Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 155.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qadimgi Rim va Xitoy tilshunosligi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA TILLARNI O‘QITISH: O‘ZBEK TIL YO‘NALISHI TILSHUNOSLIKKA KIRISH VA UMUMIY TILSHUNOSLIK FANIDAN KURS ISHI MAVZU:QADIMGI RIM VA XITOY TILSHUNOSLIGI TOSHKENT – 2026 MUNDARIJA KIRISH.....................................................................................................................3 I-BOB. QADIMGI SIVILIZATSIYALARDA LINGVISTIK TAFAKKUR SHAKLLANISHINING NAZARIY ASOSLARI………………………………8 1.1 Til haqida qadimgi qarashlar (Xitoy tilshunosligi misolida).……………..……8 1.2 Qadimgi Rimda lingvistik tafakkurning falsafiy manbalari…………...………12 I bob yuzasidan xulosa……………………………………………………...……..17 II-BOB. QADIMGI RIM VA XITOY TILSHUN OSLIGINI STRUKTURAVIY-XUSUSIY TAHLILI ……………………………………...19 2.1 Rim grammatik an’analarida morfologik va sintaktik qarashlar tizimi……….19 2.2 Xitoy tilshunosligida ieroglif tizimi va semantik tasnif muammolari……..…..23 II bob yuzasidan xulosa……………………………………………………………26 UMUMIY XULOSA.........……………………………………………………….28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI…………………………..32 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Milliy taraqqiyot yo‘lida har bir xalqning o‘ziga xos ma’naviy tayanchi bo‘ladi. Bu tayanchning eng muhim unsurlaridan biri – ona tilidir. Davlat tilining nufuzi va qo‘llanilish doirasini kengaytirish milliy o‘zlikni mustahkamlash, jamiyatda ma’naviy birlikni ta’minlashning muhim shartidir. Zamonaviy ta’lim tizimini rivojlantirish, yosh avlodni intellektual salohiyatli qilib tarbiyalash jarayonida ona tilini mukammal egallash va xorijiy tillarni chuqur o‘rganish ustuvor vazifalardan biridir. Ma’naviy yuksalish va milliy o‘zlikni anglash jarayonida til alohida o‘rin tutadi. Til – xalqning tarixi, qadriyatlari va tafakkurini mujassam etuvchi bebaho boylikdir. Yozuv madaniyati va savodxonlik darajasini oshirish jamiyat taraqqiyotining muhim omillaridan biridir. Tilning to‘g‘ri va ravon qo‘llanishi milliy madaniyatning rivojiga xizmat qiladi. Til masalasi bugungi kunda davlat siyosati darajasida muhim ahamiyat kasb etmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev ta’kidlaganidek, til – milliy taraqqiyot va ma’naviy yuksalishning asosiy omillaridan biridir. Shu bois qadimgi sivilizatsiyalarda tilshunoslik tafakkurini o‘rganish bugungi lingvistik jarayonlarni chuqur anglash uchun muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi 1 . Tilshunoslik - tilning paydo bo‘lishi va rivojlanishi, til va tafakkur, til va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlar, tilning jamiyatdagi o‘mi, ichki tuzilishi - tilning tasnifi, uni tahlil qilish usullari va shu kabi masalalarni o‘rganadigan fandir. Tilning paydo bo‘lishi va uning taraqqiyot yo‘lini o‘rganish tilning qanday hodisa ekanligini tasavvur qilish imkonini beradi. Tilshunoslik tarixida qadimdan qarama-qarshi ikki fikr o‘rtasida kurash boradi. Quyida shular to‘g‘risida fikr yuritamiz. Shulardan biri XIX asrda Germaniyada Avgust Shleyxer tomonidan asos solingan tilning tabiiy hodisa ekanligi haqidagi fikrdir. Shleyxer u yoki bu hodisaning tabiiy yoki ijtimoiyligmi xalqning irodasi shu hodisaga ta’sir ko‘rsata olish-olmasligi nuqtai nazaridan aniqlaydi. Uning fikricha, tilning rivojlanishi xalq 1 Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz, O‘zbekiston, - T.:2018. 3 istagiga bog‘liq bo‘lmaydi, u o‘z qonunlari asosida rivojlanadi, demak, til tabiiy hodisalar qatoridan o‘rin olishi kerak. Bundan til dunyodagi boshqa tabiiy hodisalar singari o‘z-o‘zicha paydo bo‘ladi, rivojlanadi, kezi kelganda, yo‘q bo‘ladi, o‘ladi degan ma’no kelib chiqadi. Til kishining tabiiy xususiyatlari (masalan, yurish, nafas olish, ovqatlanish va boshqalar)ga xos narsadir. Olma daraxti ma’lum vaqt o‘tishi bilan olma hosili berganidek, odam bolasi ma’lum yoshga yetganda gapira boshlashi kerak. Bunday fikrni ilgari surgan olimlarda ba’zi “dalillar” ham bor edi. Ular lotin, sankrit (qadimgi hind tili) kabi o‘lik tillami misol qilib ko‘rsatishadi. Mazkur fikr tarafdorlari o‘z nazariyalarini asoslashda nemis faylasuf olimi Gegelning absolyut g‘oyasidan foydalanadilar. Tilning paydo bo‘lishi va rivojlanishini ana shu absolyut g‘oyaning harakati deb bilishdi. Aslida tilning paydo bo‘lishi va taraqqiyoti insoniyat jamiyati bilan uzviy bog‘langan. Til jamiyat mahsuli, jamiyat bor joyda til paydo bo‘ladi. 1. Til tabiiy hodisa emas. 2. Tilning paydo bo‘lishi uchun kishilik jamiyati bo‘lishi shart. 3. Til - nutq muhiti bolaning chaqaloqligida yaratilishi va chaqaloqqa bir tomonlama til ta’siri o‘tkazish muhim, u hal qiluvchi ahamiyatga ega. 4.Til va tafakkur bir vaqtda paydo bo‘ladi, birga rivojlanadi, biri ikkinchisisiz yashay olmaydi. Shunday qilib, til ijtimoiy xarakterga ega, chunki u jamiyat taraqqiyoti, mehnat faoliyati jarayonida yuzaga keladi. Til faqat jamiyatda, odamlar orasida mavjud bo‘ladigan ijtimoiy quroldir. Tilning taqdiri uning yashashi, rivojlanishi faqat shu tilda gaplashuvchi jamiyatga bog‘liq. Til jamiyat bilan paydo bo‘lganidek, jamiyat bilan birga o‘ladi. Yuqorida lotin, sanskrit tillari esga olinib o‘lik tillar deb aytilgandi, chunki bu tillarda gaplashadigan, uni o‘z ona tili deb hisoblaydigan xalq yo‘q, hozirgi kunda bu tillarning lug‘at tarkibi, tovushlar majmui, grammatikasi bor, ular to‘g‘risida fikr yuritish, boshqa tillar bilan qiyoslash mumkin. Ammo bu tillarda 4 rivojlanish yo‘q, qadimdan qanday bo‘lsa, hozir ham shunday va shundayligicha qolaverdi 2 . Qadimgi sivilizatsiyalar tilshunoslik fanining shakllanishida muhim o‘rin tutgan. Xususan, Qadimgi Rim va Qadimgi Xitoy hududlarida til, yozuv va grammatika masalalariga oid ilk ilmiy qarashlar shakllangan. Ushbu sivilizatsiyalar tilni nafaqat aloqa vositasi, balki ijtimoiy, madaniy va falsafiy hodisa sifatida ham o‘rganishga harakat qilganlar. Qadimgi Rimda lotin tili grammatik jihatdan tizimlashtirilib, keyinchalik Yevropa grammatik an’analariga asos bo‘lgan. Xitoyda esa ieroglif yozuvi va fonetik tahlil asosida lug‘atchilik hamda yozuvshunoslik rivojlangan. Har ikki maktab tilshunoslikning turli yo‘nalishlarini shakllantirib, zamonaviy lingvistika taraqqiyotiga zamin yaratgan. Bugungi kunda tilshunoslikda tarixiy tajribani o‘rganish muhim ilmiy ahamiyat kasb etadi. Qadimgi Rim va Xitoy tilshunoslik maktablarini tahlil qilish orqali tilshunoslik fanining ildizlari, metodologik asoslari va rivojlanish bosqichlari chuqurroq anglanadi. Shu jihatdan mazkur mavzu dolzarb bo‘lib, u nafaqat tarixiy-lingvistik bilimlarni boyitadi, balki zamonaviy tilshunoslik nazariyalarini tushunishga ham yordam beradi. Kurs ishi mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Qadimgi Rim va Xitoy tilshunosligi masalalari jahon tilshunosligi da keng o‘rganilgan tarixiy yo‘nalishlardan biridir. Qadimgi Rim tilshunosligi asosan lotin grammatikasi doirasida tadqiq etilib, uning asosiy nazariy tamoyillari keyinchalik Yevropa grammatik maktablari rivojiga ta’sir ko‘rsatgan. Rim grammatik an’analari haqida qadimgi mualliflar — Marcus Terentius Varro, Aelius Donatus va Priscian asarlarida muhim ma’lumotlar berilgan. Ularning ishlari o‘rta asr va yangi davr tilshunosligining shakllanishiga asos bo‘lgan. Qadimgi Xitoy tilshunosligi esa ieroglif yozuvi, fonetika va lug‘atchilik an’analari asosida rivojlangan. Xitoy tilshunosligining dastlabki ilmiy manbalaridan biri sifatida Shuowen Jiezi lug‘ati tilga olinadi. 