Qarshi shahri mahallalari tarixidan - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	362.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Qarshi shahri mahallalari tarixidan

Купить

“Qarshi s h ahri mahallalari tarixidan”
mavzusida yozgan

M U N D A R I J A
Kirish 3
………………………………………………………………
1 . Qarshi shahri maxallalari tarixidan… .7
……………………
1 . 1. Mahalla (guzor) lar tarixidan ..7
……………………………………
1.2. Qarshi hunarmandchilik va tijorat ishlari 21
…………………………
2.Qarshi shahri aholisining urf-odat va marosimlari............37
2.1. Oilaviy marosimlar.........................................................................37
3.2. An anaviy bayramlar va o yinlar.. 43
’ ’ ………………………………
Xulosa ............54
…………………………………………………………
1

Tavsiylar .………………………………………………………………
Foydalanilgan manba va adabiyotlar ro yxati
’ … …………………… ............57
Kirish
Mavzuning dolzarbligi. Osiyo mintaqasi va musulmon sharqida davlat
qurilishi va boshqaruv tajribasi o ziga xos xususiyatlarga va o ziga xos
‘ ‘
an analarga ega. Sharqda qadimdan ijtimoiy siyosiy hayotda mahallalarning
’ –
ahamiyati salmoqli bo lgan.
‘
Darhaqiqat mahalla azaldan O rta Osiyodagi shaharlar ichidagi hududiy
‘
birlik bo lib, u bizga o tmishdan meros bo lib qolgan. Arablar istilosi va islom
‘ ‘ ‘
dini qabul qilinganidan ancha ilgari paydo bo lgan mahalla muayyan bir kichik
‘
hududda istiqomat qiluvchi odamlar birlashmasi bo lib, unda odamlar faqat
‘
qo shnichilik rishtalari bilangina emas, bilki yuzlab yillar davomida yaratilgan
‘
ichki tartib qoida, ma naviy axloqiy normalari, urf - odatlar va an analar
’ – ’
bilan ham bog langan.
‘
Mahalla o zini o zi boshqarishning asosiy bo g ini bo lib, bu
– ‘ – ‘ ‘ ‘ ‘
aholining ijtimoiy masalalarini hal etishda muhim ahamiyat o ynaydi. Mahallada
‘
har bir kishining taqdiri, orzu umidi, hayoti va odamlarga munosabati qat iy
– ’
nazoratda turadi, ular bir biri bilan hisoblashib yashashadi. Shu bilan birga
–
mahallachilik uzoq an analarga va xalqimiz tarixiga, uning boy ma naviy
’ – ’ –
axloqiy udumlariga bog liq bo lgan ulkan hayot maktabidir.
‘ ‘
2

Shu o rinda Prezidentimiz I.A.Karimov ta kidlaganlaridek: Ma naviy‘ ’ “ ’
hayotimizni yuksaltirish haqida gapirganda, mahallaning ahamiyati va ta siri
’
xususida to xtalish albatta o rinlidir. Ma lumki, azaldan o zbek mahallalari
‘ ‘ ’ ‘
chinakkam milliy qadriyatlar maskani bo lib keladi. O zaro mehr oqibat,
‘ ‘ –
ahillik va totuvlik, ehtiyojmand, yordamga muhtoj kimsalar holidan xabar olish,
yetim yesirlarning boshini silash, to y tomosha, hashar va ma rakalarni
– ‘ – ’
ko pchilik bilan bamaslahat o tkazish, yaxshi kunda ham, yomon kunda ham
‘ ‘
birga bo lish kabi xalqimizga xos urf odat va an analar avvalombor mahalla
‘ – ’
muhitida shakllangan va riqojlangan. Xalqimizga xos o zini o zi boshqarish
‘ – ‘
tizimining bu noyob usuli qadim qadimdan odamlarning nafaqat tilida, balki
–
dilida, bo ldi hayotida chuqur joy egallagani bejiz emas .
‘ ” 1
Jamiyatni tubdan isloh qilish jarayonlari fuqarolarning o zini o zi
‘ – ‘
boshqarish mahalliy organlari faoliyatini o zgartirishni, uni milliy an analar va
‘ ’
jahon tajribalari asosida tashkil etishni zamon taqozo etadi.
Mavzuning dolzarbligi sifatida, Qarshi shahridagi mahallalarning tashkil
topishi, shahar aholisining shakllanishi, mahalla (guzar)larning xo jalik faoliyati;
‘
mahalla aholisining urf odatlari, marosimlari, mahallachilik an analarini yangi
– ’
adabiyotlardagi talqinini tizimlashtirish va tahlil qilish asos qilib olindi.
Mavzuning o rganilishi darajasi.
‘ Qariyb uch ming yillik tarixi
silsilasida nafaqat hunarmandchilik, savdo sotiq, fan, ma rifat va ma naviyat
– ’ ’
rivojlangan Qashqa vohasining poytaxti va markazi sifatida mashhur bo lgan
‘
Qarshi shahrida joylashgan mahallalar, ularning vujudga kelishi aholisi tarkibi, urf
odat va marosimlari, xo jalik faoliyatini o rganishda turli adabiyotlarni ilmiy
– ‘ ‘
tahlil qilishga harakat qildik.
Shu asnoda adabiyotlar ikki guruhga bo lib o rganildi: Birinchi guruhga
‘ ‘
sho rolar hukmronligi davrida yaratilgan adabiyotlar (1917 - 1991) kiradi.
‘
1
I.Karimov Yuksak ma naviyat – yengilmas kuch”. T., 2008 y.
“ ’
3

Mazkur adabiyotlar hukmron mafkura qolipi negizida, kommunistik
mafkura tazyiqi ostida yozilganligi bois, sovetlar davrida ijtimoiy fanlarga xos
bo lgan uslubiy kamchiliklardan xoli bo lmaganligi bilan xarakterlanadi.‘ ‘ 2
Ikkinchi guruh adabiyotlarga esa mustaqillikdan keyin bajarilgan tadqiqot
va ilmiy adabiyotlar. 3
Bitiruv malakaviy ishning davriy chegarasi. Qarshi shahrida joylashgan
mahallalarning sho rolar hukmronligi va mustaqillik davridagi ijtimoiy
‘ –
iqtisodiy tarixini o z ichiga oladi.
‘
Bitiruv malakaviy ishning maqsad va vazifalari.
Mazkur ishning maqsadi Qarshi shahridagi mahallalarning tashkil topish,
mahalla (guzar)larning xo jalik faoliyati, mahalla aholisining urf odat va
‘ –
marosimlari, mahallachilik an analarini o rganish va tahlil qilishdan iborat.
’ ‘
Asosiy maqsaddan kelib chiqib, mazkur ishda quyidagi vazifalar asosiy
vazifalar turzida belgilab olindi:
- Qarshi shahridagi mahallalarning o tmish tarixini o rganish;
‘ ‘
- Qarshi shahri aholisining shakllanish jarayonini ochib berish;
- Mahalladagi hunarmandchilik va uning turlari, bozorlar va savdo
–
sotiq hamda yo lga qo yilgan tijorat ishlarining mohiyatini ochib berish;
‘ ‘
Mahallarlardagi urf odatlar, bayramlar, udumlar va marosimlar, milliy
–
o yinlar va an analarni manbalar asosida tahlil qilib berish;
‘ ’
Bitiruv malkaviy ishning ilmiy yangiligi va ahamiyati.
2
Сухарева О. “К истории городов Бухарского ханства”., Т., 1958 гг. Маньковская Л. “Архитектурн ые
памятники ” Т., 1977 гг; Масон М. “ Столичные города в области низовыв Кашкадарья с древнейших
времён ” . Т., 1973 гг.
3
Jalilov Sh. “Mahalla yangilanish davrida” T., 1995 y. Соснин В. “Столица кочевая: Наутака – Нахшаб –
Карши”. 1996 гг., Ravshanov P. “Qashqadaryo tarixi”. T., 1995 y. Ravshanov P. “Qarshi tarixi”. T., 2006 y;
Mavlonov M. “Qarshi – ma’muriy markaz shaharlardan biri ekanligi tarix sahifalarida . T., 2008 y. O.Bo riyev,
” ‘
B.Saidov Mahalla milliy tarixiy institut . T., 2012 y.
“ ”
4

Ushbu bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi avvalo shundan iboratki,
mazkur mavzu ilk bor bitiruv malakaviy ish sifatida ilmiy adabiyotlar bilan
qiyoslab tahlil qilish asosida izchil tadqiq etildi.
Bu turli manbalar va adabiyotlarga tayangan holda o z fikr‘
mulohazalarimizni bildirishga harakat qildik:
- Qarshi shahridagi mahallalarning tashkil topish jarayoni tahlil qilindi;
- Qarshi shahri aholisining shakillanish tarixi manbalar asosida tahlil
qilindi;
- Mahallalardagi hunarmandchilik va uning turlari bozorlar va savdo-sotiq
hamda olib borilgan tijorat ishlari umumlashtirib tahlil qilindi;
- Mahallalardagi urf-odatlar, udumlar va marosimlar, milliy o yinlar,
‘
mahallachilik an analari o rganilib tahlil qilindi;
’ ‘
Bitiruv malakaviy ishning tadqiqot qismi va xulosa qismida keltirilgan
ma lumotlardan umumiy o rta ta lim maktablari, akademik litseylar, kasb-
’ ‘ ’
hunar kollejlarida tarix fani darslari va ma ruza matnlari tayyorlashda foydalanish
’
mumkin.
Ishning aprabasiyasi.
Bitiruv - malakaviy ish Qarshi Davlat universiteti Tarix fakul teti Jahon tarixi
’ ”
va arxeologiya kafedrasi qoshidagi Yosh tarixchi to garagida ma ruza
” ” ” ’ ’
qilingan va kafedra yig ilishlarida muhokamadan o tgan.
’ ’
Bitiruv malakaviy ishning tuzilishi.
Bitiruv malakaviy ish, ikki bob, to rt fasil, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar
‘
ro yxatidan iborat.
‘
5

1 . Qarshi shahri maxalla lari tarixidan .
1 . 1. Mahalla (guzor) lar tarixidan.
Moziy tarix sahifalarining guvohlik berishicha, mahalla tarixi ancha uzoq
o tmishga borib taqaladigan, kattayu-kichikning, yoshu-qarining lavozimidan ‘
qat iy-nazar barchaning birdek vatanidir.
’ Mahalla azaldan ezgulik beshigi,
tarbiya ochogi, milliy udumlar va ananalar shakllanadigan maskan bolib kelgan.
‘ ‘ ’ ‘
Bu gosha inson tarbiyasida ayniqsa muhim rol oynaydi. Bagrikenglik ozaro mehr-
‘ ‘ “ ‘ ‘
oqibat singari noyob insoniy fazilatlar aynan mahalla muhitida kamol topadi. Shu
6

manoda mahallani ozini-ozi boshqarish maktabi, tabir joiz bolsa, demokratiya ’ ‘ ‘ ’ ‘
darsxonasi deb atash mumkin.
” 4

Demokratiyaning eng ko p tarqalgan shakllaridan biri fuqarolarning
‘
o zini-o zi boshqarish hisoblanadi. O zbekistonda fuqarolarning o zini-o zi
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
boshqarish tizimining asosiy bo g inini mahallalar tashkil qiladi.
‘ ‘ 5

Eng qadimgi qadriyatlarimizdang hisoblangan, xalqimizning qon-qoniga
singib ketgan, o zbek xalqining yashash tarzini o zida to la-to kis mujassam
‘ ‘ ‘ ‘
etgan mahallaning jamiyatdagi munosib o rni tiklab qo yildi. O zbek
‘ ‘ ‘
mahallasi-xalqimizga xos donishmandlik timsoli. U tarixda ham o z jozibasi,
‘
hayotiyligi, xalqchilligi,betakrorligi bilan dunyo ahli tafakkurini o ziga jalb qilib
‘
kelgan.
Moziydan tortib hozirgacha davlatlar o zining ko pgina ezgu amallarini,
‘ ‘
xosiyatli, barakatli tadbirlarini, hayotiy muhim masalalarini mahallada oqsoqollar,
faollar aql-zakovti, adolatli nazorati bilan amalga oshirib, hal qilib keladilar.
O zbekistonda mahalla bo lib, jamoa bo lib yashashning necha ming
“ ‘ ‘ ‘
yillik tarixi bor,-deb ta kidlaydi Prezidentimiz.
’ Biz bu ananalarni yangi mazmun ’
bilan boyitmoqdamiz. Bu davrda mahalla joylardagi ozini-ozi boshqarish tizimini
‘ ‘
tayanchi sifatida faoliyat korsata boshladi. Bu jamiyatimiz bugungi hayotining eng
‘
samarali, ayni paytda milliy va xalqchil korinishidir.
‘
Sharqda qadimdan ijtimoiy-siyosiy hayotda mahallalarning o rni salmoqli
‘
bo lgan.
‘ Mahalla azaldan Orta Osiyo shaharlari ichidagi hududiy birlik bolib, ‘ ‘
bizga otmishdan meros bolib qolgan Osiyo qitasi va musulmon Sharqida davlat
‘ ‘ ’
qurilishi va boshqaruv tajribasi muayyan xususiyatlarga va oziga xos ananalarga
‘ ’
ega. Arablar istilosi va islom dini qabul qilishidan ancha ilgari paydo bolgan
‘
mahalla muayyan kichik hududda istiqomat qiluvchi odamlar birlashmasi bolib,
‘
4
I.A.Karimov. Milliy istiqlol mafkurasi, xalq e tiqodi va buyuk kelajakka ishonchdir. T.,
’
2000. 24-bet.
5
M.Suvonqulov. Mahalla-qariyalarni qadrlash va yoshlarni ma naviy tarbiyalash
’
maskani.- Fuqarolik jamiyati , 2008 yil, 4-son, B.33.
“ ”
7

unda kishilar faqat qoshnichilik rishtalari bilan emas, balki yuzlab yillar davomida ‘
yaratilgan ichki tartib-qoida, manaviy-ahloqiy
’
Tarixdan ma ’ lumki , mahallalar ezgulik beshigi , tarbiya o ‘ chog ‘ i , milliy
udumlar , urf - odatlar va an ’ analar shakllangan maskan bo ‘ lib , odamlarni o ‘ zaro
mehr - oqibatli , sahovatli qilib tarbiyalashda , o ‘ ziga xos jamoaning
shakllantirilishida juda katta ahamiyatga ega bo ‘ lgan . Ozbek mahallalari ozida
‘ ‘
jamoatchilik ruhi, insonparvarlik, ozaro yordam, insof, diyonat, rahmdillik kabi
‘
insoniy tuygular bilan sugorilgan holda shakllangan katta oiladir.
‘ ‘
Tarixiy taraqqiyotning ma lum bosqichida qarindosh-urug chilik asosida
’ ‘
tashkil topgan jamoalar o rniga kelgan mahallalar jamiyat hayotida asosiy o rin
‘ ‘
tuta boshlagan. Jahon davlatchiligi tarixidan ma lumki, jamiyat taraqqiyoti ko p
’ ‘
jihatdan boshqaruv tizimining samaradorligiga uzviy bog liq.
‘ Hozirgi davrda turli
mamlakatlarda boshqaruvning har xil usullari mavjud. Bu jarayon, tabiiyki, osha
‘
mamlakat xalqining urf-odatlari, ananalari, mentaliteti va davlat tarixiga
’
chambarchas bogliq holda ketadi. Jumladan, Sharqda davlat qurilishi va boshqaruv
‘
tajribasi oziga xos ananalarga ega bolib, azaldan ijtimoiy-siyosiy hayotda
‘ ’ ‘
mahallalarning roli juda katta bolgan. Shunday ekan, mahalla ozbek davlatchiligi
‘ ‘
boshqaruvining ham odil va noyob usuli hisoblanadi.
Mayda irmoqlar birlashib ulkan daryo hosil bo lganidek, o zbek davlati
‘ ‘
ham mahalla, qishloq, qo rg on, shahar, tuman, viloyatlardan barpo etilgan.
‘ ‘
Dastlabki irmoq-mahalla mamlakatning ishonchli bogini, chinakam ustuni,
‘ ‘
poydevori hisoblanib, ijtimoiy-siyosiy hayotimizning kozgusidir. Ozbek xalqining
‘ ‘
sharqona ananalari, urf-odatlari, xususan, mehr-oqibat, muruvvat, toy-marakada
’ ‘ ’
jamoaning hamjihatligi mahalla hayotida yorqin namoyon boladi
‘
Mahallaning ozini-ozi boshqarishning eng asosiy bogini bolib, bu joyda har bir
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
kishining taqdiri, orzu-umidi, hayoti va odamlarga munosabati qatiy nazoratda
’
turadi, ular bir-birlari bilan hisoblanib yashaydilar. Shu bilan birga, mahallachilik
uzoq ananalarga va xalqimiz tarixiga, uning boy manaviy-axloqiy qadriyatlarga
’ ’
chambarchas bogliq bolgan ulkan hayot maktabi hisoblanadi.
‘ ‘
8

Yurtboshimiz yozganidek: Xalqimizga xos o zini-o zi boshqarish “ ‘ ‘
tizimining bu noyob usuli-qadim-qadimdan odamlarning nafaqat tilida, balki
dinida, butun hayotida chuqur joy egallagani bejiz emas. Biz mahalla-ham ota,
“
ham ona degan hikmatli naqlni ana shu hayotiy haqiqatning ifodasi sifatida qabul
”
qilamiz .
” 6

Mahalla-shahar va qishloqlarda aholi yashaydigan ma muriy, hududiy
’
birlik uyushmasidir. XX asrning birinchi choraklariga qadar mahalla 50-60
xonadondan tashkil topgan bolib, yirik shaharlarda dala tarkibiga kirgan. Mahalla
‘
hayatiga saylab qoyiladigan oqsoqol rahbarlik qilgan.
’ ‘
Moziy tarixidan malumki, insoniyat tarixida oiladan keyin mahalla
’
shakllangan. Mahalla ozbek xalqi uchun boshqarishning qadimgi, adolatli va
‘
insonparvar ananaviy tizimi hisoblanadi hamda xalqimizning tinchligi va
’
osoyishtaligining eng asosiy garovi, millatimiz timsoli, Vatan ichra vatan bolgan
‘
muqaddas goshadir.
‘
Milliy gurur, ahillik, birdamlik va qadriyatlar makoni mahalladir. Bu yerda
‘
yoshlarda Vatan, millat tushunchlari, milliy ozlik, mehr-oqibat, muruvvat, hikmat,
‘
bagrikenglik, kechirimlilik, hurmat va insonparvarlikni tarbiyalashda muhim rol
‘
oynaydi. U fuqarolarning ijtimoiy manfaatlarini himoya qiladi, aholining muhtoj
‘ “
qatlamlariga yordam beradi. Bu mahalladagilardagi uy-joylarning oldi-sotdisi, toy-
” ‘
maraka marosimlarini uyushtirish va mahallalardagi nizolarni bartaraf etish
’
ishlariga boshchilik qilgan. Har bir mahallaning oz guzarida choyxonasi bolib, u
‘ ‘
mahallaning ijtimoiy-madaniy markazi hisoblangan.
Mahallalar Oktabr to ntarishigacha bo lgan davrda ham aholini
‘ ‘
boshqarish va uyushtiruvchi asosiy tuzilma bo lgan.
‘ Ozbek xalqining kundalik ‘
ijtimoiy hayotini va turmushini tashkil etuvchi asrlar osha takomillashib kelgan
organdir. Mahalla oz mohiyatiga, faoliyati, mazmuni va shakllari bilan sharqona
‘
fikrlash, faoliyat yuritish kabi xalqimizning oziga xos fazilatlarini aks ettiradi.
‘
6
I.A.Karimov. Yuksak ma naviyat-yengilmas kuch . T., 2008, B.58-59.
’ ”
9

Mahallalar aholini ahil-totuv yashashga, sidqidildan mehnat qilib kasb organishga, ‘
shu orqali umrguzaronlik qilishga undaydi.
Ma lumki, mahalla fuqarolarining tashabbusi bilan tashkil etilgan tarixiy
’
jamoa bo lib, shakllanish tarixi ildizlari juda olis davrlarga borib taqaladi.
‘
Mahallalar kecha yoki bugun paydo bolmagan, ularning oziga xos hayot tarzi juda
‘ ‘
qadimdan shakllangan, hattoki ibtidoiy jamiyat davriga borib taqaladi. O tmishda
‘
ham mahalla tarbiya o chog i, millat qadriyatlar maskani hisoblangan.
‘ ‘
Donishmand ajdodlarimiz xalqimizning o zligini, urf-odatlari va marosimlarini
‘
avaylab saqlashda asosan mahallaga tayanganlar.
Mahalla deganda katta oila yoki bir necha oilalarni o ziga birlashtirgan
‘
hududi birlikdagi jamoa tushinilgan. Mahalla fuqarolarning tashabbusi bilan
tashkil etilgan trixiy jamoadir. Necha asrlardan buyon o zbeklar mahallalarda
‘
yashab, o zining ma lum tartib intizomi, qonun-qoidalariga rioya qilgan holda
‘ ’
yashab kelmoqda.
Mahalla arabcha-«maxallun» so zidan olingan bo lib, fuqarolar
‘ ‘
yashaydigan joy, o rin, makon degan ma nolarni anglatadi. Demak, mahalla
‘ ’
shahar va qishloqlarda aholi yashaydigan ma muriy, hududiy birlik, uyushmadir.
’
Mahalla ko chalari kesishgan va tutashgan hamda odamlarning o tish joyi esa
‘ ‘
guzar deyiladi. Guzarda shahar va qishloqlarning uch-to rt ko chasi yoki
‘ ‘
choyxona, baqollik, qassoblik va boshqa do konlari mavjud bo lgan gavjum,
‘ ‘
serqatnov obod joydir. Odatda mahalla ahli guzarga chiqib choyxo rlik qilganlar,
‘
suhbatlashganlar va hordiq chiqarganlar. Guzarni qozi tayinlaydigan oqsoqol-guzar
boshi boshqargan.
XX asrning birinchi choraklariga qadar mahalla o rtacha 50-60
‘
xonadondan tashkil topgan bo lib, yirik shaharlarda esa daha tarkibiga kirgan.
‘
O rta Osiyo xonliklarining qishloqlar va yirik shaharlaridagi ma muriy-hududiy
‘ ’
birlik daha (forscha «unlik»)deyilgan. Bir necha qishloqlar bir vohaga
birlashtirilgan, yirik shahar esa bir necha daxaga bo lingan. Unda bir nechta
‘
mahalla, madrasa, masjid, bozor, hammom va jamoat binolari orasida joylashgan.
10

Daxani asosan oqsoqol (mingboshi) boshqargan. Mahalla hay atiga esa saylab ’
qo yiladigan oqsoqol-ellikboshi rahbarlik qilgan.
‘
Mahalla bir ko cha yoki alohida guzarda yashaydigan, o zlariga eng
‘ ‘
qadrdon bo lgan ana shu makon orqali doimiy yaqinligini his etgan odamlarni
‘
birlashtiradi. Bu insonlarning hayotida maqsadlari ham o zaro mushtarak tarzda
‘
uyg unlashib ketgan, to y-ma raka, hashar uyushtirish, muhtoj va ehtiyojmand
‘ ‘ ’
odamlarga yordam berish, turli bayram va tantanalarni birgalikda nishonlash va
hokazo. Xullas, mahalla insonlarda jamoat tuyg usi va ruhini shakllantirishda
‘
ham muhim o ringa egadir.
‘
Mahalla tarixining ildizlari ancha qadimgi bronza davriga borib taqalishini
arxeolog-qadimshunos olimlar aniq ashyoviy dalillar asosida isbotlab berganlar.
Mahalla juda qadim tarixga ega bo lib, uning ildizlari bronza davriga borib
‘
taqaladi. Qadimshunoslik manbalarining guvohlik berishicha, bronza davriga borib
taqaladi. Qadimshunoslik manbalarining guvohlik berishicha, bronza davrining
yodgorligi bo lgan Surxondaryo vohasidagi Sopollitepada 8 ta oilaning
‘
manzilgohi aniqlangan. Ularni birlashtirgan narsa faqat urug jamoasi emas, balki
‘
eng avvalo, ishlab chiqarish manfaatlari edi. Bu manzilgohdagi 8 ta oila tarkibida
patriarxal tizim asosida qurilgan yuzdan ortiq juft oilalar uyushgan. Har bir katta
oila jamoasini o zlari saylagan oqsoqol boshqargan. Har bir jamoa oqsoqollari
‘
oliy oqsoqollar kengashiga birlashganlar. Jamoa qishloq hayoti bilan bog liq
‘
bo lgan barcha muammolar oqsoqollar kengashi orqali amalga oshirilgan.
‘
Miloddan avvalgi III asrdan milodiy V asrning boshlarigacha qadimgi
Farg ona (Parkana) davlatida barcha masalalarni oqsoqollar kengashi hal etgan.
‘
Jumladan, ular urush holatini e lon qilish, sulh tuzish, vazirlar tarkibini va
’
soliqlarni tayinlash kabi masalalarni hal etishgan. Oqsoqollar shohni ham
almashtirish huquqiga ega bo lganlar.
‘
O tmish ajdodlarimizning dunyoqarashi, ma naviyati, urf-odat va
‘ ’
an analari hamda ilk davlatchilik tarixini haqqoniy tarzda aks ettirgan bebaho asar
’
Avesto (mil.avv.I ming yillikning munosabatlari va boshqaruv tizimini mujassam
“ ”
etgan manba hisoblanadi.
11

Asarda jamoaviy munosabatlarga keng o rin berilgan bo lib, uning ‘ ‘
patriarxal urug jamoasi haqida fikr yuritilgan so nggi qismi Videvdat da
‘ ‘ “ ”
iqtisodiy tengsizlik va tabaqalanish yoritilgan. Masalan, asardagi azata -erkin,
“ ”
ozod, mo tabar odam, asna -jamoa urug lari, erkin jamoa a zosi
‘ “ ” ‘ ’
ma nolarini anglatadi.
’
Avesto jamiyati quyidagi to rt qismga bo lingan: uy, oila jamoasi- nmana ,
“ ” “ ” ‘ ‘
dmana , urug jamoasi- vis , qabila, zantu , qabilalar ittifoqi- daxiyu .
“ ” “ ” “ ” “ ” ‘
Yasht ning uchinchi bobida quyidagi lavhalar keltirilgan: Xudo Mitrani biz
“ ” “
ulug laymiz. Unga hech kim yolg on gapirolmaydi: uyda-oila boshlig i, urug
‘ ‘ ‘ ‘
oqsoqoli, qabila boshlig i va mamlakat sardori yolg onchi bo lsa,
‘ ‘ ‘
g azablangan Mitra butunlay oilani urug ni, qabilani, mamlakatni va uning
‘ ‘
boshliqlarini ham tamoman yo q qiladi
‘
Yasht kitobida ijtimoiy munosabatlarning negizi katta patriarxal oila
“ ”
ekanligi ta kidlangan.
’ Oila, urug va qabila boshliqlarini pati so zi ‘ “ ” ‘
anglatgan nmanapati , vispati , daxiyupati . Asarda nmana ,
“ ” “ ” “ ” “ ”
dmana atamalari oila birligini, xonadon, uy ma nolarini ifodalaydi.
“ ” ’
Nmanapati (oila boshlig i), nmapanatni (uning xotini bolalari, nabiralari
“ ” ‘ “ ”
va evaralari) oila tarkibini tashkil etgan.
Erkak- vira askar ma nosini ham anglatib, vironmana -katta oila
“ ” ’ “ ”
xizmatkori deyilgan. Erkin jamoa a zolarida kambag allashgan qismi-
’ ‘
pornaytor (cho pon) qul bo lmagan, lekin tobye odam hisoblangan. Vaysa
“ ” ‘ ‘ “
(qul), dira (erkin askar), parkaytor (gunon)lar katta patriarxal oilaning
“ ” “ ”
a zolari bo lgan, lekin ularning huquqlari boshqa erkin a zolarga nisbatan
’ ‘ ’
cheklangan bo lgan.
‘
Urug jamoasi vis ga kamida 15 ta qarindosh nmana (oila jamoasi kirgan
‘ “ ” “ ” ”
va unga vispati (oqsoqol) boshchilik qilgan. «Vis» patriarxal oilalar
“ ”
( nmana ) dan iborat edi.
“ ”
Avesto davrida urug jamoasi jamiyatning asosini tashkil etib, barcha
“ ” ‘
siyosiy va ijtimoiy vazifalarni bajargan. Yaylov, ekinzor va kanallar vis
“ ”
(urug ) mulki hisoblangan. Xullaski, nikoh, garovga turish tartib qoidalari jamoa
‘
12

tasarrufida bo lgan. Oqsoqollar kengash- versanpati , Xomjonona , xalq ‘ “ ” “ ”
yig ini (majlisi)- v yana deyilgan. Jamoani boshqarishda harbiy demokratiya
‘ “ ’ ”
tamoyillariga qat iy amal qilingan. Vis (urug )ga nmanapati tarixidagi
’ “ ” ‘ “ ”
saylangan urug boshlig i, diniy ustozi va rahnamosi vispati boshchilik
‘ ‘ “ ”
qilgan. Shuningdek, asarda bir qishloqda joylashgan uyushmasi ( vrzona )
“ ”
urug doshlar ittifoqi, ( ar yanon ), qabila ( zantu ), qabila boshlig i
‘ “ ’ ” “ ” ‘
( zantupatr ) haqida ham ma lumotlar mavjud.
“ ” ’
Avesto davrida daxoyu (viloyat)-yirik ma muriy hududiy birlik
“ ” “ ” ’
bo lib, ko plab zantu qabilalari yashagan va ma lum bir etnik uyushmaning
‘ ‘ ’
hududi, el-yurti hisoblangan. Daxiyu (viloyat)ga daxiyupati boshchilik
“ ” “ ”
qilgan. Kavi yoki Sastar (viloyat hokimi) daxiyu okruglarining birini yoki
“ ” “ ”
markazini boshqargan hamda harbiy boshliq lavozimini ham egallagan. Bir nechta
daxiyular tepasida daxiyusosti -hukmdor turgan. Sastar so zi harbiy
“ ” “ ” ‘
bo linmalarni ham anglatgan.
‘
Asardagi Yasht ning uchinchi naqlida Hirot va Mardan to Orol
“ ”
dengizigacha, undan Sirdaryogacha bo lgan yerlarning daxiyu sosti tarkibiga
‘ “ ”
kirganligi aks ettirilgan. Qadimgi podsholiklar hukmdori- daxiyu sosti mutloq
“ ”
hokim bo lmasdan, huquqlari nisbatan cheklanmagan va daxiyu hokimlarning
‘ “ ”
oliy kengashiga bo ysungan. Bu uyushmaning diniy va oliy rahbari
‘
Zaratushtraema edi. Shuningdek, asardagi kshayati (podsho)- kshatriya
“ ” “ ”
(harbiylar toifasi) azota (ozod, erkin) xanchanona (anjuman, majlis),
“ ” “ ”
banton (bandi, qul) atamalari ham o sha davrdagi ijtimoiy hayot haqida
“ ” ‘
ma lumotlar beradi.
’
Mahalla azaldan O rta Osiyodagi shaharlar ichidagi hududiy birlik bo lib, u
‘ ‘
bizga o tmishdan meros bo lib qolgan. Arxeologik va etnografik ma lumotlar
‘ ‘ ’
mahalla arablar istilosidan ham ancha ilgari mavjud bo lganligini isbotlaydi.
‘
O tmishda mahalla muayyan bir yirik hududda yashovchi odamlar birlashmasi
‘
bo lib, unda odamlar faqat qarindoshlik rishtalari bilangina emas, balki yuz yillar
‘
davomida yaratilgan ichki tartib, qoida, ma naviy-axloqiy normalar, urf-odatlar
’
va an analar bilan ham chambarchas bog langan edi. Tarixiy manbalarda ham
’ ‘
13

mahallalarning ko p ming yillik tarixga ega ekanligi haqida qiziqarli lavhalar ‘
uchraydi.
Sharqning buyuk mutafakkirlaridan biri Abu Nasr Forobiy (873-950) Fozil
“
odamlar shahri asarida shunday yozgan edi. Har uydagi odamlar o zaro yaqin
” “ ‘
aloqalarda bo ladilar, ya ni ular bir ko chada yana bir mahallada yashaydilar.
‘ ’ ‘
Shu tufayli odam avvalo qo shnisi bilan yaqin bo ladi. Yana u xuddi shu
‘ ‘
qo shnisi bilan bir ko chada, bir mahallada, bir shaharda va nihoyat shu shaharni
‘ ‘
ixtivo etgan bir yurtda yashaydi .
”
Mashhur muarrix Abu Bakr ibn Ja far Narshaxiy Buxoro tarixi asarida
’ “ ”
(X asr) Buxoroda 1100 yil muqaddam mahallalar bo lganligini qayd qilib o tgan.
‘ ‘
Sohibqiron Amir Temur va temuriylar davrida mahallalar ayniqsa ravnaq topgan.
O tmishda mahalla shaharcha ahamiyatiga ega bo lgan:
‘ ‘
Shaharlar otini mahallot etib,
Bo ldi chu yuz shahar Hiri ot etib.
‘
Mahalla-shahar ichidagi shaharcha degan mazkur go zal o xshatishni
‘ ‘
hazrat Mir Alisher Shavoiy o zining Hayratul abror ( Yaxshi kishilarning
‘ “ ” “
hayratlanishi ) asarida keltirgan. Bundan ko rinadiki, o rta asrlarda Hiri deb
” ‘ ‘
atalgan. Hirot shahri yuz shaharcha ahamiyatiga ega bo lgan mahalladan tarkib
‘
topgan. Ko chalar kesishgan, tutashgan joylar markaz hisoblanib, u yerda guzar
‘
joylashgan. Guzar atamasi kesib o tish joyi degan tushunchani beradi.
‘
O tmishdan ma lumki, insoniyat tarixida oiladan keyin mahalla
‘ ’
shakllangan. Mahalla o zbek xalqi uchun boshqarishning qadimgi adolatli va
‘
insonparvar an anaviy tizimi hisoblanadi hamda xalqimizning tinchligi va
’
osoyishtaligining eng asosiy garovi, millatimiz timsoli, Vatan ichra-vatan bo lgan
‘
muqaddas go shadir.
‘
Oktabr to ntarishigacha bo lgan davrda ham mahallalar faoliyat
‘ ‘
ko rsatib, aholini birlashtiruvchi va uyushtiruvchi asosiy tuzilma bo lgan.
‘ ‘
O zbek xalqini kundalik ijtimoiy hayotini va turmushini tashkil etuvchi asrlar
‘
osha takomillashib kelgan mahalla o z mohiyati, mazmuni va shakllari bilan
‘
sharqona fikrlash, faoliyat yuritish kabi xalqimizning o ziga xos fazilatlarini aks
‘
14

ettirgan. Mahallalar aholini ahil va tinch-totuv yashashga, sidqidildan mehnat qilib,
kasb o rganishga, shu orqali esa umrguzaronlik qilishga o rgangan.‘ ‘
Ma lumki, mahalla fuqarolarning tashabbusi bilan tashkil etilgan jamoa
’
bo lib, shakllanish ildizlari tarixining juda olis davrlariga borib taqaladi. Shuning
‘
uchun ham mahallalar kecha yoki bugun paydo bo lmagan, balki ularning o ziga
‘ ‘
xos hayot tarzi juda qadimda vujudga kelgan, hatto olis ibtidoiy jamiyat davrining
oxirgi davriga ham xosdir. O tmishda ham mahalla tarbiya o chog i va milliy
‘ ‘ ‘
qadriyatlar maskani hisoblangan. Donishmand ajdodlarimiz xalqimizning
qadriyatlari, urf-odatlari va marosimlarini ko z qorachig iday avaylab saqlashda
‘ ‘
asosan mahallaga tayanishgan.
Mahalla azaldan O rta Osiyo shaharlari ichidagi hududiy birlik bo lib, u
‘ ‘
bizga o tmishdan noyob meros bo lib qolgan. Arxeologik va etnologik
‘ ‘
ma lumotlar mahalla arablar istilosidan ham ancha ilgari mavjud bo lganligini
’ ‘
isbotlaydi. O tmishda kichik bir hududda yashovchi odamlar uyushmasida va
‘
insonlar faqat qo ni-qo shnichilik rishtalari bilangina emas, balki ko p yillar
‘ ‘ ‘
davomida shakllangan ichki tartib-qoida, ma naviy-axloqiy meyorlar, urf-odatlar
’
va an analar bilan ham chambarchas bog lanishgan.
’ ‘
O zbek xalqi ko p asrlardan buyon mahallalarga birlashib o zlarining
‘ ‘ ‘
ma lum tartib- intizomi va qonuni qoidalariga qat iy rioya qilgan holda
’ ’
umrguzaronlik qilib kelmoqda.
O ’tmish saxifalaridan malumki, maxalla tarixi ancha olisga borib
’
tarqaladigan, katta kichikning, yoshu-qarining lavozimidan qatiy nazar barchaning
– ’
birdek vatani hisoblanadi. Azaldan m ahalla ezgulik beshigi, tarbiya ochogi, milliy
‘ ‘
qadriyatlar ananaviy urf-odatlar va marosimlar shakllanadigan asosiy maskan
’
rolini oynab kelgan. Prezidentimiz I.A.Karimov taqidlaganidek Bagrikenglik
‘ ’ ” ‘
ozaro mexr-oqibat kabi noyob fazilatlar aynan mahalla sharoitida kamol
‘
topadi.Shu manoda mahallani ozini-ozi boshqarish maktabi, tabirjiz bolsa,
’ ‘ ‘ ’ ‘
demokratik darsxonasi deb atash mumkin
” 7

7
I.A.Karimov, Milliy istiqlol mafqurasi-xalq e tiqodi va buyuq kelajakka kurasi-xalq
’
e tiqodi va buyuk kelajakka ishonchditr, T.,2000 .B.24
’
15

Maxalla so zi arabcha so z bo lib Mahallun ya ni fuqarolar‘ ‘ ‘ “ ” ’
yashaydigan va mehnat qiladigan joy degan ma nosi anglatadi.
’ Mahalla
kochalari kelishgan hamda tutashgan odamlar otish joyi guzar diyiladi.
‘ ‘ “ ”
Mahalla insonlarga jamoatchilik tuygusini shakllantirishda va
‘
takomillashtirishda juda ham muxim oringa ochadir. Mahalla tarixining idizlari
‘
ancha qadimga(jez) davriga borib tarqalishgini arxeologlar, qadimshunos olimlar
isbotlab berganlar. Zardushtlikning muqaddas kitobi-Avesto da , AbuNasr,
“ ”
Farobiyning Fozil odamlar shaxri, Abu Bakr Ibn Jafar Narshaxiy ning Buxoro
“ ” ’ “
tarixi , Alisher Navoiyning Hayratul abror asarlarida mahallalar xaqida qiziqarli
” “ ”
lavhalar mavjud.
Mahalla azaldan O rta Osiyo shaharlari ichidagi xududiy birlik bo lib u
‘ ‘
bazga o tmishdan noyob meros bo lib qolgan, unda yashovchi odamlar
‘ ‘
uyushmasi bo lib, unda insonlar faqat ko ni-ko shnichilik rishtasi emas balki
‘ ‘ ‘
ko p yillar davomida shakllangan ichiki tartib qoida ma naviy axloqiy
‘ ’
meyoriy urf-odatlar va an analar bilan chambarchas holda bog lanishgan.
’ ‘
Manbaarga kora 19 asrda Toshkentda 4 daha( daha-fors) -19 asrda Orta Osiyo va
‘ ‘
Eronda katta shaharlarda mahallalarni birlashtiruvchi mamuriy birlik
’
Shayxonturda -41ta ,Sebzorda 38,Kukchada -31,Beshyogochda -32ta, jami 149 ta
‘
mahalla si 4 oqsoqol va 12 kichik oqsoqollardan iborat bolgan.Shuningdek 19
‘
asrda Buxoroda 197ta, Andijonda -43ta, Qarshida 20dan ziyod ,Shaxrisabzda 52 ta
, Kitobda esa 20-ta magalla bolganligi tarixiy manbalarda qayd etilgan.
‘ ‘
Mahallalar xunarmandchilikning eng asosiy sohalari,masjidlar , joylar va boshqa
turi nomlar bilan atalgan. Har qaysi mahallada aholining turar joylari kocha, tor
‘
kocha yoki berk kochalarga orqa tomoni bilan koshni mahallaga qaratib
‘ ‘ ‘
solingan. Shu tariqda har bir mahalla bir biridan uy devorlari bilan ajratib turgan.
Har bir mahallaning oz darvozasi mavjud bolib kechasi ichkaridan qulflab
‘ ‘
qoyilgan.
‘
Buxoro xonligining eng yiriq siyosiy va mamuriy shahri hisoblangan
’
hamda 1920 yilgacha nufuzi jihatdan poytaxt Buxoro shaxridan keyin ikkinchi
orinda turgan Qarshi shaxrida 20 asrning boshlarida 20dan ziyod mahalla
‘
16

faoliyat korsatgan. KArshi shahri maxallalari tarixi aloxida mavzu sifatida‘
chuqur organilmagan. Faqatgina rus olimshunos O.A.Suxaryovaning Buxoro
‘ “
xonligi shaxarlari tarixiga doir(T.1958) a sarida Qarshi shahridagi quyidagi
”
maxallalar royxati keltirilgan: Murdashuy, Boyguzari, Xolvagar, Eronguzar,
‘
Qozixona, Temrchi ,Uymovut , Xitoy. Mazkur asarda shaharga tutashgan
qishloqchalarning gam nomi tilga olingan.
‘
Charigor, Kurg oncha, Zog za, Arabxona, Buzrabot
‘ ‘
(Buzroqobod)Beshgumbaz, Maxsunobod, Qarlukxona.Shuningdek, tuplangan
etnografik ma lumotlarimizga ko ra shaharda yana kushnidagi mahallalar
’ ‘
faoliyat yuritilganligi aniqlandi: Degrez ,Misgarlik,Kudukgarlik, ko kchi, Zargar,
‘
Kirgizguzar, Sandiqchi, Dukchi, Kosagir, Duradgor, Alachabof. Bu keltirilgan
mahallalarning nomi toliq emas. Bu yana koshimcha ishlanishlarni talab etadi,
‘ ‘
albatta. Davrlar otishi bilan yirik mahallalar bir necha qismlarga bolinib ketgan.
‘ ‘
Bazi kichik mahallalar yiriklariga koshilib ularning u nomlari unutilib, faqatgina
’ ‘
qariyalarning xotirasida qolgan, xolos.
Rossiya bosqinidan song Ozbekiston qadimgi shaharlarini suniy ravishda
‘ ‘ ’
yangi shahar (Yevropa, roslar qismi), va eski shahar (Osiyliklar qismi ) bolinishi
“ ” ‘ “ ” ‘
oqibatida ikki xil madaniyati vujudga keltirgan. Chor hoqimiyati oz diqqatini
‘
madaniy xizmat va obodonlashtirishni shaharning faqat Yevropa , ruslar qismiga
jalb etib qator zamonaviy binolar istiroxat boglari barpo qilgan va boshqa
‘
obodonchilik ishlari olib borilgan. Lekin Osiyoliklar yashaydigan qismiga
umuman etibor berilmagan. Shaxarning bunday eski va yangi qismlari ortasmida
’ ‘
aniq chegara mavjud bolib, xatokki , eski shahar aholi yangi shaxarga otishi qati
‘ ‘ ’
man qilingan.
XIX-XX asrning boshlarida o zbek xalqi ijtimoiy turmushida kelgan
‘
an anaviy manosubatlardan jamoatchilik ayniksa kuni kushnichilik va qishloq
’
jamoasi tartiblari katta oilaning bo lishi , ayrim etnik guruxlarda qadimgi udum
‘
va marosimlar keng yoyilgan edi. Kushnichilik munosabatlari tog oldi dasht
‘
tumanlarda emas, balki dexqonchilik xududlarda ham mavjud bolgan. Belgilangan
‘
tartiblarga katiy rioya qilingan xolda har bir oilaga mahalla jamoasiga uyushgan.
’
17

Har bir mahallaning masjidi bolgan. Oila, nikoh masalalari ham birgina xonadon‘
doirasi bilan cheklanmay yaqin qarindosh urug ishtiroqi bilan oz yechimini
‘ ‘
topgan..
Jamiyat taraqqiyotining olis davridan saqlanib kelgan jamoatchilik
ananalarimaxallachilikda ayniksa, yaqqol namoyon bolib ayrim oila va shaxsning
’ ‘
hayotida sodir bolishi mumkin xayotiy tashvishlarni hal etishda muhim rol
‘
oynagan.
‘
Jamoani boshqarish uchun maxsus shahslar (oqsaqol, ellikboshi)
mahallaning eng obruli kishilardan saylangan va ularga yordamchi qilib
erkaklardan arbob , paykar , ayollardan esa qayvoni xodim tayinlangan. Qarshi
mahallalarida ham xuddi shunday bolgan.
‘
Urug kabilachilik an analari ayniksa Janubiy O zbekistonda ko proq
‘ ’ ‘ ‘
saqlanib qolgan. XVIII asrning sungi qoragida mang it xonlari uz kabilalarini
‘
Qashqa vohasiga ko chirib kela boshladi.
‘ Natijada vahadagi 40 dan ziyod
ozbek kabilalari ichida mangitlar kopchilikni tashkil qiladigan bolib qoldi.
‘ ‘ ‘ ‘
Mangitlar qadimiy otroq aholi bilar chatishib ketsa ham qabilaviy yaqinligini
‘ ‘
saqlab qolgan.
Jamoatchilik munosabatlari kollektivizm va birlik tuyg ularini o zaro
‘ ‘
yordam va hamkorlik urf odatlarini hayotga singdirib , ilmiy jipslikni
mustaxkamlashda muhim omil bo lib kelgan.
‘ Bundan tashqari Islom dinini
talablariga mos tushadi , chunki islom jamoat dinidir. Xozirgacha mahallachilik
ananalari yangi zamonaviy ruhda ancha takomillashib ommaviy -maishiy
’
munosabatlarni mustahkamlab barcha tuy tamoshalarda va marakalarda
’
hamdard , ozaro yordam berib, kullab kuvvatlashda katta xizmat qilib kelmoqda.
‘ –
Mahalla ozodligini saqlash jamoat yoki davlat ishlarini bajarish
umumiy tartib va odob o rnatishda ham ko ni ko shnichilik an analari
‘ ‘ – ‘ ’
ijobiy ahamiyatga ega. Jamoatchilik umumiy imoratlari machitlar va
tahoratxonalar, umumiy buyumlar, idish tovoq va haqozalar jamiyatda muayyan
–
tartib qoidalarga asoslangan ijtimoiy munosabatlarning ifodasi boladi. Qarshi
‘
shahrida mazkur tartib qoidalariga qattiq rioya qilgan holda har bir mahalla
18

jamoasiga berilgan. Ular umumiy jamoa imoratlari tuy-tomosha va marakalar’
otqazish uchun zarur idish-tovoqlar , umumiy tobut va boshqa buyumlarga
‘
bolishdan tashqari ariq hovuzlarga qarab , ularni tozalab turganlar , umumiy
‘ –
ishlar uchun farrosh, mardikor, va chupon yollaganlar.
Mahalla aholisi oilaviy bayram va tuylarni , dafn marosimlarini hamda
tantanalarni o tqazishda jamoatchilik an analariga binoan umumiy vazifa
‘ ’
sifatida ishtiroq etishi shart bo lgan.
‘ Jamoatchilik tuzumi davrida saqlanib
kelinayotgan kollektivizm ananalari mahallachilikda ayniqsa namoyon bolib
’ ‘
ayrim oila va shaxsining hayotida roy berish mumkin bolgan va ijobiy rol
‘ ‘
oynagan.Hozirgacha bu noyob angana saqlanib ,yangi davr talabaiga moslashgan
‘
holda kishilarning ozaro yaqinlashga , ahloq va odobning mustahkamlanishi kabi
‘
muhim ijtimoiy masalarni hal qilishga hizmat qilmoqda.
1918 yilning yanvarida butun Rossiya ishchi va dehqon , soldat
deputatlaring 3 syezdida mahalliy o zini o zi boshqarish va proletar
‘ – ‘
dektaturasi bir-birini inkor qiluvchi omil deyilib muvaffat hukumat tomonidan
olg a surilgan mahalliy o zini-o zi boshqaruv to g risidagi fikr rad etilgan
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
edi. Mahallaning demokratik o rinishi kommunistik mafkura targ ibot
‘ ‘
chilariga tashvish tug dirgan. Ma muriy buyruqbozlik markazlashgan
‘ ’
birokratik boshqaruv sharoitida jamoatchilik asosidagi o zini o zi
‘ – ‘
boshqarish organlari Komferqa rahbarligida ijtimoiy hpatyotning soxta
demokratik asoslari mavjudligini ko rsatish uchun shunchaki tuzilgan edi.
‘
Shuningdek bu boshqaruv tuzilmaning milliy xususiyatlari hisobga olnmagan
holda davlatchilik an analariga esa umuman e tibor berishadi.
’ ’
Mazkur tizimini yagona andoza bo yicha tuzishga intilish aslida sobiq
‘
ittifoqning mustamlakachilik siyosatiga to la moslashtirishgan edi. Mustabid
‘
Shuro davrida mahalla oqsoqollari va faollari jamoatchilik asoida faoliyat
yuritilganligi sababli ishlar nihoyatda qoniqarsiz ahvolda beg amlik sansalarlik
‘
va uzibilamchilik hukmron edi. Mahallani toza-ozoda saqlash obodonlashtirish
ko kalamzorlashtirish masalalari ham juda keyin muomaga aylangandi.Shu
‘
davrda yakka tartibda qurishgan uylarda va shaharning eski qismida yashovchi
19

aholi o rtasida faoliyat qilayotgan mahalla tizimining xuquqlari ancha putur‘
yetqazilgan edi. O zbekiston Respublikasi milliy mustaqilligi tufayli barcha
‘
tarixiy qadriyatlarimiz qatori Vatan timsoli bo lgan maqamani rasman qaror
‘
toptirish yanada takomillashtirish davlat siyosati daraajsiga ko tarildi.
‘
Mahallaning azaliy an naviy maqomi yana tiklandi va mazmuni mohiyati ham
’
yangicha uzgardi.

1 .2. Qarshi hunarmandchilik va tijorat ishlari .
G ‘ arbiy Yevropa bilan Sharqiy Osiyoga qadar tuzilgan Buyuk Ipak yuli
markazi Sug ‘ diyona bo ‘ lgan . Sug ‘ d savdogarlari ipak yulidagi asosiy
tijoratchilar bo lgan hatto, ipa yulida sug d savdo tili darajasiga ko tarilgan .
‘ ‘ ‘
Qarshi Buyuk Ipak yulida joylashgan va tabiyki bu yerda qadimdan tijorat
rivojlangan bo lgan.
‘
Tadqiqotchilarning fikriga mazkur karvon yuli 25 asr mobaynida xalqaro
aloqalarni mustahkamlashga xizmat qilib kelgan. Uning uzunligi 7 ming km.ga
bo lib nixoyatda katta hududi kamrab olgan bir qismi O rta yer dengizi
‘ ‘
20

sohilarini kamrab qadimgi Rim va Yunonning Mesopotamiya orqali siljishi
O rta Osiyo va Dasht qimpoq usti bilan Xitoy va Hindistonga yetib borgan‘
Qadimgi Sug diyona uzoq vaqt G arb bilan Sharq o rtasidagi o ziga xos
‘ ‘ ‘ ‘
ko prik vazifasini o tgan.
‘ ‘
Qashqadaryo vohasida hozirgacha saqlanib qolgan ko plab ko xna
‘ ‘
xarobalar yirik sardobalar ushbu joylarda bir vaqtlar iqtisodiy va madaniy
aloqalar savdo-sotiq aloqalari gurkirab rivojlanganligidan dalolat
beradi.Qadimiy obihalardan topilgan turli davlatlarning pul( tangalari) voha
aholisi juda ko p mamalakatlar bilan savdo qilib tuganshgini tasdiqlaydi.
‘
Savdo qarvoni bir necha o nlab , ba zan yuzlab turli buyumlar ortigan
‘ ’
tullardan iborat bo lib , unga karvonboshi otda yoki eshakda yo lboshchilik
‘ ‘
qilgan. Ayrim katta karvonlari bir necha yuz otlik qurolmagan kishilar kuzatib
borgan. Kuniga karvonlar o rtacha 20-30 chaqirni yo l bosgan. Karvon
‘ ‘
yo llari bepayon suvsiz dashtlar baland-past tog adirlar, katta kichik daryolar
‘ ‘ –
ustidan o tgan bo lib, muayyan masofalarga pishtgan g ishtdan suv
‘ ‘ ‘
smaqlanadigan sardobalar va karvon saroylar qad ko targan.
‘
Markaziy Osiyo hududidagi eng muhim savdo markazlari Xorazm vohasida
joylashgan bo lib, undan Shimol tomonda Kazans , Perovsk va Urgizga
‘
G arbga , Kasbiy dengiz sog illari va astraxanga Janub tomonga Ashxobod ,
‘ ‘
Mari va Buxoroga , Sharqqa .Toshkent va Jizzxga kesishgan. G arbdan va
‘
Sharqdan bu yerga qorako l Qarmana va Samarqandga kirib karvon yo li
‘ ‘
bo lgan. Janub tomondan Qarshi yo li kesib tutashgan butun O rta Osiyoning
‘ ‘ ‘
Hindiston va Afg oniston bilan o rna tilgan savdo aloqalarida Qarshi muhim
‘ ‘
o rin tutgan. Shaharlarda bir nechta karvonsaroy savdogarlarga xizmat
‘
ko rsatgan. Ishlab chiqarish va savdoning ravnoq topishi shaharning usishiga
‘
olib keldi. Shaharning xunarmand joylashgan qsmida do kon, peshtaxtalar
‘
paydo bo lib, bozorlar shakllandi. Bozorlar shahar ostonalarigacha kengaydi,
‘
savdo peshtaxtalari va xunarmand do konlari shahar darvozalariga etuvchi
‘
ko chalar bo ylab tuzilgshan bulgan.Eski shaxardan Sharqiy Janubiy
‘ ‘ –
tomonga ayniqsa zich bulgan.
21

XX asrning boshidagi hunarmandchilik va savdo markazi aholi zich
yashaydigan xududi shu yerda shakllanadi. Asosiy katta bzoro yuqori bozor deb
atardi. Ko g ondan Tutak va Dashxona darvoza orqali unga borlar edi.‘ ‘ “ ” “ ”
U nda usti sofponli rastalar, boy savdogarlarning o sti yopishgan peshtaxtalari
‘
va ko plab xo narmand do konlari, oshxona va toyxonalar bor edi. Ot bozor
‘ ‘ ‘
eshak bozorlar alohida yerda joylashgan . Ularda mashkur yirik kirim zotlari
sotilgan .
Ko y bozorida Shaxrisabzdan keltirib sotiladigan mashkur hiser
‘
ko ylari bilan birga shohsiz mayin juni qora kul qo ylari ko plab sotilgan.
‘ ‘ ‘
Chunki , Qashqada vohasida 19 asrning oxiridan qorako lchilik bilan
‘
shug ullanish avj olgan edi. Chorva tuyog i soni har doim ko p bo lcha ham
‘ ‘ ‘ ‘
asosan kech kuz va qish boshlangandan bozorga ko p mol kirar va mol savdosi
‘
qizir edi. O rin vaqtida qora mol yettishtirish juda sust bo lgan. Buni yuqori
‘ ‘
bozorlardagi gusht do konlaridan ham bilish mumkin. Yuzlab go sht
‘ ‘
dukonlarining yarmisida go sht sotilgan. Ikkinchi o rinda ko y go shti
‘ ‘ ‘ ‘
sotiladigan do konlar turgan. Mol go shti sotish bilan 5-6 do konlar
‘ ‘ ‘
shug ullangan bo lsa tuya go shti sotish bilan 2-3 do konda sotilgan.
‘ ‘ ‘ ‘
Qarshidagi eksport savdo navraki voha tog adirlarining ko chmanchi
‘ ‘
aholisi uchun balki Amudaryo bo yidagi turkman qabilalari uchun ham foydali
‘
edi. Jun va qaroqul terisiga talab faqat gina Mavaraunnahrdagi emas Rossiya
imperiyasi va boshqa chet davlatlarga ham kuchli edi Jahon bozoriga qorakul
terisi to xtovsiz o sib borardi. Qoraqul terisi ko tara olib sotish katta
‘ ‘ ‘
daromad keltirgan. Qarshida ham teri ko plab ishlab chiqarilgan va shahardagi
‘
charmgar guzari terichilari turli hil sortdagi oshlangan teri ishlab chiqilgan.
Ko y terisidan zamin,soxtiyon , chari, echki terisidan Qayroq yoki buzi tul
‘
terisidan bulgan kabi teri navlarini ishlab chiqarilganlar.
Poyafzalchi xunarmandlar faqat ichki bozor uchun mahsulot qilib
chiqariganlar. Jun bozorida arqonlar , katta teri ishlar yigirilgan ip kasavalar,
hunarmandlar gilam, paloslar va boshqa jundan tayyorlangan mag sulotlar
‘
sotilardi. Junchi hunarmandlarga junni o zbek, arab turkman chorvadorlari
‘
22

yetqazib berishgan. Qashqadaryo vohasi , Buhoro xonligining eng ko p‘
bug doy yettishtiradigan zonasi bo lgan. Amir amaldorlari bug doy narxini
‘ ‘ ‘
belgilab bergan. Bug doy yettishtiruvchi dehqonga og ir soliq solingan .
‘ ‘
Shunga qaramay bug doy yettishtirish va bug doy savdosi gullab yashnagan.
‘ ‘
Qarshi bozorda ko tara savdodan so ngdan deyarli har kuni karvonlarda
‘ ‘
Buxoraga olib ketishgan. Bug doy , suli, guruch eng xaridorgir tovarlar
‘
hisoblangan paxta bozor , ot bozori oldida joylashgan. Agar ilgari faqat paxta
mahalliy tikuvchilar qog oz tayyorlovchilar talabini qondirgan bo lsa , ohirida
‘ ‘
xayib ekin paxtani yettishtirish tuxtovsiz olib borishdi va paxta chetga eksport
qilinadigan tovar bo lib qoldi. Qashqadaryoga an anaviy qimmatli meva
‘ ’
daraxtlardan anor, anjir, bodom , yongox bilan birga yangi noyob sitrus ekinlar va
xurma yettishtirishsa boshlandi. Paxta yakka hokimlik davrida an anaviy
’
xo jaliy sohalari o zgarib vohamiz o z mevazorlaridan mahrum bo ldi.
‘ ‘ ‘ ‘
Bozorlarga mevalar chetdan keltiriladigan bo ldi va narx kimmatlashdi.
‘
Paxta yakka g okimligiga barham berilib hatto don mustakilligiga
‘
erishildi. Qashqadaryo viloyati respublika xirmoniga eng ko p don tukdi. Qarshi
‘
yaqinidagi tog larda tuz xoni borligi hadindan ma lum bo lib 19 asrda u
‘ ’ ‘
Buxoro amiri xazinasi hisoblangan. Buxoro xukumati uni maxsus kishilar qazib
olishga ruxsat berar va har bir tulga yuklangan tuzdan bir tanga soliq olardi. Bu
tog tuziga Qarshi bozorida talab juda katta edi. Pushti rang tog tuzi va tuz
‘ ‘
o rtasidan chiqib yurak tuzi deb ataladigan tuz qimmat sotilgan. Qarab
‘
chiqilganidek Qarshi bozori juda ravnaq topgan.20 asrda Qarshida chinni
tayoyrlaydigan qurol yarog ustaxonalari kolmagan lekin pichoqlar saqlanib
– ‘
qolgan. Ular mahsulotlanib bir qismi asosan dastasiga oltin va xushum
qoplangan pichoqlar eksportga muljallab chiqarilgan.
A. Vamberning guvoxlik berishicha Qarshi ustaxonalarida tayyorlangan xanjar
va pichoqlar uzining mustaxkamligim o tkirligi va qurilish jahitdan ingliz va rus
‘
sanoatida chiqarilgan mahsulotlardan ustun turgan.
Zargarlik ustaxonalarida Qarshilik zargarlar bilan birga kelgan hindiylar
va mahalliy lulilar ishlaganlar. Bu yerda ayollar uchun chiroyli bezak
23

taqinchoqlar tumorlar, kumushdan , misdan , oltindan gullar solingan
qimmatbaxo toshlar bilan bezitilgan g iloflar tayorlangan. Oltin kumush, va‘
qimmatbaxo toshlar Eron, Hindistondan keltirilgan. Bozorda jilvagarlar
peshtaxtatalar bo lgan. Ular tayorlanggan shirinlik va qindolatlarining turi
‘
nihoyatdan ko p bo lgan.
‘ ‘
Pazandalikda zo r mahorat bilan maxsus ustalar tomonidan pishiriladigan
‘
qandolatlarning Obi novvot , parvarda , pista bodom holva , tahir holva ,
“ ” “ ” “ ” “ ”
bodrok holva , kabi shirinliklarni qadimdan tayoyrlashgan. Ular holva pishirishda
“ ”
shakardan tashqari yantoq qiyomli kabi qadimgi retseplardan ham foydalanib
“ ”
kelingan. Bunday xom ashyolardan biri Qarshi cho lida usraydigan yantoq
‘
sidizidir. Qarshi holvagarlari ko rsatmani alohida tayoyrlangan shirinlik ,
‘
qandolat , donashurak kabi holva turlari mashhur bo lgan. Ayniqsa shakar ,
‘
turon jabindan , yog va ziravorlar ko shib nok, olma, gilos mevasi shiklliga
‘ ‘
uhshatib tayorlangan holvalar shuhrat qozongan.
Yuqori bozorda maxsus joy qandolatchilar uchun ajratilgan bo lsada ular
‘
peshtaxtalari choyxona va oshxonalar kabi hamma joyda mavjud bo lgan.
‘
Qarshi savdosida qo yi bozor ham muhim o rin tutgan. U xiyobon guzarida
‘ ‘
jolashgan. Qo yi bozor ko rgan ichidagi tagi rasta deb nomlangan savdo
‘ ‘ “ ”
majmuasining davomi bo lgan. Bu guzarda beshta karvonsaroy bo lgan.
‘ ‘
Quqon , Buxoro , Shahrisabz kabi Qarshi ham O rta Osiyoda sariq
‘
metaldan badiy buyumlar , xo jalik idishlari ishlab chiqarishni markazlaridan
‘
biri bo lgan . Mis Rossiyadan kiridan biri bo lgan . Mis Rossiyadan yeltirilgan.
‘ ‘
Ayrim ustalar zo r mahorat bilan badiy buyumlar yasaganlar.Ular har-xil
‘
ichimliklar uchun idishlar(piyola, kosa, choynak) ovqat va sut idishlari
mislangan, mis tovoq, mis balkash, xumcha qomhon har hil quticha va
–
sandiqchalar va haqozalar ishlab chiqarilgan. Voha markazi geografik tibiy
iqlim sharoiti va mehnatsevar aholisi tufayli Buxoro xonligiga eng ko p foyda
‘
keltirgan . Amirning uquvsiz byurokrat amaldorlari Qarshining taroqqiyoti
amaldorlari Qarshining taraqqiyoti uchun qayg urmasdilar hatto Qarshiga chet
‘
el moliya xaftasining tusqinlik qilar edilar.
24

Butun XIX asr davomida Hindiston va Afg oniston yulga chiqqan‘
savdo karvonlari Qashqadaryoga kelganda Qarshiga kiritilmasdan Buxoroga
yuborilardi. Buxoro karvon mollari tekshirilib boj solig i olingan ba zi
‘ ’
tovarlar asosan choy Qarshi bozoriga keltirilgan. Albatta mollar qaytadan
tuyaga keltirilgani xarajatlari ko paygani uchun qiymatlashardi. Buxoro
‘
bozorining eng asosiy raqobatchisi Qarshi bozorini mintakalararo savdodadagi
ahamiyatini pasaytirar edi. 1913 yilda Amir Olimxon Kogondan Termizgacha
bo lgan masofada temir yul qurilish uchun chor xuqumatiga rozilik berdi.
‘
Muhandis Kavalev boshchiligidagi ishchilar 1918 yilda bu yulni kurib
betirishdi. Q ashqadaryoda Konsessiya asosida paxta yettirishtirish uchun rus
kapitalistlari Amir bilan muntazam aloqalar olib bora boshladilar. Bu fikrga
Amirlik qarshilik ko rsatsada G arbiy ministrik hatto imperator janobi
‘ ‘
oliylarining aralashuvidan keyin rozilik berdi.
Knyaz Andronnikov Qarshi dashtidan 80 ming ga yerga egalik qilish
xaqida Amir bilan shartnoma imzaladi. Bu plan kog ozda qolib ketdi va
‘
oradan bir yil o tmasdan imperatorning o zlari rejimi bilan ag darib tashladi.
‘ ‘ ‘
20 asrning boshiga kelib Buxoro amirligiga rus va ingliz kapitalining suqishib
bozorlarda raqobat qilishi aholisining kundalik rejimini o zgartirib yubordi.
‘
Ayni qsa rus sanoati ishlab chiqargan mahsulotlarning ko plab bozorga kirishi
‘
shaharlik ho narmandlarning sinishiga sabab bo ldi. Aholi kambag arllashdi
‘ ‘ ‘
chunki hunarmandlar va dehqonlar uchun boylik ortirishga savdo o z hunaridan
‘
ham muhimroq ahamiyatiga ega bo lgan. Ishlab chiqarilgan mahsulot qancha
‘
qulay xarid qilincha shuncha daromad ko payadi va kasb rivoj topadi. 20
‘
asrning boshlarida Qarshi shahrida ishlab chiqaruvchi kuchlar rivojlangan.
Savdo-sotiq kuchaygan bo lib Qarshi amirlikning yirik savdo markaziga
‘
aylangan. Bu yerda bozorlarda katta savdo rastalari mutaxasislashgan. Shaharni
ng ayrim qismlarida ham kichik kichik savdo do konlari bo lgan. Qarshi
– ‘ ‘
yiriq tranzit savdo markazi hisoblangan . Bu yerda Rossiya. Angliya ishlab
chiqarilgan zavod fabrika mahsulotlaridan tashqari mahalliy savdo mollari juda
ko p xarid qilinib o lkaning boshqa joylariga olib ketilgan.
‘ ‘
25

2003 yil Qarshi savdo va hunarmandchilik moziy sohifalari Qashqadaryo
vohasi hududida Buyuk ipak yzlining o tishi o lkaning iqtisodiy ijtimoiy va‘ ‘
ma naviy taraqqiyotiga keng ko llamdagi imkoniyatlarni ochib bergan. Voha
’ ‘
markazi Qarshi shahri asosiy karvon yo lining haq chorahasida
‘
joylashganligi sababi Sharqiy va G arbiy hamda Janubiy va Shimoliy
‘
mamlakatlar bilan har tomonlama doimiy aloqada bo lib kelingan Akademik
‘
K. Shoniyozovning yozishicha Buxorodan keladigan karvon yo li Xo ja
‘ ‘
Muborakka ajralgan ikkinchi yo l tamaki Kasbi, Bozda orqali Kelif
‘
kechuviga va undan Afg onistonga o tgan . Shuningdek Qarshining shimolida
‘ ‘
Jom yo li Samarqand bilan bog langan bo lishi kerak. Ko pincha Qarshi
‘ ‘ ‘ ‘
arvonlari Eski Anhor kanali yoqali ham kechayu-kunduz , qishin-yozing yo l
‘
bosib Samarqandga borishgan. Qarshilik tijoratchilar asosan g alla, mayiz
‘
hunarmandchilik buyumlari , teri va boshqa buyumlar bilan savdo qilganlar.
Qarshi ham O zbekistonning boshqa barcha yirik shaharlari kabi qadimgi
‘
boy rixga ega ekanligini omillarning ko p yillik samarali arxeologik va
‘
etnografik ilmiy tadqiqotlari orqali isbotlab berilgan. Masalan arxiolog
qadimshunoslar Qarshi shahri yonidagi Yer ko rg ondan qadimgi Navtaka
‘ ‘
shaxprining birvaqtlar Afrosiyob va Marv kabi yirik shaharlari bilan
raqobatlashganliklarini aniqladilar. Bu manzilgoxlardan hayvonlarning sopol va
toshdan yasalgan ashyollar uy-ruzg or asboblarining qoldiqlarini va boshqa
‘
yodgorliklarning topilganliklarini Qarshida azaldan savdo va g unarmadchilik
‘
rivojlanib qilganligidan darak beradi.
Qarshida Kandakorlik maktabi shakllangan bolib mohir ustalardan
‘
Abduqodir Nizomiddin , Sadiy Sharifiy Asad, Urin, Salohiddin Ikromiddin kabilar
’
ijodiy , amaliy falsafiy yurishganlar. Qarshi kandakorlari yasagan nodir
buyumlar mamlakatimizdagi yirik muzeylarda saqlanmoqda. Xulas ,Buyuk ipak
yoli xalqasida joylashgan iqtisodiy va madaniy jahatdan taraqqiy etgan Qarshi
‘
shahri mahalla (guzar) lari savdo hunarmandchiligining ong yirik markazlaridan
biri hisoblangan. Rus bosqini va mustamlakasi butun mamlakat savdosi va ishlab
chiqarvchi kuchlarga zarba berdi.
26

Ayniqsa shuro mustamlakachiligi oldiga qo ygan sotsialistik mulkchilik‘
ostida mahalliy ishlab chiqaruvchi kuchlar va savdogarlar ataylab qatag on
‘
qilindi. Mustaqillik nishonasi sifatida o zbek elida boshqa an analar bilan
‘ ’
birga savdo hunarmadchilik qayta tiklanmoqda. Hozir Qarshi shahrida ko plab
‘
shaxsiy firma do konlari ishlab turibdi. Tijorat va dexqon bozori
‘
kenggaymoqda. Hozir shaharning har bir mikrorayon o z bozorlariga ega.
‘
Bozorlar tabaro kengayib guzallashib sharqona usulda qayta tiklanmoqda.
O ‘ tmishda boshqarishni tashkil etish qishloq va shahar jamoalarining eng
asosiy vazifalaridan biri bo ‘ lgan . O rta Osiyoda, xususan, O zbekistonda qat iy
‘ ‘ ’
rioya etiladigan urf-odatlar, o ziga xos demokratiyaga asoslangan aniq harakat
‘
qiluvchi jamoa tuzilmalari mavjud edi. Har bir ijtimoiy tuzilma muayyan ahamiyat
kasb etgan va o zbek xalqi hayotida muhim rol o ynagan.
‘ ‘
Jamoaning an ’ anaviy idora etish tizimi , ularning yo ‘ lboshchilari -
oqsoqollarning rahnamolik faoliyatlari , mavqei va vazifalarini tarixiy - etnografik
manbalar asosida yoritish etnolog - elshunos olimlarning kechiktirib bo ‘ lmaydigan
vazifalaridan hisoblanadi .
O ‘ zbek tilining izohli tug ‘ atida ta ’ rif berilganidek ; oqsoqol - keksa odam ,
mo ‘ ysafid , biror sohada ko ‘ p ishlagan , mehnati singgan kishi ; keksalarga yoki
yoshi ulug
‘ kishilarga nisbatan o ‘ z tengqurlari tomonidan ishlatiladigan murojaat
shakli ; bir necha mahalla yoki qishloqlarga boshliq bo ‘ lgan mahalliy amaldor .
Tarixga oid lug ‘ atlarda ham ta ’ riflanganidek , oqsoqollar qabul qilganlar
yoki boshqa tantanali marosimlarda qatnashar edilar . O rta asrlarda qishloq
‘
jamoasi boshlig i, Toshkent va boshqa shaharlarda daha boshlig i hisoblangan.
‘ ‘
Daha-O rta Osiyodagi katta shaharlarda mahallalarni birlashtirgan ma muriy
‘ ’
birlik hisoblangan. Masalan, Toshkent 4 daha (Shayxontoxur, Sebzor, Ko kcha va
‘
Beshyog och)dan iborat bo lib, shahar mahallalalarini 4 ta katta oqsoqol va 12
‘ ‘
kichik oqsoqollar boshqarishgan.
O ‘ zbeklarda ham el - yurt orasida obro ‘ si baland va tajribali o ‘ rta yashar
qariyalarni kadxudo deyishadi . Taomilga ko ra, oqsoqollik ma muriy vazifa
‘ ’
hisoblanmagan. Bu lavozim avloddan avloga o tmagan, oqsoqollar o z vazifalari
‘ ‘
27

uchun jamoadan haq olishmagan. Buxoro xonligining boshqaruv tizimiga nazar
tashlasak, yuqorida amir, bosh qushbegi, bek, amaldor, mingboshidan keyin
oqsoqol turgan.
O ‘ zbek elshunosligi maktabining asoschisi akademik K . Shoniyozovning
yozishicha , o ‘ zbek - qarluqlarida yer - suv munosabatlariga taalluqli hamma
masalalar erta bahor ( fevral oyining oxiri mart oyining boshlari ) da chaqiriladigan
qishloq yig ‘ inida hal etilgan . Yig inda o ziga to q odamlardan oqsoqol, mirob‘ ‘ ‘
hamda kasbiga ko ra sartaroshlar saylangan. Ko pincha, mahalliy boylarning
‘ ‘
manfaatlarini himoya qiladigan odamlardan oqsoqollikka saylangan. Ishda xato va
kamchiliklarga yo l qo yilgan bo lsa, yig inda oqsoqollikka boshqa kishi
‘ ‘ ‘ ‘
tavsiya etilgan. Yangi saylangan oqsoqolni amaldor tasdiqlagan.
Oqsoqol soliqlarni to ‘ plash , odamlarni suvdan yumushlarga safarbar etish
bilan shug ‘ ullangan hamda suvdan foydalanishni ham nazorat qilgan . Hashar,
hayrovlarga ham oqsoqol homiy bo lgan. Qishloq aholisi to y-ma rakalarini
‘ ‘ ’
uyushtirish va bahorgi ekinlar ekishni boshlash muddatlari bo yicha ham
‘
oqsoqoldan maslahat so ralgan.
‘
O ‘ zbek - qipchoqlarida esa oqsoqol ( bek yoki biy ) voyaga yetgan erkaklardan
saylangan . Zarafshon vodiysidagi yarim o troq tarzda yashovchi qishloqlarda
‘
oqsoqol saylash tartibi X1X asrning 80-yillarigacha saqlab qolgan edi. Samarqand
viloyatidagi dehqonchilik bilan shug ullanuvchi o troq qishloqlarda oqsoqol
‘ ‘
(biy) unvoni merosga o tgan. U yaylovlarni tasarruf etgan, sug orish ishlari
‘ ‘
hamda hashar va hayrovlarni uyushtirishga rahbarlik qilgan.
Chorvachilik sohasida oqsoqollarning ta siri ancha kuchli bo lgan.
’ ‘
Umuman chorvadorlar boshqaruvning oqsoqollikdan boshqa shaklini bilishmagan.
Barcha dolzarb masalalarni katta oila, jamoa boshliqlari va uncha katta bo lmagan
‘
urug larda esa oqsoqollar hal etishgan.
‘
Oqsoqol qishloqda eng hurmatli va e tiborli shaxs hisoblangan. U erta
’
bahorda qishloqdan yaylovga ko chish, kech kuzda qishloqqa qaytish vaqtini
‘
belgilagan. Qishloq miqyosidagi yumushlarni jamoa a zolari o rtasida
’ ‘
taqsimlagan, ularga yo l-yo riqlar ko rsatgan va maslahatlar bergan. Oqsoqollar
‘ ‘ ‘
28

yaylovlarni tanlashda ham hal qiluvchi fikrni bildirgan. Kelishmovchiliklar yuz
berganda esa uni bartaraf etishda ishtirok etgan. Ba zan, zarurat tug ilganda,’ ‘
oqsoqollikdan oilaviy-maishiy masalalarda ham maslahat so ralgan.
‘
Oqsoqol jamoaning barcha uvol savobiga javob bergan. Har bir xonadondagi
jon soni ularning yashash tarzi, oilaviy muhiti va muammolari kabi ko plab
‘
hayotiy masalalarni yaxshi bilgan. Oilada otaning o rni nechog lik ulkan
‘ ‘
bo lsa, oqsoqolning ham jamoadagi nufuzi shu kabi beqiyos bo lgan. Jamoada
‘ ‘
biron oilaning boshiga kulfat tushsa yoki unga yordam berish zarur bo lsa,
‘
birinchi navbatda oqsoqol ko maklashishi uyushtirgan. Biroq oqsoqollarning
‘
rahbarligi cheklangan bo lib, ular zo rlab hukm o tkazish imkoniyatiga ega
‘ ‘ ‘
bo lmaganlar, albatta.
‘
Yuqorida ta kidlanganidek, qishloqdagi butun jamoa ishlariga oqsoqol
’
rahbarlik qilgan. Ular, odatda, eng obro li kishilar orasidan saylangan. Lekin X1X
‘
asrning oxiri XX asrning boshlariga kelib esa bu tartib buzila boshlagan.
Oqsoqollikka saylov masjidda o tkazilib, unga qishloq imomi boshchilik qilgan.
‘
Imom nufuzli va katta mavqeiga ega bo lgan kishilar bilan maslahatlashib
‘
oqsoqollikka jamoadagi eng obro li kishi nomzodini taklif etgan.
‘
O ‘ zbekistonning sug ‘ oriladigan dehqonchilik hududlarida yerga talab katta
bo ‘ lgan . Shu boisdan ham, biron kishi yerini sotmoqchi bo lsa, eng avvalo
‘
oqsoqolga murojaat qilgan. Yer egasi yerini sotishdan oldin shariat bo yicha
‘
«to rt tomon qo shni» («hamsoya») dan rozilik so ragan. Agar yeriga to rt
‘ ‘ ‘ ‘
qo shni murojaat qilishmasa, begonaga sotilgan. Shuningdek, hovli sotilsa ham,
‘
dastlab oqsoqol bilan maslahat qilingan.
Oqsoqol sug orish navbatini kuzatib borgan. Suv havzalarini tekshirgan,
‘
almashlab ekish, oldi-sotdi ishlari, jamoa uchun qozon-tovoq va boshqa asbob-
anjomlar tayyorlashni nazorat qilgan. Marhamning mol-mulklarini
merosxo rlarga taqsimlashdagi nizolarni bartaraf qilishga boshchilik qilgan.
‘
Xullas, oqsoqol butun jamoaning uvol-savobiga javob bergan.
X 1 X asrning oxirlarigacha oqsoqollarning o ‘ rni va mavqei yuqori bo ‘ lgan .
Ayniqsa, oqsoqollar kengashining ahamiyati muhim bo lgan. Zaruriyat
‘
29

tug ilganda, ular darhol maslahat-kengashga yig ilishgan. Odatda, maslahat-‘ ‘
kengashda barcha oqsoqollar teng huquqga ega bo lishgan. Agar jamoa
‘
a zolaridan biron kishi jinoyat sodir qilsa yoki tartib-intizomni buzsa, oqsoqollar
’
ishtirokida muhokama qilingan va ijobiy hal etilgan. Jamoa a zolaridan aybdor
’
deb gumon qilingan kishi oqsoqol vositachiligida qozixonada kafillikka olingan.
Qishloq jamoalari o rtasida nizo chiqquday bo lsa ham, oqsoqolga murojaat
‘ ‘
qilingan.
Ba ’ zan qotillik yuz berganda azador tomonni murosaga keltirish nihoyatda
mushkul bo ‘ lgan . Agar oqsoqol o z obro -e tibori bilan ham xusumatli
‘ ‘ ’
tomonlarni tinchlantira olmasa, jamoada eng obro li qishloq oqsoqollariga
‘
murojaat etib, tomonlarni yarashtirgan.
XX asrning boshlarida Qashqadaryo va Surxondaryo vohalari qo ‘ ng ‘ irotlari
ancha murakkab masalalarni muhokama qilish va yechimini topish uchun bir -
birlari bilan o ‘ zaro maslahat qilishgan . Odatda, uzoq pand-nasihatlardan so ng
‘
oqsoqollar alamzada tomonlarni murosaga keltirishgan. Ular xaloyiq oldida bir-
birlariga qo l uzatishib «Gunohlarini kechdik» deyishgandan so ng masala ijobiy
‘ ‘
hal etilgan va tomonlar yarashtirilgan.
Oqsoqol maslahatiga quloq tutmaslik , uning topshiriqlarini o ‘ z vaqtida
bajarmaslik jamoachilik nazdida eng nomaqbul hisoblangan . Agar qishloqdan
kimdir oqsoqolning gapiga kirmasa yoki uning topshiriqlarini bajarmasa, bu holat
jamoa tartib-qoidalarini buzish sifatida qoralanib, bunday odamlar «Eldan
chiqqan» deb atalgan. Albatta, oqsoqolning murosaga keltiruvchi so zi katta
‘
kuchga ega edi. Oqsoqollarning asrlar mobaynida xalq tomonidan to plangan
‘
tajribalarni, urf-odatlarni, taomillarni, xullas hayotni yaxshi bilishlari, to g ri
‘ ‘
yo l-yo riq ko rsatishlari kengashning obro -e tiborini yanada oshirgan.
‘ ‘ ‘ ‘ ’
XIX asrning oxirlarida oqsoqollik tizimi ko ‘ p jihatdan o ‘ zining avvalgi
nufuzini yo ‘ qota boshlagan . Vaqt o tishi bilan oqsoqollar o z yaqin qarindosh-
‘ ‘
urug larining maslahatchisiga aylanib qolishgan. Shuni ta kidlash lozimki,
‘ ’
aholining dehqonchilik bilan shug ullanuvchi qismidan farqli o laroq,
‘ ‘
30

chorvadorlarda oqsoqollik tizimi ancha keyingi davrlargacha saqlanib qolgan va
asosan, XX asrning 30-yillarida ham o z mavqeini yo qotmagan edi.‘ ‘
Turkistonda , Rossiya bosqinidan so ‘ ng , oqsoqollik tizimi ham nomigagina
saqlanib qolgandi . Masalan, Toshkent shahar hokimidan keyingi o rinda oqsoqol
‘
turgan, lekin bu vazifani amalda hokimning o zi bajargan. Toshkent dumasi
‘
oqsoqoli markaz (ya ni Rossiya) tomonidan tasdiqlangan. 1877-1897 yillarda
’
Duma oqsoqoli vazifasini shahar hokimi bajargan. Oqsoqollik tizimi hokimi
lavozimiga qo shib yuborilgan.
‘
Shahar boshqaruvi tizimida ham mahalla oqsoqoli , ariq oqsoqoli
( mirobboshi ) lavozimlari joriy etilgan edi . Qishloq boshqaruvida ham oqsoqollar,
yordamchilari, ellikboshilar faoliyat yuritishgan. Ular volost boshqaruvchisi-
ishtirokida saylanishgan, tumanboshi esa tasdiqlashi lozim edi. Qishloq jamoasi
yig ini ham oyda oqsoqollarga 200 so mdan maosh belgilagan.
‘ ‘
Ma ’ lumki , mustabid SHo ‘ ro hokimiyati , dastlab , xalqimizning azaliy milliy
qadriyatlariga , jumladan jamoa boshqaruvining eng asosiy bo ‘ g ‘ ini - oqsoqollik
tizimiga umuman e ’ tibor bermadi . 1932, 1961 yillarda Respublika mahalla
qo mitalari to g risidagi Nizom nomigagina qabul qilindi. Lekin mahalla
‘ ‘ ‘
maqomini qonunlashtirish va davlat boshqaruvi tizimiga ko tarish yo lidagi
‘ ‘
urinishlar amaliy samara bermadi.
O ‘ zbekiston mustaqillikka erishgach , jamiyat va xalq boshqaruvining
an ’ anaviy oqilona tizimiga tayanildi . O zbekiston Respublikasi «Fuqarolarning
‘
o zini-o zi boshqarish organlari to g risida»gi Qonuni 1993 yil sentabrda,
‘ ‘ ‘ ‘
yangi tahrirdagisi esa 1999 yil aprelda kuchga kirdi. Shuningdek, Prezident
farmonlari va yana ko plab huquqiy hujjatlar qabul qilindi. Bu hujjatlar asosiy
‘
qonun-Konstitutsiyamizning 105-moddasiga aynan mosdir. Mazkur hujjatlarda
mahalla oqsoqolining vakolatlari aniq belgilandi.
Mamlakatimizda 12 mingdan ziyod mahalla ro yxatga olindi. Mahalla
‘
oqsoqoli eng nufuzli, elparvar va tadbirkor kishilar orasidan saylanadi. Xalq
o rtasidan yetishib chiqqan zukko, xushmuomalali hamda barchaning ishonch,
‘
31

hurmat-e tiborini qozongan kishigina o zmahallasining oqsoqoli bo lishi’ ‘ ‘
mumkin.
O zbekiston Respublikasi «Fuqarolarning o zini o zi boshqarish organlari
‘ ‘ ‘
to g risida»gi Qonuniga ko ra, mahalla oqsoqollari ikki yarim yil muddatga
‘ ‘ ‘
saylanadi. Oqsoqol Prezident Farmonlari, Respublika qonunlari, hukumat va
mahalliy hokimiyat organlari qarorlarini bajarishga doir tadbirlarni tashkil etadi.
U fuqarolarning uy-joy, moddiy va maishiy sharoitlarini yaxshilash
to‘g‘risida g‘amxo‘rlik qiladi. Ijtimoiy himoyaga muhtoj fuqarolariga moddiy
yordam ko rsatishni qattiq nazorat qilib boradi. Qonunlarda ko zda tutilgan
‘ ‘
hollarda, davlat hokimiyati va boshqaruv organlarida sud idoralarida, turli korxona,
tashkilot va muassasalar bilan bo ladigan munosabatlarda fuqarolar manfaatlarini
‘
himoya qiladi. Fuqarolarning hududini obodonlashtirish va
ko kalamzorlashtirishda ommaviy-siyosiy tadbirlarda qatnashishlarini tashkil
‘
etadi. Aholiga savdo va kommunal-maishiy xizmat ko rsatilishini yaxshilashga
‘
ko maklashadi. Bu maqsadlarda tegishli hududda joylashgan korxonalarda
‘
tashkilotlarga taqdim etiladigan moddiy va boshqa mablag larda foydalanishadi.
‘
Do ‘ konlar , oshxonalar , choyxonalar , bozorlar ishi , savdo qoidalariga rioya
etilishi , fuqarolarga madaniy xizmat ko ‘ rsatishning ta ’ minlanishi ustidan
jamoatchilik nazoratini tashkil qiladi . Aholi suv ta minoti manbalari, uy-joylar,
’
maktablar va boshqa muassasalarning sanitariya holati ustidan nazorat qilinishiga
ko maklashadi. Qabristonlarni saranjom saqlash yuzasidan jamoatchilik ishlarini
‘
tashkil qiladi.
Aloqa organlariga mahalliy telefon va pochta aloqalarini rivojlantirishda,
radiolashtirish borasida mahalliy aloqa inshootlarini muhofaza qilishda yordam
beradi. Egasiz mol-mulkni, shuningdek, davlatga meros tarzda o tgan mol-mulkni
‘
saqlash va tasarruf etish choralarini ko radi.
‘
Dehqon xo ‘ jaliklarining oilaviy mulk taqsimotlarini ro ‘ yxatga oladi , o ‘ z
hududi doirasida yashovchilarni hisobga olib boradi . Mahalla hududidagi
yerlarning ishlatilishi va muhofaza etilishi ustidan nazorat qiladi. Imorat qurish
qoidalariga rioya etish, xonadonlarga tegishli joylarning orasta bo lishi,
‘
32

jonivorlarni saqlashga oid veterinariya qoidalarini bajarish ustidan jamoa
nazoratini tashkil qiladi. Aholidan soliq, sug urta va boshqa xildagi to lovlarning‘ ‘
o z vaqtida tushishiga ko maklashadi. Aholi punktlarida yong inga qarshi
‘ ‘ ‘
tadbirlar o tkazishni tashkil etadi, zarur bo lganda esa, tabiiy ofatlarga qarshi
‘ ‘
kurashga va ularning oqibatlarini tugatishga fuqarolarni jalb etadi. Tegishli
hududda jamoat tartibini ta minlashda huquqni muhofaza qilish organlariga
’
ko maklashadi.
‘
Harbiy xizmatga majburlar va chaqiruvchilarni harbiy komissariatlariga
chaqirilayotganliklaridan xabar etishini tashkil qiladi , aholini fuqaro mudofaasiga
doir tadbirlar o ‘ tkazishga jalb etadi . Davlat va jamiyat organlariga, nogironlar,
boquvchisidan mahrum bo lgan oilalar, ko p bolali oilalar, yolg iz onalar,
‘ ‘ ‘
shuningdek, tabiiy ofatlardan jabr ko rgan fuqarolarning moddiy va uy-joy,
‘
maishiy sharoitlarini yaxshilash to g risida takliflar kiritadi.
‘ ‘
Voyaga yetmaganlar nazoratsiz qolishining oldini olishga doir jamoatchilik
ishlarini tashkil etadi . Qarovsiz bolalarni tegishli davlat muassasalariga,
shuningdek, yoshlarni ishga joylashtirishga ko maklashadi.
‘
Yaqin - yaqingacha mahalla yig ‘ ini raisligiga nuroniy , obro ‘ li , hammaga so ‘ zi
o ‘ tadigan kishilar saylangan bo ‘ lsa , bugungi kunga kelib , bu talablar
taraqqiyotimiz talablarini qondirmay qoldi . Davlat va jamiyat qurish manfaatlari,
islohotlarning muvaffaqiyatli davomi, yig ilishlarning raislariga yangidan yangi
‘
yanada yuksak talablar qo ymoqda.
‘
Tuy marosimlari Qarshi shahrida butun O zbekistonda bo lgani kabi
‘ ‘
turda tuy marosimlari o tqaziladi. Bu marosim hamma shodu-xurramlik yoshlik
‘
go zallik va kelajakka yaxshi umid, ozgu orzular sifatida o tqaziladigan
‘ ‘
tantanadir . G oyat jozibali bulgan bu marosimi barcha xildagi ashula raqs
‘
kechalari o tqaziladi. Tuy asirlar aro sinovlardan o tgan milliy tarzda
‘ ‘
nishonlanadigan marosimi hisoblanadi. Har bir davrda takomillashib mattasil
boyib kelgan. O zbek to ylarining o tqazalishi hamma joylarda umuman bir
‘ ‘ ‘
xil ayrim jihatlari bilan farqlanadi. Boshqa joylardagi kabi Qarshida
33

o tqaziladigan to y marosimlarida ham an anaviy to yning ham uziga xos ‘ ‘ ’ ‘
elementlari mavjkd .
Biz shaxrimizda an anaga binoan nishonlanadigan go daklik davridagi
’ ‘
to y tantanalari haqida qisqacha hiqoya qilamiz. Tug ilish to yida eng asosiy
‘ ‘ ‘
bahoni farzand tug ilgan kuning ilk daqiqalaridanoq yaqin qarindosh urug ,
‘ – ‘
ko ni-ko shnilarning to planishib chaqaloq tug ilgan uyga kelishlari bilan
‘ ‘ ‘ ‘
boshlanadi. Bu to y islom dinida o ziga xos, ya ni o ziga to q qishiga
‘ ‘ ’ ‘ ‘
buyuriladi. Aqiqa deb nomlangan bu marosimda ota bo lish ug li ko rsa
“ ” ‘ ‘ ‘
bir ko y so yib nishonlaydi.
‘ ‘
Qarshi hpam aqiqa to ylari ayrim oilalarda o tqazilmoqda. Bu
‘ ‘
marosim oila davrasidan chiqib qarindosh urug -, do st-yor bola chaqalar
‘ ‘
orasida keng nishonlanadi. Qarshida chaqaloq tug ilgan chillasi chiqqan kuni
‘
qarindosh urug ga nisholla va bug ursoq tarqatib go dak dunyoga
– ‘ ‘ ‘
kelganini ma lum qilib nishonlash an anaga aylangan.
’ ’
Xalqimizning azaliy urf odatlaridan beri soch to yi deb atalib
– “ ‘ ”
chaqaloqni to g ma sochini oldirish sifatida nishonlangan. Shu kuni osh
‘ ‘
damlanib ko ni ko shni , qarindosh urug , mahallaning obro li kishilar
‘ ‘ – ‘ ‘
taklaf etilgan.
Soch mevasi daraxt ostiga yoki toza yerga ko yilga, ya ni bola mevasi
‘ ’
daraxt dek ko paysin, yerdek bo lsin deyishgan. Soch olishda oladigan eng
‘ ‘
keksa bobosi qaysi bilan boshlab bergan, szngra qolgan sochni tog a yoki
‘
ammalaridan biri olishgan. Qizlarni sochini bir yoshga yetganda serfarzand
ayollar olishgnan turli taomlar tayorlanib soch olgan kishiga bosh oyoq sarpo
berilgan.
Qizaloqlarga o tqazilgan bunday to y ko p joylarda soch to yi
‘ ‘ ‘ “ ‘ ”
deb ataladi.5-7 yoshga yetgandan so ng qizlar sochi olinmasdan o rib
‘ ‘
qo yiladi. Beshik to iy Qarshi shahrida an anaga aylangan. Asosan birinchi
‘ ‘ ’
farzandga beshik to yi qilishadi. Ota-onalar uni uylantirib , qiz chiqarib yangi
‘
oilani vujudga keltirar ekanlar, yoshlarning ko payishining niyat qiladilar.
‘
34

Chin dildan serfarzand bo lishini orzu qiladilar va xolis niyat qilib ‘
boradilar. Bu tayorgarlik asosan tug iljak bolaqayga aatalgan bo lib , unga bir
‘ ‘
necha sidra kiyim kechak yangi beshik va uning anjomlari tayorlanadi .
–
Asosan go dak 2-3 yoshgacha beshikka belanadi. Chaqaloqning kindigi tushib,
‘
ikkinchi marta chilla suviga yuvintirlgach, beshikka solishga hozirlik
ko rishgan. Bola 7-9 va 10 kunlik bo lganida beshikka solishga hozirlik
‘ ‘
ko rishgan.
‘
Beshikka solishdan oldin qatlama , patir, palov va boshqa taomlar
pishirlgan.Beshik va uning anjomlari kelining ota onalari tomonidan yahshi
–
niyat qilib yasatib kelingan. Beshikning bosh tomoni qiblaga qaratib chaqaloq
boshiga non, pichoq , oyna qo yiladi. Beshik to yda uyga muma chaqirilib
‘ ‘
chaqaloqning quloqlariga azon aytilgan.
Buva momolar nomini e lon qilgan. Mo lloga to n yoki to nlik mato
’ ‘ ‘ ‘
berilgan. Chaqaloqning suvga cho miltirilgan uni beshikka belashga hozirlik
‘
ko rinadi. Buning uchun beshik va anjomlari ma lum talabga berishi lozim.
‘ ’
Beshik anjomlarini ko pchilik bo lib tikishadi va unga har hil o yinchoqlar,
‘ ‘ ‘
tumarlar taqib bezatiladi.
Qarshida beshikka ko zmunchoq , ko lcha, pichoq, piyoz kabi narsalar
‘ ‘
qo yiladi. Bo qo yilgan narsalarning o ziga xos ramziy ma nolarni
‘ ‘ ‘ ‘ ’
saqlashga unga yolg izlikni bildirmay turishga onalar ishonadilar. Bolaga uzoq
‘
chogida bajariladigan amallarda ham o z aksini topadi. Demak beshik to yi
‘ ‘
o zbek xalqining an anaviy udumli ekan. Xalqimizda keng tarqalgan xalq
‘ ’
og zaki ijodi namunalaridan biri oiladir.
‘
Ona, a ll asi insoniyatning o zi kabi qadrlidir . Alla ham a nana sifatida
‘ ’
bahayot bo lmog i uchun avloddan avlodga o tib kelmoqda. Bolaning tinch
‘ ‘ – ‘
orom olishini allasiz tasavvur qilib bo lmaydi.
‘
Sunnat to yi xalq orasida bolani ko lini xallolash kabi atamalar bilan atalib
‘ ‘
kelinadi. Bu to y Muhamad Alayhissamning hayoti faoliyati va ko rsatmalari
‘ ‘
xaqidagi hodislarda aytilgani uchun ham kishilar orasida ijro qilindi. Hadislarda
aytilishicha bolalar uch, besh, yetti, to qqiz yoshlarda bo lgan pallasida sunnat
‘ ‘
35

to yi qilinishi o qitishib shunga bolaning qo li halollanib xaqiqiy musulmon ‘ ‘ ‘
bo lishi ta qiqlangan. Ammo bu narsa Qur oni emas sunnatlarda aytilgani
‘ ’ ’
uchun sunnat to yi deb yuritiladi.
‘
Qarshi shahrida bu sunnat to ylari katta to y tomoshalar bilan
‘ ‘
nishonlanadi. Xatna qildirish nima uchun toq kurilarda bo lishiga hamma birdek
‘
ma lumotga ega emas. Xech kim ularni atroflicha tahlil olmaydi.
– ’
Keksalarimiz ham, otalarimizdan qolgan udum deb javob boradilar, xalos.
Sunnat to yiga sartarosh , usta, doktor chaqirilib bolaning jinsiy a zosi
‘ ’
gigenik jihatdan ortiqcha qismi kesib tashlangan paxta kuydimrib bosiladi.
Kesilgan bolaga baxmal tun, moxi belbog , shoxi bolbog , salla keydiriladi .
‘ ‘
Shu munosabat bilan elga osh berilib tantanali nishonlangan.
O zbeklarimizning jumladan Qarshi liklarning yana bir odatlaridan biri, ya ni
‘ ’
ota-oaning farzand oldidagi burchlaridan biri, qizi voyaga yetgach ularni
uylantirish, turmushga berish marosimi nikoh to yi hisoblanadi. Nikoh to yi
‘ ‘
umumiy sovchilikdan boshlanadi.
Qiz tomon rozi bo lsa ham uch martagcha sovchilar kelib ketishadi.
‘
Uchinchi martasida ayol sovchilar rozilikni olgandan so ng erkak sovchilar
‘
kelishadi. Bu marosim unashtirish marosimi deyiladi. Keyinchalik ikki quda
kelishib to qqiz to yi belgilanadi. Bu to qqiz to yga kelin bolaga seplar,
“ ” ‘ ‘ ‘ ‘
kuyovbolaga qarindoshlar tomonidan olib boriladi.
To qqiz to yi o tgandan so ng ikki tomon yana kelishilgan holda
‘ ‘ ‘ ‘
Nikoh to yi kunini belgilaydi. To y kuni do sti yori, birodarlar kelin va
‘ ‘ ‘
kuyovga yaxshi niyatlar aytib tantanali ravishda to y nishonlanadi. Qarshi
‘
shahrida to y hamisha ko tarinki tantana bilan o tqaziladi.
‘ ‘ ‘
2. Qarshi shahri aholisining urf-odat va marosimlari
36

2. 1. Oilaviy marosimlar
Tuy marosimlari Qarshi shahrida butun O zbekistonda bo lgani kabi ‘ ‘
turda tuy marosimlari o tqaziladi. Bu marosim hamma shodu-xurramlik yoshlik
‘
go zallik va kelajakka yaxshi umid, ozgu orzular sifatida o tqaziladigan
‘ ‘
tantanadir . G oyat jozibali bulgan bu marosimi barcha xildagi ashula raqs
‘
kechalari o tqaziladi.
‘
Tuy asirlar aro sinovlardan o tgan milliy tarzda nishonlanadigan
‘
marosimi hisoblanadi. Har bir davrda takomillashib mattasil boyib kelgan.
O zbek to ylarining o tqazalishi hamma joylarda umuman bir xil ayrim
‘ ‘ ‘
jihatlari bilan farqlanadi. Boshqa joylardagi kabi Qarshida o tqaziladigan
‘
to y marosimlarida ham an anaviy to yning ham uziga xos elementlari
‘ ’ ‘
mavjkd . Biz shaxrimizda an anaga binoan nishonlanadigan go daklik
’ ‘
davridagi to y tantanalari haqida qisqacha hiqoya qilamiz.
‘
Tug ilish to yida eng asosiy bahoni farzand tug ilgan kuning ilk
‘ ‘ ‘
daqiqalaridanoq yaqin qarindosh urug , ko ni-ko shnilarning to planishib
– ‘ ‘ ‘ ‘
chaqaloq tug ilgan uyga kelishlari bilan boshlanadi. Bu to y islom dinida
‘ ‘
o ziga xos, ya ni o ziga to q qishiga buyuriladi. Aqiqa deb nomlangan
‘ ’ ‘ ‘ “ ”
bu marosimda ota bo lish ug li ko rsa bir ko y so yib nishonlaydi.
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Qarshi hpam aqiqa to ylari ayrim oilalarda o tqazilmoqda. Bu
‘ ‘
marosim oila davrasidan chiqib qarindosh urug -, do st-yor bola chaqalar
‘ ‘
orasida keng nishonlanadi. Qarshida chaqaloq tug ilgan chillasi chiqqan kuni
‘
qarindosh urug ga nisholla va bug ursoq tarqatib go dak dunyoga
– ‘ ‘ ‘
kelganini ma lum qilib nishonlash an anaga aylangan.
’ ’
Xalqimizning azaliy urf odatlaridan beri soch to yi deb atalib
– “ ‘ ”
chaqaloqni to g ma sochini oldirish sifatida nishonlangan. Shu kuni osh
‘ ‘
damlanib ko ni ko shni , qarindosh urug , mahallaning obro li kishilar
‘ ‘ – ‘ ‘
taklaf etilgan.
Soch mevasi daraxt ostiga yoki toza yerga ko yilga, ya ni bola mevasi daraxt
‘ ’
dek ko paysin, yerdek bo lsin deyishgan. Soch olishda oladigan eng keksa
‘ ‘
bobosi qaysi bilan boshlab bergan, szngra qolgan sochni tog a yoki
‘
37

ammalaridan biri olishgan. Qizlarni sochini bir yoshga yetganda serfarzand
ayollar olishgnan turli taomlar tayorlanib soch olgan kishiga bosh oyoq sarpo
berilgan. Qizaloqlarga o tqazilgan bunday to y ko p joylarda soch to yi ‘ ‘ ‘ “ ‘
deb ataladi.5-7 yoshga yetgandan so ng qizlar sochi olinmasdan o rib
” ‘ ‘
qo yiladi. Beshik to iy Qarshi shahrida an anaga aylangan. Asosan birinchi
‘ ‘ ’
farzandga beshik to yi qilishadi. Ota-onalar uni uylantirib , qiz chiqarib yangi
‘
oilani vujudga keltirar ekanlar, yoshlarning ko payishining niyat qiladilar.
‘
Chin dildan serfarzand bo lishini orzu qiladilar va xolis niyat qilib
‘
boradilar. Bu tayorgarlik asosan tug iljak bolaqayga aatalgan bo lib , unga bir
‘ ‘
necha sidra kiyim kechak yangi beshik va uning anjomlari tayorlanadi .
–
Asosan go dak 2-3 yoshgacha beshikka belanadi.
‘
Chaqaloqning kindigi tushib, ikkinchi marta chilla suviga yuvintirlgach,
beshikka solishga hozirlik ko rishgan. Bola 7-9 va 10 kunlik bo lganida
‘ ‘
beshikka solishga hozirlik ko rishgan. Beshikka solishdan oldin qatlama , patir,
‘
palov va boshqa taomlar pishirlgan.Beshik va uning anjomlari kelining ota
onalari tomonidan yahshi niyat qilib yasatib kelingan.
–
Beshikning bosh tomoni qiblaga qaratib chaqaloq boshiga non, pichoq ,
oyna qo yiladi. Beshik to yda uyga muma chaqirilib chaqaloqning quloqlariga
‘ ‘
azon aytilgan. Buva momolar nomini e lon qilgan. Mo lloga to n yoki
’ ‘ ‘
to nlik mato berilgan. Chaqaloqning suvga cho miltirilgan uni beshikka
‘ ‘
belashga hozirlik ko rinadi. Buning uchun beshik va anjomlari ma lum talabga
‘ ’
berishi lozim. Beshik anjomlarini ko pchilik bo lib tikishadi va unga har hil
‘ ‘
o yinchoqlar, tumarlar taqib bezatiladi.
‘
Qarshida beshikka ko zmunchoq , ko lcha, pichoq, piyoz kabi narsalar
‘ ‘
qo yiladi. Bo qo yilgan narsalarning o ziga xos ramziy ma nolarni
‘ ‘ ‘ ‘ ’
saqlashga unga yolg izlikni bildirmay turishga onalar ishonadilar. Bolaga uzoq
‘
chogida bajariladigan amallarda ham o z aksini topadi. Demak beshik to yi
‘ ‘
o zbek xalqining an anaviy udumli ekan. Xalqimizda keng tarqalgan xalq
‘ ’
og zaki ijodi namunalaridan biri oiladir.
‘
38

Ona, ammasi insoniyatning o zi kabi qadrlidir . Alla ham a nana ‘ ’
sifatida bahayot bo lmog i uchun avloddan avlodga o tib kelmoqda.
‘ ‘ – ‘
Bolaning tinch orom olishini allasiz tasavvur qilib bo lmaydi.
‘
Sunnat to yi xalq orasida bolani ko lini xallolash kabi atamalar bilan
‘ ‘
atalib kelinadi. Bu to y Muhamad Alayhissamning hayoti faoliyati va
‘
ko rsatmalari xaqidagi hodislarda aytilgani uchun ham kishilar orasida ijro
‘
qilindi. Hadislarda aytilishicha bolalar uch, besh, yetti, to qqiz yoshlarda
‘
bo lgan pallasida sunnat to yi qilinishi o qitishib shunga bolaning qo li
‘ ‘ ‘ ‘
halollanib xaqiqiy musulmon bo lishi ta qiqlangan. Ammo bu narsa Qur oni
‘ ’ ’
emas sunnatlarda aytilgani uchun sunnat to yi deb yuritiladi.
‘
Qarshi shahrida bu sunnat to ylari katta to y tomoshalar bilan
‘ ‘
nishonlanadi. Xatna qildirish nima uchun toq kurilarda bo lishiga hamma birdek
‘
ma lumotga ega emas. Xech kim ularni atroflicha tahlil olmaydi.
– ’
Keksalarimiz ham, otalarimizdan qolgan udum deb javob boradilar, xalos.
Sunnat to yiga sartarosh , usta, doktor chaqirilib bolaning jinsiy a zosi
‘ ’
gigenik jihatdan ortiqcha qismi kesib tashlangan paxta kuydimrib bosiladi.
Kesilgan bolaga baxmal tun, moxi belbog , shoxi bolbog , salla keydiriladi .
‘ ‘
Shu munosabat bilan elga osh berilib tantanali nishonlangan.
O zbeklarimizning jumladan Qarshi liklarning yana bir odatlaridan biri, ya ni
‘ ’
ota-oaning farzand oldidagi burchlaridan biri, qizi voyaga yetgach ularni
uylantirish, turmushga berish marosimi nikoh to yi hisoblanadi.
‘
Nikoh to yi umumiy sovchilikdan boshlanadi. Qiz tomon rozi bo lsa
‘ ‘
ham uch martagcha sovchilar kelib ketishadi. Uchinchi martasida ayol sovchilar
rozilikni olgandan so ng erkak sovchilar kelishadi. Bu marosim unashtirish
‘
marosimi deyiladi. Keyinchalik ikki quda kelishib to qqiz to yi
“ ” ‘ ‘
belgilanadi. Bu to qqiz to yga kelin bolaga seplar, kuyovbolaga qarindoshlar
‘ ‘
tomonidan olib boriladi.
To qqiz to yi o tgandan so ng ikki tomon yana kelishilgan holda
‘ ‘ ‘ ‘
nikoh to yi kunini belgilaydi. To y kuni do sti yori, birodarlar kelin va
‘ ‘ ‘
39

kuyovga yaxshi niyatlar aytib tantanali ravishda to y nishonlanadi. Qarshi ‘
shahrida to y hamisha ko tarinki tantana bilan o tqaziladi.
‘ ‘ ‘
Jamoatchilikning faol ishtiroqi bilan o tqaziladigan yana bir qadimiy
‘
urf- odatlardan biri dafn marosimdir. Bu maprosimni o tqazish ko p odamlar
‘ ‘
ishtiroqida o tqazishadi. Etnosotsiologik tadqiqotlarga ko ra Qarshida to yda
‘ ‘ ‘
qatnashmasada dafn marosimida qatnashish albatta shart.
Qarshida murdani toza ko rpacha ustiga yotqazidilar , iloji boricha salqin
‘
quyosh tushmaydigan joyga yotqiziladi. Marxumning boshi qiblaga qarab
qo yilishida shart. Matomga kelgan har bir kishi marxumning yaqinlariga
‘
ta ziyasini bildiradi. Tashqarida yig lab turgan o g il-qizlari yangim kelin
’ ‘ ‘ ‘
qarindoshlari, ko rish uchun marxumning yuzi ochib qo yiladi.
‘ ‘
Agar o lim kechqurun yuz bersa ertalab ovoz chiqarishadi. O g il
‘ ‘ ‘
qizlari yaqin qarindoshlariga aytib yig lashadi. Qarshi mahsus aytishi guyanda
‘
azaga chaqiriladi. Guyanda pul evaziga orakni ezuvchi so zlar bilan ko ksiga
‘ ‘
urib bayt aytadi. Yaqin qarindoshlar unga ko shilib aytishadi. Agar osh
‘
marg um bo lsa bu marosimi marhum o lgan kuni tun belbog boshiga esa
‘ ‘ ‘ ‘
duppi kiyishadi. Og irligi tushadi deb mumkin qadar murdani uyda
‘
ushlamaslikka harakat qiladi.
Qiz bola 9 yoshga o g il bola 12 yoshga tulmagan bo lsa janoza
‘ ‘ ‘
o qishmaydi. Yana o z jonlariga qasd qilganlarga ham Islom dinida janoza
‘ ‘
o qishmaydi. Marhumni maxsus yuvuvchi yuvadi bunday kishilar Qarshi
‘
shag rida murdushuy deyiladi. Qarshida murdani mazorgacha olib borguncha
‘
har yetti qadamda almashib ko tarilib boriladi. Qarshida shunday yaxshi odat
‘
borki yo lovchi ketayotgan bo lsa ham yetti qadamda tobutni ko tarishadi va
‘ ‘ ‘
so ngra yo lida davom etadi.
‘ ‘
Keksalarning aytishicha marhum chiqqan uydan uch kungacha yog hidi
‘
tutun chiqmasligi kerak. Shuning uchun marhum ning qarindoshlari, ko ni-
‘
ko shnilari ta ziya bo lgan uyga taom olib kelish udumli bor.
‘ ’ ‘
Biz yuqori ko rib o tgan o limi va ko mish marosimlari shaharning har
‘ ‘ ‘ ‘
burchagida qat iy rioya qilinadi. Aza kunida sadr tepish odati hamon mavjud.
’
40

Bu marosimga qilinadigan xarojatlar xaqida alohida to xtatish joizdir. Ulikni‘
ko lish uchun chaqa topolmagan oilalar ham bor. Eng yaxshisi marhumlar
‘
xotirasini joyiga ko lman, degan kishi uning qabrini obod qilsin. Gul ekish ,
‘
ko chat o tqazish kelajak nasllarga marhumdan yodgorlik qoldirish lozim.
‘ ‘
Xotira va qadrlash kuni deb e lon qilinishi jamoatchilik tomonidan
“ ” ’
iliq kutib olingan. Shu kun qabristnlar obod qilinadi kishilar qariya holidan
xabar olishadi va barcha shaxidlarni xotirlashadi. Dafn va taziya marosimini
’
otqazish togrisida Ozbekiston Musulmonlar boshqaruvi idorasi yaxshi korsatib
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
berilgan. Bunga Qarshining har bir mahalla (guzari) da qatiy amal qilinmoqda.
’
Jamoatchilikning faol ishtiroqi bilan o tqaziladigan yana bir qadimiy
‘
urf- odatlardan biri dafn marosimdir. Bu maprosimni o tqazish ko p odamlar
‘ ‘
ishtiroqida o tqazishadi. Etnosotsiologik tadqiqotlarga ko ra Qarshida to yda
‘ ‘ ‘
qatnashmasada dafn marosimida qatnashish albatta shart.
Qarshida murdani toza ko rpacha ustiga yotqazidilar , iloji boricha salqin
‘
quyosh tushmaydigan joyga yotqiziladi. Marxumning boshi qiblaga qarab
qo yilishida shart. Matomga kelgan har bir kishi marxumning yaqinlariga
‘
ta ziyasini bildiradi. Tashqarida yig lab turgan o g il-qizlari yangim kelin
’ ‘ ‘ ‘
qarindoshlari, ko rish uchun marxumning yuzi ochib qo yiladi.
‘ ‘
Agar o lim kechqurun yuz bersa ertalab ovoz chiqarishadi. O g il
‘ ‘ ‘
qizlari yaqin qarindoshlariga aytib yig lashadi. Qarshi mahsus aytishi guyanda
‘
azaga chaqiriladi. Guyanda pul evaziga orakni ezuvchi so zlar bilan ko ksiga
‘ ‘
urib bayt aytadi. Yaqin qarindoshlar unga ko shilib aytishadi. Agar osh
‘
marg um bo lsa bu marosimi marhum o lgan kuni tun belbog boshiga esa
‘ ‘ ‘ ‘
duppi kiyishadi. Og irligi tushadi deb mumkin qadar murdani uyda
‘
ushlamaslikka harakat qiladi.
Qiz bola 9 yoshga o g il bola 12 yoshga tulmagan bo lsa janoza
‘ ‘ ‘
o qishmaydi. Yana o z jonlariga qasd qilganlarga ham Islom dinida janoza
‘ ‘
o qishmaydi. Marhumni maxsus yuvuvchi yuvadi bunday kishilar Qarshi
‘
shag rida murdushuy deyiladi. Qarshida murdani mazorgacha olib borguncha
‘
har yetti qadamda almashib ko tarilib boriladi. Qarshida shunday yaxshi odat
‘
41

borki yo lovchi ketayotgan bo lsa ham yetti qadamda tobutni ko tarishadi va ‘ ‘ ‘
so ngra yo lida davom etadi.
‘ ‘
Keksalarning aytishicha marhum chiqqan uydan uch kungacha yog hidi
‘
tutun chiqmasligi kerak. Shuning uchun marhum ning qarindoshlari, ko ni-
‘
ko shnilari ta ziya bo lgan uyga taom olib kelish udumli bor.
‘ ’ ‘
Biz yuqori ko rib o tgan o limi va ko mish marosimlari shaharning har
‘ ‘ ‘ ‘
burchagida qat iy rioya qilinadi. Aza kunida sadr tepish odati hamon mavjud.
’
Bu marosimga qilinadigan xarojatlar xaqida alohida to xtatish joizdir. Ulikni
‘
ko lish uchun chaqa topolmagan oilalar ham bor. Eng yaxshisi marhumlar
‘
xotirasini joyiga ko lman, degan kishi uning qabrini obod qilsin. Gul ekish ,
‘
ko chat o tqazish kelajak nasllarga marhumdan yodgorlik qoldirish lozim.
‘ ‘
Mamlakatimiz rag barning 1998 28 oktabr kuni chiqargan Farmonida
‘
marhumlar xotirasiga bag ishlab o tqaziladigan marosimlarda
‘ ‘
isrofgarchiliklarga yul qo yilmasligini . Elt yurt odatlari mensilayotganligini
‘ –
alohida ta qidlandi.
’
9- mayning Xotira va qadrlash kuni deb e lon qilinishi jamoatchilik
“ ” ’
tomonidan iliq kutib olingan. Shu kun qabristnlar obod qilinadi kishilar qariya
holidan xabar olishadi va barcha shaxidlarni xotirlashadi. Dafn va ta ziya
’
marosimini o tqazish to g risida O zbekiston Musulmonlar boshqaruvi
‘ ‘ ‘ ‘
idorasi yaxshi ko rsatib berilgan. Bunga Qarshining har bir mahalla (guzari) da
‘
qat iy amal qilinmoqda.
’
42

2 .2.An anaviy bayramlar va uyinlar.’
O zbeklarning jumladan Qarshi shahri mahallari aholisining madaniy
‘
marosimdan xalq ijod qilgan va katta ijtimoiy ahamiyatga ega bo lgan turli
‘
bayramlar, uyinlar , mavsumiy va kasb hunar marosimlari ham alohida o rin
‘
egallaydi. Bayram va marosimlar ijtimoiy va shaxsiy hayotning barcha
tomonlarini qamrab oluvchi va o zaro munosabatlarning turli jihozlari va
‘
mahallarida namoyon bo luvchi muayyan urf odatlar va an analar axloqiy
‘ ’
tamoyillar va xuquqiy tartibotlar ning tarixiy shakllanganyig indisidir.
‘
Mustaqillik xalqimiz tarixida yangi uyg onish davrini boshlab berdi. Bu
‘
jarayonning ilk bosqichidayoq milliy o zligimizni anglashga bo lgan intilish
‘ ‘
ancha kuchaydi. O tmish tarixga, ajdodlarimizning shonli yo llariga va
‘ ‘
ma naviy merosiga yangicha xolisona nazar tashlashga kirishildi. Chunki
’
o tmishdan to hozirgacha ko p asrlar osha sayqallanib kelgan azaliy milliy
‘ ‘
qadriyatlar-boqiy udum va an analarga ham ajdodlarimiz tomonidan tamal
’
toshlari qo yilgan.
‘
Inson kundalik turmushi va hayotidagi ko plab an analar orasida mehnat
‘ ’
udumlarining mushtarak qismi hisoblangan hasharning alohida o z o rni bor.
‘ ‘
Odatda yirik hajmdagi ishlarni kishilar o zaro hamkor bo lishib, bir-birlariga
‘ ‘
yordam berishib, hashar usulida bajarishgan. Tabiiyki, hashar jarayonida
kishilarning insoniylik va mehnatsevarlik fazilatlari yanada yaqqol namoyon
bo ladi. Jamoatchilik hashar yo li bilan beva-bechora va kambag allarga
‘ ‘ ‘
yordam bergan. Birgalikda yer haydalgan, ekin ekilgan, parvarish qilingan va hosil
yig ishtirib olingan.
‘
Agar biror beva ayolning o g li yoki qizi turmush qurayotgan bo lsa ham
‘ ‘ ‘
yordam uyushtirilgan. Bunday yordam-hasharning turli shakllari mavjud bo lib,
‘
Markaziy Osiyo, xususan O zbekistonning keng hududlarida turlicha atamalar
‘
bilan nomlangan. Tarixiy-etnografiyaga oid adabiyotlarda hasharning shakllari va
o ziga xos tamoyillari hanuzgacha atroflicha ilmiy talqin qilinmagan.
‘
43

Xalq mehnat an analari boqiy, tuganmas va bebaho merosdir. Istiqlol’
tufayli ko hna Turonzamin tarixi zarvaraqlari ijtimoiy adolat nuqtai nazaridan
‘
qaytadan yozilayotgan bir paytda xalqimiz mehnat an analarini atroflicha ilmiy
’
tadqiq etish hamda yosh avlodga yetkazish eng savob va dolzarb vazifalardan biri
hisoblanadi. Etnograflarning bu ilmiy va amaliy masalani bajarishga o zlarining
‘
salmoqli hissaslarini qo shib, jamoatchilikni xalqimiz sharqona mehnat
‘
an analari bilan yaqindan tanishtirishlari istiqlol davri talabidir. Mazkur tadqiqot
’
bu xayrli ishdagi dastlabki sa yi harakatlarning debochasidir.
’
Mehnatsevarlik o zbek xalqining qon-joniga juda qadimdan singib ketgan
‘
elimizda o tmishda mehnatni tashkil etishning o ziga xos an analari mavjud
‘ ‘ ’
bo lgan. Keksalar yosh avlodga mehnat an analari va ko nikmalarini doimo
‘ ’ ‘
o rganib borishgan. El ulus mehnati boshlanishidan to nihoyasiga yetguncha
‘
o zining yozilmagan maxsus «temir» qonun-qoidalariga ega bo lgan, hamda
‘ ‘
shod-xurramlik bilan davom etgan. Yumush yakunida esa maxsus taomlar
pishirilgan va mehmondorchilik tashkil etilgan.
Ko p ming yillik moziy tarixga ega bo lgan Sharq xalqlarining eng
‘ ‘
ommaviy tarqalgan qadimgi mehnat udumlaridan biri hashardir. Hashar
to g risida tarix va etnografiya adabiyotlarida umumiy tarzda hamda bir yoqlama
‘ ‘
bayon etilgan ma lumotlar mavjud. Lekin hozirgi paytgacha hashar udumini kelib
’
chiqishi va o ziga xos an analari chuqur ilmiy asosda ochib berilmagan.
‘ ’
O zbekistonning turli viloyat va tumanlarida hasharning o ziga xos an analari
‘ ‘ ’
mavjud. Quyida mavjud tarixiy etnografik adabiyotlar hamda ko p yillar
‘
davomida to plangan etnologik ma lumotlar asosida hashar an analari mohiyat-
‘ ’ ’
mazmuni yoritiladi.
O zbek xalqi hayoti va turmushida muhim rol o ynagan hashar so zi
‘ ‘ ‘
arabcha Hashar , hashar (to da) so zlaridan kelib chiqqan bo lib,
“ ” ‘ ‘ ‘
«yig moq», «to plamoq», degan ma nolarga ega. Ba zi manbalarda hashar
‘ ‘ ’ ’
so ziga «yig in», «to da» izohlari berilgan. (A.Navoiy asarlari uchun qisqacha
‘ ‘ ‘
lug at. T., 1993, 368 bet). Hashar so zi qirg izlar va o zbeklarning ba zi
‘ ‘ ‘ ‘ ’
44

qavmlarida «ashar», qozoqlarda «asar» deyiladi. Shuningdek, o zbeklar, qozoqlar‘
va qoraqalpoqlarda turk atamasi «ko mak», kemek ham deyiladi.
‘ “ ”
Hozirgi paytda hashar , ko mak atamalari aynan bir xil ma noni
“ ” “ ‘ ” ’
anglatib, uyg un tarzda ishlatilmoqda. Aslida hashar ko pchilikning ixtiyoriy
‘ ‘
tarzda bir-birlariga beg araz, beminnat hamda tekinga yordam berishi hisoblanadi.
‘
O zbek tilining izohli lug atida ta kidlanganidek: Hashar-biror ishni
‘ ‘ ’ “
birgalashib bajarishda jamoatchilik tomonidan berilgan ixtiyoriy yordamdir .
”
Tarix atamalarining qisqacha izohli lug atida esa shunday ta kidlanadi:
‘ ’
Hashar-ixtiyoriy yordam turidir. O tmishda hashar ko pincha ariq qazish,
“ ‘ ‘
yirikroq bino, yo l va ko priklar qurish kabi ishlarda keng qo llanilgan. Ayollar
‘ ‘ ‘
gilam to qish, bichish-tikish ishlarida hashar qilishgan. Hashar ko pincha bir kun
‘ ‘
ayrim vaqtlarda esa ikki kun ariz qazish va imorat qurish kabi ishlarda bir necha
kunlab davom etgan .
”
Xullas, hasharning juda ko plab turlari mavjud bo lib, quyida o zbeklar
‘ ‘ ‘
an anaviy hasharlariga to xtalib o tiladi.
’ ‘ ‘
Hashar biror ishni bajarish uchun yig ilish, qal a va boshqa qurilish
‘ ’
ishlariga odamlarni safarbar etish demakdir. Sulaymon Buxoriy «Hashar nahr va
irmoq qazimoq uchun har yili to planadigan ishchi, juykor (ariq qazuvchi),
‘
mardikor bo lganligini uqtiradi. U quyidagi misralarni keltiradi:
‘
Keldi hashar qozmaga har xonadon,
Toki chiqargay suvi nav xonadon. 8

«Hashar» atamasi ko pincha ariq qazish va suv chiqarish ishlarida keng
‘
qo llanilgan. Sharqshunos P.P.Ivanov hashar, qal a deb ataladigan jarimalari
‘ ’
qurilish va qal alarni tuzatish ishlarida xalqni ishlatishdan iborat bir feodal
’
majburiyat ekanligini ta kidlagan edi.
’ 9
Tarixiy manbalarga ko ra Shayboniylar ‘
davrida (XVI asr) bu majburiyatlar ayniqsa keng tarqalgan ekan.
8
Shayx Sulaymon Buxoriy lug ati Chig atoy. Istanbul, 1928, B. 165.
‘ ‘
9
P.A.Ivanov. Xozyaystvo Djuybarskix shayxov. K istorii feodalnogo zemledeliya v Sredney Azii
XVI-XVII v. M.M. 1954,39 st.
45

O tmishda ajdodlarimiz xo jalik ishlarining aksariyat qismini hashar‘ ‘
yo li bilan bajarishgan. Erta bahorda tokzorlarni ochish va novdalarini kesish,
‘
bog yerlarini ag darish, yem-hashak to plash, hosilini saranjomlash, kuzgi
‘ ‘ ‘
yaxob suvi berish, katta ariq, kanal, zovurlarni qazish va tozalash kabi eng og ir
‘
yumushlarni barchasi ham hashar orqali uddalangan. Yangi imorat qurilishiga yoki
eskichini ta mir qilishga ustalardan tashqari hasharchilar ham taklif etilgan.
’
Qishloqlarda qo y,
‘ echki, («Chaganaboqar») va qoramollarni («podachi») har
kuni bir odam almashib, hashar yo li bilan boqqan. Bu an ana hozirgacha ham
‘ ’
ba zi qishloqlarimizda saqlanib qolgan.
’
Ma lumki, bog -rog lar, tarmoqlarga ishlov berish sermashaqqat va
’ ‘ ‘
jamoa mehnatini talab qilgan. Xalqimizning «Kuch birlikda», «It bo l, qush bo l,
‘ ‘
ko p bo l», «Yolg iz otning changi chiqmas, changi chiqsa ham dong i
‘ ‘ ‘ ‘
chiqmas», «Birlashgan o zar, birlashmagan to zar», «Birikkan kuch-kuch,
‘ ‘
birikmagan kuch-puch», «Bo linganni bo ri yer, ayrilganni ayiq yer», «Birlik
‘ ‘
bo lmas, tiriklik bo lmas kabi maqol va naqllari bejiz aytilmagan, albatta.
‘ ‘
Burun hasharning beva-bechoralarga va kambag al oilalarga katta yordami
‘
tekkan. Qishloqdagi o ziga to q xonadonlar hamkorlikda yolg iz, kambag al,
‘ ‘ ‘ ‘
yetim-yesirlarga uy-joy qurib berish yumushlari, o g il bolalarni sunnat qilish
‘ ‘
kabi marosimlarni ham jamoa qishloq aholisi bilan hashar qilib, bamaslahat va
hamjihatlikda bajarishgan.
Erta bahorda ko chalar, yo llarni tozalash va tuzatish, ko chatlar ekish,
‘ ‘ ‘
ariqlar qazish, ko priklar qurish, mozorlarni obodonlashtirish, jamoat joylarini
‘
(machit, madrasa, maktab) qurish va ta mirlash kabi mehnattalab yumushlar ham
’
tezkor usulda hashar yordamida bajarilgan.
Janubiy O zbekiston Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida «hayrov»
‘
udumi mavjud bo lgan. Bu tadbir kech kuz va qishning ochiq kunlarida hashar
‘
orqali o tkazilgan. An anaga ko ra bosh ariq hashar yo li bilan yilda bir marta
‘ ’ ‘ ‘
tozalangan. Mehnatga layoqatli har bir kishi hayrov qazishga chiqqan. Hayrov
qazish paytida ariq yoki kanal yoqasidagi yo ldan o tayotgan notanish
‘ ‘
yo lovchi minib borayotgan ulovidan tushib, hayrovga baholi qudrat
‘
46

ko maklashib yo lida yana davom etgan. Udumga ko ra hashar yo li bilan‘ ‘ ‘ ‘
imorat qurilayotganda yo lovchilar «Hormangizlar» deb o tishgan.
‘ ‘
O zbekistonning janubidagi Qarshi, SHerobod vohalaridan to XX asr 20-
‘
yillari oxirlarigacha paykal tizimi mavjud bo lgan. Qishloq jamoasining umumiy
‘
yeri bo lib, u yerda jamoat a zolari birgalashib ishlashgan. Paykal boshlig ini
‘ ’ ‘
dehqonlarning o zlari saylashgan. Xonlik, bekliklarga tegishli ulushlarni
‘
birgalashib to lashgan hamda hosilni ham o rtada o zaro teng taqsimlashgan.
‘ ‘ ‘
O zbek xalqi elshunoslik ilmi bilimdoni, akademik K.Shoniyozov o zbek
‘ ‘
qarluqlarida hashar jarayonini juda qiziqarli lavhalar orqali tasvirlagan. Odatda
mart oyi boshidan to aprel oyining o rtalarigacha ariq tozalash hashari o tkazilib,
‘ ‘
unga oqsoqol yoki mirob rahbarlik qilgan. Oqsoqol (mirob) ertalabdan hashar
ishtirokchilari tomonidan bajariladigan ish hajmi hisobini olib borgan. Agar qaysi
paykaldan belgilangan miqdorda odam kelmasa (mirob) o sha paykalga «boqi»
‘
jarima e lon qilgan, har bir boqi 15-20 tanga 3-4 so m bo lgan.
’ ‘ ‘
Oqsoqol hasharda sust yoki oz miqdorda kam ishlagan. Paykal a zolaridan
’
birini oti, eshagi yoki to nini garovga olib qolgan. Paykal a zosi esa o z paykal
‘ ’ ‘
boshisi yoki chekboshiga borib sodir bo lgan voqeani aytgan. Chekboshi (paykal
‘
boshi) belgilagan jarimani paykal a zolaridan yig ib oqsoqolga (mirobga) eltib
’ ‘
berib, garovga olib qolingan narsalar: ot, eshak va to nni qaytarib olgan. Oqsoqol
‘
(mirob) boqi jarimani o lchab bergan, hamda har qaysi paykalning belgilangan
‘
miqdorda ariq tozaligini nazorat qilgan. Hasharda ishtirok etmagan paykallar butun
mavsum davomida suvdan foydalanish huquqidan mahrum etilgan.
O zbek qipchoqlarida ham an anaviy hashar hamda «tegish» udumi
‘ ’
mavjud bo lgan, o troq tarzda yashagan aholi uyushtirgan hasharda qarindoshlar,
‘ ‘
qo shnilar va yaqin do stlar ishtirok etgan. Qipchoqlarda esa hasharda aksariyat
‘ ‘
qarindoshlar qatnashgan. Zarafshon havzasi va qipchoqlarning kambag al, nochor
‘
dehqonlari g alla o rimda 6-8 kishi birlashma (artel) tuzishib, buni «tegish» deb
‘ ‘
atashgan. «Tegish» ko p hollarda hasharga o xshagan.
‘ ‘
Agar hashar juda zaruriy paytlarda uyushtirilsa, tegish esa asosan hosilni
saranjomlashda tashkil etilgan va bunda har kim teng hissasini qo shgan.
‘
47

Hasharlarda qarindoshlar ishtirok etishsa, tegishda esa ular muhim rol
o ynamagan. Tegish mavsumiy xarakterga ega bo lib, hosil yig ib olingach,‘ ‘ ‘
a zolari tarqalib ketgan. Kelgusi yili dehqonlar yana tegishli yangi tarkibida
’
birlashishgan. Shuning uchun ham xalqimizda «SHerikchilik bir yilchilik,
qudachilik ming yilchilik» degan naql mavjud.
Har bir qishloqda bir nechta tegish bo lsa ularning oqsoqoli («tegish
‘
oqsoqoli») bo lgan. Oqsoqol ish miqdori, sug orish navbati va kunlarni
‘ ‘
belgilaganyu. Tegish a zolari yerlari hosili navbatma-navbat yig ib, terib
’ ‘
olingan. Shuningdek tegish a zolari qishloqning katta boyi, oqsoqoliga haq
’
olmasdan ishlab berishgan. 10

Janubiy Xorazmda un tanob yerni sug oruvchi suv bir suv hisoblangan. Bir
‘
suvdan foydalanuvchilarning hududiy jamoasi «jabdi» deyilgan. Har bir jabdi
boshlig ini «jabdi boshi» bo lgan. Qazuv va boshqa jamoa ishlari haqida
‘ ‘
jabdiboshi xabardor qilingan. U jabdidan bir kishining yumushiga ajratishi kerak
edi.Agar jabdi bir necha mayda xo jalikdan iborat bo lsa, ular o zaro kelishib
‘ ‘ ‘
oralaridan bir kishini ish quroli bilan ta minlab qazuvga yuborishgan.
’
Agar jabdining hajmi o n tanob, bir kishining yer hajmiga to g ri kelsa, u
‘ ‘ ‘
holda yer egasining shaxsan o zi jabdiboshi sifatida chiqar va o z hisobiga bir
‘ ‘
kishi berar edi. Ko pincha boylar, din arboblari, amaldorlar va hukmdorlar oila
‘
a zolari yerlari jabdi hajmidan bir necha marta oshib ketardi. Lekin shunga
’
qaramasdan bir jabdi deb hisoblanardi va bir ishchigina talab qilinar edi. Amalda
bunday xo jaliklar umuman jamoa ishlaridan ozod qilinardi.
‘
Mahalliy hokimlar va amaldorlar hashar ishlarida yuqori idoralardan ishchi
olmaslikka kelishar edi. Chunki jabdining oz yeri begona a zolariga nisbatan
’
ularga juda ehtiyotlik bilan muomala qilish kerak edi. Jabdi tartibi doimo juda
rasmiy xarakterda bo lib, undan faqat katta yer egalarigina ko p foyda ko rgan,
‘ ‘ ‘
jabdining kam yerli a zolariga kelganda, ularni har qanday ishga jalb etishardi.
’’
10
Shoniyozov K. K etnicheskoy istorii uzbekskogo naroda. T., 1974, 293-294 st .
48

Xorazmda irrigatsiya shaxobchalari qurish va ta mirlash uchun davlat’
aholining mehnat majburiyati begori joriy etilgan edi. Begor (hindcha)
atamasining tub mazmuni tekinga majburiyat o tashdir. I.P.Petrushevskiyni
‘
yozishicha begor Sosoniylar sulolasi davrida (XV asr) ham mavjud bo lgan.
‘ 11
Beg oni «suxra» ham deb atashgan. P.P.Ivanov «begor», «hashar», «qal a»,
‘ ’
atamalari davlatning turli qurilishlariga xalqni hukumat foydasiga ishlab berish
bilan bajarilgan majburiyat ekanligini ta kidlaydi.
’ 12
Feodallarning turli tuman uy
xizmatlarini bajarish uchun «beg or» dab yuritilgan. Bu xizmat uyni ta mirlash,
‘ ’
yangi imorat solib berish, modallar mollarini boqish, o tin tayyorlash kabi
‘
yumushlardan iborat bo lgan.
‘
Begor uchun har bir kishiga bir yilda 12 kun belgilangan. Mahalliy
ahamiyatga ega bo lgan yumushlar: damba qurish va boshqa qazuvlar begorga
‘
kirmagan. Chunki obxurdani o sha tuman aholisi bajarar edi. 12 kunlik begordan
‘
tashqari xorazmda 6 kunlik majburiyat «balo qazuv» ham mavjud bo lgan.
‘ 13
Amlok, «begor» xonliklar davrida faqat davlat foydasi uchun emas, balki ayrim
feodallarning shaxsiy xizmatlarini bajarish uchun beriladigan majburiyat bo lgan
‘
ekan.
Markaziy Osiyoda irrigatsiya ishlarining barchasi qadimdan suvdan
foydalanuvchilarning kuchi va mablag i hisobiga hashar usuli bilan bajarilgan.
‘
Sug orish ishlari bilan bog liq hasharlar Buxoro vohasida ish obyektiga (hajmiga
‘ ‘
qarab hasharni rud (rud-magistral kanal yoki «hashari juy» (juy kanaldan
chiqarilgan katta ariq deyilib bu bosh kanalni yerlarning loyqadan tozalash uchun
har yili o tkaziladigan hashar bo lgan «Hashari band» yoki «hashari varq»-bosh
‘ ‘
to g onlarni tiklash yoki kuzatish hashari, «hashari damna» yoki «ashari daryo
‘ ‘
xur» va «sangkorlik» kanal boshini daryo yuvib ketgan yoki daryoning asosiy
11
I.P.Petrushevskiy. Ocherki po istorii feodalnix otnosheniy v Azerbaydjane i Armenii a
XVI nachale XIX v.L., 1949, s.289.
12
P.I.Ivanov ko rsatilgan asar, 39-bet.
‘
13
Y.G ulomov. Xorazmning sug orilish tarixi. T., 1959, 275-bet.
‘ ‘
49

oqimi o z yo nalishini o zgartirib kanal daxanasi bosh qismi chetda qolgan‘ ‘ ‘
vaqtlarda o tkazilgan. Hashar yoki ommaviy hashar «mardi viloyat» yoki mardi
‘
vilo» nomlari bilan yuritilgan. Irrigatsiya hasharlarining muddati 8-12 kun bo lib,
‘
bularning soni har bir sug orish inshootidan sug oriladigan obikor yerlarning
‘ ‘
maydoni bo yicha «kurak» (jinzor), «mardikor» yoki «qush» hisobida
‘
belgilangan. Har bir kurak yer maydoni 10 kunga teng bo lib, vaqtida kichik bir
‘
jamoadan mardikor, bir mardikor qazuvda chiqqan.
Ishning hajmi jihatdan daryoga o rnatilgan bosh to g onlarning hashari
‘ ‘ ‘
ayniqsa salmoqli bo lgan. Masalan, Zarafshon daryosi ichiga o rnatilgan
‘ ‘
Darg om kanali bosh to g onining uzunligi 5-7 km bo lib, uni qayta tiklash va
‘ ‘ ‘ ‘
kuzatish uchun har yili bahorida Darg om irrigatsiya sistemasi bo yicha har kuni
‘ ‘
yerdan ikki mardikor 15 kun hasharga chiqqan.
Agar bosh to g onni tuzatish vaqtida hasharchilar soni ozlik qilib daryoni
‘ ‘
bog lash uchun ularning kuchi yetmasa, hashar boshqaruvchisi miroblar,
‘
mardikorlar sonini ko paytirish maqsadida tovon har qush yerdan 2 yoki 3
‘
mardikor chiqarish to g risida Farmon qilgan. Farmonga ko ra har qush yerdan
‘ ‘ ‘
bitta hasharchi chaqirilsa, «yakmarda» ikkita bo lsa, «dumarda» va uchta bo lsa
‘ ‘
«semarda» deb yuritilgan. Agar shunda ham hasharchilar ozlik qilsa, amirning
ruxsati bilan «mardi viloyati» chaqirilgan. Masalan: Shohruh to g onning
‘ ‘
tuzatish uchun mardi viloyati chaqirilganda 10 mingdan ziyod mardikor
to plangan.
‘
Yuqorida ko rsatilganidek, sug orish tarmoqlarini loyqadan tozalash va
‘ ‘
suv inshootlarini tuzatish vaqtida hasharga chiqmaganlardan «boqiy puli» jarimasi
undirib olingan. Buxoro vohasida bu pul ikki xil bo lib, birinchisi «boqiyi nam
‘
juyi», ikkinchisi «boqiyi oposobiy» deb yuritilgan. Ularning birinchisi sug orish
‘
tarmoqlaridagi qazuvga chiqmaganlardan, ikkinchisi esa to g on hashariga
‘ ‘
chiqmaganlaridan undirilgan. Boqiy puli hashariga chiqmagan har bir kishi uchun
50

tanga hisobiga olingan. Magistral asosiy kanallar bol to g oni hasharida o z‘ ‘ ‘
vaqtida jonlik so yilishi uchun hasharchilardan «qon puli» yig ilgan.
‘ ‘ 14
Samarqand viloyati Pastdarg om tumanida, masalan, bitta katta shoh
‘
ariqdan to rt qishloq aholisi suv ichsa, ular o zlarini «qozonsherik» yoki «bir
‘ ‘
qora qozon» deyishgan. Mazkur qozonsheriklikka (bir qora qozon) kirgan odamlar
shoh ariqni birgalikda hashar uyushtirib, qazishgan va tozalashgan. Kichik ariqni
esa qishloq aholisining o zlari qazishgan. Qozonsherikning saylangan o z
‘ ‘
ellikboshisi bo lib, u shoh ariqni qazish, tozalash, sug orish navbatini belgilash
‘ ‘
kabi yumushlarga, shuningdek to y va boshqa marosimlarga rahbarlik qilgan.
‘
Hasharga birinchi navbatda yaqin qo shnilar kelishgan. Ba zan ilgaridan
‘ ’
ham o zaro bir-birining ishlariga ko maklashib yurgan kishilar ham hasharda
‘ ‘
ishtirok etishgan. Makkajo xoriga va paxtaga ishlov berishda ham hashar keng
‘
qo llanilgan. Hasharchilarga lazzatli ovqat pishirib berilgan. XX asr boshlariga
‘
kelib hasharchilarga yaktak, to n, ustaga asosan do ppi, to n, belbog ,
‘ ‘ ‘ ‘
ko ylak hamda bolalarga esa dastro mol berila boshlangan.
‘ ‘ 15
Etnografik
ma lumotlarga ko ra, Qashqadaryo o zbeklarida o zaro yordam usuli
’ ‘ ‘ ‘
«alg ov» ham mavjud bo lgan. Agar dehqonning biror narsasi (ot, ho kiz,
‘ ‘ ‘
omoch, bo yinturug i yoki urug lik doni va hokazo) yetishmasa boshqa bir
‘ ‘ ‘
dehqon bilan hamkorlik qilib ishlagan. Ular uy hayvonlari, mehnat qurollari va
asbob uskunalaridan bir-biriga o zaro ko maklashuvi ham alg ov hisoblangan.
‘ ‘ ‘
Toshkent vohasi Xumson qishlog ida yersiz yoki yeri kam, ulovi yetarli
‘
bo lmagan kambag al dehqonlar birlashib sherikchilik asosida xo jalik
‘ ‘ ‘
yuritishgan. Bu jamoaga kirgan a zolar «teng sherik» deb atalib yetishtirilgan
’
hosil bab-barobar taqsimlangan.
Bunday manzara Janubiy O zbekiston qishloqlarida burun mavjud
‘
bo lganligi keksalar ma lumotlari to la tasdiqlaydi. O tmishda o zbek xotin-
‘ ’ ‘ ‘ ‘
14
A.R.Muhammadjonov. Quyi Zarafshon vodiysining sug orilish tarixi. Qadimgi
‘
davrdan to XX asr boshlarigacha. T., 1972, 346-350 betlar.
15
Etnograficheskiye ocherki uzbekskogo naseleniya. M.,1969, s.70-71-105.
51

qizlarining ham o ziga xos mehnat udumi hasharlari mavjud bo lgan. To y‘ ‘ ‘
oldidan bichish-tekish (to y bichar), non yopish («non yopar») yumushlarini
‘
ayollar birgalikda bajarishgan. Ularning hamkorlikda paxta tozalashning Farg ona
‘
vodiysi, Toshkent vohasida «Yigirish hashar», Samarqand, Buxoro, Qashqadaryo,
Surxondaryo va boshqa viloyatlarda «kichik hashar» yoki «xalaki hashar»
deyilgan. Ayollarning birgalikdagi ip yigirishi «charx hashar» deyilgan. Bu hashar
Zarafshon vodiysida «chax chan», Farg ona viloyati (Qo qonda)) «chax-zan»,
‘ ‘
Andijonda «chax-xasan» deb nomlangan.
Toshkent viloyati Xumson qishlog i va o na chegaradosh qishloqlarda
‘ ‘
qizlarning o ziga xos tikuv birlashmasi (arteli) qizlar dahasi bo lgan. Qo shni
‘ ‘ ‘
Xondaylik qishlog idagi «xarfona» odatiga ko ra esa bir qiz o ziga sep
‘ ‘ ‘
tayyorlashi lozim bo lib sovchi yuborilayotgan yoki unashtirilgan tikuvchi
‘
qizlarga kuyov tomonidan turli sovg alar yuborilgan. Qiz esa uyidagi
‘
dugonalariga non, meva shirinliklar taom tayyorlab kelgan. (Abduraimov M.A.
Ko rsatilgan asar).
‘
Keksalarning axborot berishlaricha, o zbek xotin qizlarning tilla terish
‘
ko magi, paxta savash hashari, tog oldi tumanlarida yog to plash kabi
‘ ‘ ‘ ‘
hasharlari mavjud bo lgan. Shunda xotin-qizlar yorg ichoq tortish, paxta va jun
‘ ‘
titish, kigiz bosish, o tov tikish kabi yumushlarda ham o zaro hamkorlik
‘ ‘
qilishgan. «Qo l solish» Qashqadaryo vohasi tog oldi tumanlarida sut sog ish
‘ ‘ ‘
hashari udumiga ko ra ayollar sigir, qo y, echkilarni birgalikda sog ib sutini
‘ ‘ ‘
navbat bilan olishgan. Sutdan yog va turli mahsulotlar tayyorlashgan va qishga
‘
g amlashgan. Buni «peyvoz» yoki «peykor» ham deb atashgan.
‘
Ayollar hashari odatda o yin-kulgi, latifa, askiya va laparlar aytish bilan
‘
xursandchilik kayfiyatida o tgan. Qozog istonning sayram o zbeklarida «kuyov
‘ ‘ ‘
hashari» an anasiga ko ra, to y oldidan kuyov bo lg usi qaylig i ota-onasi
’ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
uyida jo ralari hashar tashkil etgan. Kuyov jo ralari bilan qaynotasi uyini
‘ ‘
ta mirlash, yerini ishlash, hosilini o rish va boshqa yumushlarda
’ ‘
ko maklashgan. An anaga ko ra o zbek xalqining har bir marosimi, to y
‘ ’ ‘ ‘ ‘
52

tomoshasi hamda azasi jamoa ishtirokida hashar ko mak yo li bilan hamkorlikda‘ ‘
o tkazilgan.
‘
Halqimizning tarix sinovlaridan o tgan bayramlari va marosimlari
‘
kishilarning o zaro munosabatlari insoniy fazilatlarini chinakam xalqchi
‘
umuminsoniy qadriyatlarini ask ettiradi. Asrlar davomida shakllanib va
avaylanib kelingan ijobiy rasm-rusumlar va odatlardan Vatanga sadoqat ,
kattalarga xo rmat, qvariyalarga g amxo lik , yaqin uzoq-kishilar xotirasini
‘ ‘ ‘
xotirlab yod etishi . Ijtimoiy xarakterga ega bulgan bayram va marosimlar ochiq
namoyish qilinadi.
Qarshi shahridaham butun Sharqda mashhur bayramdan Navruz bayrami va
marosimlari juda uzoq davlardan beri nishonlanib kelinmoqdpa. Bu bayram kecha
va kunduz teng kilgan kunlari21 martda boshlandi. Xozir Qarshi shahrida Navruz
bayrami mart oyidan boshlanib may oyigacha davom -etadi. Qarshi shahrida
Navruz bayramini har bir mahalla , tashkilot, muassasada nishonlash an naga
’
aylangan. Bu bayramda xonadonlarga shohona taom sumalak risq ro d,
– – ‘
mo lkchilik ramzi bo lib uni tayorlash katta mahoratni talab qiladi.
‘ ‘
Navruz dasturxonga yana turli taomlar jumladan o k somsa va boshqalar
‘
tayorlangan. Qarshi shahrida islomiy bayramlardan Kurbon va ramazon xayitlari
keng tantana bilan o tqaziladi. Qurbon hayiti kuni erkaklar Ko k gumbaz
‘ ‘
masjidga chiqib hayit nomozini o qishadi o sha kuni masjid yoniga sayil
‘ ‘
o tqaziladi.
‘
Ijtimoiy tariyaviy xarakteri milliy sport va musobaqalar jismoniy
–
mashg ulot va uyinlar o zbeklarda qadimdan rivojlanib kelgan. Bolalar
‘ ‘
uyinlarda asosan mahalliy aholining kasbi ko nlari va mashg ulotlari o z
‘ ‘ ‘
ifodasini topgan. Shuning uchun bolalarning o yinlarida o y ruzg or
‘ ‘ – ‘
buyumlari , qishloq xo jalik asboblari namoyon bo lgan. Qish paytlari qor
‘ ‘
bo ron, yaxmalak , yozda chilik, bozor va kuz fasllarda oshiq, varq uchirish
‘
o yinlarini bolalar sevib o yinashadi. Shuningdek Qarshi mahallarida
‘ ‘
bolalarning quyidagi uyinlari mavjud bo lgan.
‘
53

Mexmon-mehmon , Ota-ona , Chilik , Yashinmochoq ,“ ” “ ” “ ” “ ”
(Bekishmachoq) Tosh yetar , Urdi qochdi , Oq suyak , yakkol ,
“ ” “ ” “ ” “ ”
Labbay tosh , Hurkach , Quloq cho zma , Chitti gul , Juppa toq ,
“ ” “ ” “ ‘ ” “ ” “ ”
Podshovozir , Besh tosh , Kim o zar , Quvlamachoq , Tosh otar ,
“ ” “ “ ” ‘ ” “ ” “ ”
Topgan topaloq , Oq terakli va haqozalar erkaklar kurash, qoqma, poyga
“ ” “ ”
ko pkari o yinlari ham mavjud bo lgan. Afsus bunday xalq uo inlarining
‘ ‘ ‘ ‘
ko pchiligi unutilib ketgan. O yinlardan milliy kurash, poyga ko pkari va
‘ ‘ ‘
boshqa lar hozirgacha saqlangan. Hozirgi Qarshilik yoshlarning ko pchiligi
‘
zamonaviy sport uyinlari bilan shug ullanishib xalqaro musobaqalarda
‘
sovrinlarni qulga kiritmoqdalar.

Xulosa
O zbekiston mustaqilligi elon qilinish bilan maxalalarga bo lgan
‘ ‘
munosabat tubdan o zgardi. Maxallalarni tashkil etishga xomiylik qilishgda
‘
O zbekiston Respublikasi Prezidentining respublika Mahalla xayriya
‘ “ ”
jamg armasini tashkil etish to g risidagi 1992-yil 12-sentabrdagi hamda
‘ ‘ ‘
mamlakat Mahalla xayriya jamg armasiga mablag ajratish to g risidagi
“ ” ‘ ‘ ‘ ‘
1992-yil dekabrdagi farmonlari katta siyosiy va ijtimoiy ahamiyatga ega bo ldi.
‘
O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 105-moddasi va 1993-yil
‘
sentabrda qabul qilingan Fuqarolarning o zini-o zi boshqarish organlari
“ ‘ ‘
to g risida gi Qonunga binoan, mahallalar o z huquqiy maqomiga ega bo lib,
‘ ‘ ” ‘ ‘
mahalliy hokimiyatning tarkibiga kirib, mahallalar davlatimizning joylardagi
muhim tanchi, yuridik shaxs sifatida o z mol-mulkiga, moliyaviy budjetiga,
‘
bankdagi hisob-kitob raqamiga, ega bo lgan tashkiliy tuzilmaga aylandi.
‘
Biz bu mavzuni tadqiq qilish jarayonida ana shunday tashkiliy tuzilma
ya ni mahallalarning mamlakatning ijtimoiy siyosiy tuzumidagi rolini o rganib
’ ‘
quyidagi xulosalarga kelindi:
54

Birinchidan XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Qashqadaryo vohasining
ko zga kuringan shaharlaridan Shahrisabzda 52 ta, Kitobda 20 ta, Qarshida esa 20‘
dan ziyod mahalla faoliyat yuritib, bu mahallalar ma muriy buyruqbozlik
’
markazlashgan byurokratik boshqaruv sharoitida jamoatchilik asosidagi o zini-
‘
o zi boshqarish organlari Komfirqa rahbarligida ijtimoiy hayotning soxta
‘
demokratik asoslari mavjudligini ko rsatish uchun shunchaki tuzilgan ekanligi
‘
aniqlandi .
Ikkinchidan Qadimdan Navtaka, Naxshab, Yerqo rg on, Nasaf, Qarshi
‘ ‘
nomlari bilan tilga olingan hozirgi Qarshi shahri hududlarida tarixiy manbalarning
guvohlik berishicha, indoariylar, saklar, so g diylar, yuyechjilar, qang arlar,
‘ ‘ ‘
араблар, қарлуқлар, чиғиллар, халачлар, тўксилар, қовчин, барлос, арлот,
уйрот, муғуллар каби халқлар ва этник қавмлар яшаганлар.
Uchinchidan Qarshi shahridagi Boyguzari, Holvagar, Eronguzar,
Qozixona, Temirchi, Uymovut, Xitoy, Charmgar, Qo‘rg‘oncha, Zog‘za, Arabxona,
Buzrobot kabi mahalla va guzarlarda kulolchilik, temirchilik, chilangarlikka
asoslangan hunarmandchilik ustaxonalari bo lgan.
‘
Qarshi shahrida oltita karvonsaroy savdogarlarga xizmat ko rsatgan.
‘
Shaharning hunarmandlar joylashgan qismida bozorlar bo lib, asosiy katta
‘
bozor yuqori bozor deb atalgan. Bu bozorda ot, chorva mollari, tuya sotilgan.
Bulardan mahalliy savdogarlar Rossiya, Eron, Hindiston, Angliya
davlatlari bilan tijorat ishlarini olib borganlar.
Buyuk Ipak yo li chorrahasida joylashgan iqtisodiy va madaniy jihatdan
‘
taraqqiy etgan Qarshi shahri mahalla (guzar)lari savdo, hunarmandchilikning eng
yirik markazlaridan hisoblangan.
To rtinchidan
‘ Qarshi shahridagi aksariyat mahallalarda tug ilish bilan ‘
bog liq aqiqa to yi, soch to yi, beshik to yi, sunnat to yi, nikoh to yi kabi
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
marosimlar o tkazilgan.
‘
Dafn va ta ziya marosimlarida uch, yetti, yigirma oshi, qirq, payshanbalik,
’
yakshanbalik, yil oshi kabi marosimlar o tkazilgan.
‘
55

Shuningdek Navo z bayrami, Qurbon va ramazon hayitlari nishonlangan.‘
Shuningdek:
Chillik , Tosh yetar , Urdi qochdi , Oq suyak , Quloq
“ ” “ ” “ ” “ ” “
cho zma , Kim o zar , Topgan topaloq , Tosh otar , Kurash ,
‘ ” “ ‘ ” “ ” “ ” “ ”
Poyga , Ko pkari singari milliy o yinlar ham mavjud bo lgan.
“ ” “ ‘ ” ‘ ‘
Zero Prezidentimiz I.A.Karimov ta kidlaganlaridek: Mustaqillik
’ “
yillarida mahalla hayoti bilan bog liq ko plab qadriyatlar, udum va
‘ ‘
an analarimiz qayta tiklanib, zamon talablari asosida boyib bormoqda. Shu bilan
’
birga, mahallaning huquq va vakolatlari kengaytirilmoqda, ular bugun o zini
‘ –
o zi boshqarish idorasi, haqiqiy demokratiya darsxonasi sifatida keng ko lamli
‘ ‘
faoliyat olib bormoqda. Davlatchiligimiz tarixida birinchi marta mahalla
“ ”
tushunchasi Konstitutsiyamizga kiritilib, uning jamiyat boshqaruvidagi o rni va
‘
maqomi qat iy belgilab qo yildi .
’ ‘ ” 16
Mustaqillik qo lga kiritilgach butun mamlakatimiz hududlari shahar,
‘ –
tuman, qishloq va mahallalarda yangi turmush tarzini shakllantirishda, jamiyatda
shaxsni ahamiyatini oshirishda, o zini o zi idora qila olish fazilatlarini
‘ – ‘
kuchaytirishda, o z hayotini o zi tashkil etish etish tamoyillarini kundalik
‘ ‘
faoliyatiga aylantirishda mahalla imkoniyatlaridan foydalanish zarur edi.
Bu yo l bevosita mamlakatimizda fuqarolik jamiyati shakllanishi va
‘
fuqarolar o zini o zi boshqarish tamoyilining bosh yo nalishiga aylandi.
‘ – ‘ ‘
16
Islom Karimov Yuksak ma naviyat yengilmas kuch . T., 2008 y. B 59.
“ ’ – ” –
56

Tavsiyalar
1. Qarshi shahridagi Boyguzari, Holvagar, Eronguzar, Qozixona, Temirchi,
Uymovut, Xitoy, Charmgar, Qo rg oncha, Zog za, Arabxona, Buzrobot kabi‘ ‘ ‘
mahalla va guzarlarda kulolchilik, temirchilik, chilangarlikka asoslangan
hunarmandchilik ustaxonalari bo lgan
‘ mahallalar faoliyatini yo lga qo yish va ’ ’
ularga shart-sharoitlar yaratib berish;
2. Qarshi shahrida oltita karvonsaroy savdogarlarga xizmat
ko rsatganligini aks ettiruvchi xarita va bukletlar chiqarish;
‘
3. Buyuk Ipak yo li chorrahasida joylashgan iqtisodiy va madaniy jihatdan
‘
taraqqiy etgan Qarshi shahri mahalla (guzar)lari savdo, hunarmandchilikning eng
yirik markazlaridan biri bo lganlgi haqida hujjatli filmlar suratga olish;
’
4. Qarshi shahridagi aksariyat mahallalarda tug ilish bilan bog liq aqiqa
‘ ‘
to yi, soch to yi, beshik to yi, sunnat to yi, nikoh to yi kabi marosimlar
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
57

o tkazida isrofgarchilikka yo l qo maslik va bu haqda tag ibot ishlarini‘ ’ ’ ’
samarali olib borish;
5. Dafn va ta ziya marosimlarida uch, yetti, yigirma oshi, qirq,
’
payshanbalik, yakshanbalik, yil oshi kabi marosimlar o tkazishi me yoor asosida
‘ ’
nazoratqilish.
A dabiyotlar ro yxati
’
1.O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. T.2001 yil
‘
2.O zbekiston Respublikasi qonunni Fuvarolarning o zini-o zi boshqarish
‘ “ ‘ ‘
organlari to g risida 2. Xalq so zi , 1999 yil , 17 aprel.
‘ ‘ ” ” ‘ ”
3.I.A.Karimov. Kuchli davlatdayen kuchli jamiyat sari.T., 1998 y.
4.I.A.Karimov. Tarixiy xotirasiz kelajak yo q. T. Sharq ,1998 y.
‘
5.I.A.Karimov. Milliy istiqloli mafqurasi xalq e tiqodi va buyuk kelajak va
– ’
ishonchdir .T. , O zbekiston , 2000y.
‘
6.I.A.Karimov. Hayotimizning, taraqqiyotining Konstitutsiyasining 10 yilligiga
“
bag ishlangan tantanali marosimdagi nutq. .// O zbekiston ovozi , 2002 yil
‘ ” “ ‘ ”
6 dekabr.
58

7. I.A .Karimov. Yuksak ma naviyat- yengilmas kuch. 2008y.’
T. Ma naviyat
” ’ ”
8.I.A.Karimov. Mamlakatimizda demokratik islohatlarni yanada
chuqurlashtirish va fuqoralik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi.T.2010.
9.I.A.Karimov. O zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida.T.2011.
’
10.I.A.Karimov.Inaon xotirasi-boqiy, qadr-qimmati-ulug // Xalq
’
so zi,2012,10 may.
’
11. Obod mahalla yili to g risida O zbekiston Respublikasi Vazirlar
“ ” ‘ ‘ ‘
Mahkamasining 2003 yil 7 fevraldagi qarori.
12.Belinitskiy A.N. , Bentovich, I.B. Bolshakov,O.A. Srednevekoqy gorod
“
Sredney Azii L.1973y.
”
13.Buriyev O. Va boshqalar O zbek oilasi tarixidan. T. O qituvchi 1995 y.
‘ “ ‘ ”
14.Buriyev O. , Xoliqov D. Turxona an ana va udumlari milliy ko rki , T,
’ ‘
Minxoj 1998
“ ”
15.Jabborov I.M. O zbek xalqi etnografiyasi T. O qituvchi 1994
“ ‘ ” “ ‘ ”
16.Jalilov Sh. Mahalla yengillanish davrida T.1995
17.Jalilov Sh. Kuchli davlatdan-kuchli jamiyat sari T.O zbekiston ,2001
“ ” ‘
18Zaxriddin Muhammad Bobur Boburnoma , T.1989 y.
“ ”
19. Zimin A.A. Naxshab , Nasaf , Qarshi ix istoriya i v drevnost 1927
“ ”
20.Isomiddinov M.X., Suleymanov R.X. Yerkurgan. T. Fan 1984
“ ”
21.Kabanov S.K. Naxshab na rubej ye drevnosti i srendnevekoya( 3-4vv.) T.
Fan 1977
“ ”
22.Masson M.YE. Stolichniye goroda v oblasti nizovyev Qashqadarya s
“
drevnosti vremen T. 1973
”
23.Mankovskaya L. Arxiteturniye pasmyatniki Qashqadari .T.1977
”
Nasreddinov Q. Qarshi qal asi ( qo lyozma) Nafasov T. O zbekiston
’ ‘ ‘
tponishlarning izohi lug ati T.,1988
‘ ”
24.Lunina S.B. Goroda Yujnogo Sogda v 8-12 v.v. T.,1984
25.Ravshanov P. Qashqadarya tarixi T. , Fan 1995 Sagdullayev A.S. Usadbq
“ ”
Drevney Baktrii T.,1987
59

26.Sosnin V.A. Stolitsa kochevya: Nautaka-Naxshab-Karshi Qarshi“
Nasaf 1996 27.Suleymanov O.X. Drevniy Naxshab T.2000 Suxareva O.A. K
“ ”
istorii gorodov Buxarskogo xanstva . T., 1958.
28.Qadimiy Qarshi , O rta Osiyo Shaharsozlik i va madaniyati tarixi T. Nasaf
‘ “ ”
1999
 www.eurasia.org.ru .
 www.history.ru
 http://www.philos.msu.ru/fac/history/
 http://www.auditorium.ru
 www.museum.ru
 www. ziyonet.net.
Ilova
Axborotchilar ro yxati:
’
Bozorov Tursun - Beklar mahallasi faoli , dotsent.
“
Ravshanov Ali- Samarqand mahallasi oqsoqoli , dotsent
“ ”
Murtazov Rashid Qarshi shahar Mahalla jamg armasining raisi
– ” ” ‘
Tuychiyev Haydar- Mahalla jamg armasi viloyat bo limi raisining
“ ‘ ‘
o rinbosari
‘ ”
Sadiqov Nor Chakar mahallasi oqsoqolining o rinbosari , fahriy
“ ” ‘
Jalilov Mavlon F.Xo jayev nomidagi mahalla faoli , dotsent
– ‘
Xidirov Jaxongir- Mahamot mahallasi oqsoqoli
“ ”
60

Toshatova Zulayxo Bog ishamol” mahallasining faoli–“ ‘
Sodiqov Ne mat shu mahalla faoli , faxriy
’ –
Tursunov Ahmad- Kunchikar mahallasining oqsoqolining o rinbosari,faxriy
“ ” ‘
Sattorqulov Husan-Qarshi tuman Bog obod fuqarolar yig ini faxriysi.
“ ‘ ” ‘
61

Купить