Qadimgi dunyo iqtisodiy ta‘limotlar - Экономика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	16 Апрель 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Экономика

Qadimgi dunyo iqtisodiy ta‘limotlar

Купить

Qadimgi dunyo iqtisodiy ta‘limotlar Reja: 1. Ilk iqtisodiy fikrlar. Qadimgi Bobil davlatining g‘oyalari 2. Qadimgi Sharqdagi iqtisodiy fikrlar 3 . Qadimgi Xitoy iqtisodiy g'oyalari 4. Zardo‘shtiylik (Avesto)dagi iqtisodiy g'oyalar 5. Qadimgi Gretsiyadagi iqtisodiy fikrlar 6. Qadimgi Rimdagi iqtisodiy qarashlar

Ilk iqtisodiy fikrlar, Qadimgi Bobil davlatining g‘oyalari  Yozuv bundan olti ming yil avval, miloddan to‘rt ming yil oldin o‘sha davrning madaniyat o‘chog‘i hisoblangan Mesopotamiyada ijod qilindi. Qadimgi grek tarixchilari hozirgi Iroqdagi Dajla va Frot daryolarning oraligidagi joylarni, «Mesopotamiya» deb atagan. Bu grekcha so‘z bo‘lib, “ikki daryo oraligi” ma‘nosini bildiradi .

Ko‘xna Bobil iqtisodiy fikrlari  Qadimgi Sharqda ancha rivojlangan davlatlardan biri Bobil bo‘lgan . Unda xususiy mulkchilik va tovar-pul munosabatlari nisbatan tez rivojlana boshladi. Jamiyatdagi kishilar borgan sari ko‘proq tovar ayirboshlashga jalb qilingan. Ularning ba'zilari sudxo‘rlar to‘riga ilinib, xonavayron bo‘ldi va qullarga aylangan

Qadimgi Sharq fikrlarni ajratib turuvchi xususiyat bu  -tovar-pul munosabatlarining ilk ko‘rinishlari;  -xususiy mulk paydo bo‘lishi;  -davlat tomonidan huquqiy tartibotlar,  jumladan mulkni himoya qilinishi;  -narxlarning shakllanishi;  -sudxo‘rlik qoralanishi;

Eshnun qonunlari  Eshnun qonunlari matni asosiy mahsulotlarga qat’iy baho o‘rnatishdan boshlangan  Birinchi paragrafda arpa, yog‘, teri, tuz, mis va boshqalarning kumushdagi narxi o‘rnatilgan  ikkinchi paragrafda har xil turdagi yog'ning arpadagi narxi ko‘rsatilgan.  Demak, asosiy umumekvivalent sifatida arpa bo ‘ lgan

Xammurapi qonunlari  Xammurapi qonunlarida sudxorlar oz holicha, qarzdorlarning ruxsatisiz qarz evaziga ularning hosilini tortib olishi man etilgan. Ular qat‘iy ravishda puldagi (20%) va natural shakldagi (33% ) foiz me‘yorini aniq belgilab bergan.  Xammurapi qonunlarida yollanma munosabatlarni tartibga solishga katta e‘tibor berilgan. Uning juda ko‘p turdagi shakllari korib chiqilgan bolib, hatto yollanma mehnat uchun to‘lov miqdori ham aniq qilib korsatib berilgan

Xammurapi qonunlarida  Xammurapi qonunlarida ularning ulushi (yerlari) sotilishi man etiladi. “Sipoh yoki soliq to‘lovchiga tegishli bo'lgan dala, uy, bog‘, — deyiladi qonunda, - kumushga sotilishi mumkin emas".  Bundan tashqari, qonunda o‘z mamlakati tashqarisida qul sifatida sotib olingan bobillik fuqarolar o‘z vataniga qaytgach, erkinlikka erishishi zikr etilgan.