3 Ushbu asarda ierogliflarning tuzilishi va ma’nosi tizimli ravishda 2 M.T.Irisqulov. Tilshunoslikka kirish. 3 5 izohlangan. O‘zbek tilshunosligida qadimgi tilshunoslik tarixiga oid masalalar umumiy tilshunoslik va tilshunoslik tarixi doirasida yoritilgan. Biroq Qadimgi Rim va Xitoy tilshunosligini qiyosiy asosda, fanlararo yondashuv bilan o‘rganish masalasi yetarli darajada kompleks tadqiq etilmagan. Shu bois mazkur kurs ishida ushbu ikki sivilizatsiya tilshunoslik maktablari qiyosiy va tizimli ravishda tahlil qilinadi. Kurs ishi mavzusining obyekti. Mazkur kurs ishining obyekti — Qadimgi Rim va Qadimgi Xitoyda shakllangan tilshunoslik qarashlari, grammatik an’analar hamda yozuv tizimlaridir. Tadqiqot obyekti sifatida ushbu sivilizatsiyalarda tilning nazariy va amaliy jihatdan o‘rganilishi, grammatik kategoriyalarning izohlanishi, lug‘atchilik an’analari hamda yozuv tizimlarining shakllanish jarayoni ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, Rimda lotin grammatik maktabi, Xitoyda esa ieroglif yozuvi asosidagi tilshunoslik maktabi tadqiqot doirasiga kiradi. Obyekt umumiy holda qadimgi davr tilshunoslik tafakkurining shakllanish jarayonini qamrab oladi. Kurs ishi mavzusining predmeti. Mazkur kurs ishining predmeti — Qadimgi Rim va Qadimgi Xitoy tilshunosligida til hodisalarining nazariy talqini, grammatik kategoriyalarni tasniflash usullari hamda yozuv tizimlarini ilmiy asosda izohlash tamoyillaridir. Tadqiqot predmeti doirasida Rim tilshunosligida so‘z turkumlari, morfologik shakllar va sintaktik tuzilmalarning tavsifi, Xitoy tilshunosligida esa ierogliflarning tuzilishi, fonetik va semantik tarkibi hamda lug‘atchilik an’analari o‘rganiladi. Shuningdek, ikki sivilizatsiya tilshunoslik maktablarining o‘xshash va farqli jihatlari, metodologik yondashuvlari ham predmetning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Kurs ishining maqsadi. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi — Qadimgi Rim va Qadimgi Xitoy tilshunoslik maktablarining shakllanish jarayoni, nazariy asoslari va o‘ziga xos xususiyatlarini tahlil qilish hamda ularning jahon tilshunosligi taraqqiyotidagi o‘rnini aniqlashdan iborat. Shuningdek, tadqiqotning maqsadi ikki sivilizatsiya tilshunoslik qarashlarini qiyosiy jihatdan o‘rganish, grammatik va yozuv tizimlari rivojlanishidagi umumiy hamda farqli tomonlarni ochib berish, 6 ularning zamonaviy lingvistika bilan bog‘liqligini ilmiy asosda yoritishdan iboratdir. Kurs ishining vazifalari. Mazkur kurs ishining maqsadidan kelib chiqib, quyidagi vazifalar belgilandi: 1.Qadimgi Rim va Qadimgi Xitoyda tilshunoslik qarashlarining shakllanish tarixini o‘rganish. 2.Rim tilshunosligida lotin grammatik an’analarining asosiy tamoyillarini tahlil qilish. 3.Xitoy tilshunosligida ieroglif yozuvi va lug‘atchilik maktabining rivojlanish bosqichlarini yoritish. 4.Har ikki sivilizatsiya tilshunosligida grammatik kategoriyalar va til birliklarining tasniflanish usullarini aniqlash. 5.Qadimgi Rim va Xitoy tilshunoslik maktablarining o‘xshash va farqli jihatlarini qiyosiy tahlil qilish. 6.Ularning jahon tilshunosligi taraqqiyotiga ko‘rsatgan ta’sirini ilmiy asosda baholash. Mazkur vazifalarni amalga oshirish orqali tadqiqot maqsadiga erishish ko‘zda tutiladi. Kurs ishning tuzilishi: Kurs ishi kirish, ikki bob, to‘rtta paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, kurs ishining umumiy hajmi 33 betni tashkil etadi. 7 I-BOB. QADIMGI SIVILIZATSIYALARDA LINGVISTIK TAFAKKUR SHAKLLANISHINING NAZARIY ASOSLARI 1.1Til haqida qadimgi qarashlar (Xitoy tilshunosligi misolida) Tilshunoslik fani o‘zining bugungi taraqqiyoti davrigacha erishgan ulkan yutuqlarda xorijiy mamlakatlar olimlarining ham salmoqli ulushlari bor, albatta. Ayniqsa, amerikali k strukturalistlarning, xususan, deskriptiv tilshunos lik namoyandalarining, Qozon, Moskva tilshunoslik maktabi a’zolarinin g, V.Gumboldt, А.Shleyxer, Potebnyaning bu sohadagi xizmatlari tahsinga sazovordir. Til – ijtimoiy hodisa bo‘lib, uning mohiyatini chuqurroq anglash uchun “Til” va “Ijtimoiy” tushunchalarini alohida tahlil qilish zarur. Til bevosita kuzatilmaydigan, balki jamiyat a’zolari ongidagi tayyor, umumiy va majburiy bo‘lgan fikrlash va ifodalash vositasi hisoblanadi. U fikr shakllanishi va ifodalanishiga xizmat qiluvchi til birliklari va ularning o‘zaro munosabatlari haqidagi umumiy tasavvurlar majmuidan iborat. Tilning mohiyati esa shundan iboratki, u ma’lum bir jamiyat uchun zarur bo‘lgan, yashirin imkoniyatlarga ega bo‘lgan, umumiy va muhim ahamiyatga ega tizimdir. “Ijtimoiy” atamasi arab tilidan olingan bo‘lib, inson jamiyati, uning hayoti va qonuniyatlariga oid ma’noni anglatadi. Inson jamiyati til bilan uzviy bog‘liqdir, chunki til insonlar o‘rtasidagi muloqotning asosiy vositasidir. Til jamiyat a’zolarining o‘zaro munosabatlarini tartibga soluvchi, jamiyatning rivojlanishiga xizmat qiluvchi muhim omildir. Tilning ko‘p qirrali va murakkabligi tufayli uning mohiyati va xususiyatlari haqida turli xil tushunchalar va nazariyalar paydo bo‘lgan. Masalan, XIX asr o‘rtalarida tabiiy fanlarning rivojlanishi, xususan, Charlz Darvinning evolyutsion ta’limoti ta’siri ostida ba’zi tilshunos olimlar tilni tirik organizm deb qarashni boshladilar. “Naturalistik oqim” deb nom olgan va mashhur nemis olimi Avgust Shleyxer (1821-1868) bilan bog‘liq bo‘lgan bu yo‘nalish vakillari tilning tirik organizmga o‘xshashligini isbotlashga harakat qildilar. Bu esa tilning rivojlanishini, o‘zgarishini va turli tillar o‘rtasidagi munosabatlarni tushunishga yangicha yondashuvlarni keltirib chiqardi. Tilning 8 ijtimoiy tabiati haqidagi tushunchalarni chuqurroq o‘rganish esa ushbu murakkab tizimning insoniyat tarixi va madaniyatidagi ahamiyatini yanada aniqroq ochib beradi. Avgust Shleyxer o‘zining “Darvin nazariyasi va tilshunoslik” (1863) nomli asarida Darvinning evolyutsion nazariyasini tilga qo‘llash zarurligini ilgari surgan. Shleyxer va uning izdoshi M.Myullerning fikricha, tilning paydo bo‘lishi, rivojlanishi va yo‘qolib ketishi tabiiy qonunlarga bo‘ysunadi. Ularning ta’kidlashicha, til inson bilan birga tug‘iladi va insonning o‘limi bilan birga yo‘qoladi. Bu fikrlash uslubi tilga biologik tizim sifatida qarashni anglatadi. Ya’ni, tillarning paydo bo‘lishi, o‘sishi, rivojlanishi va nobud bo‘lishi tirik organizmlarga xos bo‘lgan jarayonlarga o‘xshash deb qaraladi. Shleyxer va Myuller kabi olimlarning bu qarashlari ularni “Naturalistik oqim” vakillari sifatida ta’riflashga asos bo‘lgan. Ularning fikrlari tilshunoslikda yangi, evolyutsion yondashuvlarni joriy etishga hissa qo‘shgan bo‘lsada, tilning faqatgina biologik jihatlariga e’tibor qaratib, uning muhim ijtimoiy va madaniy komponentlarini inobatga olmasligi bilan tanqid qilingan. Ularning nazariyasi tilning rivojlanishini tushunishdagi muhim bosqichlardan biri bo‘lsa-da, keyinchalik tilning ijtimoiy-madaniy jihatlarini ham hisobga oluvchi murakkabroq nazariyalar paydo bo‘lgan. Tilshunoslik ko‘p qirrali, boshqa fanlar bilan o‘zaro uzviy aloqada bo‘lgan, amaliy va nazariy jihatdan analiz qilish xususiyatga ega fan hisoblanib, bunda tilshunoslikning fundamental masalalari, tilning paydo bo‘lishi omillari, til va jamiyat, til va nutq kabi masalalar tadqiq etiladi. Bunga asosiy sabab sifatida til jamiyat uchun xizmat qilishi, jamiyatning har bir a’zosi muloqotini til orqali ifoda etishi, insonning ma’naviy va marifiy shakllanishi, kamol topishi, rivojlanishida asosiy omil ekanligini alohida e’tirof etish joiz. Shu bilan bir qatorda, til va nutq inson tafakkuri, ma’naviyati va madaniyati, urf odatlari bilan chambarchas bog‘liq vosita ham hisoblanadi. Shu boisdan, tilshunoslik umumiy va xususiy xarakterga ega fanlar qatoriga kiradi. Tilshunoslik termini bilan bir qatorda ilmiy adabiyotlarda lingvistika (fran. linguistique lot. lingua - til) termini ham qo‘llanilib kelinmoqda. 9 Tilshunoslik - tilning ijtimoiy tabiati, vazifasi, ichki tuzilishi, tillarning ish ko‘rish (faoliyat) qonunlari va tarixiy taraqqiyotini o‘rganuvchi fan. Bundan kelib chiqadiki, tilshunoslik inson tilini o‘rganadigan mustaqil fan hisoblanadi. Hozirgi kunga kelib fanda tilshunoslikning umumiy tilshunoslik, xususiy tilshunoslik, nazariy tilshunoslik, amaliy tilshunoslik kabi bir qator ko‘rinishlari keng tarqalgan. Tilshunoslik fanining tarmoqlari haqida shuni alohida ta’kidlash joizki, kishilarning eng muhim aloqa vositasi bo‘lgan tilni tilshunoslik fani o‘rganadi. Uning uchta asosiy yo‘nalishlari mavjud: 1. Ekstralingvistika (ekstra – tashqi, lingvistika – tilga xos) tildan tashqarida, ammo bevosita til bilan bog‘liq bo‘lgan xususiyatlarni o‘rganadi. Ekstralingvistika quyidagi tarmoqlarga ajraladi: A. Sotsiolingvistika. B. Metalingvistika. 2. Intralingvistika . Bunda tilning ichki tizimi, uning birliklari va kategoriyalari, tilning fonologik, leksikologik va grammatik qurilishi o‘rganiladi. 3. Komparativistika . Bunda tillar qiyosiy tarzda o‘rganiladi. Bu soha uchga bo‘linadi: A. Qiyosiy tilshunoslik . Bu soha o‘z navbatida qiyosiy-tarixiy va chog‘ishtirma tilshunoslik kabi kichik guruhlarga bo‘linadi. Qiyosiy-tarixiy tilshunoslikda asosan qarindosh tillar doirasida tadqiqotlar amalga oshirilsa, chog‘ishtirma tilshunoslik turli tizimdagi tillarni o‘zaro chog‘ishtirib, ularning o‘xshash va noo‘xshash tomonlarini aniqlash kabi masalalar tadqiqi bilan shug‘ullanadi. B. Areal (lot areal - maydon) tilshunoslik . Tilning tarqalish doirasi, dunyodagi tillarning xaritasi, turli mamlakatlarning til tomonidan tavsifi, ayrim tillar va til guruhlari, sheva, lahjalarning tarqalish doirasini o‘rganadi. C. Tipologik tilshunoslik . Tipologiya tillarning qurilishidagi umumiy, universal holatlarni tekshiradi. Qadimiy tillarning ilk sivilizatsiyasi davrida sezilarli darajada shakllangan, umumlashgan, eng qadimiy madaniy-ma’naviy yodgorliklar yaratilganligi bilan 10 ahamiyatga molik. Bu tillar o‘z navbatida, keyingi davrlarda yanada takomillashgan bir qator tillar yaralishida asosiy omil sifatida xizmat qilgan. Kishilik jamiyati umumiy rivoji jarayonida ham qadimiy tillarning o‘rni beqiyosdir. Shuningdek, qadimgi tillar ma’lum davr mobaynida umumiste’molda mavjud bo‘lgan bo‘lsada, vaqt o‘tgan sari ular aloqa-munosabat vositasi sifatida iste’moldan chiqa boshlagan, o‘lik tilga aylangan. Lotin tilini bu jarayonga yorqin namuna sifatida e’tirof etish mumkin, chunki hozirgi kunda lotin tili o‘lik tillar sirasiga kiradi, umumiste’molda qatnashmaydi. Antik va klassik davr tilshunoslik nazariyalarini o‘rganish, til haqidagi qadimgi yunon va rim olimlarining chuqur fikrlarini ochib beradi. Ularning tilning kelib chiqishi, tabiati, tuzilishi va jamiyatdagi roli haqidagi nazariyalari, tilshunoslikning rivojlanishida muhim bosqich bo‘lib, hozirgi zamon tilshunosligiga ham ta’sir ko‘rsatadi. Garchi ularning usullari va imkoniyatlari cheklangan bo‘lsa-da, ularning kuzatishlari va xulosalari zamonaviy tilshunoslik uchun qimmatli manba hisoblanadi. Bu maqolada keltirilgan tadqiqotlar antik va klassik davr tilshunoslik merosining ahamiyatini va zamonaviy tilshunoslikdagi o‘rni to‘g‘risida tasavvur beradi. Kelajakdagi izlanishlar bu sohadagi yangi kashfiyotlar va zamonaviy lingvistik nazariyalar bilan antik va klassik yondashuvlarni taqqoslash imkoniyatlarini ochib berishi mumkin. Qadimgi Xitoy tilshunosligida til va tafakkur munosabati qadimiy falsafiy va madaniy an’analar bilan chambarchas bog‘liq edi. Xitoy tilshunosligi asosan yozuv tizimi — ierogliflar va ularning ma’nosini tushuntirishga yo‘naltirilgan bo‘lsa-da, bu jarayon tafakkur va nutq faoliyati bilan uzviy bog‘langan. Xitoy yozuvi ideogrammatik tizimga asoslangan bo‘lib, har bir belgining ma’nosi bevosita tafakkur jarayoni bilan bog‘liq. Ierogliflar nafaqat so‘zlarni ifodalaydi, balki ularning tasnifiy va semantik kategoriyalarini belgilaydi. Shu jihatdan, til va tafakkur munosabati “ belgi – ma’no – narsa ” uchligida konseptual tarzda ifodalangan. Xitoyda konfutsiylik va daoizm falsafasi til va tafakkur qarashlariga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Konfutsiylik an’anasi nutqning aniqligi va ijtimoiy konvensiyalar asosida shakllanishiga urg‘u bergan. Shu sababli til nafaqat aloqa vositasi, balki 11 ijtimoiy axloq va madaniyatning ifodasi sifatida talqin qilingan. Daoizm esa tilni mantiqiy chegaralardan ozod, tabiiy va intuitiv tushunishga urg‘u beradi. Qadimgi Xitoy tilshunosligida fonetika va semantika o‘rtasidagi bog‘liqlik konseptual asos sifatida ko‘rilgan. Masalan, ieroglifning talaffuzi uning semantik xususiyatlari bilan uzviy bog‘langan. Shu bilan birga, lug‘atchilik va izohli asarlar (masalan, Shuowen Jiezi) til va tafakkur munosabatini tizimli ravishda yoritgan. Qadimgi Xitoyda til va tafakkur munosabati quyidagi asosiy tamoyillar bilan tavsiflanadi:  Belgi – Ma’no – Narsa : Til belgisi narsa va uning tasavvurini bog‘laydi.  Fonetik – Semantik uyg‘unlik : Talaffuz va ma’no o‘rtasidagi mantiqiy bog‘lanish.  Amaliy va falsafiy integratsiya : Til nafaqat nutq vositasi, balki tafakkur va ijtimoiy hayot bilan bog‘liq sistemaga ega. Qadimgi Xitoy tilshunosligi til va tafakkur o‘rtasidagi munosabatni konseptual va falsafiy asosda yoritgan. Ieroglif tizimi, lug‘atchilik an’analari va falsafiy qarashlar tilni tafakkur faoliyati bilan uzviy bog‘lashga xizmat qilgan. Shu jihatdan Xitoy tilshunosligi amaliy va nazariy jihatdan qadimgi Rim tilshunosligidan farq qilsa-da, tilni tizimli o‘rganish konseptual asoslarini yaratgan 4 . 1.2Qadimgi Rimda lingvistik tafakkurning falsafiy manbalari Tilshunoslik fanining shakllanishi va dastlabki rivojlanish bosqichlari tarixiy- nazariy nuqtai nazardan o‘rganiladi. Asosiy e’tibor Qadimgi Rim va Qadimgi Xitoy tilshunoslik an’analariga qaratilib, ushbu sivilizatsiyalarning til haqidagi qarashlari, metodologiyasi hamda ilmiy yondashuvlari tahlil etildi. Kurs ishida ikki mamlakat o‘rtasidagi o‘xshashliklar va farqlar chog‘ishtirma tahlil asosida yoritilib, ularning lingvistik merosi umumiytilshunoslik fanining yuksak taraqqiyotiga qanday ta’sir ko‘rsatgani tahlil qilindi. Qadimiy davr tilshunosligini o‘rganish orqali zamonaviy lingvistik nazariyalar ildizlariga nazar tashlandi hamda bu merosning ilmiy ahamiyati qayta ko‘rib chiqildi. 4 12 Biz qadimgi Xitoy va Rim imperiyalaridagi tilshunoslikning ahamiyatini tahlil qilamiz. Tadqiqot jarayonida tilshunoslikning rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatgan omillar va umumiy tilshunoslik xususiyatlari har bir davlat va xalqning urf-odatlari hamda madaniy merosidan kelib chiqib, tizimli ravishda o‘rganildi. Nega biz uchun bu kabi bilimlar zarur? Bunday tahlil biz uchun tilshunoslik tarixining boy merosi va uning kelib chiqish manbalarini chuqurroq anglash, shuningdek, mavjud ilmiy bilimlarni yanada boyitish va rivojlantirish nuqtayi nazaridan muhim ahamiyat kasb etadi. Qadimgi Rimda tilshunoslik faniga qo‘shilgan hissa nisbatan kamroq bo‘lgan. Rim grammatikasi asosan yunon grammatikasining ta’sirida shakllanib, uning bir yo‘nalishi sifatida rivojlangan. Jumladan, Iskandariya maktabida ishlab chiqilgan yunon tiliga oid grammatik tamoyillar keyinchalik rimliklar tomonidan lotin tiliga moslashtirilgan. Vaqt o‘tishi bilan yunon tilidagi ko‘plab lingvistik atamalar asta-sekinlik bilan lotin terminologiyasi bilan almashtirila boshladi. Qadimgi Xitoyda asosan yozma manbalar anchagina keng ko‘lamni egallagan. Bugungi kungacha saqlanib qolgan Xitoy yozuving eng qadimiy yozma yodgorliklari XI-XIII asrlarga borib taqalmoqda. Qadimgi Xitoyda “fol” ochish amaliyotlarida ishlatilgan hayvon suyaklari, toshbaqa qalqonlari va shu kabi boshqa materiallar, o‘z navbatida, Xitoy tilshunosligining rivojlanishida muhim ahamiyatga ega bo‘lib, katta o‘rin tutadi. Qadimgi Rim tilshunosligiga katta hissa qo‘shgan mashhur shaxslar sifatida, Eliya Donat (bizning eramizgacha IV asrning o‘rtalari), Yuliy Sezar (eramizdan avvalgi 100-44), Mark Terensiy(eramizdan ilgari 116-27), Verriy Flak (bizning eramizning boshlari) va boshqa ko‘plab olimlar va mutafakkirlarni keltirish mumkin. Eliya Donat (bizning eramizgacha IV asrlar o‘rtalarida) yashagan va uning “Grammatika san’ati” nomli kitobida grammatikaning ko‘plab qirralarini tahlil qilib bergan. Yuliy Sezer (eramizdan avvalgi 100-44) yashagan va u Rimning davlat arbobi, lashkarboshisi hisoblangan, bundan tashqari, grammatikaga oid asari juda ham mashur hisoblanadi asar nomi esa “Analogiya haqida” deb nomlangan. Mark Terensiya (eramizdan avvalgi 166-27) yashab o‘tgan, uning eng katta va mashhur kitobi “Lotin tili haqida”asari bo‘lib, u 25ta kitobdan tuzilgan bo‘lgan. 13 Verry Flak eramizning boshlarida tavallud topib yashagan olim hisoblanadi, u leksikalogiya sohasida juda ham katta burilish yaratgan desak adashmagan bo‘lamiz, u tajribalar va fikrlarni aralashmasidan katta hajmdagi “Fe’lning ma’nosi” asarini yozdi. Qadimgi Xitoy tilshunosligiga ulkan hissa qo‘shgan olimlar sifatida, Xan imperiyasi davrida (miloddan avvalgi 206 - milodiy 220-yillar) tilning leksikologiya, leksikografiya, ieroglifika, fonetika, grammatika va dialektologiya kabi turli sohalariga alohida e’tibor qaratganlar. Bu davrning eng mashhur tilshunosi bo‘lgan Syu Shen, o‘zining “Elementlar va murakkab belgilar haqida” nomli asarida yozuv nazariyasining asoslarini yaratgan. Ushbu asar Xitoy tilshunosligida juda katta ahamiyatga ega bo‘lib, uning ta’siri bugungi kungacha davom etmoqda. Ota-bola Nyan-Sun (1744-1832) va Van In – Chji (1766-1834)ni keltirish mumkin. Ushbu olimlarni Xitoy grammatikachiligining asoschilari deb atash mubolag‘a bo‘lmaydi. Ular mustaqil so‘zlarni ot, sifat va fe’l so‘z turkumlariga ajrata olishgan. Yangi tilshunoslikning yirik vakili, tadqiqotchi Chan Bin Lin (1869-1936), Xitoy tilining me’yoriy va tarixiy fonetikasi, shuningdek, dialektologiya masalalarini chuqur o‘rgangan. Shu bilan birga, u fonetik yozuv tizimi loyihasini ham ishlab chiqqan. Rim tadqiqotchilari esa, yunon tilshunoslaridan namunalar olgan holda tilni yaratgan bo‘lishsalarda o‘zgarishlar ham qo‘shishgan, masalan, Yuliy Sezar lotin tiliga yunon tilida mavjud bo‘lmagan ablativ(ajratish) kelishigini kiritdi va kelishiklar soni olti donani tashkil qildi. Bundan tashqari Rim tilshunoslari grammatik terminlarni ham Yunon terminlari asosida yaratdilar. Endi ularni ko‘rib chiqsak, lotincha, ruscha hamda o‘zbekcha variantlarda: Lotincha Ruscha O‘zbekcha (onoma) nomen имя (имя существительное) ot (ism) verbum глагол fe’l casus падеж kelishik 14 articulus артикль artikl (maqola) participium причастие sifatdosh infinitivus инфинитив infinitive pronomen местоимение olmosh constructio синтаксис sintaksis grammatica грамматика grammatika Bundan kelib chiqiladiki, antik davr tilshunoslik maktablarining o‘rni ancha katta va kerakli ma’lumotlar yetib kelgan. Ammo, tilshunoslikda hammasi bir tekis ketmagan, afsuski kamchiligi ham bo‘lgan va ularning kamchiligi, tilga tarixiy yondoshuv mavjud bo‘lmagan. Va bunday holat Hind tilshunosligida ham kuzatilgan, ya’ni ular til tarixini to‘liq tushunishmagan. Xitoyda esa rivojlanish bosqichi deb XVII–XVIII asrlar tan olinadi, chunki bu davrda u katta muvaffaqiyatlarga erishgan, ayniqsa fonetika, qadimiy matnlar tahlili va yirik lug‘atlar yaratishda katta muvaffaqiyatlarga erishildi. Xitoy tilidagi tarixiy fonetika ilmiy yo‘nalishining yaratilishi Xitoy klassik tilshunoslik maktabining muhim yutug‘i sifatida e’tirof etiladi. Bu yo‘nalish jahon tilshunosligida tarixiylik tamoyiliga tayangan ilk ilmiy yo‘nalish hisoblanadi. U tilning o‘tmishdagi shakli va holatini tiklash, bevosita kuzatish imkoniyati bo‘lmagan til hodisalarini aniqlashni maqsad qiladi. Shu uslub va yondashuvlar, ularning natijalari bugungi kunda ham tilshunoslikda qo‘llanilmoqda. Rim va Xitoy tilshunoslik maktablari o‘z davrining yetuk ilmiy yondashuvlarini namoyon qilgan bo‘lib, har biri tilshunoslik taraqqiyotiga muhim hissa qo‘shgan. Rim tilshunosligi asosan yunon tilshunosligi an’analari asosida shakllanib, grammatikani tizimlashtirish, terminologiyani ishlab chiqish va nazariy asoslarni yaratishga katta e’tibor qaratgan. Xitoy tilshunosligi esa ayniqsa XVII–XVIII asrlarda rivojlanib, tarixiy fonetika, qadimiy matnlar tahlili va lug‘atchilik borasida yuksak yutuqlarga erishgan. Rim maktabida tarixiy yondashuv kuchli bo‘lmagan bo‘lsa, Xitoyda bu 15 tamoyil jiddiy rivojlangan va jahon tilshunosligiga tarixiylik asosidagi ilmiy metodikani taqdim etgan. Shu bois, har ikkala maktab tilshunoslik tarixida o‘ziga xos yo‘nalishlar va yondashuvlar bilan ajralib turadi hamda zamonaviy tilshunoslik uchun muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Qadimgi Rimda lingvistik tafakkur mustaqil fan sifatida emas, balki falsafa, mantiq va ritorika doirasida shakllangan. Rim olimlari tilni jamiyat hayoti, huquqiy munosabatlar va siyosiy nutq bilan uzviy bog‘liq hodisa sifatida talqin qilganlar. Shuning uchun Rim tilshunosligi nazariy asoslari avvalo yunon falsafiy merosi va mahalliy amaliy ehtiyojlar sintezi sifatida yuzaga kelgan. Yunon falsafasining ta’siri. Rim lingvistik tafakkuri shakllanishida yunon faylasuflari, xususan Aristotel va Platon qarashlari muhim rol o‘ynagan. Aristotelning mantiqiy kategoriyalar haqidagi ta’limoti Rim grammatikasida so‘z turkumlarini tasniflashga metodologik asos bo‘lib xizmat qilgan. Til birliklarini predmet, harakat va belgi kabi tushunchalar bilan bog‘lash ana shu falsafiy an’anadan kelib chiqqan. Platonning “nom va narsa” munosabati haqidagi g‘oyalari ham Rim tilshunosligiga ta’sir ko‘rsatgan. Til belgilarining tabiiy yoki kelishilgan (konvensional) xarakteri haqidagi bahslar Rim grammatiklarida ham davom etgan. Stoitsizm va til nazariyasi. Rim lingvistik tafakkuriga stoiklar falsafasi kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Stoiklar tilni mantiqiy tuzilishga ega tizim sifatida ko‘rganlar. Ular “so‘z”, “ma’no” va “narsa” o‘rtasidagi munosabatni tahlil qilib, tilni tafakkur ifodasi deb baholaganlar. Bu qarash keyinchalik grammatik kategoriyalarni mantiqiy asosda talqin qilishga olib kelgan. Ritorika va nutq madaniyati. Rim jamiyatida notiqlik san’ati juda yuqori baholangan. Shu sababli tilshunoslik ritorika bilan chambarchas bog‘liq rivojlangan. Cicero va Quintilian kabi notiqlar nutqning aniqligi, mantiqiyligi va grammatik to‘g‘riligiga alohida e’tibor qaratganlar. Bu esa grammatik me’yorlarni ishlab chiqish zaruratini kuchaytirgan. Grammatik tafakkurning shakllanishi. Rimda tilshunoslik ko‘proq amaliy ehtiyojlardan kelib chiqqan. Lotin tilining me’yorlarini belgilash, adabiy tilni 16 saqlash va o‘qitish zarurati grammatik asarlarning yaratilishiga sabab bo‘lgan. Marcus Terentius Varro tilning tuzilishi va kelib chiqishini falsafiy asosda tahlil qilgan bo‘lsa, Aelius Donatus grammatikani tizimli darslik ko‘rinishida ishlab chiqqan. Qadimgi Rimda lingvistik tafakkur falsafa, mantiq va ritorika asosida shakllangan bo‘lib, tilni mantiqiy va me’yoriy tizim sifatida tushunishga qaratilgan. Rim tilshunosligi nazariy jihatdan yunon falsafasiga tayangan bo‘lsa-da, amaliy jihatdan mustaqil grammatik an’ana yaratgan. Bu esa keyingi Yevropa tilshunosligining shakllanishiga mustahkam zamin bo‘lib xizmat qilgan 5 . I bob bo‘yicha xulosa. Rim tilshunosligi yunon falsafasi, stoitsizm va ritorika an’analari bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, tilni mantiqiy va me’yoriy tizim sifatida talqin qilgan. Rim grammatiklari so‘z turkumlari, kelishik va fe’l shakllarini tizimlashtirish orqali tilni nazariy jihatdan boyitgan. Shu bilan birga, notiqlik va adabiy til me’yorlarini saqlash, ta’lim jarayonida tilni o‘rgatish ham Rim tilshunosligining amaliy vazifasi bo‘lgan. Xitoy tilshunosligi ieroglif yozuvi, radikal tizimi va lug‘atchilik an’analari orqali til va tafakkur o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni konseptual tarzda yoritgan. Fonetik va semantik komponentlar, ierogliflarning kombinatsion xususiyatlari va falsafiy qarashlar tilni tafakkur bilan bog‘lashga xizmat qilgan. Shu bilan birga, til va tafakkur munosabati ijtimoiy, axloqiy va madaniy me’yorlar bilan uyg‘unlashgan. Rim va Xitoy tilshunosligi taqqoslash Asosiy jihat Qadimgi Rim Qadimgi Xitoy Nazariy asos Yunon falsafasi, stoitsizm, ritorika Konfutsiylik va daoizm falsafasi 5 Xalbutayeva Shahnoza. “Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman. Maqola 17 Asosiy jihat Qadimgi Rim Tilga yondashuv Grammatik, morfologik, sintaktik tizim Amaliy yo‘nalish Notiqlik, adabiy tilni saqlash Til va tafakkur munosabati Mantiqiy va me’yoriy tizim Asosiy ilmiy meros Lotin grammatikasi Qadimgi Xitoy Semantik va fonetik tizim, ierogliflar Lug‘atchilik, yozuv tizimini izohlash Semantik va tafakkur integratsiyasi Radikal va fonetik tizim, ieroglif tasnifi Ushbu jadvalda Rim va Xitoy tilshunosligi asosiy jihatlar bo‘yicha taqqoslangan. Diagramma o‘qituvchiga har bir sivilizatsiyaning nazariy va amaliy yondashuvlarini tez tushunish imkonini beradi. 1.Rim va Xitoy tilshunoslik maktablari turli yo‘nalishda rivojlangan , lekin har ikkisi ham tilni tizimli o‘rganish va tafakkur bilan bog‘lashga intilgan. 2.Rim — grammatik va mantiqiy tizim , Xitoy — yozuv va semantika tizimi . 18 II-BOB. QADIMGI RIM VA XITOY TILSHUNOSLIGINING STRUKTURAVIY-XUSUSIY TAHLILI 2.1 Rim grammatik an’analarida morfologik va sintaktik qarashlar tizimi Rim Grammatik an’analari (Aelius Donatus Priscian) yunon modellari asosida shakllanib morfologiyani (so‘z turkumlari) ustuvor sanagan. Tizimda ot, fe’l, sifat, olmosh kabi turkumlar morfologik belgilar (kelishik, son, zamon) bilan tasniflangan, sintaktik munosabatlar esa asosan kelishiklar orqali tushunilgan. Rim Grammatik an’analarining asosiy xususiyatlari:  Morfologik ustuvorlik: Rim grammatiklari so‘zni gapdagi vazifasidan ko‘ra, uning hakliy o‘zgarishiga (paradigmasiga) ko‘proq e’tibor berishgan.  So‘z turkumlari (Partes orationis): Priscian tomonidan ishlab chiqilgan 8 ta asosiy so‘z turkumi (ot, fe’l, sifatdosh, olmosh, ravish, predlog, itervetsiya, bog‘lovchi) tizimi shakllangan.  Morfologik kategoriyalar: Otlar uchun kelishik (5-6 ta), jins (erkak, ayol, o‘rta), son; fe’llar uchun zamon, mayl, shaxs-son tizimi ishlab chiqilgan.  Sintaktik qarashlar: Sintaksis alohida soha sifatida emas, balki kelishiklarning (casus) gapdagi vazifalari va so‘zlarning o‘zaro moslashuvi (kongruensiya) sifatida o‘rganilgan.  Taqqoslovchi metod: Lotin tilini yunon tili bilan qiyoslagan holda, o‘ziga xos morfologik xususiyatlarni (masalan, artikl yo‘qligi) ajratib ko‘rsatishgan. Rim tilshunosligi (lingua Latina asosidagi ilmiy tahlil maktabi) - qadimgi Rim davrida shakllangan, lotin tilining fonetikasi, morfologiyasi, sintaksisi va stilistikasini chuqur ilmiy asosda izohlagan filologik yo‘nalishdir. Ushbu davr yevropacha filologiyaning ilk ilmiy bosqichlaridan biri sifatida qaraladi. Rim grammatik maktablari yunon filologiyasidan ilhomlangan bo‘lsa-da, ular mustaqil ilmiy nazariyalarni ham yaratgan. Qadimgi Rim tilshunosligi, asosan Qadimgi Yunon tilshunosligi, grammatikani falsafadan mustaqil soha sifatida ajratib bergan Iskandariya tilshunoslik maktabi 19 ta’sirida shakllangan va rivojlangan. “Aleksandriyaliklarning grammatik ta’limoti rimliklarga ko‘chirildi. Rimliklar Yunonlar erishgan Grammatik yutuqlardan oziqlandilar va bu ta’limotni davom ettirdilar. Rim olimlari lotin tilida artikl bo‘lmaganidan Yunonlar ishlab chiqqan so‘z turkumlari sistemasidagi artikl o‘rniga undovlarni kiritdilar. Deyarli barcha Yunon lingivistik terminlari lotin tiliga tarjima qilindi va bu terminlar lotin tili negizida boshqa tilshunosliklarga tarqaldi. Yunon grammatik sistemasini Rimga eramizdan oldin 167-yilda Pergam tilshunoslari maktabining rahbari anomalist Krates elchixona bilan olib borgan. Iskandariya maktabi yaratgan yunon tili grammatik sistemasini rimliklar lotin tiliga tatbiq qilganlar. Ayni vaqtda rimliklarga yunon anomalistlari va analogistlari o‘rtasida bo‘lgan munozara ham yot bo‘lmagan. Ma’lumotlarga qaraganda, qadimgi Rimning yirik davlat arbobi va lashkarboshisi, yozuvchisi va notiqlaridan biri Yuliy Sezar (eramizgacha –100-44) Galliyaga yurish vaqtida (eramizgacha 54 yilda) “Analogiya haqida” nomli grammatik asar yozgan. Ammo u bizgacha yetib kelmagan. Yunon analogistlari va anomalistlari o‘rtasida bo‘lgan munozara va uning mazmuni rimlik mashhur tilshunos Mark Terensiy Varron (eramizgacha –116-27) yaratgan “Lotin tili grammatikasi haqida” nomli asarida o‘z aksini topgan. Asar 25ta kitobdan iborat bo‘lib, bizgacha ularning 6tasi yetib kelgan. Rim tilshunosligining eng asosiy jihatlaridan biri lotin tilini xalqaro diplomatiya, huquq, falsafa va ilohiyot tili sifatidagi maqomini ilmiy asoslash bo‘lgan. Shu bois grammatik izlanishlar tilning amaliy qo‘llanilishi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Quintilian, Varro, Priscian kabi olimlar Rim grammatik maktablarining eng yirik vakillari hisoblanadi. Rim grammatikasi va uning tuzilishi: Rim grammatikchilari lotin tilini tahlil qilishda to‘rt asosiy bo‘limni ishlab chiqqan: Fonеtika–lotin tovushlarini klassifikatsiya qilish, ularning talaffuz me’yorlarini belgilash. Morfologiya –ot, sifat, fe’l va boshqa so‘z turkumlarining shakl yasalishi; fleksiyalarning qat’iy tizimini yaratish. Sintaksis –so‘z birikmalari va gaplarning qurilishi, kelishiklar boshqaruvi, fe’l zamonlari va mayllarining grammatik vazifalari. Rim grammatikasi tizimlilik va qat’iy me’yoriy yondashuvi bilan ajralib turadi. Bu jihatlar keyinchalik yunon-lotin 20 asosidagi yevropa grammatikalariga katta ta’sir ko‘rsatgan. Rim tilshunosligida asosiy olimlar faoliyati: 1. Mark Terenziy Varro (M.Terentius Varro)Varro lotin tilining ilk ilmiy tavsifchilaridan bo‘lib, “De Lingua Latina” asari orqali tilning kelib chiqishi, so‘z yasalishi va grammatik kategoriyalarni izohlab bergan. U induktiv tahlil tamoyiliga asos solgan. 2. Priscian (Priscianus Caesariensis). Priscianning “Institutiones grammaticae” asari Yevropa o‘rta asr grammatikasining asosiy manbasi hisoblanadi. U yunon grammatikasini lotin tiliga moslashtirib, universal grammatik tushunchalarni shakllantirgan. 3. Kvintilian (Marcus Fabius Quintilianus) “Institutio oratoria” asarida grammatikani ritorika bilan birlashtirib, tilning amaliy ko‘rinishlariga urg‘u bergan. Uning qarashlari zamonaviy nutq madaniyati va stilistika fanlarida muhim o‘rin tutadi. Rim tilshunosligi merosi va zamonaviy ahamiyati Rim tilshunosligi hozirgi tilshunoslikka bir necha muhim yo‘nalishda ta’sir ko‘rsatgan: — normativ grammatik tuzilma; — fleksion tipidagi tillarni tasniflash tamoyillari; — sintaksisning kuzatuvga asoslangan ilmiy tahlili; — ritorika va stilistika asoslari; — pedagogik grammatika an’analari. Lotin tilining tarixiy grammatikasi bugungi kunda roman tillari (italyan, fransuz, ispan va boshqalar) tarixini o‘rganishning poydevori hisoblanadi. Shuningdek, huquqiy terminologiya, tibbiyot, biologiya, diplomatiya va akademik tilning ko‘plab qatlamlari lotin tilshunosligiga tayanadi. Xulosa qilib aytganda, rim tilshunosligining o‘rganilishi badiiy nutqning ichki tuzilishini chuqurroq tushunishga yordam beradi va she’riy ijodning estetik qiymatini oshirishga xizmat qiladi. Qadimgi Rim tilshunosligida grammatik an’analar lotin tili asosida shakllangan va ular keyinchalik Yevropa grammatik maktablariga asos bo‘lgan. Rim 21 olimlari tilni tizimli tarzda o‘rganib, so‘z shakllari va gap tuzilishini morfologik va sintaktik jihatdan tahlil qilishga e’tibor qaratganlar. Morfologiya Rim tilshunosligining asosiy tarkibiy qismi bo‘lib, u so‘z turkumlarini va ularning shakllanish qoidalarini o‘rganishga qaratilgan edi. Rim grammatiklari quyidagilarni ajratgan:  So‘z turkumlari : ism, fe’l, sifat, olmosh, son, predlog va boshqalar.  Kelishik tizimi : ismlar turli kelishiklarda o‘zgaradi (nominativ, genitiv, dativ, akuzativ, ablativ).  Fe’l zamonlari va holatlari : fe’llarning zamon, holat, shaxs va raqam bo‘yicha o‘zgarishi.  Morfemik tahlil : so‘zlarni ildiz, qo‘shimcha va tugmalar orqali segmentlash. Masalan, fe’l amare (sevmok) quyidagi shakllarga ega: amo (men sevaman), amas (sen sevasan), amat (u sevadi) — bu morfologik tizimning klassik namunasidir. Rim grammatiklarida sintaksis gapning tuzilishi va so‘zlar o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganish bilan bog‘liq edi. Asosiy tamoyillar:  Gapning asosiy qismlari : Sub’ekt (ega) va predikat (kesim).  So‘z tartibi : Rim tili nisbatan flektiv til bo‘lgani uchun, so‘z tartibi erkin bo‘lishiga qaramay, mavhumlikni oldini olish uchun sintaktik qoidalar ishlab chiqilgan.  Qo‘shimchalar bilan ifodalash : Fe’l va ism kelishiklari orqali grammatik munosabatlar belgilanadi. Masalan, jumla Puella librum legit (“Qiz kitobni o‘qiyapti”) morfologik va sintaktik jihatdan tahlil qilinsa:  Puella — nominativ, sub’ekt  librum — akuzativ, ob’ekt  legit — fe’l, predikat. 22 Rim grammatiklari, xususan Marcus Terentius Varro va Aelius Donatus, morfologiya va sintaksisni nazariy me’yorlar bilan uyg‘unlashtirishga harakat qilgan. Ular grammatikani amaliy ehtiyoj — notiqlik, ta’lim va huquqiy nutq bilan bog‘lab, me’yoriy tizim yaratganlar. Rim grammatik an’analari morfologik va sintaktik qarashlar tizimini rivojlantirib, tilni mantiqiy, tizimli va me’yoriy asosda o‘rganish ga xizmat qilgan. Bu qarashlar lotin tilini aniq tavsiflash, o‘qitish va adabiy tilni saqlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lgan. Shu jihatdan Rim grammatik maktabi keyingi Yevropa tilshunosligi va grammatika tizimlari uchun poydevor yaratgan. 2.2 Xitoy tilshunosligida ieroglif tizimi va semantik tasnif muammolari Insoniyat sivilizatsiyasi tarixida tilshunoslikning dastlabki nazariy tamoyillari asosan qadimiy Sharq xalqlari —Misr, Bobil, Hindiston va Xitoyda vujudga kelgan. Shulardan eng qadimiysi va mukammal shaklda rivojlangan yo‘nalishlardan biri — Xitoy tilshunoslik maktabidir 6 . Qadimgi Xitoy olimlari yozuv, fonetika va semantika masalalarini tizimli o‘rganish orqali tilshunoslik fanining mustaqil soha sifatida shakllanishiga zamin yaratganlar. Xitoy tilshunosligining ildizlari miloddan avvalgi Shan (Yin) va Chjou sulolalari davrlariga (mil. Avv. XIV–XI asrlar) borib taqaladi. Shu davrda paydo bo‘lgan “suyak yozuvlari” ( 甲骨文 – jiǎgǔwén) Xitoy yozuvining eng qadimgi shakli hisoblanadi. Keyingi bosqichda bronza yozuvi ( 金文 – jīnwén) yuzaga kelib, belgilar shakli soddalashdi va ma’nosi aniqroq bo‘ldi 7 . Vanihoyat, miloddan avvalgi III asrda Qin Shi Xuandi tomonidan mamlakat birlashtirilgach, yozuv tizimi markazlashgan holda “kichik muhr yozuvi” ( 小篆 – xiǎozhuàn) tarzida me’yorlashtirildi. Bu jarayon yozuvning rasmiylashuvi, til tizimining standartlashuvi hamda tildagi fonetik-semantik uyg‘unlikni saqlashga xizmat qildi. Xitoy yozuvi morfografik tizimga asoslangan bo‘lib, har bir iyeroglif ma’lum bir tushuncha yoki so‘zni ifodalaydi. Qadimgi xitoy olimlaritilning fonetik va semantik qatlamlarini alohida, ammo o‘zaro bog‘liq tizim sifatida o‘rganganlar. 6 Usmonov S. Umumiy tilshunoslik. —Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2008. 7 Qosimxo‘jayev T., Abdullayev A. Tilshunoslik nazariyasi. —Toshkent: Fan, 2010. 23 Xu Shenning lug‘ati bu yo‘nalishda birinchi ilmiy asar bo‘lib, unda har bir iyeroglifning radikali ( 部首 ) va fonetik komponenti izohlangan 8 . Keyingi davrlarda Lu Deming ( 陸德明 ) tomonidan yaratilgan “Jingdian Shiwen”asari esa qadimgi talaffuz tizimini o‘rganishga bag‘ishlangan bo‘lib, u fonetik tahlilning ilk namunalaridan biridir. Shu tariqa Xitoyda etimologiya, fonetika va leksikologiya alohida ilmiy yo‘nalishlar sifatida shakllandi 9 . Qadimgi Xitoy tilshunosligi bir necha asosiy yo‘nalishlarda rivojlangan. Birinchi yo‘nalish –etimologik yo‘nalish, u iyerogliflarning kelib chiqishi, shakllanishi va tarixiy o‘zgarishlarini o‘rganishga qaratilgan 10 . Ikkinchi yo‘nalish – fonetik yo‘nalish, u qadimgi talaffuz tizimini aniqlash hamda shevalar o‘rtasidagi farqlarni tahlil qilish bilan shug‘ullangan. Uchinchi yo‘nalish – leksik-semantik yo‘nalish, u so‘z ma’nolari va ularning semantik turlarini o‘rganishni maqsad qilgan. To‘rtinchi yo‘nalish – orfoepik yo‘nalish, u adabiy talaffuz me’yorlarini belgilash va og‘zaki hamda yozma til uyg‘unligini ta’minlashga xizmat qilgan 11 . Xulosa qilib aytganda, qadimgi Xitoy tilshunosligi inson tafakkurining eng qadimiy ilmiy yutuqlaridan biridir. Unda yozuv, tovush va ma’no uyg‘unligi chuqur tahlil etilib, til madaniyatning asosi sifatida talqin qilingan 12 . Bu meros keyingi tilshunoslik nazariyalariga ilmiy zamin yaratgan. Qadimgi Xitoy tilshunosligida ieroglif yozuvi asosiy vosita bo‘lib, u nafaqat so‘zlarni ifodalaydi, balki ularning semantik va fonetik xususiyatlarini ham aks ettiradi. Shu sababli, ieroglif tizimini o‘rganish va tasniflash qadimgi Xitoy tilshunosligida eng murakkab ilmiy masalalardan biri hisoblangan. Xitoy yozuvi ideogrammatik xarakterga ega bo‘lib, belgilar quyidagi asosiy xususiyatlarga ega:  Semantik komponent : belgining asosiy ma’nosini bildiradi. 8 Xu Shen ( 許慎 ). ShuowenJiezi ( 说文解 字 ). —Milodiy II asr. 9 To‘xliуev B. Til tarixi va yozuv tizimlari. —Toshkent: Universitet nashriyoti, 2015 10 Xu Shen ( 許慎 ). Shuowen Jiezi ( 说文解 字 ). —Milodiy II asr 11 Norman Jerry,Chinese. —Cambridge University Press, 1988 12 Vasilyev L.S. Drevniy Kitay: Formirovanie i razvitie gosudarstva. —Moskva: Nauka, 1983. 24  Fonetik komponent : talaffuzni ifodalashga yordam beradi.  Ierogliflarning birikmalari : murakkab tushunchalarni ifodalash uchun ikki yoki undan ortiq belgidan iborat birikmalar ishlatiladi. Masalan, ieroglif 河 (hé) — “daryo” ma’nosini bildiradi, unda 氵 suv bilan bog‘liq semantik komponent, 可 (kě) esa fonetik komponent vazifasini bajaradi. Qadimgi Xitoy tilshunosligi ierogliflarni tizimli tasniflashga harakat qilgan, ammo quyidagi muammolar mavjud edi:  Ko‘p ma’nolilik : bir belgining bir nechta ma’nosi bo‘lishi.  Fonetik va semantik uyg‘unlikning murakkabligi : ba’zan fonetik komponent ma’noni to‘liq ifodalay olmaydi.  Klassifikatsiya mezonlari : ideogrammalarni shakl, ma’no va talaffuzga ko‘ra turkumlashning yagona tizimi yo‘q edi. Qadimgi Xitoy lug‘atchiligi, xususan Shuowen Jiezi lug‘ati, ierogliflarning semantik tasnifini tizimli yoritishga harakat qilgan. Shu lug‘atda belgilar radikallar (asosan semantik) va qolgan komponentlar (fonetik) asosida guruhlangan.  Radikal tizimi : 540 dan ortiq radikal orqali ierogliflar tasniflangan.  Fonetik qo‘shimchalar : talaffuzni aniqlashga yordam beruvchi elementlar. Bu tizim Xitoy tilshunosligida semantik va morfologik qarashlarni birlashtirishga xizmat qilgan. Lug‘atchilik an’analari va terminologik tizimlarning shakllanishi.  Rimda: Grammatik terminologiya, so‘z turkumlari va kelishiklar tizimi aniq belgilangan.  Xitoyda: Radikallar va ieroglif komponentlari asosida lug‘atchilik an’analari shakllangan, semantik va fonetik tizimni birlashtirgan. Qiyosiy jihat: Rim — morfologik va sintaktik tizimga e’tibor qaratgan, Xitoy — yozuv va semantik tizimga urg‘u bergan. 1.Rim grammatik tizimi so‘z shakllari va gap tuzilishiga asoslangan , morfologiya va sintaksisni tizimlashtirgan. 25 2.Xitoy tilshunosligi ieroglif yozuvi va semantik tasnifga urg‘u bergan, lug‘atchilik va fonetik komponentlar bilan bog‘langan. 3.Har ikki sivilizatsiya tilshunosligi tilni tizimli o‘rganish va tafakkur bilan bog‘lashga xizmat qilgan. Mezoni Rim Xitoy Til tizimi Morfologik-sintaktik Semantik-fonetik Yozuv Alfavit asosida (lotin) Ieroglif tizimi So‘z tuzilishi Kelishik va fe’l shakllari Semantik va fonetik komponentlar Lug‘atchilik Cheklangan, grammatik qo‘llanmalar Shuowen Jiezi, radikal tizim Ilmiy meros Lotin grammatikasi, adabiy tilni saqlash Ieroglif tasnifi va semantik tizim Ieroglif tizimi va semantik tasnif masalalari nafaqat tarixiy, balki zamonaviy tilshunoslik va kompyuter lingvistikasi uchun ham ahamiyatli. Masalan, mashina tarjimasi, optik belgilarni tanish tizimlari va semantik tahlil loyihalari qadimgi tasniflar asosida rivojlanadi. Qadimgi Xitoy tilshunosligida ieroglif tizimi va semantik tasnif masalalari murakkab va ko‘p qirralidir. Semantik komponentlar va fonetik belgilarning uyg‘unligi orqali lug‘atchilik an’analari shakllangan, bu esa tilni tizimli o‘rganish va tafakkur bilan bog‘lashga xizmat qilgan. Shu jihatdan Xitoy tilshunosligi qadimgi Rimdan farqli ravishda yozuvga va semantika tizimiga asoslangan yondashuvni rivojlantirgan. II bob bo‘yicha xulosa II bobda Qadimgi Rim va Qadimgi Xitoy tilshunosligining struktura va xususiy jihatlari tahlil qilindi. Rim grammatik an’analari morfologik va sintaktik tizimga asoslangan bo‘lib, so‘z turkumlari, kelishiklar va fe’l shakllarini tizimlashtirish orqali tilni nazariy va amaliy jihatdan boyitgan. Shu bilan birga, lotin tili grammatik 26 me’yorlar bilan tartibga solingan, notiqlik va adabiy tilni saqlashda amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan. Xitoy tilshunosligida esa ieroglif yozuvi, radikallar va fonetik-semantik komponentlar asosida semantik tasnif muammolari yechilgan. Shuowen Jiezi kabi lug‘atchilik asarlari tilni tizimli o‘rganish va tafakkur bilan bog‘lashga xizmat qilgan. Natijada, II bob orqali Rim va Xitoy tilshunoslik maktablarining struktura va tizim xususiyatlari , ularning lingvistik metodologiyalari va amaliy yondashuvlari aniqlandi. Rim tilshunosligi grammatik va sintaktik tizimga , Xitoy tilshunosligi esa yozuv va semantik tizimga urg‘u berganligi ko‘rsatildi. 27 XULOSA Qadimgi Rim va Qadimgi Xitoy tilshunosligi insoniyat tafakkuri tarixida ikki mustaqil, ammo mazmunan chuqur va tizimli ilmiy an’ana sifatida shakllangan. Har ikkala sivilizatsiya tilni oddiy aloqa vositasi sifatida emas, balki tafakkur, mantiq va madaniyatning ifodasi sifatida talqin qilgan. Shu jihatdan ularning til haqidagi qarashlari nafaqat lingvistik, balki falsafiy va gnoseologik ahamiyatga ham ega. Qadimgi Rim tilshunosligida asosiy e’tibor tilning ichki grammatik tuzilishiga, ayniqsa morfologik va sintaktik tizimiga qaratilgan. Lotin tilining flektiv tabiati grammatik kategoriyalarni chuqur o‘rganishni talab qilgan. Kelishik tizimi, fe’lning zamon va nisbat shakllari, so‘z turkumlarining qat’iy tasnifi Rim grammatik tafakkurining markazida bo‘lgan. Bu jarayonda Marcus Terentius Varro, Aelius Donatus va Priscian kabi olimlarning asarlari nazariy asos vazifasini bajargan. Rim tilshunosligi me’yoriy va mantiqiy yo‘nalishga ega bo‘lib, tilni tartibga solish va standartlashtirishni asosiy maqsad sifatida ko‘rgan. Boshqa tomondan, Qadimgi Xitoy tilshunosligi yozuv tizimi va semantik tasnifga tayanadi. Xitoy tilining izolyativ xususiyati grammatik shakllanishdan ko‘ra ma’no va kontekstga ko‘proq urg‘u berilishiga olib kelgan. Ieroglif tizimi esa til va tafakkur o‘rtasidagi bevosita bog‘liqlikni namoyon etadi. Belgining grafik shakli, semantik komponenti va fonetik qismi o‘zaro uyg‘un holda ma’no hosil qiladi. Bu esa tilni tasviriy va konseptual tizim sifatida o‘rganishga zamin yaratgan. Xususan, Shuowen Jiezi lug‘ati ierogliflarni radikallar asosida tizimlashtirish orqali semantik tasnifning mukammal namunasini yaratgan. Qiyosiy jihatdan qaraganda, Rim tilshunosligi formal-strukturaviy yo‘nalishda rivojlangan bo‘lsa, Xitoy tilshunosligi semantik-konseptual yo‘nalishga ega bo‘lgan. Rim maktabida tilning grammatik kategoriyalari markaziy o‘rinni egallagan, Xitoy maktabida esa belgining ma’no yuklamasi va yozuv tizimi asosiy tadqiqot obyektiga aylangan. Rim an’anasi keyinchalik Yevropa grammatik maktablariga kuchli ta’sir ko‘rsatgan bo‘lsa, Xitoy an’anasi Sharqiy Osiyo yozuv va lug‘atchilik madaniyatining shakllanishiga asos bo‘lgan. Shuningdek, har ikki maktab til va tafakkur munosabatini o‘ziga xos tarzda talqin qilgan. Rim olimlari 28 tilni mantiqiy tafakkurning ifodasi sifatida ko‘rgan bo‘lsa, Xitoy tafakkurida til va yozuv kosmik tartib hamda ijtimoiy uyg‘unlik bilan bog‘langan. Bu farq ularning madaniy-falsafiy asoslari bilan chambarchas bog‘liqdir. Umuman olganda, Qadimgi Rim va Qadimgi Xitoy tilshunosligi jahon lingvistikasi ning ikki muhim yo‘nalishini ifodalaydi: biri grammatik strukturaviylikka, ikkinchisi esa semantik va yozuv tizimiga asoslangan konseptual yondashuvga tayanadi. Ularning tajribasi zamonaviy tilshunoslikning morfologiya, sintaksis, semantika sohalarida olib borilayotgan tadqiqotlar uchun tarixiy va nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Shu bois mazkur ikki sivilizatsiya tilshunosligini qiyosiy o‘rganish nafaqat tarixiy ahamiyatga ega, balki bugungi lingvistik tafakkurni chuqurroq anglash uchun ham muhim ilmiy manba hisoblanadi. Mazkur kurs ishida Qadimgi Rim va Qadimgi Xitoy tilshunosligi tarixiy, nazariy va amaliy jihatdan qiyosiy tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, qadimgi sivilizatsiyalar lingvistik tafakkurini shakllantirishda turli yo‘nalishlarni tanlagan, lekin har ikkisi ham tilni tizimli o‘rganish va tafakkur bilan bog‘lashga intilgan. Qadimgi Rim tilshunosligi yunon falsafasi, stoitsizm va ritorika an’analari bilan mustahkam bog‘langan. Rim grammatiklari, xususan Marcus Terentius Varro va Aelius Donatus, lotin tilini tizimli tarzda o‘rganib, so‘z turkumlari, kelishiklar, fe’l zamonlari va holatlari tizimlashtirilgan. Bu esa tilni nafaqat amaliy, balki nazariy jihatdan ham boyitgan. Misol uchun, fe’l amare (“sevmok”) ning shakllari: amo (men sevaman), amas (sen sevasan), amat (u sevadi) morfologik farqlarni aniq ko‘rsatadi, shu bilan birga sintaktik tuzilishni ifodalaydi. Shu tarzda Rim grammatikasi tilni mantiqiy va me’yoriy tizim sifatida talqin qilgan, bu esa notiqlik, adabiy nutq va huquqiy matnlarni yozishda muhim rol o‘ynagan (Varro, 116–27 m.e). Qadimgi Xitoy tilshunosligi esa ieroglif yozuvi va radikal tizim orqali til va tafakkur munosabatini konseptual tarzda yoritgan. Ierogliflar semantik va fonetik komponentlardan iborat bo‘lib, so‘z ma’nosini ifodalaydi. Shuowen Jiezi lug‘ati (121 m.e) radikallar asosida belgilarni tasniflab, semantik va fonetik jihatlarni birlashtirishga harakat qilgan. Masalan, ieroglif 河 (hé) — “daryo” ma’nosini 29 bildiradi, unda 氵 semantik komponent, 可 (kě) fonetik komponent sifatida ishlatiladi. Shu tarzda Xitoy tilshunosligi lingvistik tafakkur va yozuv tizimi o‘rtasidagi bog‘liqlikni amaliy va nazariy jihatdan mustahkamlagan. Rim grammatik tizimi morfologik va sintaktik jihatdan mukammal rivojlangan. Morfologiya so‘z shakllari va kelishiklarni, sintaksis esa gap tuzilishi va grammatik munosabatlarni o‘rganishga qaratilgan. Bu tizim Rim olimlariga lotin tilini me’yoriy asosda o‘qitish va notiqlik san’atini rivojlantirish imkonini bergan. Xitoy tilshunosligi esa ieroglif yozuvi, fonetik va semantik komponentlar, radikallar asosida tasniflash tizimi bilan ajralib turadi. Fonetik va semantik elementlar bir-biriga bog‘langan holda ma’noni ifodalaydi va tilni tizimli o‘rganish imkonini beradi. Shu bilan birga, Xitoy tilshunosligi ijtimoiy va madaniy me’yorlarni til bilan uyg‘unlashtirgan, bu esa lingvistik tafakkur bilan jamiyat hayotini bog‘lagan.  Rim tilshunosligi grammatik va sintaktik tizim ga urg‘u bergan bo‘lsa, Xitoy tilshunosligi yozuv va semantik tizim ga urg‘u bergan.  Rimda lug‘atchilik amaliy va nazariy jihatdan cheklangan, ammo grammatika me’yorlari aniq belgilangan.  Xitoyda radikal tizimi va Shuowen Jiezi lug‘ati fonetik va semantik jihatlarni tizimli tarzda birlashtirgan. Bu qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, tilshunoslikning rivojlanish yo‘nalishi sivilizatsiya madaniyati, falsafasi va amaliy ehtiyojlari bilan uzviy bog‘liq. Qadimgi Rim va Xitoy tilshunosligi zamonaviy lingvistik tadqiqotlar uchun mustahkam poydevor yaratgan. Rim grammatikasi morfologiya va sintaksis tadqiqotlariga, Xitoy tilshunosligi esa semantika, lug‘atchilik va yozuv tizimlarini o‘rganishga asos bo‘lgan. Shu bilan birga, qiyosiy yondashuv, ya’ni Rim va Xitoy tilshunosligini taqqoslash , zamonaviy fanlararo tadqiqotlar va kompyuter lingvistikasi uchun ham ilmiy qiymat kasb etadi.  Tilshunoslik nafaqat grammatik tizim yoki yozuv bilan chegaralanmaydi, balki tafakkur, madaniyat va ijtimoiy hayot bilan uzviy bog‘liq. 30  Rim va Xitoy tilshunosligi maktablari turli yo‘nalishda rivojlangan bo‘lsa-da, har ikkisi ham lingvistik tafakkur va amaliy yondashuvni shakllantirishga xizmat qilgan.  Qadimgi sivilizatsiyalar lingvistik merosini o‘rganish orqali zamonaviy morfologiya, sintaksis, semantika va qiyosiy tilshunoslik tadqiqotlarini yanada boyitish mumkin. Shu tarzda, kurs ishi Rim va Xitoy tilshunosligini tarixiy, nazariy va amaliy jihatdan qiyosiy tahlil qilib, ularning jahon tilshunosligidagi o‘rnini ochib berdi. 31 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari 1.Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz, O‘zbekiston, - T.: 2018, II. Asosiy adabiyotlar 2.С.Усмонов. Умумий тилшунослик. Т., 1972. 3.Rasulov Ravshanxo‘ja “UMUMIY TILSHUNOSLIK” Respublika oliy o‘quv yurtlari o‘zbek filologiyasi fakulteti bakalavr uchun darslik. 4.Shayxzoda M. Mirzo Ulug‘bek. — Toshkent: Adabiyot va san’at, 1981. 5.Abduazizov A. Tilshunoslik nazariyasiga kirish. – Toshkent, 2010. 6.Sodiqov А, Аbduаzizov А, Irisqulov М. Tilshunoslikkа kirish. -Т., 1981. III. Qo‘shimcha adabiyotlar 7.В.И.Кодухов. Обвдее язмкознание. М., 1974. 8.Т.А.Амирова, Б.А.Ольховиков, Ю.В.Рождественский. Очерки по истории лингвистики. М., 1975. 9.Н.А.Кондрашов. История лингвистических учений. М., 1979. 10.Я.В.Лоя. История лингвистических учений. М., 1968. 11.История лингвистических учений. Средневековьш Восток. 1981. 12.Я.В.Лоя. История лингвистических учений. М., 1968. 13.История лингвистических учений. Средневековый Восток. Moskva, 1981. 14.Реформатский А.А. Введение в языковедение. — М.: Аспект пресс, 2003. 15.Nе’matov H., Shirinova N. Tilshunoslikning falsafiy masalalari. –Buxoro: Universitet, 2005. 16.Mаhmudov N. Mа’rifаt mаnzillаri. — Т.: M а’nаviyаt, 1999. 17.Менглиев Б. Ўзбек тилининг структур синтаксиси. – Қарши: Насаф, 2003. 18.Jo‘rayev, B. Umumiy tilshunoslik. Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2018. 32 19.Xolmonov N. & To‘xliyev B. Tilshunoslikka kirish. Toshkent: O‘qituvchi, 2005. 20.Rasulov, R. Qadimgi tillar grammatikasi (Lotin tili asoslari). Toshkent, 2010. 21.Nurmonov A.Tanlangan asarlar,Toshkent,2012. 22.Usmonov S. Umumiy tilshunoslik. —Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2008. 23.Qosimxo‘jayev T., Abdullayev A. Tilshunoslik nazariyasi. —Toshkent: Fan, 2010. 24.To‘xliуev B. Til tarixi va yozuv tizimlari. —Toshkent: Universitet nashriyoti, 2015. 25.Xu Shen ( 許慎 ). Shuowen Jiezi ( 说文解 字 ). —Milodiy II asr. 26.The Historical Evolution of Chinese Languages and Scripts. —Beijing: Sinolingua, 2003. 27.Norman Jerry,Chinese. —Cambridge University Press, 1988. 28.Vasilyev L.S. Drevniy Kitay: Formirovanie i razvitie gosudarstva. — Moskva: Nauka, 1983. IV. Internet manbalari 29. 30 31 32 33 33

MUNDARIJA

KIRISH

I-BOB. QADIMGI SIVILIZATSIYALARDA LINGVISTIK TAFAKKUR SHAKLLANISHINING NAZARIY ASOSLARI

1.1 Til haqida qadimgi qarashlar (Xitoy tilshunosligi misolida)

1.2 Qadimgi Rimda lingvistik tafakkurning falsafiy manbalari

I bob yuzasidan xulosa

II-BOB QADIMGI RIM VA XITOY TILSHUNOSLIGINING STRUKTURAVIY-XUSUSIY TAHLILI

2.1 Rim grammatik an’analarida morfologik va sintaktik qarashlar tizimi

2.2 Xitoy tilshunosligida ieroglif tizimi va semantik tasnif muammolari

II bob yuzasidan xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить