.Boshbekov) Yo‘q, familiyangiz? Qurbonov? Aha, yaxshi, yaxshi! Sogliq qalay, о ‘rtoq Qurbonov? Otdaybo ‘libyuribsizmi? (T.Murod) Ichingda armonlaring bordir, axir? (S.Ahmad) 3. So ‘ roq mazmuni ifodalangan sodda gaplaming ham, qo ‘ shma gaplarning ham oxiriga so‘roq belgisi qo‘yiladi: Sen... buyerda nima qilib yuribsan? (O.Yoqubov) Esingizdami, bir marta ikkalamizyalpiz tergan edik? (OTUmarbekov) Ammo gapda kuchli emotsionallik, his-hayajon mavjud bo‘lganda, so‘roq belgisidan keyin undov belgisi ham qo‘yiladi: Qachon jilovlab qo ‘yiladi bu ig‘vogar, g ‘alamislar-a?! Qachon bartaraf bo‘ladi bu anonimchilar-a?! (T.Murod) 27 0 ‘tgan bozor kuniyegan anoringni о ‘ynashing olib kelganmidi?! (A.Qahhor) Asqarali toga, bas endi, shu choyni ichaymi-yo'qmi?! (T.Malik) О ‘g ‘lingiz ot olmoqchi edi bu pulga, sizda insof degan narsa bormi?! (T.Malik) 4. Qo‘shma gaplar (bog‘lovchisiz bogTangan, bog‘lovchili bog‘langan, ergashgan) komponentlarining har ikkisida ham soroq mazmuni ifodalanishi mumkin, ammo soroq belgisi faqat yaxlit qo‘shma gapning oxiriga qo‘yiladi: Negayerda uchrashdilar bu ikki malak, Nega suhbat qurmadilar fazolar aro? (E.Vohidov) 0 ‘rniga kim ekan - bilsak bo ‘ladimi? (E.A’zam) Biz, rahbarlarga ishonasizmi yo mana shunga o'xshagan podachiga ishonasizmi? (T.Murod) Bu о‘zingning fikringmi yo biror ко ‘rsatma bormi? (T.Malik) Rangro 'yingga nima bo ‘Idi, tuzukmisan о ‘zi? (E.A’zam) 5. Qo‘shma gaplar (bog‘lovchisiz bog‘langan, bog‘lovchili bog‘langan, ergashgan) komponentlarining faqat bittasida so‘roq mazmuni ifodalanishi mumkin, ammo so‘roq mazmunini ifodalagan komponentning oldin yoki keyin turishidan qat’i nazar, so‘roq belgisi yaxlit qo‘shma gapning oxiriga qo‘yiladi: Otasi ham hayron: kimga tortgan bu qiz? (OTHoshimov) Avval menga ayting, shu qishloq qizidan olim chiqadimi? (S.Ahmad) Shu ahvolda o ‘lib-netib ketsang, shuncha bola chirqillab qolishmi o ‘yladingmi? (S.Ahmad) Darhaqiqat, tuyaning ustiga g ‘am yukini ortsa, nega kofirlar ozodbo ‘ladi? (S.Ahmad) Esingizdami, bir marta ikkalamiz yalpiz tergan edik? (OMJmarbekov) Jalil ota karaxt tortib qoldi: qayoqdan paydo bo'ldi bu dard? (Sh.Xolmirzayev) Qanday donishmand odamsizki, qalbimni darhol bildingiz? (Sh.Xolmirzayev) 6. Ritorik so‘roq gaplar oxiriga, asosan, so‘roq belgisi qo‘yiladi: В iron orzusi bo ‘Imagan, biron narsaga intilmagan odamning mushukdan nima farqi bor? (A.Qahhor) Ammo gapda kuchli emotsionallik, his-hayajon mavjud bo‘lganda, so‘roq belgisidan key in undov belgisi ham qo‘yiladi: Xalqini sevgan qaysi farzand Vatanini ozod ко ‘rishni xohlamaydi?! (E.A’zam) 7. So‘roq mazmunidagi gaplar sarlavha vazifasida qo‘llanganda, ulardan keyin so‘roq belgisi qo‘yiladi: Toshpo'lat tajang nima deydi? (A.Qodiriy) Shamol 28 nimadan paydo bo‘ladir? (Cho‘lpon) Men nechun sevaman 0 ‘zbekistonni? (A.Oripov) Vatanni nega sevadilar? (B.Qosimov) 0 ‘zbekistonda kim yaxshi yashaydi? (Sh.Jabborov) 8.0 ‘ zganing fikr-mulohazasiga shubha yoki e ’tiroz-norozi likni ifodalash uchun ba’zan matnda mazkur fikr-mulohaza bayon qilingan iqtibosdan keyin qavsga olingan so‘roq belgisi qo‘yiladi: Nasriy ifoda bo ‘Isa: “Bu Zarafshon daryosi tepalikda joylashgani uchun (?) “Ко Ъак” deb пот berdilar... Shu tepalikdan pastga qarab quyilgani uchun ham (?) Zarafshonni K o ‘hak daryosi deydilar”(104-bet). SamarqandAfrikada yoinki Amerika q it’asida emas, shundaygina ikki qadam joy da, ко ‘pchiligimiz ко‘rganmiz va Zarafshonning qayerdan. qanday oqishini bilamiz. Hech zamonda daryo tepalikdan pastga qarab oqqanmi? (N.Komilov. “Tarjimami yo talqin?” maqolasi). Undov belgisi 1. Undov gaplar oxiriga undov belgisi qo‘yiladi: Buni qarang, unashtirishni to y deb yursa-ya! Q o‘ying, domlasi, hozir unashtirishdan ham aynidim! Vaqt-soati yetganda bo ‘lar! Vaqt-soati yetganda, kuyovni о ‘zingiz topasiz! To'yga о ‘zingiz bosh bo'lasiz! (A.Qahhor) 2. Tarkibida emotsionallikni kuchaytiradigan qanday, qanchalik, qanchalar, qanaqa, naqadar, muncha, bunchalik kabi so‘zlar mavjud bo‘lgan gaplar oxiriga undov belgisi qo‘yiladi: Yashash qanday yaxshi, tag ‘in shunday katta, go ‘zal shaharda! ( 0 ‘.Umarbekov) Qara, и qanday yaxshi yigit! ( 0 ‘.Umarbekov) Hayotl U naqadar murakkab va naqadar ulug‘! ( 0 ‘.Umarbekov) B u y o ‘l naqadar ulug‘, sehrli va muqaddasdir! (U.Hamdam) Chand bibi Humoyunga tegmasdan oldin qanchalik sho ‘x va quvnoq edi! (P.Qodirov) Muloyim qo ‘llarda ivib, suvga aylangandan keyin go ‘zal ко ‘zlarning supasida yonboshlashni muncha yaxshi ко‘rar ekan bu ко ‘kat! (Cho‘lpon) Ohanrabongiz bunchalikzo ‘r bo ‘Imasal (E.A’zam) 3. Emotsionallik darajasi kuchli boigan ritorik so‘roq gaplar oxiriga ba’zan undov belgisi qo‘yiladi: Ona o ‘z bolasiga yomonlikni ravo ко ‘radimi! (A.Qahhor) 29 4. Buyruq, talab, undash mazmuni emotsional shaklda buyruq maylidagi fe’l yoki boshqa vositalar orqali ifodalangan buyruq gaplar oxiriga undov belgisi qo‘yiladi: Shukur qilingl Sevining! Mundoq bir kuling! Kulimsirang! Iljaying! (Cho‘lpon) Baxt xususida uni yanglishtirmang! Yanglishtirmang qiz bechorani! (A.Qahhor) Qizingizning baxtini birovlarning ostonasidan qidirmang! (A.Qahhor) Oyijon, qani, buyoqqa! (S.Ahmad) His-hayajon intonatsiyasi bilan talaffuz qilingan nominativ gaplar oxiriga undov belgisi qo‘yiladi: Favqulodda manzara! (Kitlar osmonda uchib ketayotgan turnalar kabi o ‘tkir uchburchak hosil qilib suzib borishar edi) (Ch.Aytmatov) Ana turmushl Ana kuyovqayliq! (Poshshaxon bilan Sultonxon qayliq bo ‘libdimi?) (Cho‘lpon) Shunday go ‘zalga musht ко ‘tarish! (O.Yoqubov) Ammo bu og ‘riq, bu xo ‘rliklarga chidamoq! (E.A’zam) 6. Murojaat obyektini ko‘rsatuvchi, ya’ni vokativ gaplar odatda emotsionallikka ega bo‘ladi va ular oxiriga undov belgisi qo‘yiladi: Ona tilim! Mehring bu qadar 0 ‘rtaguvchi ekan jonimga. (E.Vohidov) D o‘stlar! Siz ham Matmusa Hikmatin unutmanglar. (E.Vohidov) Enaxon! Jonim о ‘rtog'im! Bormisiz? (Cho‘lpon) 7. Emfatik urg‘u olgan so‘zni emotsionallikni kuchaytirish maqsadida takrorlash holatlari mavjud bo‘lgan gaplar oxiriga undov belgisi qo‘yiladi: Ha, ot surmoq darkor, ot surmoq! (O.Yoqubov) Yonib yasha to tanda jon bor, Quyosh bo'lgin, azizim, quyosh! (E.Vohidov) Zebixonni qarang, Zebixonni! (Cho‘lpon) 8. Emotsionallikni kuchaytirish maqsadida bo‘laklari inversiv holatda (odatdagi tartibdan farqli) qo‘llangan gaplar oxiriga undov belgisi qo‘yiladi: О‘Iganimyaxshimening! — dediu. — Ко ‘ngildagidek bir siylay olmasam mehmonlarimni! (Cho‘lpon ) Orzusiga endi yetdi u! ( 0 ‘.Umarbekov) 9. Undovlar alohida gap vazifasida kelganda, undan keyin undov belgisi qo‘yiladi: Oh! U yoqda xo ‘rladilar, bu yoqda kaltakladilar (R.Haydarova) Hoy! Ovqatlaringdan darak bormi? ( 0 ‘.Umarbekov) Obbo! Yana kutarkanmiz-da! 30 (OMJmarbekov) Kisht! Kisht-e, qirilibgina ketgur!.. (Sh.Boshbekov)10. Tarkibida his-hayajon undovlari mavjud boigan gaplarda emotsionallik yorqin ifodalanadi va bunday gaplar oxiriga undov belgisi qo‘yiladi: О ayol qalbi! Dunyoda mavjud barcha fojialar sel bo ‘lib yopirilsa chidar-u, ammo erining xiyonatiga sira-sira chiday olmas! (T.Malik) Ey Odam farzandlaril U о ‘limni va hayotni sizlarning qaysi birlaringiz amaldayaxshiroq ekanliklaringizni sinash uchun yaratgandir. (T. Mal ik) Eh, xo ‘rlik qursinl (Oybek) О ‘sha lahza ona bilari farzand orasi, Oh, naqadar yaqin edi, naqadar uzoq! (E.Vohidov) 11. Salomlashish-xayrlashish, tabrik, minnatdorlik, tashakkur, uzrxohlik, ma’qullash, rag‘batlantirish kabi muomala odatlarini bildiradigan gaplarda ham ko‘pincha emotsionallik yorqin ifodalanadi va ularning oxiriga undov belgisi qo‘yiladi: Men ketdiml Xayrl ( 0 ‘.Hoshimov) Xayriyat! (Bu kimsasiz orolda bittagina insofli tirik odam bor ekan!) (T.Malik) Marhamat! (Ulug‘sifat bo‘lib ко ‘rinish uchun — о ‘ttizyoshdaman demoqchi edi) (Ch.Aytmatov) Ofarin! Haq gapni aytayotir! (Ch.Aytmatov) (Bunga chidash mumkinmi?!) Yo ‘q! (T.Malik) Ballil Ot aylanib qozig ‘ini topadi! (A.Qahhor) Avvalambor, to ‘ylaring muborak bo ‘Isin! (Sh.Xolmirzayev) 12. Gapda emotsionallik darajasining behad ortiq ekanligini ko‘rsatish uchun ba’zan gap oxiriga birdan ortiq (uchtagacha) undov belgisi qo‘yilishi mumkin: Voydod! Ayajonl!- qichqirdikimdir. - Meni tashlab ketmang, ayajonl!! (OMJmarbekov) Ha, men o ‘g ‘riman!!l Shuyobilan кип ко ‘raman! Sen tug ‘ilguninggachayam shunaqa edi (Sh.Boshbekov) 13. Undov gaplar sarlavha vazifasida qoTlanganda ham ularning oxiriga undov belgisi qo‘yiladi: Ko'klam keladir! (Cho‘lpon. She’r sarlavhasi) Qovun tushiray debman-ku! (S.Ahmad. Hajviy hikoya sarlavhasi) 0 ‘zganing fikr- mulohazasiga muallifning o‘ta ma’qullash, alohida ta’kidlash, rozilik yoki kinoya- achchiqlanish, ajablanish munosabatini ifodalash uchun ba’zan matnda mazkur fikr- mulohaza bayon qilingan iqtibosdan keyin qavsga olingan undov belgisi qo‘yiladi: 31 Iqtisodiy yuksalish natijasida, turmush darajasi sezilarli ravishda yaxshilangan - onalar o'lim i 2 barobar, bolalar oTimi 3 barobar kamaygan, odamlarning о ‘rtacha umr ко ‘rishi 67yoshdan 73 (!) yoshga, jumladan, ayollarning о ‘rtacha umr ко ‘rishi 75 (!) yoshga yetgan. (A.Ibrohimov. “Umrimiz boqiydir, boqiy!” maqolasi) Lekin bu fikrlarga kelguncha she ’rning markaziy qismidagi vaqtning yangi tufli kiyib о ‘tishi-yu lirik qahramonning eti (!) eski tuflilardek teshilib ketishi nimani anglatadi, harchandtirishmay, idrok etolmadim. (B.Nazarov. “Yigirma yoshdagi shoirlarimiz” maqolasi) 13 . 13 Mahmudov N., Madvaliyev A., Mahkamov N., Andaniyozova D. O‘zbek tili me’yorlari (punktuatsiya). - Toshkent: Zamin nashr, 2021.- 64-72-B. 32 II BOB. USLUBIYAT VA UNING ASOSIY TAMOYILLARI 2.1. Uslubiyat haqida umumiy nazariyalar Nutq uslublari uslubshunoslikning asosiy qismini egallaydigan bo‘lim hisoblanadi. Har bir uslub o‘ziga xos vazifani bajaradi, har bir uslub qo‘llanishi uchun alohida sharoit va muhit talab etadi. Shu jihatlardan ularning bir-biridan vazifasi farqlanadi. Har bir uslub o‘zining qanday vazifa bajarishi hamda maqsadiga ko‘ra nomlanadi. Bir uslub badiiy maqsadga xizmat qilsa, boshqasi so‘zlashuv jarayoni uchun, yana boshqasi esa ilmiy maqsadga xizmat qiladi. Uslubshunoslikda nutq uslublarini 5 toifaga bo‘lib o‘rganish tavsiya etiladi: 1. So‘zlashuv uslubi; 4. Rasmiy; 2. Publitsistik; 5. Badiiy. 3. Ilmiy; Oilada, ko‘cha-ko‘yda kishilarning fikr almashish jarayonida qo‘llaniladigan nutq uslubi so‘zlashuv uslubi sanaladi. So‘zlashuv uslubi adabiy yoki oddiy so‘zlashuv uslublarini o‘z ichiga oladi. Xususiyatlaridan ayrimlarini keltirib o‘tamiz: Oddiy so‘zlashuv uslubida gap bo‘laklarining tartibi ancha erkin bo‘ladi. Bu esa o‘z navbatida, inversiya hodisasini keltirib chiqaradi. Gap bo‘laklarining tartibini xohlagancha o‘zgartira olishning mumkinligi bu xususiyatning o‘ziga xos tomoni hisoblanadi. Gap bo‘laklarining tartibi o‘zgargan taqdirda ham tinglovchi ko‘zlangan maqsadni og‘ishmasdan tushunib oladi. Kecha akang keldimi qishloqdan? (Akang kecha qishloqdan keldimi? qolipida bo‘lishi kerak edi). Boramizmi muzeyga? (Muzeyga boramizmi?) Oddiy so‘zlashuv uslubida kitobiy uslublarda qo‘llanadigan so‘zlar o‘rnida suhbat jarayonida, muomalada ishlatadigan so‘zlar qo‘llanadi. suhbat qurdi – gaplashdi; 33 sobiq – oldingi; chehra – yuz; tark etdi – ketdi; taklif qildi – chaqirdi; lutf ko‘rsatdi - hurmat qildi. Bunday holatda obrazlilik va estetik ta'sir etish holatlari mavjud bo‘lmaydi. Shu xususiyat tufayli ham boshqa uslublardan farqlanadi. Bu uslubda so‘zlovchi nutqiy vaziyatdan kelib chiqib, eng qisqa, kerakli so‘zlarnigina qo‘llaydi. Qolgan axborotni mimika va ishoralar orqali anglashib olinadi. Kitob do‘konidan kitob sotib olish maqsadida sotuvchiga shunday murojaat qilinadi: "Besh bolali yigitcha"dan keldimi? (Xudoyberdi To‘xtaboyevning "Besh bolali yigitcha" romanidan keldimi? deb o‘tirmaysiz). Rizamat otalar pishib qoldimi? ("Rizamat ota" navli uzumlar pishib qoldimi?) Bu uslubning yana bir o‘ziga xos xususiyati erkinlik xususiyatidir. Talaffuz erkinligi - so‘zlarni nutqiy vaziyatga, sharoitga, o‘zining hudud shevasiga moslab talaffuz qilishi: Na’lat – la’nat; opti – olibdi; shipirgi – supurgi; soxot (sog‘ot) – soat ; koolidor – karidor; yangitdan – yangidan ; surpa – supra; kepti – kelibdi ; ko‘ynak - ko‘ylak ; moshna - mashina So‘zlashuv uslubining har ikkala turi (adabiy so‘zlashuv uslubi va oddiy so‘zlashuv uslubi) ko‘pincha dialog (ikki shaxsning muloqoti) tarzida ro‘yobga chiqadi. 34 - Qachon kelding? - Bugun kinoteatrga borasanmi? - Biroz avval. - Dadamdan so‘rashim kerak. To‘liqsiz gap va imo-ishoraning ko‘p ishlatilishi kuzatiladi. Savollarga qisqa tarzda javob berish xarakterlidir: - Ertaga maktabga borasanmi? -Ha. (Ha, ertaga maktabga boraman tarzida bo‘lishi kerak edi). - Kitoblarni olib chiqib bera olasanmi? - Yo‘q . (Yo‘q. Kitoblaringni olib chiqib bera olmayman tarzida bo‘lishi kerak edi). Demak, hayotda, ko‘cha-ko‘yda ishlatadigan so‘zlarning adabiy qoidalarga doimo ham amal qilinavermaydigan turi oddiy so‘zlashuv uslubini hosil qilar ekan. Uning barcha xususiyatlarini badiiy tahlil qilsak, o‘quvchi-talabalarning tushunib yetishi osonroq bo‘ladi. Oddiy so‘zlashuv uslubi boshqa uslublarga qaraganda, ixcham shaklga ega: sodda gaplardan tashkil topadi, tuziladi. Qo‘shma gapning murakkab turidan foydalanish g‘alizlikka olib keladi. So‘zlovchini g‘alati vaziyatga solib qo‘yishiga sababchi bo‘ladi. Har qaysi uslubning o‘z ahamiyati bor. Bir-biridan ayro holda tasavvur qilib bo‘lmaydi. Xulosa qilib aytganda, oddiy so‘zlashuv uslubi hayotimizda nihoyatda katta vazifani bajaradi. Usiz aloqa-aralashuv bo‘lmaydi, axborot almashinilmaydi. Unda shevaga xos so‘zlar, argon-jargonlar, qo‘pol, dag‘al so‘zlarni qo‘llash holatlari ham kuzatiladi. Lekin ularni qo‘llash so‘zlovchining madaniy nutq sohibi emasligini ko‘rsatadi 14 . 2.2. Adabiy nutq va uning uslublari Ma’lumki, o‘zbek tilshunosligining nisbatan yangi sohasi sanaladigan stilistika – uslubshunoslik til birliklarining aloqa vositasi sifatida muomala 14 Turg‘unpo‘latov D. Uslubshunoslik: Oddiy so‘zlashuv uslubidagi o‘ziga xosliklar. // Central Asian Academic Journal of Scientific Research. Volume 2 Issue 1 2022. 235-237-B. ǀ ǀ 35 jarayonida turli soha va vaziyatda qo‘llanishi, nutqni tashkil qilish qonuniyatlari, til tizimidagi barcha vositalarning nutq jarayonidagi imkoniyatlari va ma’no nozikliklarini aniqlash bilan shug‘ullanadi. «Stilistika – tilda mavjud bo‘lgan barcha vositalar – leksik, grammatik, fonetik vositalardan nutqda qanday foydalanish zarurligini, ma’lum bir tipdagi forma, so‘z va konstruksiyalardan qaysi birini qo‘llash muvofiq ekanini, yaxshi va eng muvofiq vositasini tavsiya etadi, norma qilib belgilaydi, nutqning turli stilistik qatlamlarida qo‘llanadigan vositalarni belgilab beradi. Shunga ko‘ra, stilistika so‘z san’ati, ifoda vositalar haqidagi alohida bir fandir». Uslubiyat tilshunoslik fanining bir bo`limi bo`lib, nutq jarayonida til hodisalarining maqsadga, sharoitga va muhitga mos ravishda foydalanish qonuniyatlari bilan tanishtiradi. Uslubiyatda uslublar, til vositalarining nutqda qo`llanish yo`llari, lug`aviy, frazeologik va grammatik birliklarning qo`llanish xususiyatlari o`rganiladi. Adabiy tilning ijtimoiy hayotdagi ma`lum bir sohada qo`llanadigan, bir qancha o`ziga xos xususiyatlarga ega bo`lgan ko`rinishi adabiy til uslubi deyiladi. Uslub orqali so`zlovchi shaxs narsalarga, voqealarga shaxsiy munosabatini aks ettiradi. Аdаbiy tilning ijtimоiy hаyotning mа’lum sоhаsi dоirаsidа qo‘llаnilаdigаn ko‘rinishi nutq uslublаri dеyilаdi. Nutq uslublаri quyidаgilаr: 1. Оg‘zаki so‘zlаshuv uslubi 2. Rublisistik uslub 3. Bаdiiy uslub 4. Rаsmiy-idоrаviy uslub 5.Ilmiy uslub 1. So`zlashuv uslubi. Uyda, ko`chada, insonlarning o`zaro so`zlashuvida qo`llanadigan uslub so`zlashuv uslubi deb ataladi. Bu uslubning adabiy til me`yorlariga rioya qiladigan ko`rinishi adabiy so`zlashuv uslubi deb yuritilsa, 36 bunday me`yorlariga rioya qilinmaydigan ko`rinishi oddiy so`zlashuv uslubi deb ataladi. So`zlashuv uslubidagi nutq ko`pincha dialogik shaklda bo`ladi. Ikki yoki undan ortiq shaxsning luqmasidan tuzilgan nutq dialogik nutq deyiladi. So`zlashuv uslubida ko`pincha turli uslubiy bo`yoqli so`zlar, grammatik vositalar, tovushlar tushib qolishi, orttirilishi mumkin: Kep qoling! Obbo, hamma ishni do`ndiribsizda. Mazza qildik. Ketaqo-o-ol! So`zlashuv uslubida gapdagi so`zlar tartibi ancha erkin bo`ladi, piching, qochiriqlar, kinoyalar ko`plab ishlatiladi. Ko`proq sodda gaplar, to`liqsiz gaplar, undalmali gaplardan foydalaniladi. So‘zlashuv uslubi. So‘zlashuv uslubi kishilarning kundalik norasmiy, erkin muomalalari doirasida til birliklarining o‘ziga xos amal qiluvidir. Nutqda til unsurlarining ishtirok etishiga ko‘ra kitobiy uslub sifatida qaraluvchi ilmiy, rasmiy ish qog‘ozlari va publitsistik uslublarga so‘zlashuv uslubiqarshi turadi deyish mumkin. So‘zlovchi va tinglovchi o‘rtasida nutqiy aloqaning bevosita amalga oshuvi, nutqiy jarayonning oldindan tayyorlab qo‘yilmaganligi, nutqiy munosabatda bo‘layotgan kishilar o‘rtasida rasmiy muolmalaning bo‘lmasligi so‘zlashuv uslubini boshqa vazifaviy uslublardan keskin chegaralaydi. So‘zlashuv uslubining yana bir farqi shundaki, unda lisoniy na nolisoniy omillarning munosabati boshqa uslublarga qaraganda mustahkamdir. So‘zlashuv uslubining o‘ziga xosliklari: 1. Nutq ko‘pincha elliptik xarakterga ega bo‘ladi. So‘zlashuv jarayonidagi vaziyatga ko‘ra bayonotning ma'lum qismi nutqda koldirilib ketilaverilishi mumkin. Bunday holatda ham tinglovchilarga fikr tushunarli bo‘ladi. Masalan, Qorami? Ko‘kmi? 2. So‘zlashuv nutqida til birliklari o‘zining ekspressivlik imkoniyatlarini keng namoyish qiladi. Masalan, ulgurmaymiz deyishdan ko‘ra ulgurib bo‘pmiz, ulgurmoq qayoqda, ulgurib ham bo‘ldik kabi javob qaytarish bir muncha tabiiyroqdir. 3. Ohangning ahamiyati nihoyatda katta bo‘ladi. Nutqiy ohang og‘zaki nutqning amalga oshuvida til birliklaridan keyingi muhim hal qiluvchi vosita bo‘lib, 37 nutqning tezligi pauza, ton, melodiya, tovush tembri, mantiqiy urg‘u va so‘z urg‘usi kabi intonatsiyaning ko‘rinishlari ma'noni farqlashda, uning qirralarini ajratib ko‘rsatishda, hayajonni kuchaytirishda katta xizmat qiladi. So‘zlashuv uslubi fonetik, leksik, grammatik o‘ziga xosliklarga ham ega. Ommabop (publitsistik) uslub. Tashviqot-targ`ibot ishlarini olib borishda qo`llanadigan uslub, ya`ni matbuot uslubi ommabop uslub hisoblanadi. Soddalik, tushunarli bo`lish, ta`sirchanlik, adabiy til me`yorlariga rioya qilish bu uslubning asosiy belgilaridan hisoblanadi. Ommabop uslubning radio, televidenieda ishlatiladigan ko`rinishi og`zaki ommabop uslub deyilsa, gazeta jurnallarda ishlatiladigan ko`rinishi yozma ommabop uslub hisoblanadi. Bu uslubda ijtimoiy- siyosiy so`zlar ko`p qo`llanadi. Nutq ta`sirchan bo`lishi uning ta`sirchan so`z va birikmalardan, maqol va hikmatli so`zlardan ham foydalaniladi. Bunday uslubda gap bo`laklari odatdagi tartibda bo`ladi, kesimlar buyruq va xabar maylidagi fe`llar bilan ifodalanadi, darak, his-hayajon va ritorik so`roq gaplardan, yoyiq undalmalardan, takroriy so`z va birikmalardan unumli foydalaniladi: 1. Azamat paxtakorlarimiz mo`l hosil yetishtirish uchun fidokorona mehnat qilishyapti. 2. Partiya faollari o`zlarining navbatdagi majlisiga yig`ilishdi. Badiiy uslub. Voqelikni badiiy obrazlar (timsollar) vositasida aks ettirib, tinglovchi yoki o`quvchiga estetik jihatdan ta`sir qiluvchi uslub badiiy uslub deb ataladi. Badiiy asarlar (nazm, nasr va dramatik asarlar) badiiy uslubda bo`ladi. Badiiy asar kishiga ma`lumot berish bilan birga timsollar (obrazlar) vositasida estetik ta`sir ham ko`rsatadi: O`lkamizda fasllar kelinchagi bo`lmish bahor o`z sepini yoymoqda. Badiiy uslubda qahramonlar nutqida oddiy nutq so`zlari, sheva, vulgarizmlardan ham foydalaniladi. Til materialini qamrab olish imkoniyatining kengligi, umumxalq tilida mavjud bo‘lgan barcha lug‘aviy birliklarning hamda boshqa vazifaviy uslub unsurlarining ishtirok etaverishi va ularning muhim bir vazifaga - estetik vazifani 38 bajarishga xizmat qilishini badiiy nutq uslubining uchiga xos xususiyati deb qarash kerak b ‘ladi. Badiiy adabiyot tili adabiy til bilan birga umumxalq tili boyliklarini ham qamrab oladi. Ya'ni, asarning janr va mavzu shlabi bilan yozuvchining individual uslubiga bog‘liq holda badiiy nutqdan umumxalq tilidagi barcha lug‘aviy qatlamlar ishtirok etaveradi. Masalan, adabiy tilda dialektizmlar, jargonlar, varvarizmlardan, dag‘al so‘zlardan, eskirgan so‘zlardan, oddiy so‘zlashuv tili elementlaridan foydalaning maqsadga munofiq bo‘lmagani holda ularni badiiy nutqda o‘rni bilan qo‘llash mumkin. Badiiy adabiyot tilining o‘ziga xos xususiyatlaridan biri shuki, s ‘z san'atkorlari faqatgina umumxalq tilida mavjud bo‘lgan so‘z va iboralardangina foydalanib qolmasdan, ularni qayta ishlab, yangi-yangi ma'nolarda qo‘llaydilar, ma'nolarni kengaytiradilar, boyitadilar. Tilimizning ichki imkoniyatlaridan foydalangan holda yangi so‘z va iboralar yaratadilar. Adabiy tilning nutqiy imkoniyatlari to‘laligicha badiiy nutq uslubida namoyon bo‘ladi deyish mumkin. Vazifaviy uslublarning hech birida badiiy nutq uslubidagichalik, til uning tuzilish jihatlari, lug‘at tarkibi, ya'ni so‘zning ma'no (boyligi va rang-barangligini, to‘g‘ri va ko‘chma ma'nolarini namoyish qila olmaydi, grammatik qurilishi, ya'ni gaplarning barcha tiplari bilan ishtirok etolmaydi. Badiiy nutq doirasida til vositalari ma'lum qonun-qoidalarga amal qiladi, ana shu qonun-qoidalar uni boshqa uslublardan chegaralashga farqlashga imkon beradi. Badiiy nutq uslubining o‘ziga xos lug‘aviy va grammatik xususiyatlari mavjud. Badiiy uslubda so‘z ma'nolarining kengayishi, o‘zgarishi, ko‘p ma'noli bo‘lishi va hatto lug‘atlarda qayd etilmagan ma'nolar kasb etishi qonuniyat sanaladi. Lug‘aviy birliklardan tashqari frazeologik birliklarning faol va keng ravishda ishlatilishi ham badiiy nutq uslubining asosiy belgilaridandir. 39 Badiiy uslubning grammatik xususiyatlariga nazar tashlasak, grammatik shaklning barcha ko‘rinishlari – sheva va tarixiy variantlari ham asarning mavzu talabi bilan qo‘llanaveradi. Masalan: Dunyo bo‘ldi chamanim manim, O‘zbekiston vatanim manim. Badiiy nutq uslubida so‘z turkumlarini qo‘llashda ham o‘ziga xosliklar mavjud. Masalan, sifatlarning ishlatilishi badiiy nutqda ot va olmosh kabi faoldir. Olmoshlardan kishilik va ko‘rsatish olmoshlarining qo‘llanishi mahsuldordir. Sonlar odatda aniq ma'nolarni anglatishi bilan birga ma’nosi kengaygan holda ham qo‘llanadi. Undov va taqlid so‘zlar ham badiiy uslubda uchrashi xarakterlidir. Badiiy uslub sintaktik xususiyatlari bilan ham boshqa uslublardan farqlanadi. Badiiy nutq uslubida darak, so‘roq, buyruq gaplar matn sintaksisining ajralmas qismini tashkil qiladi. Undov gaplar ham badiiy nutq uslubi uchun xarakterlidir. Ular kitobxonga estetik ta'sir o‘tkazishda yozuvchi qo‘lida kuchli qurol hisoblanadi. Badiiy nutq uslubida qo‘shma gapning barcha turlari aralash ishlatilaveriladi. Nutq ham diologik, ham monologik bo‘lishi mumkin. Badiiy uslubni tilimizning boyligi sanalmish tasviriy vositalarsiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Rasmiy-idoraviy uslub. Davlat idoralari tomonidan chiqariladigan qarorlar, qonunlar, nizomlar, xalqaro hujjatlar rasmiy-idoraviy uslubda yoziladi. Ariza, tilxat, ma`lumotnoma, chaqiruv qog`ozi, taklifnoma, shartnoma, tarjimai hol, e`lon, tavsifnoma, dalolatnoma, hisobot kabilar ham shu uslubda yoziladi. Bunday uslubdagi hujjatlar qisqa, aniq, barcha uchun tushunarli qilib tuziladi. Bu uslubning asosiy belgisi: jumlalarning bir qolipda, bir xil shaklda bo`lishi. Bu uslubda ham so`zlar o`z ma`nosida qo`llanadi, ko`pchilikka ma`lum bo`lgan ayrim qisqartma so`zlar ishlatiladi, har bir sohaning o`ziga xos atamalaridan foydalaniladi, qaror qilindi, inobatga olinsin, ijro uchun qabul qilinsin, tasdiqlanadi, yuklatilsin, tayinlansin kabi so`z va so`z birikmalari ko`plab uchraydi. Rasmiy-idoraviy uslubda ko`pincha darak gaplardan, qaror, buyruq, ko`rsatma kabilarda esa buyruq gaplardan ham foydalaniladi. Bu uslubda gap 40 bo`laklarining odatdagi tartibda bo`lishiga rioya qilinadi: O`z lavozimini suiiste`mol qilganligi uchun M. Ahmedovga hayfsan e`lon qilinsin. Yodda saqlang! Оmmаviy ахbоrоt vоsitаlаridа (gаzеtа-jurnаl, rаdiо, tеlеvidеniyе), Оliy mаjlis yig‘inlаridа, turli хil аnjumаnlаrdа qo‘llаnilаdigаn nutq uslubi publisistik uslub sаnаlаdi. Publisistik uslub 2 хil shаkldа nаmоyon bo‘lаdi: 1) yozmа shаkl, 2) оg‘zаki shаkl Publisistik uslubning o‘zigа хоs хususiyati shundаki, u muаyyan ijtimоiy mаsаlаlаrgа fаоl munоsаbаtdа bo‘lishlik, hоzirjаvоblik, tа’sirchаnlik bеlgilаrgа egа. Publitsistik uslub. Publitsistik asarlarning (masalan, xabar, reportaj, korrespondensiya, maqola, ocherk, felton, pamflet, bosh maqola va boshqalarning) uslubiy chegaralanishi ularning alohida lisoniy belgilariga ega ekanligida ko‘rinadi. Adabiy tilimizning boyishida publitsistik uslubning roli katta. Publitsistik uslub ijtimoiy - siyosiy bilimlarni targ‘ib qilish va keng xalq ommasiga yetkazuvchi vosita sifatida bu uslub tilining rang - barangligi orqali kishilar ongiga ko‘proq ta'sir etadi. Bu uslubning yana bir xususiyati shundaki, unda qisqalik markaziy o‘rinlaridan birini egallaydi, ya'ni qisqa, lo‘nda, tushunarli, yorkin, ixcham tilda yozish asosiy talablardan hisoblanadi. Publitsistik uslubda gazeta tili alohida o‘rin egallaydi. Chunki gazeta va publitsistika bir-biri bilan chambarchas bog‘liq. Shu bilan birga gazeta uslubi publitsistik uslubning bir tarmog‘i hisoblanadi. Publitsistik uslubning o‘ziga xos belgilaridan yana biri shundaki, unda ba'zi grammatik vositalar, ravishdosh, sifatdosh oborotlar fe'lning shart mayli shakllarining almashilib ishlatilishi, ritorik, murojaat, undov, bir sostavli gaplarning qo‘llaning darajasi boshqa vazifaviy uslublarga nisbatan ustunroq. Publitsistik uslubning xarakterli belgilaridan biri nutqning ko‘pincha I shaxs nomidan ifodalanishidir. Publitsistik uslub morfologik va sintaktik xususiyatlari bilan ham boshqa uslublardan ajralib turadi. Morfologik uslublardan biri so‘z yasalishida ko‘zga tashlanadi. Bunda boshqa tildan qabul qilingan so‘zlar tarkibi o‘zbek tilidagi qo‘shimchalar bilan almashtiriladi: sportchi, dildosh, paxtashunos; - 41 lik qo‘shimchasi bilan so‘z yasash ham anchagina: ilg‘orlik, omilkorlik, hamkorlik, faollik, bunyodkorlik, ishchanlik, unumdorlik. Publitsistik uslubning sintaktik xususiyatlari : 1. So‘roq gaplar ko‘p ishlatiladi; 2. Uyushiq bo‘lakli gaplar keng qo‘llaniladi; 3. Undov gaplar ko‘p ishlatiladi; 4. Kirish bo‘lakli, kirish qurilmali gaplar keng qo‘laniladi; 5. Shaxsi umumlashgan gaplar ko‘p ishlatiladi. Ilmiy uslub. Fan-texnikaning turli tarmoqlariga doir ilmiy asarlar, darsliklar ilmiy uslubda yoziladi. Mantiqlilik, aniqlik bu uslubga xos xususiyatlardir. Ilmiy uslub aniq ma`lumotlar asosida chiqarilgan ilmiy xulosalar (qoidalar, ta`riflar)ga boy bo`lishi bilan boshqa uslublardan farq qiladi: Yomg`ir – suyuq tomchi holidagi atmosfera yog`ini. Tomchining diametri 0,5-0,6 mm bo`ladi. Ilmiy uslubda har bir fanning o`ziga xos ilmiy atamalaridan foydalaniladi, bu uslubda so`zlar o`z ma`nosida qo`llanadi, qoida yoki ta`rifning mazmunini ochishga xizmat qiladigan ajratilgan bo`laklar, kirish so`zlar, kirish birikmalar, shuningdek, qo`shma gaplardan ko`proq foydalaniladi. Badiiy uslub aralash uslub hisoblanadi, chunki bu uslubda so`zlashuv va kitobiy uslublarga xos o`rinlar ham uchraydi. Har bir uslubni yaratuvchi vositalar mavjud. Bularni quyidagi turlarga bo`lish mumkin: 1. Leksik vositalar: sinonim, omonim, antonim, paronim, ko`p ma`nolilik, tag ma`no (gapning tagida yashiringan ma`no), sifatlash, o`xshatishlar, frazeologik birlik, sheva, noadabiy so`zlar (jargon, argo, so`kish, qarg`ish kabilar), kasb-hunar so`zlari, mubolag`a (giperbola), arxaik va tarixiy so`zlar, atamalar. 2. Fonetik vositalar: nutq tovushlari, ohang, urg`u. 3. Grammatik vositalar: a) morfologik vositalar: har bir so`z turkumi; b)sintaktik vositalar: gap bo`laklari, ritorik so`roq gaplar, undalma, kirish so`z, kirish birikma, sodda va qo`shma gaplar, ko`chirma va o`zlashtirma gaplar. 42 Ma`lum bir uslubga tegishli bo`lgan so`zlar uslubiy xoslangan so`zlar deb yuritiladi: yanglig` so`zi badiiy uslubga, omonim, sinonim so`zlari ilmiy uslubga, balli, ketvorgan kabi so`zlar so`zlashuv uslubiga, faollar yig`ilishi, siyosiy maydon kabi so`z birikmalari ommabop uslubga xosdir. So`zlashuv uslubida ham, kitobiy uslubda ham ishlatilaveradigan so`zlar uslubiy betaraf so`zlar hisoblanadi: suv, tog`, bola, xat. Bu so`zlar ko`chma ma`noda qo`llansa, ma`lum bir uslubga tegishli bo`lishi mumkin 15 . UMUMIY XULOSA Xulosa qilib aytsak, punktuatsiya – bu yozma nutqdagi fikrni aniqlik, ravonlik va to‘g‘ri tushunilishini ta’minlovchi tinish belgilarining to‘g‘ri qo‘llanilishidir. Tinish belgilari matnda pauza, ohang va ma’no farqini ifodalashda muhim rol o‘ynaydi. Ular fikrning tuzilishini aniq ko‘rsatib, o‘quvchiga matnni to‘g‘ri idrok etishga yordam beradi. Nutq uslublari esa – bu til vositalarining ma’lum ijtimoiy vazifaga mos holda qo‘llanishidir. Ular besh asosiy turga bo‘linadi: rasmiy-uslubiy, ilmiy, publitsistik, badiiy va so‘zlashuv uslubi. Har bir uslubning o‘ziga xos leksik, grammatik va uslubiy xususiyatlari bo‘lib, ular nutq vaziyatiga qarab tanlanadi. Demak, punktuatsiya va nutq uslublari tilning asosiy vositalari bo‘lib, ular matnning mantiqiyligini, ifodaviyligini va kommunikativ samaradorligini oshiradi. Bu ikki jihatga amal qilish yozma nutq madaniyatini yuksaltirishda muhim ahamiyatga ega. 15 Tuxtasinova G. Adabiy nutq va uning uslublari. // Innovation Science and Research International Scientific Journal (Volume 2 Issue 3) May 2024. 85-90-B. 43 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari 1.Mirziyoyev Sh. M. Inson qadri, uning huquq va erkinliklari, qonuniy manfaatlari uchun. –T.: O‘zbekiston, 2022. – 392 b. 2.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016-yil 13-maydagi “Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetini tashkil etish to‘g‘risi”dagi Farmoni. 3.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 20-oktyabrdagi PF-6084- son “Mamlakatimizda o‘zbek tilini yanada rivojlantirish va til siyosatini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni. 4.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 29-oktyabrdagi PF-6097- son “Ilm-fanni 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi to‘g‘risida” Farmoni. 1.Abdurahi mova F. II. Asosiy adabiyotlar so‘z yasalishin ingTurli tizimli tillarda lingvomadaniyxususiyatlari (Ingliz va o‘zbek tillari misolida). – Farg‘ona, 2024. – 64-b. 2. Ashurova O., Muhammadaliyeva I., Ahmadaliyev S. Gapda gap bo‘laklarining joylashish tartibi. // Spanish international scientific online conference Prospects and Main Trands in Modern Science. 3 b. 3. Irisqulov, M. Tilshunoslikka kirish. Darslik. – 2009. – 146-150-B. 4. Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – Тoshkent. «Talqin», 2005. – 260-b. 5. Mahmudov N., Madvaliyev A., Mahkamov N., Andaniyozova D. O‘zbek tili me’yorlari (punktuatsiya). - Toshkent: Zamin nashr, 2021. – 231 b. 6.Mengliyev B. Zamonaviy o‘zbek tili. – Toshkent. Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat universiteti, 2023. – 185-b. 44 7.Muhiddinova X. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent. O‘qituvchi, 2006. – 208-b. 8.Qo‘ziyev U. Hozirgi o‘zbek adabiy tili fanidan o‘quv-uslubiy majmua. – Namangan, 2021. – 234-b. 9.Qozoqova N. Leksikologiyani interfaol ta’lim texnalogiyalari asosida o‘qitish. – Namangan, 2023. – 69-b. 10.Rahimov S., Umurqulov B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2003. – 220- b. 11.Rahmatullayev Sh, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Universitet, 2006. – 476-b. 12.Raxmatova N., Sharopova M. O‘zbek tilshunosligida tinish belgilari imlosi. // Международный научный журнал «Научный Фокус». № 19 (100), часть1 Ноября, 2024. 13.Rustamova J., Rafiyeva G., O'ralova M. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining ona tili darsliklarida punktuatsiya bo‘limining o‘qitilishi (5-6-sinf ona tili darsliklari misolida). // Международный научный журнал «Научный Фокус». № 13 (100), часть1 Мая, 2024. 14.Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. 590-b. 15.Termiz davlat universiteti o‘zbek tilshunosligi kafedrasi. “Hozirgi o‘zbek tili” bo‘yicha ma’ruzalar matni,(2- semestr). – 149-b. 16.Tulenov J., G‘afurov Z. Falsafa. – Toshkent: O‘qituvchi, 1997. 17.Turg‘unpo‘latov D. Uslubshunoslik: Oddiy so‘zlashuv uslubidagi o‘ziga xosliklar. // Central Asian Academic Journal of Scientific Research. Volume 2 ǀ Issue 1 2022. 235-237-B. ǀ 18.Vohidov R., Ne’matov H., Mahmudov M. So‘z bag‘ridagi ma’rifat. – Toshkent: Yozuvchi, 2001. 19.Xolmonova Z. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent, 2007. – 177-b. 45 III. Elektron manbalar 1. 2. 3. 46

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. PUNKTUATSIYA VA UNING TILDAGI IFODASI

1.1 Tinish belgilarining gap strukturasidagi o‘rni

1.2 Tinish belgilarining qo‘shaloq holatda qo‘llanilish o‘rinlari

1.3. Tinish belgilarining gap oxirida qo‘llanishi

II BOB. USLUBIYAT VA UNING ASOSIY TAMOYILLARI

2.1. Uslubiyat haqida umumiy nazariyalar

2.2. Adabiy nutq va uning uslublari

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить