Qadimgi turkiy adabiyot va folklorning o’zaro munosabati - Литература - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	36.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	04 Март 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Литература

Qadimgi turkiy adabiyot va folklorning o’zaro munosabati

Купить

Qadimgi turkiy adabiyot va folklorning o’zaro munosabati Mundarija: Kirish 1. Qadimgi va ilk klassik davr Turkiy adabiyot 2. Qadimiy Turkiy adabiyotda janrlarning paydo bo’lishi va taraqkiyoti Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

Kirish Fol’klor va yozma adabiyot munosabati xususida so’z ketganda, individual ijodiy jarayonda kollektiv ijod namunalaridan foydalanish e’tirof etiladi. Yozma adabiyot va fol’klor munosabati, yozma adabiyotda fol’klor an’analari adabiyotshunoslarning diqqatini jalb qilishi tabiiy hol. Har ikki sistemaning o’zaro aloqasi adabiyotning ilk bosqichida alohida o’ziga xos xususiyatga ega. Adabiy jarayonning yuzaga kelishi, undagi milliylik, xalqchilik fol’klorsiz bo’lmaydi. Bu yo’nalishdagi tadqiqotlarni amalga oshirishda qiyosiytarixiy metod eng qulay va maqsadga muvofiqdir. Agar turkiy tili adabiyot, jumladan, o’zbek adabiyotini ko’zdan kechiradigan bo’lsak, fol’klor an’analari har bir davr adabiyotida, xususan, har bir ijodkorda, alohida, o’ziga xos shaklda namoyon bo’ladi. Ba’zan ijodkor a

2. Adabiy jarayonning qadimgi turk davridagi holati fol’klor va yozma adabiyot estetik printsiplarining bir-biriga uyg’unligi bilan harakterlanadi. Har ikki sistemaning qadimgi turk davrida yaxlit namoyon bo’lishi yozma adabiyotning bir necha manbalarni o’zida mujassamlantirgan turini namoyon qiladi. Bunda tarixiylik, mifologiya, fol’klorizm nazarda tutiladi. Obrazli qilib aytganda, yodnomalar o’ziga xos mozaikani eslatadi. Boshqa xalqlarning qadimgi davr adabiyoti yuzasidan olib borilgan tadqiqotlar va chiqarilgan ilmiy xulosalar va qadimgi turkiy adabiyot va turkiy eposlar munosabatini o’rganish uchun manba bo’ldi. Jumladan, qadimgi rus adabiyoti bilan bu davrdagi xalq og’zaki ijodi munosabatlari va boshqa xalqlarning qadimgi davr adabiyoti bilan fol’klori munosabati xususidagi tadqiqotl

Qo’rqut kitobi» (Anqara, 1986, nashrga tayyorlovchi Muharram Erkin) dan olingan misblardan so’ng faqat sahifalargina ko’rsatildi, xolos. 4

Qadimgi va ilk klassik davr turkiy adabiyot bilan turkiy eposlar o’rtasidagi aloqalar qadimgi turkiy adabiyotning genezisi Avvalo biz sistemalararo aloqa degan tushunchani aniqlab olaylik. Buning uchun terminning mohiyatidan kelib chiqamiz. Sistema - qismlardan tashkil topgan butunlik. Aslida yozma adabiyot ham o’zi yaxlit bir sistema. Undagi obrazlar, syujet, badiiy tasvir vositalari bir butun holda sistema hosil qiladi. Turkiy eposlar ham xuddi shu tartibda sistema hosil qiladi. Turkiy eposlar ham xuddi shu tartibda sistema hosil qiladi. Yozma adabiyot bilan eposlar o’rtasidagi sistemaro aloqa degan tushuncha har ikki sistemadagi mavjud syujetlar, obrazlar, badiiy tasvir vositalarining bir-biriga o’tishini anglatadi. Qadimgi va ilk klassik turkiy adabiyotida mazkur aloqaning yuz berishi

hoqon ekan, buyruqlari ham dono ekan, shekilli, bahodir ekan shekilli, beklari ham, xalqi ham to’g’ri ekan. Biligsiz qag’an olurmis arinch, yablak qag’an olurmis arinch, buyruq ы yama biligsiz arinch, yablaq armis arinch (Ktu,5) – Bilimsiz hoqon o’tirgan ekan, yomon hoqon o’tirgan ekan, buyruqi ham bilimsiz ekan, shekilli, yomon ekan, shekilli. Yuqoridagi epitetlarnig muhim vazifalaridan biri ideallashgan hoqon obraziga asos solishdir. Ideallashgan obraz – eposlarga xos, lekin yodnomalardagi hoqonlar tarixiy shaxslardir. Yana bu jarayonda sistemalarning (yozma adabiyot va epos) sinkretikligi tufayli obrazlar yaxlitlik kasb etganligini ko’ramiz. Yodnomalarning yozma adabiyot sifatida shakllanishidagi yana bir omil – ijtimoiy-tarixiy sharoitdir. U ham fol’klor – adabiy sintez asosida yodnoma

yozma adabiyot vazifasini ham bajaraverdi. Yodnomalarning funktsiyasiga ko’ra sinkretikligi uning fol’klor-adabiy sintezi tufayli paydo bo’ldi. Yodnomalarning bayon qilish texnikasi ham shunga yo’naltirilgan. I. V. Stebleva bayon qilish texnikasi haqida to’xtalib, Kul tigin kichik va ulug’ yodnomasining kompozitsiyasini tahlil qilar ekan, shunday xulosaga keladi: «Voqealarni bayon qilish bu yodnomalarda an’anaga va she’riy formaga ega bo’lgan matnlardan iborat. Shunday taxmin qilish mumkinki, bayon qilish tsikli va uning 3 ta majburiy elementlari (boshlanma, mazmun taraqqiyoti, tugallanma) turli funktsiya bajaradi va hikoyaning izchilligini ta’minlaydi. Turkiy yozma va og’zak ijodda bayonning arxaik tipini gavdalantiradi. Uch funktsiyaning elementar izchilligi turkiy og’zaki va yozma ijodi

Endi arxaik davrdagi fol’klorning mavjudligi haqida, bir tomondan, I. V. Stebleva dalillagan va universal harakterga ega bo’lgan bayon tsikli, ikkinchi tomondan, yodnomalarning zachinidagi afsonaviy-epik ruh darak beradi. adabiyotgacha bo’lgan davr adabiyoti haqidagi fikriga hamohang. Biz I. V. Stebleva ko’rsatgan bayonning arxaik tipini shartli ravishda fol’klor deb ataymiz. Qadimgi turkiy madaniy muhitini o’rganishda yodnomalar qanchalik ahamiyatga ega bo’lsa, epos va mifologiyani jalb qilish ham shunchalik zarur. Ular madaniyatning eng chuqur va arxaik qatlamini aks ettiradi. Biz qadimgi turkiy adabiyotning genezisi haqida so’z yuritar ekanmiz. Eng avvalo motiv bilan birga, qadimgi turkiy tilda mavjud bo’lgan alohida so’zlarga ham tayanamiz. Muayyan ma’noda qadimgi turkiy tilning materi

tasavvurlar, epitetlar, metafora va o’xshatish) umumiydir. Ba’zi syujetlarning umumiyligi ham shular tufaylidir. Yoki boz (bo’z) at yodnomalarda ham, eposlarda ham, muvaffaqiyat, yaxshilik belgisi sifatida qo’llanadi. M: Kul tigin yodnomasi ar boz rangdan (bo’z er), Kul tigining oti boz at (bo’z ot) dir. Bo’z er odamzodni yuzaga keltiradi. Kul tigining bo’z oti esa har doim unga kengda g’alaba keltiradi. «Kitobi dada Qo’rqut»da ham Bamsi Beyrek bozirgonlar (savdogarlar)ni kofiyalar hujumidan qutqarib qoladi. Ular Bams Beyrekka bo’z ayg’irni sovg’a qiladilar, Qo’rqut ota yigitga Bamsi Beyrek ismini berganda, unga bo’z ayg’irli degan sifatni qo’shib aytadi: «Buning oti bo’z ayg’irli Bamsi bo’lsin. Bo’z epiteti avvalo erning paydo bo’lishiga bog’lanadi. Endi bu epitetning, umuman, hamma doimi

Kul’t elementlarining takrorlanishi kadimgi turkiylarda uzluksiz jarayon. Zotan muhim bo’lgan, turmushda mustahkam o’rnashgan perdmet, belgi va hokozolar takrorlanishga moyil. M: yag’iz yar, alp qag’an, to’rt bulung kabilarning takrorlanishi va bir yodnomalardan ikkinchisiga o’tib yurishi eng avvalo epitetlar ostidagi ideallashtirish va undan ham ilgari mavjud bo’lgan mifologik mazmundan kelib chiqadi. Ana shu takrorlanish tufayli ham yozma adabiyotda epos rudimentlari qayta tiklanadi. «Odam yoki umuman jamoa ongida olam kartinasini doimiy ravishda ideallashtirishga talabning mavjudligi» arxaik davr fol’klorining qadimgi turkiy adabiyotda davom etishiga bir zamin yasaydi. «Devonu lug’atit-turk» va enisey yodnomalaridagi jang epizodlari bir-biriga syujet va motiv jihatidan uyg’un keladi. C

«Itim (uni) ushlab (oyog’idan) oldi. Boshini ushlab, erga yotqizdi. U (it) uning terisini shilib oldi. Bo’g’izidan olib, oxiri bo’g’di». Hayvonot uslubi jihatidan uyg’unlikni «Devon» bilan Irq bitigi o’rtasida ham ko’ramiz. Adug’li tonguzli, Art uza soq ы shm ы sh armish, Ad ы g’ ы qarn ы yor ы m ы sh, Tonguzung azug’ ы s ы nm ы sh tir, Ancha bilig: yabloq ol. Ayiq bilan to’ng’iz tog ustida to’qnashgan ekan, ayiqning qorni yorilgan, To’ng’izning tishi singan der. Shunday bilinglar: yomondir bu. Gap «Devonu lug’atit-turk»dagi tasvirning yodnomadagi tasvirga uyg’unligi haqida ketar ekan, yana Fitratga murojaat etamiz. U mazkur asarida «Devon»dagi bir necha epik asarlarni tiklaydi, ular tasvir harakteri, ruhi, poetik jixatlari, tasvirlangan voqealar mazmuni jihatidan xalq eposiga taalluqli e

Endi Bilga xoqon yodnomasidagi Tangutlar bilan bo’lgan jang epizodiga to’xtalaylik: Yati yigirmi yash ы ma Tangut topa suladim. Tangut bodunug’ buzd ы m, og’lun, yutuzun, yilq ы s ы n, bar ы m ы n anta alt ы m. - O’n etti yoshimda Tangutga lashkar tortdim. Tangut xalqini engdim, o’g’lini, xonumonini, yilqisini, molini ushanda oldim. Bu voqealar VIII asrning boshlari – taxminan 702 yillarga to’g’ri keladi. Har ikki parchaning umumiy mazmunidan tashqari, tayanch so’z (tangut)ning ishtirok etishi ham ikki parchaning genezisini belgilaydi. Ammo «Devon»dagi to’rtliklardan aynan yodnomalardagi singari voqealarni axtarib bo’lmaydi, chunki bu to’rtliklar xalqniki, ya’ni xalq qo’shiqlari singari yuzaga kelgan. Quyidagi parchalarda ham shu xususiyat bor: Tangut susin ushuqladi, Kishi ishin elikladi

Yoki quyidagi to’rtlik ham motiv va syujet jihatidan To’nyuquq. Kul tigin yodnomasidagi aksariyat jang epizodlarini gavdalantiradi, bunday holatda tayanch so’z emas, balki umumiy ruhning o’zi har ikki yodnomadagi parchani solishtirish uchun imkoniyat beradi: Arat alp ы uqushtilar, Q ы ng’ ы r kozun baqisht ы lar, Qamug’ tutup toqushtilar, Q ы l ы ch k ы ng’a kuchin s ы qd ы . Erlar, botirlar bir-birlarini kurashga undadilar. Bir-birlariga yon ko’z bilan yomon qaradilar. Butun yaroqlari bilan urushga kirishdilar. Qilichlarning qinga kirishi qiyinlashdi. Ko’rinadiki, qadimgi turkiy yodnomalar bilan «Devon»dagi to’rtliklar mazmunan inkor qilib bo’lmaydigan darajada o’xshash. Demak, «Devon»dagi to’rtliklar qadimgi turk davrida shakllangan va ularga qadimgi turk davridagi tarixiy voqealar zami

Qadimgi turkiy yodnomalar va turkiy eposlar o’rtasidagi g’oyaviy-estetik adaptatsiya Yuqoridagi qadimgi turkiy yodnomalar va turkiy eposlardan keltirilgan parchalarda g’oyaviy-estetik adaptatsiya (ya’ni formal tomondangina emas, balki g’oyaviy jihatdan ham bir-biriga mos kelishi) ni kuzatish mumkin. Bunday holatda ham alohida so’z emas, balki tavsif bosh o’rin tutadi. Fol’klor syujeti va motivlari yodnomalarga o’tganda, yodnomalar ba’zi fol’klor syujeti va obrazlarining shakllanishiga ta’sir ko’rsatganda, odatdagi, o’quvchi va tinglovchiga yaqin bo’lgan shakllar tanlab olinadi. Bunday epizodlar xakas, oltoy afsona va eposlaridan tashqari, «Manas» da ham uchraydi. Masalan, yodnomalarning ko’pchiligida qadimgi turkiylarda keng tarqalgan odatga ko’ra, xoqon yoki lashkarboshi qaysi mamlakatlar

Kelin-qizin yig’latib, Alosh degan xon chiqmish, Haybatidan jon chiqmish. Qarshi turur jon qolmay, So’zga ham darmon qolmay, Oliq-soliq soldi ko’p, Og’ir kun tushdi joniga, Qarshi so’zlab qo’yganni, Bo’yadi o’z qoniga, Qalmoq, Xitoy, Manshu yurt Qahrin sochib o’z oldi. Garchi «Manas»ning «Ulug’ safar» qismi eramizning VII-VIII asrida yaratilgan bo’lsa ham (M. Avezov, Berishtam, A. N. fikricha), mazkur epizodlar o’rtasida genetik birlik bor degan da’voni qo’ymoqchi emasmiz, balki g’oyaviyestetik adaptatsiya bor. Bunday jarayonning qadimgi rus adabiyoti bilan fol’klori o’rtasidagi munosabatda ham kuzatish mumkin. V. P. Adrianova-Peretts tarixiy voqelik, voqealarning baholanishi va shaxslar yozma adabiyot bilan xalq ijodi o’rtasidagi qarindoshlikni belgilovchi asosiy belgilardan biri ekanlig

haqidagi qo’shiqdan bir jang epizodiga diqqat qilaylik: «O’sha kuni dahshatli jang kuni edi, maydon kesilgan boshlar bilan to’la edi uchqur otlar xuddi koptokdek sakrar edilar, ularning tuyog’i kamaydi… po’lat qilichlar bilan urdilar, uning temir uchlari o’tmaslashdi. U kun qo’rqinchli kun edi, bek o’z navkaridan ajraldi, navkar o’z bekidan». Har bir harakat, hodisa ijrochining diqqat markazidan chetda qolmagan. Ijrochi naturalistik kuzatishga e’tibor bergan. Tinglovchining diqqatini jalb qilish uchun emotsional bo’yoq, tantanavor uslub kiritiladi. Endi Bilga xoqon yodnomasidan bir parchani O’g’uz eposidagi parchaga solishtirib ko’rsak, semantik uyg’unlikni ko’ramiz: Boluchuda sungushdimiz, qag’an ы n, yzbg’usin, shad ы n anta olurtum, alin anta alt ы m. Otuz yash ы ma Bas bal ы q tapa sul

(ya’ni fol’klor janridan – N.R.) iborat bo’lgan». Og’zaki nutqning Irq bitigida ham aynan shu janrni hosil qilishini adaptatsiyaning eng mukammal ko’rinishi deb baholash lozim. A. Fon Gaben bu jarayonni yana shunday izohlaydi: «Madaniyat taraqqiyotining ilk bosqichida folbinlarning bayoniga katta ahamiyat berilgan bo’lsa kerak. Bunday bayon mutlaq aniqlikka va esda qoladigan darajada etmaguncha og’izdan-og’izga o’tkazilavergan va silliqlangan, shuning uchun folbinlar bayonini kelgusi avlodlar meros qilib oldilar. Biroq moniylik va buddizm paydo bo’lishi bilan talablar ko’p tomonlama bo’la boshladi, bayonni qabul qilishda bora-bora shaklga e’tiborsizlik bilan qaray boshladilar, hamma «karomat»lar dindor odamlar qo’liga tushdi. Budda matnlaridagi sehrli hikmatlar esa tarjima qilinmadi». Budd

Xulosa Qadimgi turkiy yodnomalarning turkiy eposlar bilan aloqasini o’rganish shuni ko’rsatadiki, qadimgi turkiy yodnomalar yozma adabiyot namunasi sifatida qadimgi turkiy eposlar bilan yaxlit sistema hosil kiladi. Bu xususiyat esa turkiy yodnomalarning organik ravishda turkiy eposlardan o’sib chiqqanligini ko’rsatadi. Turkiy eposlar yodnomalarning shakllanishida faqat estetik vazifa bajarib qolmay, balki g’oyaviy vazifa ham bajaradi va kadimgi turkiy adabiyotning tom ma’nodagi xalqchil adabiyot ekanligini ta’minlaydi. Shu sababli ham yodnomalarda realistik va romantik tasvir uyg’unlashadi. Yodnomalarning ritmik quriilshi shuni ko’rsatadiki, qadimgi turkiy epik an’ana yodnomalarning g’oyaviy yo’nalishiga ta’sir ko’rsatishi bilan birga formal tomoni – ritmik qurilishiga ham o’z ta’sirini o

Qadimgi turkiy yodnomalardagi urf-odatlar ham yozma adabiyotning shakllanishiga kuchli ta’sir etgan. Bunday hollarda tarixiy dalillar, urf-odatlar, fol’klor motiv va syujetlari sinkretik harakter kasb etib, o’ziga xos mozaikani eslatadi. Yodnomalarning shakllanishida manba bo’lgan asosiy vosita-epos syujetlari va obrazlarining vazifasi yodnomalarni sof tarixiy asarlar deb xulosa chiqarishga imkon bermaydi. Urf-odatlar zaminida shakllangan janrlar (yig’i, madh) o’zida fol’klor-adabiy janr xususiyatlarini gavdalantiradi. Chunki fol’klordagi barcha janrlar yodnomalarda ba’zan to’liq, ba’zan elementar ko’rinishda bor. Shuning uchun yodnomalarning tarixiy-qaxramonlik dostonlari sifatida shakllanishida ham, xuddi eposlardagi singari, kantilen asosiy rol’ o’ynagan degan xulosaga keldik. Bu xusus

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati: 1. Abduqodir Inon. Tarixda va bugun shamanizm. Ankara, 1954. 2. N. Rahmonov, Q. Sodiqov, B. To’xliev. O’lmas obidalar (O’zbekiston xalqlarining 3. Xayrullaev M.M. O’rta Osiyoda ilk uyg’onish davri madaniyati. O’rta Osiyoda IX-XII asrlarda madaniy taraqqiyot (uyg’onish davri madaniyati). Toshkent: Fan, 1994, 44 b. 4. Xo ’ janova G . « Hibat ul - haqoyiq » haqiqatlari . Toshkent. G’afur G’ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 2001.- 112 b. 5. A. fon Gaben. Drevnetyurkskaya literatura. // Zarubejnaya tyurkologiya. V ы pusk I. // Drevnie tyurkskie yaz ы ki i literatur ы . M: 6. Nauka, 1986. s. 297. 7. Drevnetyurkskiy slovar’. L.: 1969, s 439. 20

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar