Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 129.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Punktuatsiya va uslubiyat asoslari

Купить
O ‘ ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O ‘ RTA MAXSUS TA ’ LIM VAZIRLIGI MIRZO ULUG ‘ BEK NOMIDAGI O ‘ ZBEKISTION MILLIY UNIVERSITETI KURS ISHI Mavzu: Punktuatsiya va uslubiyat asoslari Bajardi: _____________________________ Tekshirdi: ____________________________ 1 Mundarija: Kirish … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … .… … … . 3 I BOB. Punk t uat siy a nazariy asining asoslari… … … … … … … … … .… … … … ..6 1.1. Punktuatsiya tushunchasi va uning til tizimidagi o‘rni…………..……….6 1.2. Punktuatsiya belgilarining tarixi va rivojlanish bosqichlari…………………..8 1.3. Punktuatsiya normalari va ularning qo‘llanish mezonlari……………………10 1.4. O‘zbek tilidagi asosiy punktuatsion belgilar…………………………….……11 I BOB y uzasidan xulosa… … … … … … … … … … … … … … … … … … .… … … … 13 II BOB. Uslubiy at v a punk t uat siy aning o‘zaro aloqasi… … … … … … … … … .14 2.1. Uslubiyat: tushunchasi va asosiy turlari……………………………………...14 2.2. Uslubiy vosita sifatida punktuatsiya………………………………………….16 2.3. Badiiy, ilmiy va publitsistik uslublarda punktuatsiyaning roli……………….18 II BOB y uzasidan xulosa… … … … … … … … … … … … … … … … … … … ...… … 20 III BOB. A maliy t ahlil v a k uzat ishlar… … … … … … … … … … … … … … … ..… .22 3.1. Darslik va matnlar tahlili orqali punktuatsiya va uslubiyat namoyonlari……22 3.2. O‘quvchilarda punktuatsion savodxonlikni shakllantirish yo‘llari…………..24 3.3. Punktuatsiya madaniyati va nutq madaniyati o‘rtasidagi bog‘liqlik……….…27 3.4. Punktuatsiya va uslubiyatni og‘zaki nutqda qo‘llash………………………...29 III BOB y uzasidan xulosa… … … … … … … … … … … … … … … .… … … … … … 29 Umumiy xulosa..… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … .31 Foy dalanilgan adabiy ot lar ro‘y xat i… … … … … … … … … … … … … … … … … .34 2 Kirish Til — insoniyat tafakkurining, axborot uzatish va ijtimoiy aloqalar o‘rnatish vositasi sifatida juda murakkab va ko‘p qirrali tizimdir. Har bir til o‘zining ichki qonun-qoidalari, grammatik qurilishi va uslubiy xususiyatlariga ega. Tilda nutqning to‘g‘ri va aniq ifodalanishi uchun grammatika, orfoepiya, orfografiya bilan bir qatorda punktuatsiya ham alohida ahamiyatga ega. Aynan punktuatsiya nutq mazmunining to‘g‘ri anglashilishini, fikrning tiniq va aniq yetkazilishini ta’minlaydi. Punktuatsiya — yozma nutqdagi fikrni ifodalashda pauza, urg‘u, talaffuz ohangini ko‘rsatish, gaplar orasidagi munosabatni belgilash uchun xizmat qiladigan belgilar tizimidir. 1 Bu belgilar nutqning tuzilishi va mazmuniga xizmat qilishi barobarida, uning estetik va uslubiy jihatlarini ham ta’minlaydi. Ushbu kurs ishida punktuatsiya nazariyasining asosiy tushunchalari, belgilarining qo‘llanilishi, ularning uslubiyatdagi o‘rni va matndagi rolini tahlil qilish asosiy maqsad qilib olinadi. Xususan, punktuatsiyaning uslubiy vosita sifatida qanday ishlatilishi, turli uslubiy qatlamlarda (badiiy, ilmiy, publitsistik) qanday ko‘rinishlarda namoyon bo‘lishi, o‘quvchilarning savodxonligiga ta’siri kabi masalalar ko‘rib chiqiladi. Mav zuning dolzarbligi : Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, bugungi kunda yozma nutqda punktuatsiya madaniyatining pasayishi, tinish belgilarining noto‘g‘ri qo‘llanilishi, bu esa matnning uslubiy yaroqliligiga va estetik ta’siriga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Shuning uchun ham bu masalani o‘rganish nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham muhimdir. 1 Begmatov E., Raxmonov A. Punktuatsiya asoslari . -Toshkent: O‘qituvchi,- 1987. B-5 3 Zamonaviy tilshunoslikda punktuatsiya va uslubiyat masalalari dolzarb mavzulardan biri bo‘lib qolmoqda. Ayniqsa, o‘zbek tilida yozma nutq madaniyatining kuchayib borayotgani, ijtimoiy tarmoqlarda, matbuotda, rasmiy hujjatlar va ilmiy ishlar yozilishida punktuatsion savodxonlikka talab ortib borayotgani bu mavzuning ahamiyatini yanada oshiradi. Tinish belgilarining noto‘g‘ri yoki o‘rinsiz ishlatilishi, fikr ifodasining tushunarsiz bo‘lishiga, nutq mazmunining buzilishiga olib keladi. Bu esa yozma matn sifati, uslubiy aniqlik va estetik ifodaning yo‘qolishiga sabab bo‘ladi. Bundan tashqari, punktuatsiya faqat grammatika qoidalariga asoslanmaydi, balki nutqning uslubiy rang-barangligini yaratishda ham muhim rol o‘ynaydi. Jumladagi urg‘u, dramatizm, kinoya yoki ironiyaga urg‘u berish, gaplar orasidagi mantiqiy bog‘liqlikni ifodalash uchun tinish belgilaridan vosita sifatida foydalaniladi. Ayniqsa, badiiy va publitsistik uslubda, muallif fikrining ohangini, hissiyotini yetkazishda punktuatsiya vositalari beqiyos xizmat qiladi. Aynan shuning uchun ham, bugungi kunda maktab va oliy ta’lim tizimida o‘quvchilarda punktuatsion savodxonlikni shakllantirish, uslubiy nutq madaniyatini rivojlantirish, yozma ifodaning aniqligini ta’minlash muhim metodik va nazariy masalaga aylangan. Bu mavzuni chuqur o‘rganish, amaliy tahlil qilish va zamonaviy nutq bilan bog‘lash bugungi lingvistik tadqiqotlar uchun dolzarb va zarur hisoblanadi. Mazk ur k urs ishining oby ek t i — o‘zbek adabiy tilida yozma nutqning tuzilishi, unda tinish belgilarining ishlatilish xususiyatlari va bu belgilar orqali ifodalanayotgan uslubiy vositalardir. O‘zbek tilida punktuatsiya va uslubiyatning o‘zaro aloqasi o‘rganiladi. Kurs ishining predmet i — punktuatsiya vositalarining uslubiy funktsiyalari, ularning matn mazmuniga ta’siri, badiiy va ilmiy uslublarda qanday ishlatilishi hamda punktuatsion xatolarning matn sifati va nutq madaniyatiga ko‘rsatadigan ta’siridir. 4 Ushbu k urs ishining maqsadi — punktuatsiyaning nazariy asoslarini o‘rganish, ularning uslubiyat bilan uzviy aloqasini aniqlash, tinish belgilarining matndagi estetik, mantiqiy va sintaktik vazifalarini ochib berish hamda yozma nutqda punktuatsion savodxonlikni shakllantirish yo‘llarini tahlil qilishdan iborat. Kurs ishining v azifalari .Mazkur maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi: 1.Punktuatsiya tushunchasi, uning tarixi va nazariy asoslarini o‘rganish; 2.O‘zbek tilidagi asosiy punktuatsion belgilarni tahlil qilish; 3.Uslubiyat fanining asosiy tushunchalarini yoritish; 4.Punktuatsiyaning uslubiy vosita sifatidagi rolini aniqlash; 5.Badiiy, ilmiy va publitsistik uslublarda tinish belgilarining ishlatilish xususiyatlarini o‘rganish; 6.Punktuatsion xatolarning nutq sifati va uslubga ko‘rsatadigan ta’sirini tahlil qilish; 7.Amaliy matnlar asosida punktuatsiya va uslubiyat aloqasini namoyish etish. Kurs ishing t arqibiy t uzilishi . Kurs ishi kirish, uch bob, o’n bir paragraph, xulosa hamda faodalanilgan adabiyotlar ro’yhatidan iborat bo’lib, kurs ishining umumiy hajmi 38 betdan tashkil topgan. 5 I BOB. PUNKTUATSIY A NAZARIY ASINI NG ASOSLARI 1.1. Punk t uat siy a t ushunchasi v a uning t il t izimidagi o‘rni Punktuatsiya — bu nafaqat tinish belgilarining qo‘llanishi, balki ular orqali fi k rning t uzilishi, mazmuni v a ohangini anglat ishga xizmat qiluv chi t izim dir. 2 U grammatik, uslubiy va hatto pragmatik qatlamlarda ishlaydi. Yozma nutqda ohang, pauza, urg‘u kabi tovush vositalarining o‘rnini aynan punktuatsiya belgilari egallaydi. Tinish belgilarining to‘g‘ri ishlatilishi nafaqat gap grammatikasini, balki uning k ommunik at iv niy at ini ham anglashga yordam beradi. Shuning uchun punktuatsiya — sintaksis bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, tildagi st ruk t urav iy y ondashuv ning y ozmadagi ak sidir. 3 Tinish belgilarining o‘zbek tilidagi roli, shuningdek, matn tuzilmasida informat sion v a emot sional y uk lama ni belgilash bilan ham aloqador. Yozuvchi yoki muallif birgina vergul yoki tire orqali o‘quvchining e’tiborini ma’lum bir joyga jalb qilishi mumkin. Punktuatsiya faqat grammatik vosita emas — u t il madaniy at i v a t afak k ur uslubining k o‘zgusi hisoblanadi. Har bir til o‘ziga xos punktuatsion tizimga ega bo‘lib, bu tizim shu tilning sintaktik qurilishi va nutqiy tafakkur modeli bilan bog‘liq. O‘zbek tilida, ayniqsa, sint et ik t uzilma v a ergat iv lik unsurlari bo‘lishiga qaramay, punktuatsiya belgilarining roli kuchli saqlanib qolgan. 2 Abduazizov A.A. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2010. – B. 45. 3 Shoniyozova G. Zamonaviy o‘zbek punktuatsiyasining pragmalingvistik aspektda o‘rganilishi. – Ilmiy maqola. – B. 12. 6 Punktuatsiya yozma nutqdagi axborot oqimini boshqaradi, bu orqali matnning rit mi v a ohang i yaratiladi. Bugungi tilshunoslikda punktuatsiya grafemik qat lam doirasida o‘rganilib, u tilni vizual tushunishda muhim vosita sifatida baholanmoqda. Punktuatsiya belgilarining mavjudligi nafaqat yozuv tizimining, balki fikrlar tartibi va tuzilishining aniq ko‘rinishini ta’minlaydi. Har bir tinish belgisi muayyan sintaktik vazifani bajaradi va o‘quvchining matnni to‘g‘ri va tez anglashiga yordam beradi. Ayniqsa, murakkab gaplarda tinish belgilarining joyida qo‘llanishi fikr chalkashligini oldini oladi. Bundan tashqari, punktuatsiya belgilarini o‘rganish o‘quvchilarda lingvistik kompetensiya va nutqiy madaniyatni rivojlantirishga xizmat qiladi. Chunki tilshunoslik nazariyasida punktuatsiya — bu tildagi sintaksis va pragmatikaning o‘zaro kesishgan nuqtasi hisoblanadi. Punktuatsiya – bu yozma nutqning tartibini, mazmunini va ifodasini aniq belgilab beruvchi belgilar tizimidir. U nutqdagi pauza, ohang, urg‘u va mantiqiy tuzilmani yozma shaklda aks ettiradi. Shuning uchun punktuatsiya yozma matn bilan og‘zaki nutq o‘rtasidagi muhim vositachidir. O‘zbek tilshunosligida punktuatsiya bir necha yondashuv asosida o‘rganiladi: • Sint ak t ik y ondashuv : punktuatsiya belgilarining gap tuzilishiga, sintaktik birliklarga bog‘liq holda qo‘llanilishi o‘rganiladi. • Mant iqiy y ondashuv : fikrlar o‘rtasidagi mantiqiy bog‘lanishlar asosida tinish belgilarining qo‘llanishi izohlanadi. • Int onat sion y ondashuv : og‘zaki nutqdagi ohang, pauza va urg‘u asosida belgilar tanlanadi. Punktuatsiya belgilarining adabiy til me’yorlariga muvofiq ishlatilishi matnni tushunishga, uni maqsadli auditoriyaga aniq yetkazishga xizmat qiladi. Ayniqsa, 7 bugungi tezkor axborot almashinuvi davrida ijtimoiy tarmoqlar, bloglar va rasmiy yozishmalar sifatida matnlarning aniq, to‘g‘ri va jozibali bo‘lishi katta ahamiyatga ega. Bundan tashqari, punktuatsiya kommunikativ kompetensiyaning muhim tarkibiy qismi sifatida til o‘rganish jarayonida katta rol o‘ynaydi. Yangi o‘quvchilar uchun punktuatsiya belgilarini to‘g‘ri ishlatish orqali grammatik tuzilishlarni chuqur anglash imkoniyati yaratiladi. 8 1.2. Punk t uat siy a belgilarining t arixi v a riv ojlanish bosqichlari Punktuatsiyaning taraqqiyoti — insoniyat tafakkurining yozma ifodaga moslashishidagi muhim bosqichlardan biridir. Qadimda oraliq pauzalarni bildiruvchi belgilar ilgarilab chiqilgan, ammo ular bir xil va umumiy tartibga ega bo‘lmagan. Alek sandriy a mak t abi va Vizant iy a t ilshunoslari tomonidan ishlab chiqilgan ilk tinish belgilarining tamoyillari keyinchalik yevropalik grammatiklar tomonidan takomillashtirildi. 4 O‘zbek tilida esa punktuatsiya tizimi jadallik bilan faqat lotin yozuviga o‘tilganidan keyin shakllandi. Arab yozuvida tinish belgilariga ehtiyoj nisbatan kam bo‘lgan. Ammo sint ak t ik murak k ablik lar k o‘pay gani sari yozma ifodada to‘g‘ri va tushunarli bo‘lish uchun punktuatsiya belgilarining ishlatilishi zaruratga aylandi. Punktuatsiya tarixida qiziqarli bosqichlardan biri bu — renessans dav ridagi Y ev ropa punk t uat siy asi reformasi dir. Shu davrda Gollandiyalik grammatik Arist archus tomonidan “nuqta”, “vergul”, “nuqtali vergul” kabi belgilar ilk bor fanga kiritilgan. Ular diniy matnlarni tushunarli qilish maqsadida ishlab chiqilgan bo‘lsa-da, keyinchalik har qanday yozuv janrida qo‘llanila boshlandi. O‘zbek tilida esa O‘rt a Osiy o jadidchilik harak at i punktuatsiya masalalariga alohida e’tibor qaratgan. Munavvar qori Abdurashidxonov va Abdulla Avloniy kabi mutafakkirlar o‘z darsliklarida tinish belgilarining muhimligini alohida ta’kidlagan. Bular tilshunoslikda punktuatsiya tarixining milliy ildizlari hisoblanadi. 1934-yilda chop etilgan “O‘zbek tili grammatikasi” (professor V.Abdullaev va boshqalar) da punktuatsion me’yorlarga alohida bob ajratilishi bu sohaga ilmiy e’tibor ortganining dalilidir. 5 Bugungi kunda esa punktuatsion normativlar 4 Ilmiybaza.uz. Hujjatlar tayyorlashda punktuatsiyaning ahamiyati. – Ilmiy maqola. – B. 8. 5 ResearchGate. Ilmiy adabiyotlarda punktuatsiyani ishlatish tizimining o‘ziga xosligi. – Ilmiy maqola. – B. 15. 9 darsliklarda, uslubiy qo‘llanmalarda keng yoritilgan bo‘lib, riv ojlanish bosqichi zamonaviy media tilida ham kuzatilmoqda. O‘zbek tilida punktuatsiyaning shakllanishi yozuvning tarixiy bosqichlari bilan uzviy bog‘liq. Arab alifbosida yozilgan ilk o‘zbek matnlarida tinish belgilar deyarli qo‘llanmagan. Bu holat fikrlarning og‘zaki shaklda tushunilishini anglatgan. Lotin alifbosiga o‘tilgach esa, punktuatsiya belgilarining aniq qo‘llanilishi muhim ahamiyat kasb etdi. Shuningdek, sovet tilshunosligi ta’sirida o‘zbek tili punktuatsiyasi rus tili grammatikasining strukturaviy modeliga yaqinlashtirildi. Bugun esa mustaqil o‘zbek tilshunosligi punktuatsiyani milliy mentalitetga mos va kontekstga asoslangan tahlil bilan boyitmoqda. Bu jarayon punktuatsiyaning milliy uslubiy yondashuvi shakllanayotganini ko‘rsatadi . 10 1.3. Punk t uat siy a normalari v a ularning qo‘llanish mezonlari Punktuatsion normalar nafaqat tilshunoslar, balki o‘qituvchilar, jurnalistlar, yozuvchilar uchun ham muhim vositadir. Ular til birligining standartini ta’minlaydi. Har bir tinish belgisining qo‘llanilishi uchun sint ak t ik asos bo‘lishi kerak, ya’ni u faqat his-tuyg‘u asosida emas, balki grammatik tuzilishga asoslangan bo‘lishi zarur. Biroq punktuatsiya normalarining boshqa mezonlari ham mavjud: • Mat n k ont ek st i: ayrim tinish belgilarining ishlatilishi ularning atrofidagi gaplar bilan bog‘liq bo‘ladi. • Muallif uslubi: ba’zida tinish belgilar matnda individual ohang yaratish vositasi sifatida ishlatiladi. • J anr: badiiy adabiyotda tinish belgilarining ishlatilishi publitsistik yoki rasmiy uslubdan farqlanadi. Masalan, Shukur Xolmirzayev yoki O‘tkir Hoshimov asarlarida vergul va tirelar orqali hissiy kuchaytirish va dramatik urg‘ular kuchli ko‘zga tashlanadi. Bu esa punktuatsiyaning st ilist ik v osit a sifatidagi o‘rni borligini isbotlaydi. Punktuatsion normalar hozirda faqat grammatika bilan emas, k ognit iv t ilshunoslik bilan ham bog‘lanmoqda. Ya’ni, tinish belgilar matn o‘qilayotganida miyada qanday k ognit iv reak t siy alar uyg‘otishini ham o‘rganishmoqda. Misol uchun, vergul yoki tiredan keyin pauza yuzaga keladi — bu o‘quvchining fikrni to‘g‘ri tushunishiga xizmat qiladi. Shuningdek, punktuatsiya uslubda “ emfat ik lik ” — ya’ni alohida urg‘u berish usuli sifatida ko‘rilmoqda. Ba’zan grammatik jihatdan shart bo‘lmasa ham, muallif uni stilistik sabablarga ko‘ra ishlatadi. Bu hodisa “ erk in punk t uat siy a” deb yuritiladi. Tilshunoslikda punktuatsion normalar “to‘g‘ri – noto‘g‘ri” chegarasi bilan emas, balki mantiqiy va sintaktik asosli – asoslanmagan mezonlar bilan baholanadi. Aynan 11 shuning uchun bir jumlani ikki xil tinish belgisi bilan yozish grammatik jihatdan ikkala holatda ham to‘g‘ri bo‘lishi mumkin, ammo ularning ifodalayotgan emotsional yoki stilistik qiymati turlicha bo‘ladi. Masalan: • “U keldi, biz kutgan edik.” • “U keldi — biz kutgan edik.” Bu ikki gapda vergul va tire bir xil grammatik qurilmada turibdi, lekin ikkinchisida ta’sirchanlik va emotsional urg‘u kuchliroq. Bu esa punktuatsion mezonlarning ko‘p darajali tushunilishini anglatadi. 12 1.4. O‘zbek t ilidagi asosiy punk t uat sion belgilar Tinish belgilarini to‘g‘ri ishlatish uchun ularning nafaqat shak li, balk i v azifasini ham bilish lozim. O‘zbek tilida har bir tinish belgisi aniq sint ak t ik v a mant iqiy y uk lama ga ega. 6 Quyidagilarni qo‘shimcha qilish mumkin: • Tire (—): Ba’zan “gapda so‘z o‘rniga” yoki “fikr o‘rniga” ishlatiladi, ya’ni tushib qolgan bo‘laklarni anglatadi: Hayot — bu sinov. • Ik k i nuqt a (:): Faol ishlatiladigan turlardan biri bo‘lib, ko‘pincha “izohlovchi” gap yoki “tafsil” beruvchi jumladan oldin qo‘yiladi. Yoshlar uchta yo‘nalishda faol: ta’lim, sport, innovatsiya. Zamonaviy yozuvlarda “ uch nuqt a (...)” va “ chiziqcha (-)” kabi belgilar ham ko‘proq stilistik effekt yaratish, ya’ni fikrda to‘xtalish, noma’lumlik yoki noaniqlikni ifodalash uchun ishlatilmoqda. Punktuatsion belgilar o‘zbek tilining estetik yo‘nalishini ham belgilab, uni mantiqiy va emotsional jihatdan to‘la ifodalaydi. Har bir punktuatsion belgi ma’lum semiot ik v azifani bajaradi — ya’ni, u belgi sifatida alohida ma’no, signal, belgining funksional yuklamasini bildiradi. Masalan: • Vergul (,) — o‘zaro teng bo‘lgan sintaktik bo‘laklarni ajratadi, lekin u matndagi pazlik v a nafas olish nuqt asini ham belgilaydi. • Undov belgisi (!) — lingvopragmatik vosita bo‘lib, emotsiyani aks ettiradi, muallifning bahosini bildiradi. • Qo‘sht irnoq (“ ” ) — semantik jihatdan nutq boshqa shaxsga tegishli ekanligini bildiradi, lekin zamonaviy matnshunoslikda u y olg‘on axborot 6 Madvaliyev A . O‘zbek tili grammatikasi: Morfologiya va sintaksis. – Toshkent: Fan, 2006. – B. 92. 13 y ok i k inoy a ni ifodalashda ham ishlatiladi. • N uqt a (.) — oddiy gapni yakunlash vositasi bo‘lishdan tashqari, o‘zida aniqlik , qat ’iy lik v a rasmiy lik kabi uslubiy xususiyatlarni ham mujassam etadi. • So‘roq belgisi (?) — savol ifodalash bilan birga, muallifning bilishga bo‘lgan int ilishi y ok i shubhasi ni ko‘rsatadi. • Uch nuqt a (...) — noaniqlik, to‘xtov, fikr davomining ochiqligini ifodalaydi. Shuningdek, badiiy lik v a dramat izm yaratadi. Bundan tashqari, matnni tahlil qilishda, punk t uat sion paralellizm — ya’ni bir necha gap yoki bo‘laklarning bir xil punktuatsion qurilish asosida ketma-ket kelishi stilistik figura sifatida ishlatilishi mumkin. 14 I BOB y uzasidan xulosa Punktuatsiya va uslubiyat – bu nafaqat grammatik, balki tilning badiiy va mantiqiy boyligini ifodalovchi muhim vositalardir. Ularning maqsadi nafaqat matnni tartibga solish, balki matnni o‘quvchi yoki tinglovchiga aniq va tushunarli yetkazish, uning tuyg‘ulari ni uyg‘otish va tasavvurin i shakllanti rishdir. Punktuatsiya belgilari tilni boyitishda va matnning mazmunini kuchaytirishda muhim rol o‘ynaydi. Uslubiyat esa tilning ifodali xususiyatlarini aniqlashda, har bir yozuvchi yoki nutq so‘zlovchining individual yondoshuvini ko‘rsatishda asosiy ahamiyatga ega. Adabiyotda va kundalik nutqda punktuatsiya va uslubiyatning to‘g‘ri qo‘llanishi kommunikatsiyaning samarali va to‘g‘ri bo‘lishiga imkon yaratadi. Punktuatsiya va uslubiyat tilning asosiy elementlari bo‘lib, ularning qo‘llanilishi matnni nafaqat grammatik jihatdan to‘g‘ri, balki uning estetik qiymatini ham oshiradi. Punktuatsiya tilning har bir bo‘lagini tartibga soladi va o‘quvchiga yoki tinglovchiga matnni mantiqiy va hissiy jihatdan to‘g‘ri qabul qilish imkoniyatini yaratadi. Uslubiyat esa yozuvchining yoki nutq so‘zlovchining individul uslubini, tilning ifodali tomonini ko‘rsatadi va har bir so‘zning kuchini ochib beradi. Adabiy matnlar, ilmiy ishlar yoki ommaviy nutqlarda punktuatsiya va uslubiyatning to‘g‘ri ishlatilishi matnning ta’sirini kuchaytiradi, uni o‘quvchiga yoki tinglovchiga yanada yaqinlashtiradi. 15 2-BOB. PUN KTUATSIY A VA USLUBIY ATLARN IN G O‘ZARO BOG‘LIQLIGI 2.1. Punk t uat siy a v a uslubiy at : umumiy nazariy y ondashuv Punktuatsiya va uslubiyat bir-biriga chambarchas bog‘liq bo‘lgan til hodisalari hisoblanadi. Agar punktuatsiya — bu yozma nutqdagi sintaktik, semantik va pragmatik tuzilmani belgilovchi vosita bo‘lsa, uslubiyat esa mazmunning ta’sirchan va badiiy ifodalanish shakllarini o‘rganadi. Punktuatsiya belgilarining qo‘llanishi ko‘p jihatdan uslubiy kontekstga bog‘liq: rasmiy-idoraviy uslubda punktuatsion normalar qat’iy rioya qilinadi, badiiy yoki publitsistik uslubda esa ular emotsional kuchaytiruvchi vosita sifatida ijodkorona ishlatiladi. Masalan, uch nuqta, tire, undov kabi belgilar badiiy uslubda fikrga dramatiklik baxsh etadi, oddiy ma’noni chuqurlashtiradi. Ushbu yondashuv tilshunoslikda lingvostilistik va pragmalingvistik yo‘nalishlarda chuqur o‘rganilmoqda. Har bir uslubda tinish belgilarining tutgan o‘rni va ifodalayotgan funksiyasi turlicha bo‘lishi mumkin. Bu holat ularni stilistik vosita sifatida o‘rganish zarurligini ko‘rsatadi. Punktuatsiya va uslubiyat til tizimining ikki muhim komponenti bo‘lib, ularning o‘zaro bog‘liqligi matnning tuzilishida, ifoda vositalarida va semantik yuksaklikda namoyon bo‘ladi. Uslubiyat — tilning mazmunni ta’sirchan yetkazish imkoniyatlarini o‘rgansa, punktuatsiya bu imkoniyatlarni qonuniy, belgilangan shaklda ifodalashga xizmat qiladi. 7 Zamonaviy tilshunoslikda punktuatsiya metatekst vositasi sifatida qaraladi, ya’ni u matn ichidagi semantik bog‘liqliklarni o‘quvchiga ko‘rsatadi, matnning __________________________________________________________________ 7 Yo‘ldoshev A. O‘zbek tilining izohli grammatikasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2005. – B. 112. 16 intonatsion xaritasini yaratadi. Masalan, tire belgisi so‘zlovchi va tinglovchi o‘rtasidagi ichki ziddiyatni, shubhani yoki muallif pozitsiyasidagi o‘zgarishni ko‘rsatishi mumkin. Uslubiyat nazariyasi da punktuats iya "g‘oya va uslub uyg‘unlig i" konsepsiyasida muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, kontekstual pragmatikada punktuatsiya belgilarining nutqdagi roli, ular orqali ifodalanuvchi niyat va intonatsiya o‘rganiladi. Bu yondashuvlar o‘zbek tilida ham hozirgi kunda faol tadqiq etilmoqda. Punktuatsiya va uslubiyatni o‘rganish, tilshunoslikda matnning semiotik va pragmatik xususiyatlarini ko‘rsatuvchi zaruriy elementlar hisoblanadi. Punktuatsiya, ayniqsa, adabiy asarlar, publitsistik matnlar va ilmiy ishlarda tilning ifodaviy kuchini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Punktuatsiya va uslubiyat o‘rtasidagi bog‘lanishlarning ba’zi qirralari quyidagicha: 1.Sintaktik va semantik izchillik: Punktuatsiya nafaqat gaplarning grammatik to‘g‘riligini ta’minlaydi, balki ular o‘rtasidagi semantik aloqani ham mustahkamlaydi. Har bir punktuatsiya belgisi orqali matnning ma’no qatlamlari (kontekstual, pragmatik, badiiy) ochiladi. 2.Kreativ yondashuv: Adabiyotda mualliflar stilistik nuqtai nazardan punktuatsiya belgilari orqali matnning ijtimoiy va psixologik xususiyatlarini ko‘rsatadilar. Badiiy asarlarda, masalan, intertekstual bog‘lanishlar yoki tilning ichki naqshlari punktuatsiya vositalariga asoslanadi. 3.Maqsadli kommunikatsiya: Punktuatsiya, tilning kommunikativ funksiyasini mustahkamlash uchun ishlatiladi. So‘roq, undov, nuqta kabi belgilarning har biri nutqning rutini, urg‘usini va emotsionalligini oshiradi. 17 2.2. Tinish belgilarining funk sional-uslubiy imk oniy at lari Har bir tinish belgisi ma’lum bir funksional yuklamaga ega bo‘lib, u matnning uslubiy xususiyatlarini belgilaydi. Masalan: • Vergul (,) — nafaqat grammatik ajratuvchi, balki nutq oqimini yumshatuvchi, fikrlar ketma-ketligini muvozanatlovchi vosita sifatida ko‘riladi. • Tire (—) — gapdagi pauzani ifodalash, fikrga urg‘u berish, muallifning ichki emotsiyasini aks ettirish uchun xizmat qiladi. • Uch nuqta (...) — badiiy matnda fikrning noaniqligi, ko‘ngildagi o‘y- fikrning davomiyligi yoki qarama-qarshiligini ifodalash uchun ishlatiladi. Shuningdek, publitsistik va og‘zaki nutqdagi yozuvlarda so‘roq va undov belgilarining ketma-ket ishlatilishi, stilistik kuchaytiruvchi usul sifatida qabul qilinadi: — U buni qachon qildi?! Nimaga hech kim bilmaydi?! Bu kabi holatlar orqali punktuatsiya belgilarining ekspressiv imkoniyatlari tilning emotsional kuchini oshirishga xizmat qiladi. Tinish belgilarining stilistik imkoniyatlari ularning grammatik vazifasidan ancha kengdir. Har bir belgi nutqdagi k ay fi y at , niy at , baho yoki muallifning pozit siy asini ifodalay oladi. Masalan: • Undov (!) belgisi faqat hayratni emas, balki t ov ushli k o‘rsat malar, buy ruq, ist ehzo y ok i k uchli t a’sirchanlik ni ifodalaydi. • Qo‘sht irnoq (“ ” ) belgisi esa bevosita iqtibos keltirishdan tashqari ironik , shubhali, ik k ilamchi ma’noli ifodalarni ajratish uchun ham ishlatiladi. 18 • Nuqtali vergul (;): Bu belgi ko‘pincha bir xil darajadagi qismlarni birlashtirish uchun ishlatiladi, lekin badiiy va publitsistik nutqda nuqtali vergul orqali kengroq oraliqlarni, fikrlar o‘rtasidagi o‘zgarishlarni ifodalash mumkin. Shuningdek, nuqtali vergul balansni va o‘ylab qilingan fikrlarni ko‘rsatish uchun ishlatiladi. • Misol: “U yaxshi o‘qiydi; lekin hali o‘z fikrlarini aniq ifodalay olmaydi.” • Tire (—): Badiiy va og‘zaki nutqdagi eng kuchli stilistik vositalardan biri hisoblanadi. Bu belgi fikrning kutilmagan o‘zgarishini yoki emotsional sharhni bildiradi. Badiiy asarlarda tire yordamida ichki dialoglar, muallif izohlari yoki o‘quvchiga biror narsaning kutilgan natijasi haqida signal beriladi. • Misol: “Ularning ko‘zlari o‘zaro uchrashdi — shundagina ular bir-birini tushunishdi.” • Uch nuqta (...): Uch nuqta ko‘pincha notanishlik, shubha, yarim tugallangan fikrlarni ifodalash uchun ishlatiladi. Bu belgining ishlatilishi o‘quvchi fikrini qiziqtiradi va ularni tasavvur qilishga undaydi. Matndagi noaniqlik yoki mavhumlikni ta’kidlashda ham muhim vosita. Misol: “Nima qilishni bilmayman... baribir biror yechim bor…” Yana bir muhim jihat — punktuatsiyaning int onat sion parallelizmi . Ya’ni og‘zaki nutqdagi intonatsiya qanday bo‘lsa, yozma nutqda punktuatsiya orqali shunga mos tarzda aks ettiriladi. 8 Bundan tashqari, stilistikada punktuatsiya “ ruxsat et ilgan chek inishlar ” doirasida ijodiy qo‘llaniladi. Jumladan, adabiy matnlarda muallif o‘z uslubini yaratish uchun punktuatsion normalardan at ay in chek inishi mumkin. Bunday uslubiy harakat matnni obrazli va o‘ziga xos qiladi. 8 Yo‘ldoshev A. O‘zbek tilining izohli grammatikasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2005. – B. 118. 19 2.3. Uslubiy qat lamlarda punk t uat siy a belgilarining o‘rni (rasmiy , badiiy , ilmiy , og‘zak i, publit sist ik ) Punktuatsiya belgilarining har xil uslublardagi tutgan o‘rni va funksiyasi turlicha. Bu yerda ularning asosiy farqlari va xususiyatlari keltiriladi: 9 • Rasmiy- idoraviy uslub: punktuatsiya qat’iy qoidalarga bo‘ysunadi, emotsionallikdan yiroq, aniq va qisqa ifoda ustuvor. • Ilmiy uslub: tinish belgilar asosan murakkab fikrlarni to‘g‘ri bayon qilish va aniq mantiqiy struktura yaratish uchun xizmat qiladi. • Badiiy uslub: punktuatsiya belgilarining emotsional kuchi, dramatik ohangi va stilistik effektlari muhim ahamiyatga ega. Yozuvchi belgilar orqali obraz yaratadi, xarakter ruhiyatini ifodalaydi. • Publitsistik uslub: so‘zlovchi yoki muallifning pozitsiyasi, kayfiyati va ishonch hissi punktuatsiya orqali beriladi. Jumladan, tire, undov, so‘roq belgilar keng qo‘llaniladi. • Og‘zaki nutqning yozma ifodasi: og‘zaki ifodaning pauzasi, talaffuzdagi urg‘u va emotsionallik punktuatsion belgilar orqali beriladi. Bu ko‘proq dramatik asarlar yoki dialogik shakllarda kuzatiladi. Rasmiy uslubda: • Rasmiy hujjatlar va idoraviy yozuvlarda punktuatsion aniqlik birinchi o‘rinda turadi. Bunday matnlarda t inimsiz v ergullar, qav slar v a nuqt ali v ergul vositasida band va bo‘limlar aniqlashtiriladi. Bu esa huquqiy va boshqaruviy matnlarning aniqligini ta’minlaydi. • Rasmiy matnlarda punktuatsiya belgilarining ishlatilishi juda qat’iy va aniq. Tinish belgilari an’anav iy grammat ik qoidalarga bo‘ysunadi, bunda har bir so‘zning vazifasi va st ruk t urav iy joy lashuv i to‘g‘ri ko‘rsatilgan bo‘ladi. Qo‘llaniladigan belgilar quyidagilar: nuqta, vergul, nuqtali vergul, ikki nuqta. 9 Karimov R . Stilistika va matn ustida ishlash. – Toshkent: O‘qituvchi, 2015. – B. 55. 20 Misol: — “Bajarilishi kerak bo‘lgan ishlar ro‘yxatini taqdim etaman: 1. Hisobot tayyorlash; 2. Tahlil qilish; 3. Yig‘ilishda taqdimot o‘tkazish.” Ilmiy uslubda: • Ilmiy nutqda tinish belgilar fikrlar o‘rtasidagi mant iqiy bog‘liqlik ni ko‘rsatadi. Iqtiboslar, mulohazalar, definitsiyalar tinish belgilar orqali ajratiladi va fi k rlar k et ma-k et ligi mant iqan boshqariladi . Nuqtali vergul, ikki nuqta va qavslar keng qo‘llaniladi. • Ilmiy asarlarda punktuatsiya, asosiy funktsiyalaridan tashqari, matnning mantiqiy va ilmiy izchilligini saqlash uchun ishlatiladi. Matematika va fizika , hatto lingvistika da ham punktuatsiya orqali ifodalanadigan fikrlar an’anaviy va ilmiy qoidalarga mos kelishi kerak. Shuning uchun, ilmiy uslubda sintaktik tuzilmalarni ajratish , ta’kidni o‘zgartirish va argumentlarni ajratish uchun vergul, nuqtali vergul, ikki nuqta keng qo‘llaniladi. Badiiy uslubda: • Badiiy matnlarda punktuatsiya belgilarining asosiy funksiyasi — emot siy ani, ruhiy holat ni, obraz ichk i k echinmalarini aks ettirishdir. U yerda tinish belgilar stilistik vosita, hatto adabiy g‘oy a t ark ibiy qismi bo‘lib xizmat qiladi. Jumladan, uch nuqta (…): “...balki... u boshqa bir dunyoda yashayotganmikan?..” — bu ichki monolog, shubha va sukut timsolidir. • Badiiy uslubda punktuatsiya tilning estetik ifodasini kuchaytirish uchun ishlatiladi. Bunda punktuatsiya, ehtimol, fikrlarning kuchaytirilishi, ritmik ifodalanishi uchun ishlatiladi. Muallifning pozitsiyasini ifodalash , qahramonlarning ichki kechinmalarini o‘qish va tasavvur qilishda undov, uch nuqta, so‘roq belgilarining ahamiyati katta. 21 Publit sist ik uslubda: • Jurnalistik matnlarda punktuatsiya fikrni kuchaytirish, ohang berish, muallif pozitsiyasini yaqqol ko‘rsatish uchun ishlatiladi. Ayniqsa, sarlavhalarda tire, so‘roq va undov belgilar ko‘p qo‘llanadi: • “Sukunat — qanday bu jinoyat!” “Kelajak bo‘ladi?” Bu uslubda punktuatsiya matnni ommaga ta’sir qilish vositasidir. Og‘zak i nut qni y ozma ifodasi: • Dialoglar, sahna nutqi, og‘zaki hikoyalarning yozma ifodasi ko‘pincha dramatik tusda bo‘ladi. Bu turda int onat sion pauzalar, t alaff uzdagi k uchlanish v a hissiy o‘zgarishlar tinish belgilar orqali aks ettiriladi. Jumladan, shoshib gapirish, hayrat, to‘xtovlar — hammasi uch nuqta va tire orqali beriladi. 22 II BOB y uzasidan xulosa: Ikkinchi bobda punktuatsiya va uslubiyatning turli turlarini o‘rganish, har birining o‘ziga xos xususiyatlari va qo‘llanish shakllarini aniq ko‘rsatib beradi. Punktuatsiya, jumladan, nuqta, vergul, so‘roq belgilari va boshqa punktuatsiya belgilarining maqsadi va vazifasi matnning mantiqiy izchilligini ta’minlash, uning tuzilishini o‘quvchi yoki tinglovchi uchun tushunarli va oson qilishdir. Uslubiyat esa nafaqat badiiy adabiyotlarda, balki ilmiy, rasmiy va og‘zaki nutqlarda ham o‘z ifodasini topadi. Har bir uslub turida punktuatsiyaning roli va ahamiyati farq qiladi. Masalan, ilmiy nutqda mantiqiylik va aniqlikni saqlash uchun punktuatsiya muhim bo‘lsa, badiiy adabiyotda esa, uning estetik funksiyasi katta. Bu bob, punktuatsiya va uslubiyatning to‘g‘ri qo‘llanilishi orqali nutq va matnning samaradorligini oshirishgayordam beradi. Ikkinchi bobda punktuatsiya va uslubiyat turlari o‘rganilishi, har bir turdagi punktuatsiyaning o‘ziga xos xususiyatlari va nutqdagi o‘rni aniqlik bilan yoritildi. Punktuatsiya turlarining farqlanishi har bir uslubda, ayniqsa, ilmiy va adabiy tilda, nutqning aniqligi va tuzilishini ta’minlashda katta ahamiyatga ega. Uslubiyat esa har bir turda o‘zining maxsus vazifasini bajaradi. Misol uchun, adabiyotda badiiy tasvirlar yaratish, ilmiy so‘zlashuvda esa aniqlik va to‘g‘rilikni ta’minlash uslubiyatning asosiy vazifalari hisoblanadi. Punktuatsiya va uslubiyatning turli turlari nuqtai nazardan ham, tilning har bir qo‘llanishida muhim rol o‘ynaydi, va ular o‘zaro bog‘liq holda matnni yanada boy va ko‘p ma’noli qilishda yordam beradi. 23 3-bob: Punk t uat siy a v a uslubiy at ning amaliy qo‘llanilishi 3.1. Punk t uat siy a v a uslubiy at ni adabiy ot da qo‘llash Punktuatsiya va uslubiyatni adabiyotda qo‘llash — bu t il v a badiiy at ning uyg‘unligining eng muhim shakli hisoblanadi. Badiiy asarlarda punktuatsiya belgilari met aforik , simv olik va emot sional kuchlarga ega bo‘lib, ular mat nning st ruk t urasini tashkil etish va o‘quvchi yoki tinglovchida muayyan k ay fi y at ni y arat ish uchun ishlatiladi. 10 Punktuatsiya orqali badiiy nut q da quyidagi elementlarni kuzatish mumkin: • Ko‘rsat k ichli belgilash : Punktuatsiya badiiy matnlarda qahramonlar orasidagi ichk i dialoglar , monologlar , k echinmalar va emot siy alar ni ajratishda xizmat qiladi. Misol: "Men sening gaplaringni angladim, lekin... men nimani qilishimni bilmayman." • Int onat sion t asv ir : Punktuatsiya belgilari o‘qishning intonatsiyasini aniqlaydi. U badiiy asarda xav ot ir, t ashv ish yoki hay ajon ni ifodalashda yorda m buni aytganid a, men qarab turdim... Qanday beradi. Misol:“U qilib?” Bu yerda uch nuqta o‘qishdagi shubha va sukunatni tasvirlaydi. Badiiy asarlarni yaratishda punktuatsiya muallifning est et ik qarashlarini, uslubiy usullarini o‘z ichiga oladi, bu esa asarlarning maxsus ovozini, kayfiyatini yaratadi. 10 Komilov N . Til va tafakkur. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU, 2010. – B. 87 24 Punktuatsiya va uslubiyatni adabiyotda qo‘llash badiiy asarning emot sional boy ligini oshiradi. U har bir fikrni aniq ajratib, xay oliy t asv irlar , k echinmalar , va qahramonlarning ichk i duny osini aks ettirishda xizmat qiladi. Adabiyotda punktuatsiya faqat matnni tuzishda emas, balki badiiy t ilda jonli, o‘ziga xos bir ovoz yaratishda ham katta rol o‘ynaydi. Adabiy tahlilda punktuatsiya fi gurat iv va simbolik ma’nolarga ega bo‘lib, qahramonlarning ruhiy holatini aks ettiradi. Misollar: • Badiiy t asv ir : Punktuatsiya badiiy nutqda nafaqat mat nni tartibga soladi, balki k o‘rish va his qilish tuyg‘ulari orqali o‘quvchiga k o‘p ma’noli tasvirlarni yetkazadi. Masalan, badiiy asarlarda nuqt a (.) qahramonning biror holatdagi fikrini, ichki qarorlarini yakunlashda ishlatiladi, bu esa uning ichk i duny osini ifodalashga yordam beradi. Misol: "Unga qaraganimda, hech nima demadim. Faqat sukut saqladim." • Emot sional k uch : Punktuatsiya, xususan, so‘roq belgisi (?) va undov belgisi (!) badiiy asarlarning his-tuyg‘ularini yanada kuchaytiradi. O‘quvchi uchun bu belgilar, ayniqsa, asosiy g‘oya yoki muayyan voqeani ajratishda yordam beradi. Misol: “Uning ko‘zlari endi qanday ekan? Men nima qilishim kerak?” (so‘roq belgisi – yashirin qo‘rqish) “Men qocholmadim! Men kurashdim!” (undov belgisi – g‘urur va jasorat) • Paralelizm v a st ruk t urav iy t ak rorlash : Badiiy asarlarda punktuatsiya paralel t uzilmalarni ajratishda ishlatiladi. Bu o‘quvchiga asosiy xabar ni 25 tushunishda yordam beradi va matnni sezilarli darajada jonlantiradi. Misol: “U qattiq ishondi. U kuchli edi. U o‘zini qudratli his qildi.” 26 3.2. Punk t uat siy a v a uslubiy at ni ilmiy v a rasmiy nut qda qo‘llash Ilmiy va rasmiy nutqda punktuatsiya belgilari, avvalo, mat nning mant iqiy izchilligini saqlash va t a’k idni aniq y et k azish uchun ishlatiladi. Ilmiy uslubda muhim ma’lumot lar , iqt iboslar va t ak lifl ar tinish belgilarining yordamida tuzatiladi. 11 Punktuatsiya, shuningdek, ilmiy izlanishlarni mav zular v a bo‘limlar ga ajratishda xizmat qiladi. Ilmiy uslubda punk t uat siy aning o‘rni: 1. Ta’k id v a aniqlik : Punktuatsiya ilmiy matnda har bir ma’lumotni o‘rnatilgan tarzda taqdim etishda yordam beradi. Ik k i nuqt a (:) va nuqt ali v ergul (;) belgilari asosiy fikrlarni ajratishda ishlatiladi. Misol: "Eksperimentlar natijalari aniq ko‘rsatdi: yangi usul samarali va ishonchli." 2. Taqdimot dagi t ak roriy t uzilmalar : Vergul va nuqt ali v ergul ilmiy matnda ular o‘rt asidagi bog‘lanishni ko‘rsatish uchun qo‘llaniladi, bu esa o‘quvchining ma’lumotlarni yaxshiroq qabul qilishiga yordam beradi. Misol: "Fizikaviy parametrlar, masalan, harorat, bosim va zichlik, doimiy ravishda tekshirilgan." Rasmiy nut qda punk t uat siy a: Rasmiy nutqda punktuatsiya belgilarining qo‘llanilishi aniq va qat’iydir. Bu nutqning formalizmini ta’minlaydi va qonuniy mat nlarning samarali va tushunarli bo‘lishini ta’minlaydi. N uqt a , v ergul , nuqt ali v ergul va ik k i nuqt a asosiy tinish 11 Yusupova M. Tinish belgilari va ularning uslubiy funksiyasi. – Toshkent: TDPU, 2012. – B. 33. 27 belgilari sifatida ishlatiladi. Misol: "Taqdim etilgan hujjatni tekshirib chiqing: 1. Matnni to‘g‘rilash; 2. Ma’lumotlarni yangilash; 3. Yig‘ilishda muhokama qilish." Punktuatsiya rasmiy hujjatlar va xatlar orqali mav jud normat iv larga muvofiq ifodalangan. Har bir yozilgan hujjat umumiy huquqiy til va normat iv qonun-qoidalar ga mos bo‘lishi kerak. Ilmiy va rasmiy nutqdagi punktuatsiya asosan aniqlik , mant iqiy izchillik va y agona uslubiy format ni ta’minlash uchun xizmat qiladi. Ilmiy va rasmiy matnlarda punktuatsiya belgilari har bir fikrni yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Ilmiy so‘zlashuv da punktuatsiya, shuningdek, ilmiy t alqin va argument at siy ani aniq ifodalashga yordam beradi. Rasmiy matnlarda esa, hujjat lar, xat lar, qonunlar kabi rasmiy hujjatlarda punktuatsiya belgilari orqali yozuvni tashkil qilish va o‘quv chi ni xatoliklardan saqlash mumkin. Ilmiy uslubda punk t uat siy aning o‘rni: 1. Aniqlik ni oshirish : Punktuatsiya ilmiy matnni aniq va tushunarli qilishda yordam beradi. Misol uchun, ik k i nuqt a (:) ko‘pincha iqtibos yoki nat ija ni taqdim etishda ishlatiladi. Misol: “Eksperimentlar natijalari quyidagicha: haroratning ko‘tarilishi samarani oshirdi.” 2. Maqsad v a sabab : Vergul , nuqt ali v ergul va ik k i nuqt a ilmiy matnlarda sabablari ni va nat ijalarini ajratish uchun ishlatiladi. Bu, o‘z navbatida, muallifning aniq fi k rini o‘quvchiga yetkazishda yordam beradi. Misol: 28 “Yangi metod samarali bo‘ldi; u ko‘proq vaqtni tejaydi.” 3. Murak k ab jumlalar : Ilmiy uslubda ko‘pincha uzun va murakkab jumlalar ishlatiladi. Punktuatsiya bu jumlalarni o‘qilishi oson qilish uchun ishlatiladi. N uqt ali v ergul (;) yordamida ko‘p qismlarga ajratilgan k omplek s fikrlar ko‘rsatiladi. Misol: “Eksperimentni amalga oshirishda ikkita usuldan foydalandik; birinchisi tajriba asosida, ikkinchisi esa teoretik ko‘rsatkichlarga asoslangan.” Rasmiy nut qda punk t uat siy aning o‘rni: Rasmiy nutqda punktuatsiya quyidagi amallarni bajaradi: 1. Ananav iy st ruk t ura : Punktuatsiya rasmiy hujjatlarda, masalan, t ak lifl arda yoki t av siy a xat larida , so‘zlarning o‘rni va ahamiyatini belgilashda ishlatiladi. Misol: “Iltimos, quyidagi bandlarni ko‘rib chiqing: 1. Ma’lumotlarni to‘g‘rilash; 2. Hisobotni yangilash.” 2. Qonuniy t il : Rasmiy til va punktuatsiya, masalan, qonuniy hujjat lar , moliy a yoki ish hujjat larida tizimatikani yaratishda xizmat qiladi. Har bir fikrni aniq isbot lash va t arqat ishda yordam beradi. 29 3.3. Punk t uat siy a v a uslubiy at ni ommav iy nut qda qo‘llash Publitsistik nutqdagi punktuatsiya belgilari o‘quvchiga muallifning niyatini, fikrini tez va aniq yetkazish uchun ishlatiladi. J urnalist ik mat nlarda punktuatsiya orqali o‘quvchinin g emot sional reak t siy ala rini boshqarish, muallifnin g pozitsiyasini k uchay t irish va matnni dinamik qilish mumkin. 12 Ommaviy nutqda punktuatsiya t ahliliy , t asv iriy va int onat sion elementlarni birlashtiradi. J urnalist ik nut qda punk t uat siy aning o‘rni: 1. So‘roq belgisi (?) : Ommaviy matnlarni yozishda so‘roq belgilari o‘quvchining qiziqishini oshiradi va ularga yangi savollarni berishga undaydi. Misol: “Kelajak qanday bo‘ladi? Kim biladi?” 2. Undov belgisi (!) : Undov belgisi, ko‘pincha t a’k idli ifodalar, hay ajon y ok i qiziqish ni ta’kidlaydi. Bu, o‘z navbatida, matnning urg‘usini kuchaytiradi. Misol: “Mana, endi biz yengildik! O‘zgargan dunyo!” 3. Uch nuqt a (...) : Uch nuqta matnni y engil v a qisqa qilib beradi, shu bilan birga noaniqlik ni ham aks ettiradi. Misol: “Aytmoqchi bo‘lganim shuki... har doim o‘ylaganimdek emas…” Punktuatsiya yordamida matnning dizay nini va emot sional ifodasini yaxshilash mumkin. Bu uslub jurnalistikaga xos bo‘lib, k uchli t a’sir o‘t k azish va eng qisqa v a aniq uslubda muammoni y et k azish uchun ideal vosita hisoblanadi. 12 Yo‘ldoshev A. O‘zbek tilining izohli grammatikasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2005. – B. 112 30 Publitsistik nutqda punktuatsiya ommaviy axborot vositalarida mat nning t a’sirchanligini oshirish, diqqat ni jalb qilish va k uchli t a’sir o‘tkazish uchun ishlatiladi. Punktuatsiya belgilari matnni aniq va qisqa qilishda yordam beradi va o‘quvchini maqsadga yo‘naltiradi. Bu uslubda punktuatsiya juda ko‘p emot sional elementlarni o‘z ichiga oladi. J urnalist ik mat nlarda punk t uat siy aning roli: 1. So‘roq belgisi (?) : Jurnalistik matnlar va maqolalarda so‘roq belgisi, ayniqsa, xav ot ir, qiziqish yoki ajablant iruv chi maqsadlarda ishlatiladi. Bu o‘quvchi ni yanada qiziqtiradi va matnni o‘qishga undaydi. Misol: “Keling, hozirgi dunyoda nima bo‘layotganini tushunishga harakat qilaylik?” 2. Undov belgisi (!) : Undov belgilari biror voqeani t ushunt irish yoki t a’k idlash uchun ishlatiladi. Misol: “Bizning jamoamiz bu yilni katta yutuqlar bilan yakunladi!” 3. Uch nuqt a (...) : Uch nuqta orqali matnning ajablanarli , so‘roq qilinadigan yoki bu boradagi aniqlik ni yo‘qotish imkoniyati ko‘rsatila di. Misol: “U yana bir bor qaradi... Nega?” Ommav iy nut qda punk t uat siy aning t a’siri: • Tezk or xabarlar : Ommaviy nutq va axborot vositalarida punktuatsiya matnning y engil o‘qilishi va real v aqt da t ezk or xabar y et k azilishi uchun ishlatiladi. 31 • Qiziqish y arat ish : Punktuatsiya ko‘pincha o‘quvchida shoshilinchlik va int izorlik uyg‘otish uchun ishlatiladi. Undov belgilari, so‘roq belgisi yoki uch nuqta yordamida g‘ay rioddiy holat lar ni ifodalash mumkin. 32 3.4. Punk t uat siy a v a uslubiy at ni og‘zak i nut qda qo‘llash Og‘zaki nutqdagi punktuatsiya, asosan, intonatsiya va pauses orqali amalga oshiriladi, chunki og‘zaki nutqda nuqtalar, vergul va boshqa belgilarning aniq ifodalanishi so‘zlashuvdagi tovushlar orqali yaratiladi. 13 Bu punktuatsiya ishlatilishi og‘zaki nutqning tizimiyligi va tushunarli bo‘lishini ta’minlaydi. Og‘zaki nutqdagi punktuatsiya belgilari ko‘pincha int uit siy a orqali ishlatiladi, chunki unda o‘quvchi yoki tinglovchi bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri muloqot olib boriladi. Og‘zaki nutqda punktuatsiya ko‘proq int onat siy a orqali ifodalanadi, lekin u yozma nutqda qanday bo‘lishini ta’kidlaydi. Misol: “Buni qanday tushunasiz? ” (so‘roq belgisi) “Men shunchaki o‘yladim...” (uch nuqta) Og‘zaki nutqda punktuatsiya tizimi matnning o‘qilishi, o‘rganilishi va aniq tushunilishi uchun yordam beradi, shuningdek, so‘zlashuv dagi pauzalar , ajrat malar va suk unat lar ni ko‘rsatadi. 13 Shoniyozova G . Zamonaviy o‘zbek punktuatsiyasining pragmalingvistik aspektda o‘rganilishi. – Ilmiy maqola. – B. 24. 33 III BOB y uzasidan xulosa Uchinchi bobda punktuatsiya va uslubiyatning adabiyot, ilmiy va rasmiy nutqlarda qanday amaliy qo‘llanishi va ta’siri tahlil qilindi. Adabiyotda punktuatsiya, asosan, badiiy tasvirlarni yaratishda va o‘quvchining tasavvurini shakllantirishda ishlatiladi. Ilmiy nutqda esa punktuatsiya aniq va tushunarli bilimlarni taqdim etishda, rasmiy nutqda esa hujjatlarning rasmiyligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Ommaviy va og‘zaki nutqdagi punktuatsiya esa diqqatni jalb qilish, muhim nuqtalarni ta’kidlash va so‘zlashuvni jonlantirish uchun ishlatiladi. Punktuatsiya va uslubiyatning har bir turdagi amaliy qo‘llanilishi, o‘quvchi yoki tinglovchiga matnni aniq tushunishga yordam beradi va uning ta’sirini kuchaytiradi. Uchinchi bobda punktuatsiya va uslubiyatning amaliy qo‘llanilishi keng tahlil qilindi va uning har bir turdagi matnni qanday jonlantirish, tushunarli qilish, va o‘quvchi yoki tinglovchiga maqsadga yetkazishda qanday yordam berishi ko‘rsatildi. Adabiyotda punktuatsiya va uslubiyat, ayniqsa, o‘quvchining his-tuyg‘ularini shakllantirish, tasavvurini yanada jonlantirishda katta rol o‘ynaydi. Ilmiy va rasmiy nutqlarda punktuatsiyaning aniq ishlatilishi ilmiy izlanishlarning to‘g‘ri talqinini ta’minlashga yordam beradi, rasmiy hujjatlarda esa xatoliklardan saqlanishga yordam beradi. Ommaviy nutqdagi punktuatsiya esa diqqatni o‘ziga tortib, matnning ta’sirchanligini oshiradi. Og‘zaki nutqda esa punktuatsiya o‘zining tovush va intonatsiya orqali matnni to‘g‘ri tushunishga yordam beradi. Shu tarzda, punktuatsiya va uslubiyatni amaliy qo‘llash orqali nutq va matnning samaradorligi yanada oshadi. 34 Umumiy xulosa: Punktuatsiya va uslubiyat asoslari, turlari va amaliy qo‘llanilishi tilning samarasini va ta’sirini kuchaytirishning muhim vositalaridir. Har bir til belgisining o‘ziga xos vazifasi bo‘lib, ularning to‘g‘ri qo‘llanilishi matnni aniq, ravon va tushunarli qilishga yordam beradi. Punktuatsiya, nafaqat matnning grammatik to‘g‘riligini ta’minlaydi, balki uning ifodali va hissiy boyligini ham oshiradi. Uslubiyat esa yozuvchi yoki nutq so‘zlovchining individual yondashuvini, maqsadga erishishda tilning imkoniyatlarini to‘liq ochib beradi. Punktuatsiya belgilari, masalan, nuqta, vergul, so‘roq belgisi kabi vositalar, o‘zaro aloqalar va so‘zlar o‘rtasidagi mantiqiy bog‘lanishlarni tashkil etadi. Bu, o‘z navbatida, matnning mazmunini yaxshilaydi, uning izchilligi va aniq tushunilishini ta’minlaydi. Badiiy matnlarda punktuatsiya o‘quvchining tasavvurini uyg‘otishga yordam beradi, ilmiy va rasmiy matnlarda esa ilmiy izlanishlar va rasmiy hujjatlarning to‘g‘riligini va aniqligini ta’minlaydi. Uslubiyat, o‘z navbatida, matnning maqsadiga, yo‘nalishiga va auditoriyasiga qarab farqlanadi. Badiiy uslubda tilning badiiy xususiyatlari ko‘proq ifodalanadi, ilmiy uslubda esa mantiqiylik va izchillik asosiy rol o‘ynaydi. Ommaviy nutq va og‘zaki nutqda esa uslubiyatning jonliligi, diqqatni jalb qilish va ta’sirchanlikni oshirish uchun punktuatsiya va uslubiyatning aniq qo‘llanishi zarurdir. Shu tarzda, punktuatsiya va uslubiyat tilning samarali vositalari sifatida nafaqat matnning to‘g‘riligini ta’minlashda, balki uning maqsadini amalga oshirishda ham muhim ahamiyatga ega. Bu asoslar turli xil sohalarda, jumladan, adabiyot, ilm-fan, rasmiy yozishmalar va ommaviy nutqlarda muvaffaqiyatli qo‘llaniladi. Shuningdek, punktuatsiya va uslubiyatni to‘g‘ri qo‘llash nafaqat yozma, balki og‘zaki nutqda ham samarali va ta’sirli kommunikatsiyani ta’minlaydi. 35 Punktuatsiya va uslubiyatning ahamiyati nafaqat matnni grammatik jihatdan to‘g‘ri qilishda, balki uning o‘quvchiga yoki tinglovchiga qanday etkazilishini aniqlashda ham ulkan rol o‘ynaydi. Punktuatsiya belgilarining to‘g‘ri qo‘llanilishi matnning ma’nosini aniqlashtiradi, uning izchilligini saqlashga yordam beradi va matnning jozibadorligini oshiradi. Uslubiyat esa yozuvchi yoki nutq so‘zlovchining uslubini, uning individual til yondashuvini va xususiyatlarini ta’kidlashda muhim ahamiyatga ega. Har bir uslubni tanlash o‘quvchining ehtiyojlariga, maqsadga erishish uchun qo‘yilgan talablar va auditoriyaning xususiyatlariga bog‘liqdir. Adabiyotda punktuatsiya va uslubiyatning ahamiyati, ayniqsa, badiiy asarlarni yozishda o‘ziga xos ahamiyatga ega. Yozuvchi o‘zining o‘quvchiga ta’sir o‘tkazish uchun punktuatsiyani va uslubiyatni yaxshi o‘ylab ishlatadi. Adabiy matnlarda punktuatsiya nafaqat izchillikni ta’minlash, balki o‘quvchining emosional holatiga ta’sir qilish, muayyan his-tuyg‘ularni uyg‘otish uchun ishlatiladi. Ilmiy va rasmiy nutqlarda esa punktuatsiya va uslubiyat yanada aniqroq va tizimli bo‘lishi kerak. Ilmiy matnlar mantiqiy izchillikni va aniq fikrlarni taqdim etish uchun punktuatsiyaning aniq va to‘g‘ri qo‘llanishini talab qiladi. Rasmiy hujjatlarda esa punktuatsiya belgilarining noto‘g‘ri ishlatilishi xatoliklarni keltirib chiqarishi mumkin, bu esa hujjatlarning rasmiyligini yo‘qotadi. Umuman olganda, punktuatsiya va uslubiyat tilni ifodalashning asosiy vositalaridir. Ular har qanday matnning to‘g‘ri va samarali yetkazilishiga xizmat qiladi, uning ma’nosini ravshanlashtiradi va auditoriya bilan samarali muloqot o‘rnatishga yordam beradi. To‘g‘ri qo‘llanilganda, punktuatsiya va uslubiyat matnni nafaqat tushunarli, balki jozibador va ta’sirchan qiladi, bu esa uning muvaffaqiyatli tarqatilishiga olib keladi . Shuningdek, punktuatsiya va uslubiyatni mukammal o‘zlashtirish, zamonaviy tilshunoslik, lingvostilistika, jurnalistika, tarjimashunoslik va pedagogika sohalarida 36 ham muhim ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda matnni o‘qib tushunish, uni tahlil qilish va to‘g‘ri ifodalash ko‘nikmalari talab qilinadigan har bir sohada bu ikki til vositasining puxta o‘zlashtirilgani talab etiladi. Ta’lim tizimida o‘quvchilarning nutq madaniyatini shakllantirishda punktuatsiyaning o‘rni beqiyos. Ayniqsa, yozma savodxonlikda tinish belgilarining o‘rnini to‘g‘ri belgilay olish, fikrni aniq va izchil ifodalashda katta rol o‘ynaydi. Uslubiyat esa o‘quvchilarga matnni turli uslublarda ifodalash, shaxsiy uslubni shakllantirish, ayni vaqtda kommunikativ kompetensiyani rivojlantirishda xizmat qiladi. Zamonaviy OAV, bloglar, ijtimoiy tarmoqlardagi matnlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, ba’zida punktuatsiya va uslubiyatning e’tiborsizligi axborotning noto‘g‘ri talqin qilinishiga, o‘quvchida chalg‘ituvchi tushunchalar paydo bo‘lishiga olib kelmoqda. Shu bois bu ikki til elementi nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliy, kundalik yozishmalarda ham dolzarbdir. Xulosa qilib aytganda, punk t uat siy a v a uslubiy at nafaqat tilshunoslikning asosiy yo‘nalishlaridan biri, balki insonlarning fikrini ifodalash, tushunarli va ravon muloqot o‘rnatish, o‘quvchi yoki tinglovchiga aniq ta’sir ko‘rsatishdagi eng kuchli vositalardan biridir. Bu mavzuning chuqur o‘rganilishi zamonaviy til madaniyatini rivojlantirish, nutqni boyitish va axborotni to‘g‘ri yetkazish yo‘lida muhim qadamlardan biridir. 37 Foy dalanilgan adabiy ot lar ro‘y xat i 1.Abduazizov A.A. Hozirgi o‘zbek adabiy tili . – Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2010. 2.Jo‘rayev N. O‘zbek tilining uslubiy qatlamlari . – Toshkent: Fan, 1992. 3.Begmatov E., Raxmonov A. Punktuatsiya asoslari . – Toshkent: O‘qituvchi, 1987. 4.Madvaliev A. Hozirgi o‘zbek adabiy tili sintaksisi . – Toshkent: O‘qituvchi, 2004. 5.Mamatqulov B. O‘zbek tili uslubiyati . – Toshkent: Fan va texnologiya, 2016. 6.Eshonqulov S. Matn lingvistikasi va uslubiyat asoslari . – Qarshi: Nasaf, 2015. 7.Mahmudov N., Toshev Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili . – Toshkent: O‘zbekiston, 1995. 8.Soliyev A. O‘zbek tilida tinish belgilarining ishlatilishi . – Toshkent: Fan, 1985. 9.Nazarov A. Tinish belgilari va ularning mantiqiy asoslari . – Toshkent: O‘qituvchi, 1979. 10.Qodirov M. O‘zbek tili uslubiyati: nazariya va amaliyot . – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2021. 11.Internet manbalari: o o o 38