Qonunda sudxo‘rlarga  Qonunda sudxo‘rlar zo‘ravonligiga qarshi qaratilgan moddalar ham mavjud . Hosil kam bo‘lgan paytlarda qarzlarni to‘lash muddatini bir yilga cho‘zishga ruxsat berilgan (qo‘shimcha foiz to'lovisiz).  Xammurapi qonunlarida sudxo‘rlar o‘z holicha, qarzdorlarning ruxsatisiz qarz evaziga ularning hosilini tortib olishi man etilgan.

Zardo‘shtiylik (Avesto)dagi iqtisodiy g'oyalar  Zardo‘shtiylik dinining muqaddas kitobi hisoblangan «Avesto» . Olingan ma‘lumotlarda «Avesto» kitobining muallifi Zardo‘sht (m. av. 589–512-y.) bolganligi qayd etiladi. U Markaziy Osiyo hududida faoliyat ko‘rsatgan ilohiyotchi, faylasuf, shoir va tabiatshunos olim bo‘lgan

«Avesto»da  «Avesto»da yer, suv, havoni bulgash, ifloslantirish og‘ir gunoh hisoblanadi. Bunday ibratli tasdiqlash bugungi avlodlarni ham tabiatga, atrof-muhitga aslo vahshiyona munosabatda bo ‘ lmaslikka chorlaydi.  Kitobda ijtimoiy-iqtisodiy muammolar aks ettirilgan holda shunday deyiladi: «Yomon ovqatlangan xalq na yaxshi, kuchli ishlovchilarga va na soglom baquvvat bolalarga ega boladi… Yomon ovqatlanishdan odob-axloq ham aynib ketadi.

«Avesto»da yer dumaloq  «Avesto»da yer dumaloq shaklda yaratilganligi, uning atrofi okeanlar bilan o‘ralganligi haqida yozilgan.  Unda 16 mamlakatning nomi ko'rsatilgan bo‘lib, ulardan to‘qqiztasi (masalan, Sug‘diyona, Marg'iyona, Nisoya, Gurgon, Varana va boshqalar) Markaziy Osiyo hududida joylashgan.

«Artxashastra» ta’limoti  Qadimgi Hindiston xo‘jaligi, ijtimoiy tuzumi va iqtisodiy fikrlarini o‘rganishning asosiy manbayi «Artxashastra» asari hisoblanadi (m.av. IV asr oxiri).  Uni podsho Chandraguptaning maslahatchisi Kautilya yozgan, deb taxmin qilinadi . Bu mashhur asar 15 kitobdan iborat bo‘lib, «artxa» so‘zi — foyda, moddiy manfaat, «shastra» - ilm, ilmiy asar ma’nosini bildiradi.

Qadimgi Rimdagi iqtisodiy fikrlar Katon (m.a. 234-149 yy.) yirik yer egasi bo‘lgan, « Dehqonchilik » nomli asarida u qullikka asoslangan natural xo‘jalikni himoya qildi. U faqat ortiqcha mahsulotnigina sotish kerak, xo‘jalikda ishlab chiqarish mumkin bo‘lmagan narsalarnigina sotib olish zarur, degan g‘oyani qo‘llaydi. Uning fikricha, qullar yoshligidan sotib olinish kerak, shunda qullarni tarbiyalash, ishga o‘rgatish oson bo‘ladi (yoshi kattalarda bu ish qiyin kechadi), qullar orasida adovat urug‘i sepilsa, ularda egasiga nisbatan ig‘volar yo‘qoladi. Qullar qattiq intizom asosida ishlatilishi, arzimas gunoh uchun jazolanishi, ishiga qarab boqilishi va kiyintirilishi taklif etiladi.

Quldorlik tuzumi inqirozga uchragan va tushkunlikka tushgan davrda rimlik agronomlar Varron (m.a. 116-27 yy.) va quldorlik xo‘jaligini ratsionallashtirish muammolarini ishlab chiqdilar. Shu bilan birga olim va arxeolog bo‘lgan Varron « Qishloq xo‘jaligi to‘g‘risida » degan kitobida bu sohaning ahamiyatiga katta o‘rin beradi, qishloqdan shaharga intilganlarni qoralaydi. Shu bilan birga, Varronning fikricha, har bir xo‘jalik o‘z- o‘zini ta’minlashi kerak, u bozor munosabatlariga kam e’tibor qilgan, qullar ekspluatatsiyasi tarafdori bo‘lgan va ularni « gapiruvchi qurollar » deb bilgan. U qullarning siyosiy jihatdan xavfli ekanligini tushungan va imeniyolarda bir millatga tegishli qullarni ko‘p saqlamaslik kerak deb tavsiya etgan (chunki birlashib harakat qilishlari oson).

Sitseron Mark Tulliy (m.a. 106- 43 yy.) taniqli davlat arbobi va mashhur notiq bo‘lgan. U yashagan davrda davlat ancha markazlashgan bo‘lib, savdo-sotiq ancha o‘sdi, sudxo‘rlik boyish manbaiga aylandi. U qishloq xo‘jaligini qo‘llagan holda, yirik savdo va sudxo‘rlikni boyish manbai deb hisobladi. Demak, sitseron boshqalardan farqli ravishda quldorlar bilan birga savdogar va sudxo‘rlarning manfaatini ham himoya qildi.

“ Buyuk ipak yo‘lining” Markaziy Osiyoda iqtisodiy munosabatlar rivojlanishidagi o‘rni Xitoyning Tinch okeani bilan Hindiston, Markaziy Osiyo, Yaqin Sharq, Evropa davlatlarini bog‘lovchi qadimgi savdo yo‘li - Buyuk ipak yo‘lidir. Bu yo‘l orqali asosan ipak eksport qilinganligi sababli «Ipak yo‘li» nomi bilan shuhrat qozongan. Bu yo‘l m.a. II asrdan to milodiy XV asrgacha, suv yo‘llari rivojlanguncha Xitoy, Hindiston, Markaziy Osiyo, Eron, Yaqin Sharq hamda O‘rta Er dengizi mamlakatlari o‘rtasidagi savdo-sotiq va madaniy aloqalarning rivojida muhim rol o‘ynagan.

2.Markaziy Osiyo donishmandlari asarlarida iqtisodiy g‘oyalarning bayon etilishi Markaziy Osiyo donishmandlaridan al-Termiziy, al- Buxoriylarning to‘plagan Hadisi Shariflari islom olamida eng ishonchli hisoblanadi. Iqtisodiy munosabatlarning huquqiy asoslari islom ta’limotidagi fikhning tarkibiy qismini tashkil etadi. Vatandoshimiz Marg‘inoniyning «Hidoya» asari shular jumlasidandir.

3. Amir Temur davridagi iqtisodiy g‘oyalar Amir Temur (1336-1405) davlatida devoni buzurg (bosh vazir ) dan tashqari har bir viloyatda Devon deyiluvchi boshqarma bo‘lgan. U davlatning butkul ishlarini: soliq yig‘ish, tartib saqlashni, ijtimoiy binolar - bozorlar, hammomlar, yo‘llar, suv inshootlari tarmoqlarini nazorat qilardi. Xalqning xulq-atvori kuzatib turilardi. Uning xodimlari vaqti-vaqti bilan so‘roq, tekshirish, taftish va tergov ishlarini olib borishardi. Ayniqsa, toshu- tarozi to‘g‘riligi, odil baho tekshirilgan, qallob va tovlamachilar qat’iy jazolangan, eng muhimi bu ish to‘ppa-to‘g‘ri bozorda, xalq oldida amalga oshirilgan.

A.Temurning davlat va iqtisodiyot sohasidagi asosiy fikrlari « Temur tuzuklari »da to‘la bayon etilgan. Tuzuklar Amir Temurning 1342- 1405 yillar oralig‘idagi faoliyatini aks ettiradi va ikki qismdan (maqoladan) iborat . Birinchi qismda asosan yagona davlat barpo etish, uni mustahkamlash, qo‘shni (27) yurt va mamlakatlarni zabt etish masalalari yoritilgan bo‘lsa, ikkinchi qismda sohibqiron nomidan aytilgan o‘ziga xos vasiyat, pand-nasihat, turli sohalardagi, shu jumladan ijtimoiy-iqtisodiyotga oid fikr- mulohazalar keltirilgan.

Ibn Sino (980-1037)ning fikricha: « Hayvon tabiat ne’matlariga qanoat qiladi, odamlarga esa tabiat ne’matlari kamlik qiladi, u ovqat, kiyim-kechak va uy-joyga extiyoj sezadi. Hayvon tabiat ne’matlarini o‘zlashtirib oladi, odam esa o‘z mehnati bilan o‘ziga ovqat, kiyim, joy yaratadi. Shu maqsadda inson dehqonchilik va hunarmandchilik bilan shug‘ullanishi kerak ».

Farobiy (873-950) Forobiy (873-950) O‘rta asr davri tabiiy-ilmiy va ijtimoiy bilimlarning qariyib barcha sohalarini o‘z ichiga oluvchi 160 dan ortiq risola yaratgan «qomusiy olim sifatida tan olinadi. Uning Sharq olamidagi shuhrati shu darajaga yetdiki, uni Aristotel (Arastu)dan keyingi yirik mutafakkir- «muallimas -«soniy» - «ikkinchi muallim» deb atay boshladilar.

Olimning ayniqsa «Fozil odamlar shaxri» asari diqqatga sazovar bo‘lib, unda mamlakatni boshqarish, xoqimlar faoliyati, iqtisodiyotni olib borish bilan bog‘liq bo‘lgan muhim g‘oyalar keltiriladi. Shuni ham ta’kidlab o‘tish kerakki, Forobiy o‘z ustozi Arastu g‘oyalarini har tomonlama talqin etadi va uni to‘ldirishga harakat qiladi, jamiyat shakllanishi uchun moddiy ehtiyojlarning ahamiyati haqidagi ta’limot ni yaratdi, iqtisodiyot fanida muhim bo‘lgan «Ehtiyoj» ni ta’riflab berdi. U moddiy boyliklar yaratishda mehnatning va mehnat qurollari o‘rnini aniqlab berdi. Ayniqsa, «mehnat taqsimoti» masalalari mutafakkir asarlarida yaxshi yoritib berilgan..

Forobiyning fozil (ideal) davlat, hoqimlar to‘g‘risidagi g‘oyalari nihoyatda ahamiyatlidir, o‘zaro yordam va dustlikning zarurligi ko‘rsatiladi. Masalan, shahar tartibotida eng asosiy narsa mulk, noz-ne’matlarni to‘g‘ri taqsimlash ekanligi qayd etilgan. Arastu g‘oyalari rivojlantirilib, avvalo yer va joylarning miqdori, keyin ularning egalari va tutgan o‘rinlari, so‘ngra nihoyatda zarur hisoblanuvchi oziq-ovqat, ekin ekiladigan yerlar, saroy va shaxsiy uylarning miqdori hisobga olinishi kerakligi ko‘rsatiladi. Forobiy tadqiqotlarining yana bir muhim jihati shuki, u ko‘p (yunon, arab va b. ) tillarni bilgan, boshqa olim asarlarini tahlil etgan, sharxlagan va izohlagan.

Musulmon huquqshunosligida tovarning iste’mol qiymati tan olingan, tovarning qiymati bilan so‘ralayotgan baho (bozor narxi) farqlangan . Yirik din peshvosi Bahouddin Naqshband ning (1318-1389) « Dil ba yoru, dast ba kor », ya’ni «dil yor (Allox) bilan, qo‘l ish bilan (band bo‘lsin)» degan tezisi o‘sha davr va hozirgi kun uchun muhim edi, chunki ilgari xudoga faqat e’tiqod qilishning o‘zi kifoya deb bilingan. Nizom-ul-mulk (1018-1092) « Siyosatnoma » asarida hukmdorlar, amirlar, amaldorlar va qozilarning mansabni suiiste’mol qilishini, soliqlarning og‘irligi, davlat mablag‘larini saqlash va sarflashda hisob-kitob zarurligini qayd etgan. Saljuqiylar davlati arbobi sifatida ikto’ ni tanqid qilgan.

Buyuk qomusiy olim Abu Rayxon Beruniy (973-1048) 150 dan ortiq asar yaratgan bo‘lib, ularda mehnat boylikning asosi ekanligi to‘g‘risidagi g‘oya asosiydir. Uning ko‘pgina fikr va qarashlari bugungi kun uchun ham ahamiyatini yo‘qotmagan. Abu Rayxon Beruniy

Beruniyda kishilik extiyojlarining paydo bo‘lishi va uni qondirish asoslari, mehnat va xunarga munosabatlari uyg‘unlashib ketadi. Uning fikriga ko‘ra, kishilar o‘z zaruriy extiyojlarini qondirish uchun uyushgan xolda yashash va ishlashga majburdirlar. Extiyojlar turli-tuman va ko‘p bo‘lganligi uchun insonlar birlashgan xolda turar joy va shaharlar yaratishga intiladilar , deb xisoblaydi. Shuningdek, u davlatning paydo bo‘lishini ham extiyoj tufayli deb uylagan. Eng muhim g‘oya shuki, barcha qimmatli narsalar inson mehnati bilan yaratiladi va insonning qadr-qimmati uning avlod-ajdodlarining kim bo‘lganligi emas, balki uning mehnati, aqliy va jismoniy maxorati bilan belgilanadi . Har bir davrning urf- odatlari o‘ziga xos bo‘ladi va inson axli ularga rioya qilmog‘i darkordir, aks xolda nizom

Atoqli davlat arbobi, ilk turkiy dostonnavis Yusuf Xos Xojib ning faqat bir asari yetib kelgan, ammo bu asarda shunday durdonalar to‘planganki, ularga qoyil qolmay iloj yo‘q. Asar 13 ming misra (nasriy va nazmiy muqaddimadan tashqari)-73 bobdan iborat. Unda inson tafakkurining barcha jabhalari bo‘yicha so‘z yuritiladi va nihoyatda qimmatli fikrlar bayon etilgan. Kitobda berilgan bu g‘oyalar o‘z davri uchun ham, hozirgi davr uchun ham nihoyatda qadrlidir. Ayniqsa iqtisodiyot masalalari bo‘yicha davlat va raiyat munosabatlari sinchiklab o‘rganilgan. Asar 18 oy-bir yarim yilda yozib tugallangan bo‘lsa ham, uni yaratish uchun juda uzoq vaqt tayyorgarlik ko‘rilgan. Donishmand fikricha, ezgu orzularga faqat toat- ibodat bilangina yetishib bo‘lmaydi. Buning uchun talay ezgu ishlar qilish, foydali

4. Bobur va boburiylar davridagi iqtisodiy g‘oyalar. Davlat arbobi va qomusiy olim Zaxiriddin Muhammad Bobur (1483- 1530) va uning avlodlari tomonidan ijtimoiy, iqtisodiy va huquqiy masalalarda katta ishlar amalga oshirilganligi bizga tarixiy bitiklardan ma’lum. Xususan, Boburning « Boburnoma » asarida, « Mubayyin » kabi to‘plamlarida iqtisodiyotga oid ma’lumotlarga, shu jumladan soliq siyosatiga katta o‘rin berilgan. «Zakot to‘g‘risidagi katta kitob » da esa o‘sha davrdagi soliq, uning turlari to‘g‘risida qimmatli fikrlar bildiriladi.

E’TIBORINGIZ UChUN RAXMAT!!!

Купить