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. Punktuatsiya nazariyasining asoslari

1.1. Punktuatsiya tushunchasi va uning til tizimidagi o‘rni

1.2. Punktuatsiya belgilarining tarixi va rivojlanish bosqichlari

1.3. Punktuatsiya normalari va ularning qo‘llanish mezonlari

1.4. O‘zbek tilidagi asosiy punktuatsion belgilar

I BOB yuzasidan xulosa

II BOB. Uslubiyat va punktuatsiyaning o‘zaro aloqasi

2.1. Uslubiyat: tushunchasi va asosiy turlari

2.2. Uslubiy vosita sifatida punktuatsiya

2.3. Badiiy, ilmiy va publitsistik uslublarda punktuatsiyaning roli

II BOB yuzasidan xulosa

III BOB. Amaliy tahlil va kuzatishlar

3.1. Darslik va matnlar tahlili orqali punktuatsiya va uslubiyat namoyonlari

3.2. O‘quvchilarda punktuatsion savodxonlikni shakllantirish yo‘llari

3.3. Punktuatsiya madaniyati va nutq madaniyati o‘rtasidagi bog‘liqlik

3.4. Punktuatsiya va uslubiyatni og‘zaki nutqda qo‘llash

III BOB yuzasidan xulosa

Umumiy xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить