Qarshi shahrining ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayoti - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	30000UZS
Размер	74.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Qarshi shahrining ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayoti

Купить

“Qarshi shahrining ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayoti
(XIX asr misolida) ”
mavzusida yozgan
BITIRUV MALAKAVIY ISHI
1

MUNDAREJA
KIRISH ……………………………………………………………...……..……..3-5
I.bob. XIX asr birinchi yarmida Qarshi shahrida iqtisodiy-ijtimoiy va madaniy
hayot……………...………………………………….………………………6
1.1. XIX asr birinchi yarmida Qarshi shahrining ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy
hayoti ……………………………………………………………………..6-16
1.2. XIX asr birinchi yarmida Qarshi bekligida ijtimoiy-iqtisodiy madaniy sohadagi
o’zgarishlar…………………………………............................................16-30
II.bob. XIX asr ikkinchi yarmida Qarshi shahrida ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy
hayot….………………………………………………………...……......................30
2.1. XIX asr ikkinchi yarmida Qarshi shahrining ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanishi…………………………………………………………….…..30-42
2.2. XIX asr ikkinchi yarmida shahar va qishloqlarning ijtimoiy-iqtisodiy va
madaniy hayoti……………………...………………………………..…............41-49
Xulosa …………………………………………………………………………..5 0-51
Foydalanilgan manba va adabiyotlar ……………………………………..... 53-54
Ilova ……………………………………………………………..…………..........55

2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Mustaqillik sharoitida jamiyatdagi yangi
o ’ zgarishlarni amalga oshirish jarayonida jamiyat a‘zolarini erkin,
demokratik tafakkur va milliy ruhda tarbiyalash vazifalarini bajarishda tarix
fanini ahamiyati tobora oshib bormoqda. Mustaqillikning dastlabki
davrlaridan boshlab xalqning tarixiy xotirasini tiklash, tarix faniga doir
tadqiqotlarni har tomonlama takomillashtirish masalasi davlat siyosati
darajasiga ko ’ tarildi. 0‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom
Karimov 1998 yil yozida bir guruh yetakchi tarixchi olimlar bilan bo ’ lgan
uchrashuvida ta‘kidlaganidek, «...o ’ z tarixini bilgan, u bilan ruhiy quvvat
oladigan xalqni yengib bo ’ lmas ekan, biz haqqoniy tariximizni tiklashimiz,
xalqimizni, millatimizni ana shu tarix bilan qurollantirishimiz zarur 1
»!
Hozirgi davrda o ’ zbek davlatchiligi tarixini yangidan, tarixiy haqiqatni
yozish asosida to ’ laqonli holatda tiklash va xalqimizga yetkazish tarixchi
olimlarni oldiga turgan dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi.
O ’ zbekistonning har bir viloyati tarixini ilmiy asosda o ’ rganish yangi
ma‘lumotlarni fanga joriy etish orqali uni boy tarixi yaxlit majmuasini
yaratish mumkin. Ana shunday salohiyatli viloyatlardan biri Qashqadaryo
vohasi Vatanimiz tarixida alohida o ’ rin tutgan. Nafaqat voha, balki Buxoro
xonligida ham nufuzli o ’ rin tutgan. Qarshi shahrining XIX asr ijtimoiy-
iqtisodiy va madaniy hayoti tarixiga doir muammolar yetarli darajada
o ’ rganilmagan. Bu borada to ’ plangan ma‘lumotlarni qaytadan ko ’ rib chiqish,
tanlangan mavzuga yangi nazar bilan qarash xolisona baho berish va
haqqoniy yoritishni taqozo etadi.
Qashqadaryo vohasi, jumladan, Qarshi shahrining qadimgi va o ’ rta
asrlar tarixi bo ’ yicha ma‘lum tadqiqotlar amalga oshirilgan, ammo biz tadqiq
etayotgan davr, ya‘ni XIX asr tarixi nisbatan kam o ’ rganilgan. Vaholanki,
Buxoro xonligining siyosiy, strategik va iqtisodiy jihatdan muhim sharqiy
1
Islom Karimov. Biz kelajagimizni o’z qo’limiz bilan quramiz. 7-tom, T.: “O’zbekiston”, 1999, 149-bet.
3

hududida joylashgan Qarshi shahrini bu davrdagi tarixini o ’ rganmasdan
turib, shu davr O ’ zbekiston tarixiga tegishli ko ’ pgina masalalarni to ’ liq
yoritish mumkin emas. Bu o ’ z navbatida, tanlangan mavzuning dolzarbligini
belgilaydigan muhim omillardan biridir. Shubhasiz, Qarshi shahrining
O ’ zbekiston tarixida o ’ ziga xos o ’ rni mavjud. Muhim savdo yo ’ llari,
iqtisodiy va madaniy aloqalar tutashgan hududda joylashganligi bois bu
hududda turli tarixiy jarayonlar kechgan.
Qarshi shahrini geografik jihatdan qulay muhim savdo yo ’ lida
joylashganligi, Buxoro xonligini qo ’ shni-Afg ’ oniston, Eron kabi davlatlar
bilan har tomonlama aloqalar olib borishga imkon bergan.
Yuqoridagi omillardan kelib chiqib, Qarshi shahri, nafaqat Buxoro
xonligida balki, butun O ’ rta Osiyo mintaqasida o ’ zining alohida iqtisodiy
o ’ rniga ega ekanligini ta‘kidlash lozim. Anna shu qulay strategik
mintaqaning XIX asr ya’ni 1801-yildan 1900-yilgacha bo ’ lgan tarixiy davri
O ’ zbekiston tarixini dolzarb muammolari tarkibiga kiradi, chunki Qarshi
shahrining tadqiq etilayotgan davrlaridagi iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy
hayotiga doir tarixi maxsus ishlab chiqilib va bir tizimga keltirilib
o ’ rganilmagan.
Shu sababli, Qarshi shaharining XIX asrdagi iqtisodiy- ijtimoiy, va madaniy
tarixini qiyosiy taxlil qilgan holda o‘rganish tarix fanining dalzarb vazifalaridan
biridir.
Bitiruv malakaviy ishning maqsadi va vazifalari: Qarshi shahrining XIX
asrdagi iqtisodiy-ijtimoiy, madaniy tarixiy qiyosiy tahlil qilgan holda o‘rganish
Qarshi shahrining o‘tmishiga oid ayrim jihatlar xususida so‘z yuritish, Qarshi
shahrining bir qadar uzoq va yaqin o‘tmishini hamda xali ko‘plab ma’lum
bo‘lmagan qariyb unitilayozgan tarixini, shahar tarixini ilmiy jihatdan tadqiq etgan
holda yoritishdan iborat. Mazkur maqsadni amalga oshirish uchun qo‘yidagi
vazifalar belgilanib olindi.
- XIX asrning birinchi yarimida Qarshi shahrining ijtimoiy-iqtisodiy
hayotini yoritib berish.
4

- XIX asrning ikkinchi yarimida Qarshi shahri ijtimoy-iqtiosdiy, madaniy
ahvolini talqin qilish.
- XIX asrning Qarshi shahri madaniyatini yoritib berish.
- Qashri shahri va uning atrofidagi qishloqlaming madaniy ahvolini tahlil
Bitiruv malakaviy ishning i l m i y v a a m a l i y a h a m i y a t i :
- XIX asrning birinchi yarmida Qarshi shahrining ijtimoiy-iqtisodiy hayoti
yoritib berildi.
- XIX asrning ikkinchi yarmida Qarshi shahrining madaniy hayoti tahlil
q i l i n d i .
- XIX asrning yarshi shahri madaniyati yoritib berildi.
- Qarshi shahri va uning atrofdagi qishloqlarning madaniy ahvoli tahlil qilindi.
Bitiruv malakaviy ishning aprobatsiyasi: Bitiruv malakaviy ish Qarshi
Davlat Universiteti Tarix va ijtimoiy fanlar fakulteti Tarix kafedrasi qoshidagi
“Yosh o’lkashunoslar” to’garagida ma’ruza qilingan.
Bitiruv malakaviy ishning tuzilishi: Bitiruv malakaviy ish kirish, 2 ta bob, 4
fasl, xulosa, adabiyotlar ro‘yxati hamda ilovalardan tarkib topgan bo’lib, 55
sahifani tashkil etadi.
5

I-BOB. XIX ASR BIRINCHI YARMIDA QARSHI SHAHRIDA
IJTIMOIY-IQTISODIY VA MADANIY HAYOT.
1.1.XIX asrning birinchi yarmida Qarshi shahrining ijtimoiy-
iqtisodiy hayoti.
Mustaqillikka erishganimizdan keyin xalqimizning o‘z yurti tili madaniyati
qadriyati tarixini belgilashga o'zligini anglashga qiziqish ortib bormoqda. O’zlikni
anglash degani –bu o’z tariximizni, ming yillik an’analarimizni bilish degani.
Odamzod borki, avlod-ajdodi kimligini nasil- nasabini o‘zi tug‘ilib voyaga yetgan
qishloq, shahar xullaski, Vatanning tarixini bilishni istaydi. Har bir xalqning har
qaysi millatning o‘ziga xos uzoq- yaqin tarixi, o‘tmishi bo‘lgani kabibiz bilgan va
bilmagan shahar va qishloqlarning ham o‘z tarixi bor. Qashqadaryo vohasining
qadim to‘prog‘ida tabarruk manzillar ko‘p. Qadimshunoslar viloyatimiz hududidan
minglab yodgorliklarni aniqlaganlar. Ular orasida shajarasi miloddan oldingi ming
yilliklarga daxldor o‘nlab obidalar borki, bugungi ilm-fan madaniyat va
me’morchiligimiz ular tarixisiz mukammal bo‘lmaydi. Moziy bilan bo‘ylashadigan
shaharning qariyib uch ming yillik kechmishi bor.
XIX asrning birinchi yarimida Qarshi shahrining ijtimoiy-iqtisodiy hayoti.
XIX asrning birinchi yarmida Qarshi vohasida 500 ming aholi yashagan. Qarshi
vohasida eng katta shahar hisoblangan. Amir Haydar XIX asming boshlanishida
(1800) taxtga chiqadi. Amir Haydar vafotidan so‘ng (1826) taxtni o‘g’li Nasrullo
egallaydi. Amir Nasrullo 1826 yilda taxtga chiqib o‘ttiz to‘rt yoshga yaqin, ya’ni
1860 yilga qadar amirlikni boshqaradi.
Chor Rossiyasi Pyotr 1 davridan boshlab Turkistonga ko‘z tikkan edi.
Doniyolbiy Otaliq davrida Buxoroga kelgan savdo missiyasi ijobiy natija bermaydi.
Shunga qaramay, rus podshoxlari dunyoni qayta bo‘lib olish kurashida inglizlardan
ortda qolishni istamas edi. XIX asrning birinchi yarimida Nasrullo hukumronlik
yillarida Buxoroga ajnabiylar ruslar, inglizlar tashrifi tez-tez takrorlanadigan bo’lib
qoladi. Ajnabiylar tashrifi qanday maqsadni ko‘zlamasin, ularni yozib qoldirgan
asarlari, esdaliklari oradan yillar asrlar kechib, tarix mulkiga aylandi. Ularda
6

Buxoro amirligi viloyatlaridan bo’lgan Qashqavohasi shahar va qishloqlari haqida
ham ma’lumotlar uchraydiki, bu xabarlarni noyob va qimmatli deyish o‘rinli
bo‘ladi.
Angliyalik kapitan Aleksandr Byorns 1832 yilda Buxoroga keladi va
“Buxoroga sayohat” nomli asarini yaratadi. Byorns tashrifi inglizlarning Markaziy
Osiyoga qarshi tajovuz rejasi tarkibiga kirganligi sir emas. N.A.Xalfin to‘g‘ri
uqtirgani kabi, bu kelish bozorlariga vositachilar savdogar-musulmonlar yordamida
ingiliz mollari asta- sekin kirib kela boshlagan. Markaziy Osiyoga qarshi tajovuzni
(agressiya tayyorlash va amalga oshirishni yengillashiga qaratilgan edi.
“Bizning Qarshida bo‘lishimiz, -deb yozgan Aleksandr Byorns- bu joyni
ko‘zdan kechirish imkoniyatini beradi. Shahar bir millik kenglikda yastanib yotadi.
U katta kon bozorga va 10000 aholiga ega. Uylarning hammasini tomi tekis
yopilgan. Uning shimoliy g‘arbiy qismida to‘proq loydan qurg‘on bo‘lib murchal-
suv qo‘yiladigan chuqurlik bilan o‘rab olingan va anchayin mustahkamlikni yuzaga
keltirgan. Bu joy dan ellik mil uzoqlikdagi shahar Shaxrisabz atroflaridan oqib
keladigan daryo Qarshining shimoliy tarafidan o‘tadi va aholiga son- sanoqsiz bog‘
-rog’lar yaratish, mevali daraxtlar, teraklar ekin imkoniyatini beradi. Bu keyingilari
ulug‘vor va jozibador ko‘rinishga ega, xususan, shamol turganda ulaming bargi
haqiqatda yashil bo‘lishiga qaramay oppoq va kumushsimon bo‘lib, tovlanadi. Bu
diltortar va xushyoqar manzara hosil qiladi. Hech bir joyda tiriklik suvi bu qadar
qadrli emas, ziro, usiz bu joy batamom sahroga aylangan bo‘lur
edi. Daryo qirg‘oqlarida va uning jilg‘alarida (ariqlar) da hamma narsa yam-yashil
va cho‘lga burkangan, shu bilan birga bu joydan unga olis bo‘lmagan yerlar sahro
qumliklari bilan qoplangan.
Qarshi Buxoro mulklarida poytaxtidan so‘ng eng yirik ahamiyatga ega bo‘lgan
joy hisoblandi. Bu voha yigirma mil kenglikni tashkil etadi. Daryo uning barcha
dalalarini sug‘oradi.
XIX asr oxiri-XX asr boshlarida yashagan muarrix Muhammad Ali
Boljuvoniy o ’ zining «Tarixi nofeiy» (Foydali tarix) asarida Buxoro
amirligining boshqaruv tizimi haqida qimmatli ma‘lumotlarni yozib
7

qoldirgan. Shuningdek, bu asarda amirlikda faoliyat yuritgan amaldorlarni
vazifalarini ko ’ rsatib o ’ tish bilan birga, bekliklarda tayinlanadigan mansablar
xususida ham ko ’ pdan ko ’ p qiziqarli ma‘lumotlar berib o ’ tiladi.
Bu asarda bayon etilishicha, Buxoroda xonlik taxtiga ko ’ tarilish
quyidagicha bo ’ lgan: «Hamma vazirlar, qozi ul-qazot va mushtilar dorus-
saltanatga yig ’ ilib, shohlikka loyiq odamni kigizning to ’ rt burchagidan
ko ’ tarib xonlik taxtiga qo ’ yib, sultonlik tojini boshiga kiygazib, islom
bayrog ’ ini qo ’ liga berganlar».
Amirlikda, boshqaruv tizimida Qushbegi lavozimi muhim rol o ’ ynagan.
Ayrim hollarda amirlik qo ’ shiniga qushbegi boshchilik qilgan.
Ko ’ pgina manbalarda Buxoro amirligi 27 beklikdan iborat ekanligi
aytib o ’ tiladi. Boljuvoniy esa bu bekliklarni quyidagi tartibda sanab o ’ tadi:
«Chorjo ’ y, Karki, Kalif, Qarshi, Karmina, Nurota, Ziyovuddin, Xatirchi,
G ’ uzor, Shahrisabz, Kitob, Yakkabog ’ , Chiroqchi, Jomchi va Sherobod,
Boysun, Dehnav, Sariosiyo, ya‘ni Sarijo ’ y, Hisor, Qorategin, Darvoz,
Boljuvon, Ko ’ lob, ya‘ni Xatlon, Qo ’ rg ’ ontepa, Kubodiyon» dir.
Buxoro amiri tomonidan tayin etilgan kishilar beklikni boshqargan.
Ayrim manbalarda, amirlik ixtiyorida bo ’ lgan Qarshi bekligi «valiahd
bekligi» sifatida talqin etiladi. Masalan, rus elshunos olimasi O.A.Suxareva
«Buxoro xonligidagi shaharlar tarixiga doir» (1958) asarida quyidagilarni
bayon qiladi: «Qarshi-Buxoro xonligining ikkinchi siyosiy markazi bo ’ lgan,
shakllangan an‘anaga ko ’ ra, bu yerda Buxoro taxti vorisi qarorgohi bo ’ lgan,
u soliq yig ’ ish ishlarini nazorat qilgan bek bilan boshqaruvga qo ’ yilgan».
Bekliklarda amir tomonidan bekdan tashqari yana ikkita yuqori mansab
egalari tayinlangan. Ulardan biri Amlokdor bo ’ lib, u amirlik xazinasiga
beklikka qarashli hududlardan soliqlarni yig ’ ishga mas‘ul bo ’ lgan.
Amlokdorga ham bir qancha xizmat ko ’ rsatadigan ya‘ni amrini bajo
qiladigan dorug ’ a va mingboshi-yu, ellikboshilari bo ’ lgan. Amlokdor
huzurida ba‘zi bahsli masalalar ko ’ rib chiqilgan.
8

Qarshi bekligi ham amlokdorlik boshqaruv tizimiga ega bo ’ lgan.
Beklik quyidagi amlokdorlik hududlarini o ’ z ichiga olgan: Qarshi, Fayzobod,
Beshkent, Pattazan, Fazli, Qamashi, Jeynov, Kasbi, Maymanoq, Jumabozor,
Koson, Parg ’ uza, Xonobod, Po ’ lati, Qorabog ’ .
Qarshi bekligida ham qolgan bekliklarda bo ’ lgani kabi sha‘riy
masalalarni ko ’ rib chiqish uchun Qozi tayinlangan bo ’ lib, unga ham bir
necha muharrir va noiblari amriga shay turgan. Nizo va janjallar, shar‘iy
murofi‘alar, masalalar, fatvo chiqarish Qozining hukmi bilan bo ’ lgan.
Amir tayinlaydigan beklik yuqori mansablaridan yana biri-bu Raisdir.
U shar‘iy murofi‘a, masjidlar va bozorlarni tekshirish, shunga o ’ xshash ko ’ p
masalalarni Rais hal qilgan. O ’ nlab mirzolar, noiblar Raisning hukmini ijro
etib, qishlog ’ u-bozorlarda yurishgan. Rais ham rivoyat hozirlab, nizo va
bahsli masalalarni amir nomidan hal qilgan. Ko ’ rinib turibdiki, bekliklarda
amir tomonidan tayinlangan mansab egalari to ’ g ’ ridan-to ’ g ’ ri bekning emas,
amirning hukmiga itoat etgan va uning xohish-irodasi bo ’ yicha ish ko ’ rgan.
Ta‘kidlab o ’ tganimizdek, beklikdagi uchta yuqori mansab (bek, qozi va
rais) amir tomonidan amalga oshirilgan. Bular shar‘iy yo ’ lda ish tutib
gunohkor kishini mol-mulkini musodara etib, jazo qo ’ llashga haqlari
bo ’ lgan, lekin amirning hukmisiz va mushtining rivoyatisiz biror kimsani
qatl qilolmaganlar.
Buxoro mulkining har bir bekligida shu uchala yuqori mansab
egalarining hukmi joriy va mansub hisoblangan. Ular har juma kuni amirdan
ko ’ ngil so ’ rab turganlar. Manbada keltirilishicha, amirga sadoqatlarini izhor
qilish uchun «Jumagiy, bandagi va duogo ’ y» deb ariza yuborib turishlari
lozim bo ’ lgan. Aks holda, bu mansab egalariga ham qattiq jazo berilib, mol-
mulki musodara qilinib, egallab turgan lavozimidan chetlashtirilgan yoki
ayrim hollarda hibs etilib, o ’ rniga boshqa kishi tayin etilgan.
Bekliklarda boshqaruvni yo ’ lga qo ’ yilishida, tartib saqlash, tunda ham
osoyishtalikni ta‘minlashda, kezi kelganda aholidan majburan soliqlarni
undirish ishlariga mirshab va soqchilarning alohida mas‘uliyati bo ’ lgan.
9

Beklik boshqaruvida to ’ qsabolarni ham muhim o ’ rni bo ’ lgan, ular
ma‘lum harbiy kuchga ega bo ’ lgan.
Mang ’ itlar hukmronligi davrida amirlikda qanday yer-suv mulkchilik
turlari mavjud bo ’ lgan bo ’ lsa, bekliklardagi holat ham bundan mustasno
bo ’ lmagan. Qarshi bekligida ham quyidagi mulkchilik shakllari mavjud
bo ’ lgan davlat yerlari (bu amlok yerlar ham deb atalgan), mulk yerlar
(xususiy), vaqf yerlaridir.
Davlat yerlarining suvsiz dasht, to ’ qayzor qismi ko ’ chmanchi
jamoalarga bo ’ lib berilgan, chunki ular chorvachilik bilan shug ’ ullanishib,
beklik orqali amir xazinasiga xiroj to ’ lagan. Bunday yerlar sotilmasdi va
ayirboshlanmagan. Davlat yerlarining boshqa bir qismi yuqori mansab
egalariga, lashkarboshilarga davlat oldidagi xizmatlari evaziga suyurg ’ ol
tarzda berilgan. Suyurg ’ ol yerni qo ’ lga kiritgan kishi, albatta uni boshqarish
huquqini ham qo ’ lga kiritgan. Suyurg ’ ol egasi davlat xazinasiga xiroj
to ’ lashi hamda oliy hukmdorning chaqirig ’ iga ko ’ ra o ’ z qo ’ shini bilan harbiy
yurishlarda ishtirok etishi lozim edi.
Shayboniylar davrida davlat yerlarini «tanho» deb atalgan shakli qaror
topgan edi. Bu shaklni amirlik davrida ham kuzatish mumkin. Masalan, XIX
asrning birinchi choragida amirlikda tanholarning soni 12 mingdan 36 ming
nafarga yetgan. Tanho yer egalari yerga emas, balki, o ’ sha yerdan olinadigan
soliqqa egalik qilgan.
Davlat yerlarini yana bir qismi dehqonlarga ishlashlari uchun ijaraga
berilgan, xuddi mana shu ijarachi dehqonlardan ko ’ proq xiroj bekliklardagi
mas‘ul amal egalari orqali amirlik xazinasiga yuborilgan. Qarshi bekligi
amlokdorlardan yig ’ ilgan soliqlarni yoki hosilni 1/3 qismini amirlik
xazinasiga jo ’ natib turgan.
Xususiy yerlarning bir qismi xususiy shaxslarning yerlari bo ’ lib,
ularning bu yerlarga egalik qilishlari davlat xizmati bilan bog ’ liq bo ’ lmagan.
Bunday yerlar, asosan, amirlik hududlariga, jumladan, Qarshi bekligi
10

tarkibidagi amloklarda asrlar osha yashab kelayotgan arablarga qarashli
yerlar bo ’ lgan. Bu yerlardan 1/10 qismi miqdorida o ’ lpon to ’ langan.
Xususiy yerlarni ikkinchi qismi (mulki hur yoki mulki holis) davlat
xizmati bilan bog ’ liq bo ’ lib, bu yerlar janglarda jasorat ko ’ rsatgan yoki
hukmdorlarning alohida topshiriqlarini bajarishda jonbozlik ko ’ rsatgan
shaxslargagina berilgan. Bunday yerga ega bo ’ lgan shaxslarga maxsus
yorliqlarni amirlikning yuqori mansablaridan biri-Parvonachi topshirgan.
Yorliq va yerga ega bo ’ lgan shaxs barcha mavjud soliqlardan ozod etilgan.
Vaqf yerlari-bu masjid, mozor, xonaqoh va madrasalar uchun ajratilgan
yerlardir. Bunday yerlar musodara etilgan, davlat hamda yirik yer egalari
tomonidan hadya etilgan yerlar hisobiga vujudga keltirilar va ortib borardi.
Masjid, madrasa, qabristonlarning asosiy sarf-xarajatlari, shuningdek, talaba,
mudarris hamda mutavallilarga beriladigan nafaqa va maoshlar vaqf
yerlaridan olinadigan daromad hisobidan qoplanar va vaqf mulklarini din
peshvolari idora qilar edi.
Beklik aholisidan bir qancha soliq turlari: xiroj, zakot, boj, to ’ la,
yaksara, nimsara kabi soliqlar dastlabki mang ’ itiy hukmdorlar davrida
olingan bo ’ lsa, bu soliq turlari XIX asr oxirlarida 40 taga yaqin23 bo ’ ladi.
Bundan tashqari, aholi majburiyatlarni bajarishga ya‘ni jamoa bo ’ lib
foydalanadigan sug ’ orish inshootlarini barpo qilishga, kanallar qazishga, suv
chiqmaydigan joylarda suv chiqarishga, suv inshootlarini tozalashga va
shunga o ’ xshash ko ’ plab og ’ ir ishlarga jalb etilardi.
Amir Shohmurodning qishloq xo ’ jaligini rivojlantirish maqsadida
amirlikning butun aholisini jalb qilish uchun qo ’ llagan tadbirlaridan biri
qo ’ shpuli solig ’ i edi. 50 tanoblik yer maydonidan 40 tiyinga yaqin soliq
undirish uning davrida ijobiy natijalar beradi. Qarshi mulklarida ham sun‘iy
sug ’ orish ishlari ancha jonlanadi. Rus sharqshunosi V.V.Bartold ham o ’ z
asarida buni e‘tirof etib «Shohmurod davrida Zarafshon, Amudaryo va
Qashqadaryodagi sug ’ orish tarmoqlari tiklangan edi» deydi.
11

Shohmurod davrida joriy etilgan-qo ’ shpuli solig ’ i miqdori, undan
keyin hukmronlik qilgan vorislari: Haydar, Nasrullo va Muzaffar davrlarida 3
so ’ m 60 tiyinga ko ’ tarilgan, demak, qariyb o ’ n barobar oshib ketgan. Eng
yomoni, bu davrlarga kelib, qo ’ shpuli ishlanadigan yerdan ham,
ishlanmaydigan yerdan ham bir xilda olinavergan.
Qarshi bekligida Shohmurod va Haydar olib borgan islohotlar garchi
qishloq xo ’ jaligini tiklash maqsadida bo ’ lsa-da, lekin soliqlarning ko ’ pligi va
majburiy ishlarning haddan ziyodligi Qarshi bekligi tarkibiga kiruvchi
qishloq aholilarini ahvolini tobora og ’ ir ahvolga solib qo ’ ydi. Yerdan ham,
moldan ham mosuvo bo ’ lgan bir qism aholi yollanib ishlashga majbur edi.
Yerni ijaraga olgan dehqon uni o ’ z qo ’ shi bilan ishlasa-da, o ’ zi donini eksa-
da, hosilning faqat yarmiga egalik qilar edi.
Beklikka qarashli yerlarga paxta, bug ’ doy, jo ’ xori, tariq, arpa, beda
yetishtirish dehqonchilikning asosini tashkil etgan. Deyarli har bir dehqon
xo ’ jaligida o ’ z ehtiyoji va sotishi uchun paxta yetishtirgan. Beklikda
ipakchilik ham ancha rivoj topgan. Bog ’ dorchilik, sabzavotchilik va
polizchilik keng rivojlangan. Piyoz, sabzi, bodring, qovoq, qovun, tarvuz,
olma, olxo ’ ri, o ’ rik, shaftoli, uzum va boshqa bog ’ dorchilik va poliz ekinlari
yetishtirilgan. Qarshida XIX asrda ko ’ plab chorbog ’ lar yaratilganligini,
hatto, 1863 yilda Qarshida bo ’ lgan venger (mojor) sayyohi G.Vamberi ham
o ’ z asarida to ’ xtalib: «Qarshida omma uchun mo ’ ljallangan bog ’ larni ko ’ rib
tamomila hayratda qotdim»
deb ta‘kidlab o ’ tgan.
Xuddi shunday Qarshi haqida va uning tarovatli bog ’ lari xususida XIX
asrning birinchi choragida amirlikka, xususan, 1832 yilda Qarshida bo ’ lgan,
ingliz missioneri Aleksandr Byorns ham o ’ zining «Buxoroga sayohat»
asarida to ’ xtalib o ’ tadi. Aleksandr Byornsni Qarshining yaydoq cho‘l
o‘rtasida o‘rnashganligi bu joydagi tiriklik manbai suv ekanligi alohida
qiziqtirgan. U shahar va uning tevarak atrofidagi bog‘lar mevalar, terakzorlar
haqida so‘zlaydiki, bu o‘sha yillarda Qarshining o‘zini o‘nglab olganligi,
iqtisodiy jihatdan mo’tadil hayot kechira boshlaganligidan darak beradi.
12

Byorns kitobida imkon bo‘ldi deguncha suv haqida, daryolar haqida
so‘zlandi.
Ayniqsa u ekin-tekin qilinadigan yerlarga alohida qiziqish bilan e’tibor
bergan va o’rganib chiqqan. Jumladan o‘sha paytda Qarshi viloyatining
sug‘oriladigan yerlari yigirma mil kenglikda ekanligi ham uning diqqat
e’tiboridan chetda qolmagan. Amir Shoh Murod va Alisher Xaydarlar davrida
amalga oshirilgan sug‘orish inshoatlari, qazilgan ariqlar dehqonchalikni
taraqqiyotida ma’lum darajada omil bo‘lgan bo’lsada, hosil beradigan yerlar
ko‘lami o‘troq aholi ehtiyojlarini to‘la qondira olmagan. Qishloqlarda
dehqonlarning ahvoli yaxshi emas edi. Uylar yoppasiga paxsadan ko‘tarilar
kapalar o’tovlar ham iste’molda edi. Yerto‘lalarda kishilar yashab turganligi
ham manbalarda qayd etiladi.
Yerdan ham moldan ham mosuva bo‘lgan bir qism aholi yollanib
ishlashga majbur edi. Yerni ijaraga olgan dehqon uni o‘z qushi bilan ishlasa-
da o‘zi donni eksa-da hosilning faqat yarimga egalik qilar edi.
Shahar aholisidan tashqari yer va suvi bo‘lmagan chorvasi yo‘q qishloq
kishilarining bir qismi hunarmandchilik bilan shug‘ullangan. Bunday
turmush sharoiti faqat ehtiyoj orqasidan bo‘lib qilolmasdan Qashqa
vohasidagi ko‘p asrlik an’ana bilan ham bog‘liq edi. Masalan, Kasbidan
kulolchilik taraqqiy etgan bo‘lsa, Gilon, Koson, G‘uzorda temirchilik
to‘qimachilik bo’yoqchilik va boshqa sohalar rivojda bo‘lgan.
XVIII asr ikkinchi yarmi - XIX asrda Buxoro amirligining boshqa shaxarlari
qatorida Qarshi va uning atrofidagi yirik qishloqlarda xunarmandchilikning
kо‘pgina turlari taraqqiy etgan. Qarshida Shaxrisabz, Kitob, Guzor va Koson
bo‘lgani singari sanaot ham oyoqqa tura boshlaydi. Paxtani, junni ipakni
qayta ishlash korxonalari buning misoli bo‘la oladi. Paxta asosan 15 apreldan
25 aprelga qadar ekilishi 15 avgustdan 10 sentabrga qadar yig‘ib olinganligi
eslatib o‘tiladi. Qarshi va Chorjo‘y paxtasining sifati ancha past bo‘lgan
deydilar
13

Tо‘quvchilik ishlab chiqarishning asosiy tarmog‘i xisoblangan.
Tо‘quvchilik xunari ip yigirish, mato tо‘qish, kiyim-kechak tikish kabi ishlab
chiqarish turlarini о‘z ichiga olgan. Ip kalavalari paxtadan, jun va ipakdan
yigirilgan. Paxta ip kalavalari uchun Qarshining о‘zida yetishtirilgan va
Shaxrisabzdan keltirilgan paxta asosiy xom ashyo bо‘lib xizmat qilgan. Jundan ip
yigirish xam voxa axolisining qadimiy mashg‘ulotlaridan biri xisoblangan. Bu
mashg‘ulot uchun kо‘y, echki, tuya juni xom ashyo bо‘lib xizmat qilgan. Jun kо‘l
urchug’ida ayollar tomonidan yigirilgan. Ipak ip yigirish paxta va jundan ip
yigirishga qaraganda ancha murakkab jarayon bо‘lib, unda qisman ayollar ishtirok
etgan xolda, asosan erkaklarning mehnati talab qilingan. Ipak ip tayyorlash uchun
Qarshi atrofidagi, jumladan, Koson kishlog’ida yetishtirilgan pilla asosiy xom
ashyo xisoblangan. Qarshi shaxri va uning atrofidagi yirik qishloqlardagi
tо‘quvchilarning asosiy ishlab chiqaradigan maxsulotlari olacha matosi
xisoblangan. Abdu-ur-Raufning yozishicha, qarshilik tо‘quvchilar yarim ipak mato
- olacha tо‘qishda tengi yо‘q sanalgan. Olacha - paxtadan, ipakdan va yarim ipak
ipdan tо‘qiladigan oddiy mato hisoblanib, unga har xil rangli xoshiya bezagi
berilgan. Uning zibak, ipakli olacha, olacha-farangli kabi turlari tо‘kilgan. «Olacha-
farangi» chetdan olib kelingan ipdan tо‘ q ilgan olacha matosi xisoblangan. O.A.
Suxaryevaning yozishicha, olacha tо‘qish yuqori Zagza mahallasida yashaydigan
xunarmandlarning asosiy faoliyat turi xisoblangan. Bu yerda olacha bilan birga
salla tо‘qish xam ancha rivojlangan.
Qarshining ipakdan tо‘qilgan nafis nim shoyi va olacha matolari butun О‘rta
Osiyoga mashxur bо‘lgan. Buni biz Qarshida X IX asr о‘rtalarida yashab, Oxun
olacha nomi bilan mashhur bо‘lgan Mulla Oxun faoliyatida kuzatishimiz mumkin.
Bu davrda Qarshida 25 taga yakin yirik tо‘kuvchilik ustaxonasi egalari faoliyat
yuritgan bо‘lib, Mulla Oxun ularning eng yirigi xisoblangan. Qarshi shahrida va
uning atrof qishloqlarida, jum ladan Kasbida olachadan tashkari adras, bо‘z
matolari ham tо‘kilgan. Qarshining olacha, salla, adras, chit, bо‘z kabi matolari
mahalliy aholi va kо‘shni chorvadorlarninggina emas, Boysun, Hisor, Guzar,
Sarosiyo savdogarlarining ham eng kо‘p xarid qiladigan mahsuloti xisoblangan.
14

Qarshi va uning atrofidagi qishloqlarda tо‘quvchilik hunarining yana bir turi -
gilam tо‘qish xam yuqori darajada rivojlangan. Qarshi bekligidagi Qamashi,
Jeynov, Kasbi, Pо‘lati, Mangit, Maymanok, Fayzobod kabi qishloqlarda xar xil
gilam turlari tо‘qilgan. Ular tо‘qigan «arabi», «nakshina», «julxurs», «nafis»,
«ipak» kabi gilam va kokma, yurma, gajari, terma kabi shol gilam turlari moxirona,
did bilan bezak va rang berib tayyorlangan. Qarshi gilamlari butun О‘rta Osiyoda,
xatto Rossiya, Afgoniston, Eron va Turkiyada xam mashxur bо‘lgan.
Ko ’ rib o ’ tganimizdek, xorij sayyohlarini ham e‘tiborini tortgan, ularni
hayratga solishdek darajadagi go ’ zal bog ’ -rog ’ larni barpo qilishda beklikdagi
mazlum xalqning xizmatlari beqiyosdir.
Qarshi bekligida, shahar aholisidan tashqari, yer va chorvasi bo ’ lmagan
dehqonlar ham hunarmandchilikni rivojlanishiga katta hissa qo ’ shgan.
Bunday turmush sharoiti faqat ehtiyoj yuzasidan amalga oshirilmay, balki,
xalqimizning asrlar osha boyib kelgan tajribalaridan kelib chiqqan. Masalan,
mazkur davrlarda Kasbida kulolchilik, G ’ ilon, Koson va G ’ uzorda
temirchilik, to ’ qimachilik, bo ’ yoqchilik va boshqa sohalar keng miqyosda
rivojlangan.
Qarshi bekligi tarkibiga kirgan ayrim qishloq yoki mahalla nomlari, o ’ sha
qishloq aholisining qaysi hunar bilan shug ’ ullanganligidan dalolat bergan.
Masalan, Qarshida Degrez, Misgarlik, Charmgar, Sandiqchi, Dukchi,
Kosagir, Duradgor kabi ko ’ plab mahallalar mavjud bo ’ lgan. Qarshi atrofida
gilam va shollardan tashkari jundan yana kora uy (yurt) uchun kerakli jihozlar –
bog’lar, gilam-qoplar, xurjun, otlar uchun jabduq, bо‘g’joma (kiyim-kechak о‘rab
qо‘yishga mо‘ljallagan tо‘rtburchakli va bog’li buyum) jiyak, chakmon (erkaklar
ustki kiyimi), har xil uy-rо‘zg‘or buyumlari solinadigan xaltachalar kabi buyumlar
rangli naqshlar solib, badiiy bezak berib ishlab chiqarilganligi manbalarda qayd
etilgan. Bundan tashqari, Qarshi bekligida jundan xar xil rang berib tayyorlangan
guldor va gulsiz kigizlar ham juda mashhur bо‘lgan. Qarshi shahri va bekligida
yana keng miqyosda rivojlangan hunarmanchilik turi charmgarlik xisoblangan.
G‘arbu shark mamlakatlarida nomi mashxur bо‘lgan qorakо‘l terisi, asosan Qarshi
15

atrofida yashaydigan arablar tomonidan yetishtirilgan. Uning karpak deb atalgan
navi Turkiyaga qimmat narxda sotilgan. Qorakо‘lning yana «donador» navi xam
mashxur bо‘lib, u Eron, Turkiya, Xitoy, Rossiya va Yevropa mamlakatlariga ham
jо‘natilgan.
A.Suxarevaning yozishicha, XIX asrning oxiri XX asr boshida Qarshi
shahrida 2,5-3 minggacha xonadon mavjud bo ’ lib, uning har birida olti nafar
jon yashagan bo ’ lsa, demak, shahar aholisi 15-18 ming bo ’ lgan.
16

1.2. XIX asr birinchi yarmida Qarshi bekligida ijtimoiy-iqtisodiy madaniy
sohadagi o’zgarishlar
Qarshi bekligida ijtimoiy va madaniy sohada o ’ zgarishlar xalq orasida
«amir Ma‘sum» (begunoh amir) nomi bilan shuhrat qozongan, mang ’ itlar
sulolasining vakili amir Shohmurod davrida (1785-1800 y) ko ’ zga tashlanadi.
Amir Shohmurod ko ’ plab ijobiy jihatlari bilan boshqa mang ’ it
hukmdorlaridan farq qilgan.
Amir Shohmurod o ’ z mamlakatini XIX asr bo ’ sag ’ alarida bir qadar
quvvatli qilishga erishgan Shohmurod davrida aholidan olinadigan soliqlar
obodonchilik ishlariga, qishloq xo ’ jaligini yuksaltirish singari muhim
ishlarga sarf qilinganligi ham uning naqadar ezgu ishlarning homiysi
ekanligini ko ’ rsatadi.
Amir Shohmurodni sug ’ orish tarmoqlariga alohida e‘tibor berganligini
rus sharqshunosi V.V.Bartold ham o ’ z asarida «uning podshohligi davrida
Zarafshon, Amudaryo va Qashqadaryodagi sug ’ orish tarmoqlari tiklangan
edi» deb e‘tirof etib o ’ tadi. 2
Qarshi shahrini tiklash ishlariga faqatgina amir Shohmurod davrida
kirishildi. Qarshi shahri mang ’ itlar sulolasining o ’ ziga tayanch ma‘volaridan
hisoblanar edi. Amir Shohmurod o ’ limidan bir oz oldinroq o ’ g ’ li va valiahdi
Haydarni Qarshi bekligiga hokim qilib jo ’ natadi. 3
Amir Haydar davrida Qarshi shahrining qo ’ rg ’ oni, masjid va
madrasalari, karvon saroylari, namozgoh masjidi ta‘mirlanadi, shahar
obodonlashtiriladi.
Qarshi bekligidagi ko ’ pgina ijtimoiy o ’ zgarishlar to ’ g ’ risida xorij
ellaridan tashrif buyurgan o ’ sha davr sayyohlari o ’ z ma‘lumotlarida qayd
qilib o ’ tgan.
2
Sayyid Olimxon. Buxoro xalqining hasrati tarixi. T.: «Fan», 1991
3
Muhammad Ali Boljuvoniy. Tarixi nofeiy. T.: «Akademiya», 2001.
17

Bizga ma‘lumki, Rossiya imperiyasi Pyotr I davridan boshlab
Turkistonga ko ’ z tikkan edi. Doniyolbiy Otaliq davrida Buxoroga kelgan
savdo missiyasi ijobiy natija bermaydi. Shunga qaramay, rus podshohlari
dunyoni qayta bo ’ lib olish kurashida inglizlardan ortda qolishni istamas edi.
Buxoro amirligiga XIX asr birinchi yarmida, amir Nasrullo (1826-
1860) hukmronligi davrida ajnabiylar (ruslar, inglizlar)ning tashriflari tez-tez
takrorlanadigan bo ’ lib qoladi.
Buxorodagi rus elchixonasi xodimi Meyendorf 1820 yilda Qarshini
Buxoro amirligining yirik aholi maskani va xalqaro safdo yo ’ lidagi shahar
sifatida ta‘riflangan. Hirot va Kelifdan kelayotgan karvonlar eng avvalo
Qarshi shahrida to ’ xtashib bozorda turli qorako ’ l terilari, quruq mevalar,
paxta xom ashyosi va tolalari mahsulotini sotib olishgan.
O ’ rta Osiyo xonliklariga ruslar bilan bir qatorda inglizlarni ham
qiziqishlari ortib borgan.
Jumladan, 1892 yilda Buxoro amirligida bo ’ lgan, «Buxoroga sayohat»
asarining muallifi Aleksandr Byorns (Borns) ham inglizlarning Ost-Indiya
kompaniyasi vakili bo ’ lgan 4
.
Aleksandr Byorns yozib qoldirgan ma‘lumotlarga qaraganda, «Qarshi
shahri maydoni (40 gektar) jihatidan Balx va Samarqanddan ham salohiyatli
bo ’ lib, katta bozor va keng rastalarga ega bo ’ lgan.
Xususan, Qarshi shahri XIX asr boshlarida uch qismdan-o ’ rda,
qo ’ rg ’ on yoki eski shahar va yangi shaharlardan iborat bo ’ lgan.
A.Byornsni Qarshining yaydoq cho ’ l o ’ rtasida o ’ rnashganligi, bu
joydagi tiriklik manbai suv ekanligi tevarak atrofidagi bog ’ lar, mevazorlar,
terakzorlar haqida so ’ z yuritib, o ’ sha yillarda Qarshining o ’ zini o ’ nglab
olganligi, iqtisodiy jihatdan mo ’ ‘tadil hayot kechira boshlaganligidan darak
beradi. XIX asrning 30 yillarida Buxoroga «tatar mullasi-Mirzo Ja‘far»nomi
bilan tashrif buyurgan rus fuqarosi P.I.Demezon ham Qarshiga oid ko ’ p
ma‘lumotlar yozib qoldirgan. Uning bergan ma’lumotlarida ham amirlikning
4
Muhammadjonov A. R. “Shayboniyxon suv ayirg’ich ko’prigi”. Toshkent 1969
18

ma’muriy bo‘linishi, harbiy quvvati, qishloq xo‘jaligi haqidagi ma’lumotlar
mavjuddir. P.I. Demezon Buxoro (Buxoro amirligi) 7 viloyatdan iborat deb
ko‘rsatadi. 1. Qora ko‘l 2. Buxoro 7 tumani bilan, 3. Karmana. 4. Miyonqol
yoki Kattaqurg’on, 5. Samarqand, 6. Jizzax, 7. Karshi, 8. Sabia (Sabiab)
Oksus qirg‘oqlari, 9. Balk о‘zining janubiy viloyatlari bilan 10. Maymana.
P.I.Demezon Qarshi bekligida saqlanadigan Buxoro amiri qo ’ shinlari
haqida ham to ’ xtalib o ’ tadi. P.I.Demezon Buxoroning harbiy kuchlari bilan
ham qiziqadi. U Amir Nasrullo davrida bu mamlakatda 19 ming yollanma
askar bo‘lganligini ta’kidlaydi. Askarlarning 12 minggi Buxoroda qolgan 7
minggi esa viloyatlarda joylashganligini ham keltirib o‘tadi.Jumladan,
Samarqand 2500, Qarshida 2500, Maymanada 1000 Qorako‘lda 1000
qo‘shin turgan. Viloyatlarga berilgan askarlar amirlikning turli joylarini
quriqlashga safarbar qilingan.
Masalan, Qarshi viloyati aksarlari Xoja Juyborda, Karkida turgan.
Yana bir rus sayyohi P.S.Savelev 1835 yilda Buxoro amirligida bo ’ lib,
asosan yo ’ llar bilan qiziqib qoladi va Qarshiga tutash yo ’ llar haqida
ma‘lumot qoldirgan.
Amir Nasrullo saltanatining 40-yillarida uning mulklariga kelgan
K.F.Butenev asosan yer osti boyliklariga, ma‘danlar, konlarga qiziqib
ko ’ radi. U Buxoro aholisi gaplariga tayanib, Qarshiga yaqin tog ’ larda ko ’ mir
borligini aytib o ’ tgan.
O ’ sha davrda Buxoro amirligida uchta katta tuz koni mavjud bo ’ lgan
bo ’ lsa, shulardan biri Qarshiga yaqin bo ’ lgan va bu konning oq tuzi sifati
yuqori bo ’ lganligi uchun boshqa tuzlarga nisbatan qimmat bo ’ lgan. Yani
o’sha davrda boshqa tuzlar besh fund turgan bo’lsa, Qarshi tuzi esa 6-8
fundga sotilgan.
XIX asrning 60-yillarida, aniqrog ’ i 1863 yilda Buxoro amirligiga
tashrif buyurib va Qarshi bekligi to ’ g ’ risida qimmatli ma‘lumotlar qoldirgan
sayyohlardan yana biri bu-venger (major) olimi Xerman Vamberi edi.
19

Xerman Vamberi o ’ z sayohati natijasini «Buxoro yohud Movarounnahr
tarixi» asariga bayon aylaydi. Vamberi asarining alohida bir bobi (XII)
Qarshi shahriga bag ’ ishlanadi.
O ’ sha vaqtda Samarqanddan Qarshiga uchta yo ’ l borgan, birinchi
Shahrisabz orqali, ikkinchi Jom orqali 15 milga cho ’ zilib tog ’ yurtidan,
toshloqlardan o ’ tgan uchinchi yo ’ l cho ’ ldan ya‘ni 18 mil uzoqroqdan o ’ tgan. 5
Venger (mojor) sharqshunosi o ’ z ma‘lumotlarida Qarshi aholisining
etnik tarkibi to ’ g ’ risida ham to ’ xtab, aholining aksariyat qismini o ’ zbeklar
tashkil etishi bilan birga, shaharda tojiklar, afg ’ onlar, hindular, yahudiylar
ham istiqomat qilishi haqida xabar qoldiradi.
Vamberi Qarshi shahrida bo ’ lgan davrda bu yerda o ’ nta karvonsaroy
faoliyat ko ’ rsatib turganligi haqida ma‘lumotlar beradi, chunki u davrda
Qarshi shahri Buxoro amirligining Afg ’ oniston va Hindiston bilan olib
boradigan xalqaro savdosida tranzit vazifasini o ’ tagan.
Venger (mojor) sayyohi shahar tuzilishiga to ’ xtalib, «qadimiy
Naxshab, kattaligi bilan shuningdek savdo bo ’ yicha ham Buxoro xonligida
ikkinchi shahardir. U shaharning o ’ zidan va uning shimoliy-g ’ arbiy
qismidagi nochor istehkomga ega bo ’ lgan qo ’ rg ’ onchadan iborat» -deb ta‘rif
etgan.
A.Byorns bilan G.Vamberi ma‘lumotlarini taqqoslab ko ’ radigan
bo ’ lsak, ularning har ikkalasi ham Qarshi Buxoro xonligida hatto poytaxtdan
so ’ ng iqtisodiy jihatdan ikkinchi shahar ekanligini e‘tirof etgan.
Vengriyalik olimni Qarshidagi yana bir jihat hayajonga soladi va bu
haqida u o ’ z estaliklarida shunday deydi «Qarshida omma uchun ochiq
bo ’ lgan dam olish joyini ko ’ rib, tamomila hayratda qoldim. Buni nafaqat
Samarqandda, hatto Eronda ham uchratib bo ’ lmaydi. U daryo qirg ’ og ’ ida
quloch yozgan va «Qalandarxona» deb ataladigan kattakon bog ’ edi. Unda
(odamlar) peshindan yarim kechagacha jam bo ’ lishardi. Har tomonda
choyxonalar bo ’ lib, ular atrofida guruh-guruh odamlar yig ’ iladi. Bu
5
Vamberi X. Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi. T. 1990. 162-bet.
20

xushchaqchaq davradagilar ko ’ rinishi Markaziy Osiyo bo ’ ylab sayohat
qiluvchilar uchun g ’ alati, g ’ ayritabiiy bo ’ lib tuyuladi». 6
G.Vamberining ko ’ rsatishicha, «Buxoro xonligi, Xivadagi singari,
siyosiy nuqtai-nazardan katta shaharlar soniga qarab bo ’ linadi. 1) Qorako ’ l,
2) Buxoro, 3)Qarshi, 4)Samarqand, 5)Karki, 6) Xizor (Xuzor), 7)Miyonqol
yoki Karmana, 8)Katta qo ’ rg ’ on, 9) Chorshuy (CHorjo ’ y), 10)Jizzax, 11)
O ’ ratuba, 12)Shari Sabe (Shahrisabz). Bu so ’ nggi beklik kattaligi jihatidan
Samarqandga tenglashadi, biroq amir bilan muntazam olib borilgan urushlar
oqibatida uning faqat bir qismini xonlikka tobin deyish mumkin».
Xo ’ sh, ko ’ rib o ’ tilayotgan davrda Qarshida ijtimoiy ahvol qanday edi?
Ayrim muarrixlar fikricha, Ashtarxoniylar (1601-1757) davrida dehqonlarga
bo ’ lgan zug ’ um chovuti keng yozilgan edi. Dehqon xo ’ jaliklari o ’ zaro jangu-
jadallar, soliqlar og ’ irligi va boshqa ijtimoiy jarayonlar sababli tanazzulga
yuz tutadi. Bu davrda jamoa tarkiblarining barham topishi, dehqon-ijarachilar
guruhlarining ko ’ payishi bilan bog ’ liq chuqur ijtimoiy jarayon ketayotgan
edi.
Dehqon-jamoachining ijarachiga nisbatan ma‘lum imtiyozi bo ’ lgan. U
jamoa yerida bir umr ishlashi, uning avlodlari ham shu huquqdan
foydalanishi mumkin edi. Dehqon-ijarachi esa har ikki-uch yilda yangi yer
topishga, uni omonat ijaraga olib ishlashga majbur edi. P.P.Ivanov asarida
keltirib o ’ tilgani kabi, yirik yer mulklarining egalari bu yerlarda o ’ z xususiy
xo ’ jaliklari bilan shug ’ ullanmas edilar. 7
XIX asrning ikkinchi yarmiga kelib, Buxoro amirligida arzigulek
iqtisodiy siljishlar yuz berdi. Bu eng avvalo, ishlab chiqarish kuchlarining
taraqqiyotida ko ’ zda tashlanadi. Mang ’ itlar sulolasi mamlakatning
parchalanishiga, ichki nizolarga asta-sekin barham bera boradi, shaharlarda
hayot qayta jonlanadi. Qozoqlar 1755-1760 yillarda xitoyliklardan mag ’ lub
6
Nasridinov Q. Qarshi qal’asi. Qarshi, 2006.
7
Ravshanov P. Qarshi tarixi.T. 2006.
21

bo ’ lganidan so ’ ng o ’ z chegaralariga qaytib ketadi. Bu esa xonlik
mulklarining yana bir talonchilikdan qutilishi bo ’ ladi.
XVIII asr ikkinchi yarmida Buxoro xonligi Turkiston tuprog ’ ida
vujudga kelgan uch davlat o ’ rtasida markaziy o ’ rinni ishg ’ ol qilishiga
qaramasdan, hatto, XIX asr boshlarida unda mayda feodal mulklar o ’ z
mustaqilligini saqlab qolgan edi. Shulardan biri Shahrisabz bekligi edi.
Mang ’ itlar sulolasining vakili amir Shohmurod qishloq xo ’ jaligini
rivojlantirish maqsadida bir qancha tadbirlar qo ’ llagan. Shunday tadbirlardan
biri, «qo ’ sh puli» solig ’ i edi. 50 tanoblik yer maydonidan 40 tiyinga yaqin
soliq undirish uning davrida ijobiy natijalar beradi. Qarshi mulklarida ham
sun‘iy sug ’ orish ishlari ancha jonlanadi. Biroq, undan keyingi amirlar,
masalan, Haydar, Nasrullo va Muzaffarlar davrida bu soliq miqdori 3 so ’ m
60 tiyinga qadar ko ’ tarilgan, demak, qariyb o ’ n baravar oshib ketgan. Eng
yomoni, bu davrlarga kelib, qo ’ sh puli ishlanadigan yerdan ham,
ishlanmaydigan yerdan ham bir xilda olinavergan.
Amir Shohmurod va Amir Haydarlar davrida amalga oshirilgan
sug ’ orish inshootlari, chiqarilgan ariqlar dehqonchilik taraqqiyotiga ma‘lum
darajada omil bo ’ lgan bo ’ lsa-da, hosil beradigan yerlar ko ’ lami o ’ troq aholi
ehtiyojlarini to ’ la qondira olmagan.
Qashqa vohasida, ko ’ rib chiqilayotgan davrda shahar aholisidan
tashqari, yer va suvi bo ’ lmagan, chorvasi yo ’ q qishloq kishilarining ham bir
qismi hunarmandchilik bilan shug ’ ullangan. Bundan turmush sharoiti faqat
ehtiyoj orqasidan bo ’ lib qolmasdan, Qashqa vohasidagi ko ’ p asrlik an‘ana
bilan ham bog ’ liq edi. Masalan, Kasbida kulolchilik taraqqiy etgan bo ’ lsa,
G ’ ilon, Koson, G ’ uzorda temirchilik, to ’ qimachilik, bo ’ yoqchilik va boshqa
sohalar keng rivojlangan.
Qarshida Shahrisabz, Kitob, G ’ uzor va Kosonda bo ’ lgani singari sanoat
ham yo ’ lga tusha boshlagan. Paxtani, junni, ipakni qayta ishlash korxonalari
buning misolidir. 8
8
Ravshanov P. Qarshi tarixi. 2006. Yangi asr avlodi. 534-bet.,
22

O‘rta Osiyo xonliklarining siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy hayotida shaharlarning
tutgan о‘rni byeqiyos edi. Sо‘nggi о‘rta asrlarda shaharlar va ulardagi xayot
rivojlangan О‘rta Osiyo davlatlaridan biri Buxoro xonli-gi edi. Uning xududida
hajmi, aholisining soni va joylashuvi, ijtimo-iy-iqtisodiy hayotning rivojlanish
darajasi turlicha bо‘lgan, madaniy tarakkiyotning ayrim jixatlari bilan bir-biridan
farqlanuvchi kо‘plab katta va kichik shaxarlar mavjud edi. Ularning ichida
xonlikning janubiy shaharlaridan biri bо‘lgan Qarshi ham muhim ahamiyat kasb
etgan.
XIX asr birinchi yarmida va ikkinchi yarmi boshlarida Buxoro
xonligida, xususan Qarshida bo ’ lgan ajnabiylar bog ’ -rog ’ larga alohida
e‘tibor berib, ko ’ p ekiladigan ekinlar haqida ham ma‘lumotlar qoldirgan.
Xuddi shundaylardan biri, XIX asrning 30-yillarida Buxoro xonligiga tashrif
buyurgan rus fuqarosi P.I.Demezon Buxoro amirligidagi paxtachilik haqida
gapirganida, uning 15 apreldan 25 aprelga qadar ekilishi va 15 avgustdan 10
sentyabrga qadar yig ’ ib olinishini eslatib o ’ tadi. Rus fuqarosi P.I.Demezon
keltirgan ma‘lumotlarda quyidagi so ’ zlar ham uchraydi «G ’ o ’ za o ’ simligi
ko ’ p g ’ amxo ’ rlikni talab qiladi, negaki, kamida har haftada sug ’ orish kerak.
U sovuqqa juda chidamsiz, avgust oxirlarida bo ’ ladigan shimol shamollari va
yer usti muzlashlaridan tez-tez nobud bo ’ lib turadi. Buxoro, Miyonqol,
Karmana va Samarqandda paxtani yaxshi yetishtiradilar. Qarshi va Chorjo ’ y
paxtasining sifati ancha past bo ’ ladi.
Qarshi XIX asrning ikkinchi choragi boshlarida tamaki yetishtirishda
ham mashhur bo ’ lgan. Qarshining tamakisini P.I.Demezon «a‘lo navli» deya
maqtab tilga oladi.
Buxoro xonligida Qarshi shahrining nufuzini oshishi XVI asrning
ikkinchi yarmidan ko ’ zga tashlanadi.
Buxoroni G ’ uzor, Yakkabog ’ kabi bekliklar bilan qiladigan savdosi
Qarshi shahri orqali o ’ tgan. Shuningdek, Buxoro shahri Toshkent,
Samarqand vohalari, Farg ’ ona vodiysi hamda Afg ’ oniston va Hindiston,
Xitoy bilan ham Qarshi vositasida bog ’ langan. Natijada XVII asrning
23

oxirlariga kelib Qarshi savdo-sotiq bo ’ yicha Buxoro shahridan keyingi
ikkinchi o ’ rinda turgan.
Manbalarda bayon etilishicha, Qarshida 1840 yilda 3 ta, 1863 yilda esa
10 ta karvonsaroy mavjud bo ’ lgan.
Buxoro shahrining savdo va iqtisodiy aloqalarida ham Qarshi muhim
o ’ rin tutgan. Chunki bu salohiyatli shahar ham yirik karvon yo ’ llarining
kesishgan chorrahasida joylashgan edi. Xitoy, Yettisuv va O ’ rta Osiyoning
yirik shaharlari Xuroson, Eron bilan Buxoroni Afg ’ oniston va Hindistondagi
savdo shaharlari bilan bog ’ lovchi karvon yo ’ llari butun so ’ nggi asrlarda
Qarshi orqali o ’ tganligi shaharning savdo markazi sifatida yuksaltirgan.
Sharqiy Buxoro bekliklari, Afg ’ oniston va Hindistondan kelayotgan
savdo karvonlari agar maxsus ehtiyoj tug ’ ilmasa, poytaxt Buxoro shahriga
bormasdan soliqlar va bojlarni to ’ lab, Samarqand, Toshkent va Farg ’ ona
tomonlarga yo ’ l olishgan. Shuningdek, Qarshi xalqaro ulgurji savdo markazi
va yirik miqdordagi tovarlarni saqlash imkoniyatiga ega bo ’ lgan shahar
sifatida ham muhim ahamiyat kasb etgan.
Qarshida Buxoro bilan asosiy tranzit savdo yo ’ li joylashganligi sababli
ham ko ’ proq xonlik markazi Buxoro shahri madaniyatining ta‘siri ayniqsa
sezilarli bo ’ lgan. O ’ z navbatida Qarshi savdogarlari ham Rossiya,
Afg ’ oniston, Eron va Hindiston bilan ham samarali savdo aloqalarini
o ’ rnatishgan. «Tarixiy to ’ plam»ga kirgan rus tadqiqotchisi P.Shubinskiyning
«Buxoro ocherklari» nomli maqolasida (1892) Qarshiga Buxorodan paxta,
ipak, kigiz, Rossiyadan chit, ipak matolar, parcha, teri, chinni, metall va
Hindistondan gilam, hind kiseli, dori-darmon, parcha, hind murabbolari,
Erondan ingliz chiti, ip-gazlama, Badaxshondan qimmatli la‘li toshlar,
Qoshg ’ ardan esa chinni, choy, ipak mahsulotlari keltirilganligi qayd etilgan.
1894 yilgi ma‘lumotlarga ko ’ ra, savdo va hunarmandchilik Qarshiga
o ’ sha davr narxida 1 mln. 800 ming so ’ mlik qo ’ shimcha sof soyda keltirgan.
Qarshi bozori orqaligina ko ’ plab paxta, quruq meva, ipak, tamaki
chiqarilgan.
24

Bu davrda Qarshi Buxoro shahrining savdo-sotiq, iqtisodiy va madaniy
aloqalarida asosiy o ’ rinlardan birida turgan. Xitoy, Sharqiy Turkiston va
O ’ rta Osiyoning yirik shaharlarini Xuroson va Eron bilan hamda Buxoro
shahrini Afg ’ oniston va Hindistondagi savdo shaharlari bilan bog ’ lovchi
karvon yo ’ llari so ’ nggi o ’ rta asrlar davomida Qarshi orqali bog ’ lanuvchi
yo ’ l bo ’ lgan. Buxoro shahri darvozalaridan hamda karvonsaroylaridan biri
Qarshi nomi bilan atalishi bejiz emas, albatta. O ’ z navbatida Qarshi shahri
darvozalaridan biri ham Buxoro darvozasi deb atalgan. Amirlik boshqaruv
tizimida ham qarshilik amaldorlarning nufuzi ancha baland bo ’ lgan.
Tarixiy manbalarning guvohlik berishicha, XVIII asr o ’ rtalarida Qarshi
yirik savdo shahri bo ’ lib, qo ’ rg ’ onning barcha bosh ko ’ chalarida savdo
do ’ konlari faoliyat ko ’ rsatgan, lekin ularning asosiy qismi shaharning
shimoliy qismida joylashgan.
Samarqand janubidagi xalqaro savdo yo ’ li ham Nasaf va Kesh orqali
o ’ tgan. Farg ’ ona, Toshkent vohasi va Samarqanddan chiqqan karvonlar Jom
dashti orqali Nasafga kelishgan. Bu yerdan Kelif, Kerki yoki Amir Temur
darvozasi orqali Termizga eltuvchi yo ’ llarga bog ’ langan. Nasaf-Termiz
savdo yo ’ li Subah, Kindik qishlog ’ i va Temir darvoza orqali o ’ tgan. Kindik
qishlog ’ i Nasafdan uch kunlik yo ’ l masofada joylashgan bo ’ lib, bu yerda
Samarqanddan Kesh orqali keluvchi savdo yo ’ li Nasaf-Termiz savdo yo ’ liga
qo ’ shilib ketgan.
XVIII asrning oxirlarida, Haydar To ’ ra Qarshiga hokimligi vaqtida,
qo ’ rg ’ ondan tashqarida savdo do ’ konlari qurishni taqiqlovchi farmon
chiqaradi. XIX asrning boshlariga kelib, Qarshi shahar aholisi ko ’ payib,
hududi kengayganligi bois bu farmon o ’ z-o ’ zidan bekor qilinadi. Asta-sekin
qo ’ rg ’ on atrofida o ’ z bozorlariga, savdo do ’ konlariga ega bo ’ lgan yangi
shahar paydo bo ’ ladi, qo ’ rg ’ on esa «eski shahar» nomini oladi.
O ’ rta Osiyo shaharlari aholisining asosiy qismi bevosita savdo-sotiq
bilan mashg ’ ul bo ’ lishganligi sababli, Quyi Qashqadaryo vohasidagi yirik
savdo markazlari Qarshi, Shahrisabz, Kitob va Yakkabog ’ kabi shaharlarda
25

ham mavjud bo ’ lgan. Bu shaharlar bir-birlari, katta bozorlar hamda
atrofdagi qishloqlar bilan o ’ zaro iqtisodiy aloqalarni mustahkamlab borgan.
Qishloqlarda yetishtirilgan ziroatchilik mahsulotlari mazkur shaharlar
bozorlariga sotish uchun olib chiqilgan. Shahar hunarmandchiligining o ’ sib
borishi Qarshi shahrida alohida-alohida ixtisoslashgan hunarmandlar
mahallalarini vujudga kelishiga sabab bo ’ ldi.
Vohaning eng yirik shaharlaridan bo ’ lgan Qarshi butun Buxoro
xonligining savdo aloqalarida katta o ’ rin tutgan. Shahar atrofida joylashgan
qishloqlardan Qarshiga dehqonchilik mahsulotlari: arpa, bug ’ doy, paxta,
tamaki, bog ’ dorchilik, sabzavot va poliz mahsulotlari ko ’ plab olib kelingan.
Qarshi bozorida keltirilgan dehqonchilik buyumlar, aksariyat Surxondaryo
vohasidan keltirilgan.
Voha atrofida yashovchi chorvador aholi esa shahar bozoriga jun,
jundan tayyorlangan ipak, iplar va tayyor mahsulotlar (gilam, xurjun, arqon
va boshqalar), teri va teri mahsulotlari hamda tirik mollarni yetkazib
berganlar.
Qarshi atrofidagi, ya‘ni o ’ troq arablar tomonidan yetkazib beriladigan
qoramol terilari Qarshi bozorida yig ’ ilib, u yerdan Buxoro orqali Rossiyaga
olib chiqilgan. Qarshi shahri quyi Qashqadaryodagi barcha chorvadorlar
uchun eng asosiy savdo markazi hisoblangan.
Qarshi bozorida Hisordan olib kelingan alacha, Sheroboddan
keltirilgan turli gilamlar, hisorlik ustalarning butun xonlikka mashhur pichoq
va xanjarlari sotilgan 9
.
Qarshida mavjud bo ’ lgan bozorlar haqida fikr yuritgandar, XVIII asr
o ’ rtalaridayoq katta ahamiyatga ega bo ’ lib kelgan mol bozori muhim
ahamiyat kasb etadi. O ’ sha davrda (XVIII-XIX asr) bu yerga Amudaryo
bo ’ ylarida yashovchi turkmanlar ham o ’ z qo ’ ylarini va mashhur turkman
otlarini sotish uchun olib kelgan. Manbalarda Qarshidagi jun va jundan
9
Ismoilov N., Bo’riyev O. Qarshi O’zbekistonning qadimiy shahri. Nasaf. 2006. 79-bet.
26

tayyorlangan mahsulotlar sotiladigan savdo rastalari katta maydonni
egallaganligi qayd etiladi.
Qarshi shahri, sharqiy Buxorodan (Hisor va Surxondaryo vohasidan)
keltirilgan don mahsulotlari va boshqa mahsulotlar saqlanadigan joy
hisoblangan. Bu mahsulotlar odatda Buxoroga jo ’ natilgan. Ba‘zilari esa
Buxoro orqali chet o ’ lkalarga olib chiqilgan.
Qarshi shahrida chetdan keltirilgan mahsulotlar ham sotilgan.
Ko ’ pincha chet eldan keltirilgan mahsulotlar Qarshi bozori orqali butun
vohaga tarqalgan. Masalan, Rossiyaning nafis chinni idishlari, metall va
metall buyumlari shular jumlasiga kiradi. Rossiyadan keltirilgan metallardan
xususan, sariq misdan mahalliy hunarmand ustalar misgarlar turli
mahsulotlar tayyorlaganlar. Qarshida Hindistondan keltirilgan matolarni
bo ’ yashda ishlatiladigan bo ’ yoq hamda XIX asrning oxirlarida Rossiya,
Eron, Hindiston va Afg ’ onistondan keltirilgan dorivor o ’ simliklar ildizlari,
o ’ tlar va dori-darmonlar sotilgan. Xitoydan keltirilgan chinni idishlar-
choynak, piyola, kosa-tovoqlarga esa voha aholisining boy va o ’ ziga to ’ q
oilalari xaridor bo ’ lgan.
Shunday qilib, tadqiq etilayotgan davrda Qarshi Amudaryogacha
cho ’ zilgan ulkan dashtu-cho ’ l hududi zonasidagi yagona yirik savdo markazi
sifatida ahamiyatga ega. Bundan tashqari, Qarshi shahri Buxoroning
Afg ’ oniston (Balx, Hirot, Qabul) va Hindiston shaharlari hamda Shahrisabz,
Surxon vohasidagi shaharlar bilan bo ’ lgan savdo aloqalarida muhim o ’ rin
tutgan. Manbalarda Qarshi shahrini xonlikning mahsulotlar saqlanadigan
omborxonasi vazifasini ham bajarganligi ta‘kidlangan. Bu esa shaharning
savdo markazi sifatidagi ahamiyatini yanada oshirgan, albatta.
O ’ rganilayotgan davrda vohaning shaharlari ichida o ’ zining savdo
markazi sifatidagi ahamiyati bilan G ’ uzor shahri ham alohida ajralib turgan.
Buxoro va Qarshini hamda Samarqand va Shahrisabzni Surxon vohasi bilan
bog ’ lovchi eng yaqin va qulay tog ’ yo ’ li boshlanadigan joyda, hamda savdo
yo ’ llari kesishadigan chorrahada joylashgan bu shahar vohaning savdo
27

munosabatlari rivoj topgan muhim aholi maskani bo ’ lgan. G ’ uzorning savdo
shahri va markazi sifatidagi ahamiyati, ayniqsa, uning atrofida joylashgan
tog ’ va tog ’ -oldi qishloqlari aholisi uchun katta bo ’ lgan. Mazkur shahar
bozorida, asosan chorva, chorvachilik mahsulotlari bilan savdo qilingan. Har
haftada bu yerda bo ’ ladigan bozorda nafaqat mahalliy chorvadorlarning sara
mollari, balki, Hisor, Ko ’ lob, hatto Afg ’ onistondan olib kelingan chorva
mollari-qo ’ ylar ham sotilgan. Bozorga Buxoro, Samarqanddan qo ’ y sotib
olish uchun savdogarlar kelishgan.
Voha savdo shaharlari ichida Chiroqchi shahrining ham o ’ ziga yarasha
o ’ rni bo ’ lgan. Jomdan Qashqadaryoning o ’ rta oqimigacha bo ’ lgan keng
hududda yashagan chorvadorlar uchun dehqonchilik va hunarmandchilik
mahsulotlari sotib olinadigan asosiy savdo markaz Chiroqchi hisoblangan.
Shahrisabz va Qarshi orqali boshqa shaharlardan Chiroqchiga turli
mahsulotlar keltirilgan va ular shahar bozori orqali atrofdagi qishloqlarga
tarqatilgan. Xullas, Qashqadaryo, jumladan, Qarshi vohasidagi shaharlar
hunarmandchilik va savdo markazi sifatida muhim ahamiyat kasb etgan.
Ishlab chiqarish va savdoning ravnaq topishi shaharning o ’ sishiga olib
kelib, qo ’ rg ’ on qismi savdo markaziga aylana borgan.
Qarshi qo ’ rg ’ onidagi hunarmand kambag ’ al aholi savdogar va boy
tabaqa tomonidan qo ’ rg ’ on tashqarisiga siqib chiqarilgan. Shaharning
hunarmandlar joylashgan qismida do ’ kon peshtaxtalari paydo bo ’ lib,
bozorlar shakllangan. Bozorlar shahar ostonalarigacha kengaygan. Savdo
peshtaxtalari va hunarmandlar do ’ konlari shahar darvozalarigacha eltuvchi
ko ’ chalar bo ’ ylab tizilgan. Eski shahardan sharqiy-janubiy tomonda aholi
ancha zich yashagan. XX asrning boshidagi hunarmandchilik va savdo
markazi aholi ziya joylashgan hududi shu yerda shakllangan. Asosiy katta
bozor «Yuqori bozor» deb atalardi 1 0
. Qo ’ rg ’ ondan va Elchixona darvozalari
orqali o ’ ngga bozorga borilib, bu hududda rastalar, boy savdogarlarning usti
10
Murodov A. Markaziy Osiyo hattotlik san’ati tarixidan. T.,1971
28

yopilgan peshtaxtalari va ko ’ plab hunarmandchilik do ’ konlari, oshxona va
choyxonalar mavjud bo ’ lgan.
Katta maydonni tashkil etadigan maxsus duradgorlik ustaxonalari
somon va mol bozori, yuqori bozor chetida va qo ’ rg ’ on o ’ rtasidan uzoqda
joylashgan. Ularda mashhur qorabayir zotli otlari, qo ’ y bozorida esa
Shahrisabzdan keltirilib sotiladigan mashhur hisori qo ’ ylari bilan birga
shoxsiz, mayin junli qorako ’ l qo ’ ylari ko ’ plab sotilgan, chunki Qashqadaryo
vohasida XIX asrning oxiridan qorako ’ lchilik bilan shug ’ ullanish avj olgan
edi. Chorva soni har doim ko ’ p bo ’ lsa ham, asosan kech kuz va qish
boshlanganida bozorga ko ’ p mol kiritilib, savdo qizigan. Qarshining ikki
o ’ rkachli tuyalari butun Sharqda mashhur bo ’ lgan.
Jun va qorako ’ l terisiga talab faqatgina Movarounnahrdagina emas,
balki Rossiya va boshqa chet davlatlarda ham talab kuchli edi. Jahon
bozorida qorako ’ l terisi uchun talab to ’ xtovsiz o ’ sib borgan. Xorijga ham
asosan teri chiqarilgan. Buxoro xonligidagi rus va chet el firmalari agentlari
qorako ’ l terini to ’ plash bilan shug ’ ullangan, chunki ular qorako ’ l terilari
orqasidan katta daromad olganlar. Masalan, o ’ n dona qorako ’ l terisi bozorda
bor-yo ’ g ’ i 40 tilla turgan. Bunga amir xazinasiga olinadigan zakot puli
kirmaydi. Xorijga asosan shu teri chiqarilgan.
Qarshidagi Charmgar guzari 1 1
terichilari turli xil turdagi oshlangan teri
ishlab chiqarganlar. Qo ’ y terisidan zamin, saxtiyon, charm, echki terisidan
qayroqi yoki bo ’ z, tuya terisidan bulg ’ or kabi teri turlarini ishlab
chiqarganlar. Buzrukobod guzarida eshak terisi oshlanib, teriga yashil rang
berilgan va u «kemuxt» deb atalgan. Poyabzal hunarmandlari faqat ichki
bozor uchun mahsulot qilib chiqarishgan.
Qashqadaryo vohasi Buxoro xonligining eng ko ’ p bug ’ doy
yetishtiradigan hududi hisoblangan. Voha poytaxti iqtisodida bug ’ doy
savdosi ham muhim o ’ rin tutgan. Amir amaldorlari savdogarlar bug ’ doy
narxini sun‘iy oshirmasliklari chorasini ko ’ rib bug ’ doy narxini qat‘iy
11
Ravshanov P. Qarshi tarixi.T. 2006
29

belgilab berishgan. Beshdan bir qism bug ’ doy hosili amir xazinasiga xiroj
tariqasida to ’ langan. Shunga qaramasdan, bug ’ doy yetishtirish va g ’ alla
savdosi gullab yashnagan. Bug ’ doy bozori jun bozori yonginasida
joylashgan. Bozorga don mahsulotlari voha dehqonlari tog ’ oldi aholisi,
xususan, Hisor viloyatining Denov va boshqa tumanlaridan savdogarlar don
keltirib sotishgan. Qarshi bozoridagi ko ’ tara savdodan so ’ ng don deyarli har
kuni tuya karvonlarida Buxoroga olib ketilgan. Bug ’ doy, suli, guruch eng
xaridorgir tovarlar hisoblangan.
Paxta bozori ot bozori oldida joylashgan edi. Agar ilgari paxta faqat
mahalliy to ’ quvchilar, qog ’ oz tayyorlovchilar talabini qondirgan bo ’ lsa,
so ’ ngra ular to ’ xtovsiz uni hosilini oshirishga harakat qilganlar, keyinchalik
paxta chetga eksport qilinadigan asosiy tovar bo ’ lib qolgan.
Tamaki yetishtirish ham vohaga katta daromad keltirgan. Mahalliy «oq
tamaki» o ’ z davrida butun Buxoro xonligida eng mashhur hisoblanib,
Turkistonga chiqarilgan. Tamaki nos (kadi) va tamaki yaprog ’ idan maxsus
tayyorlanadigan nosvoy hamma yerda xarid qilingan. Tamaki chilimda
chekilgan. Ustalar chilim va nosvoy idishini odatda qovoq (kodi)dan yoki
misdan yasaganlar.
Qarshi vohasining aholisi bog ’ dorchilik mahsulotlaridan, ayniqsa,
uzum yetishtirishga usta bo ’ lgan. Qarshida yetishtirilgan uzum butun
Turkistonda nafaqat o ’ zining ajoyib ta‘mi, shiradorligi vitaminlarga boyligi
bilangina emas, balki hajmining kattaligi jihatidan ham mashhur bo ’ lgan.
Uzum yetishtirish solig ’ i katta bo ’ lsa ham yaxshi daromad keltirgan. Uzum
mahsulotining ko ’ p qismi meva ayni g ’ arq pishgan vaqtida ko ’ proq iste‘mol
qilingan, yarmiga yaqin qismini mayiz tayyorlashda ishlatganlar. Kishmish
oftobda quritilgani «oftobi» va soyada quritilgani «soyaki» navlariga
bo ’ lingan. Ayrim navlaridan (husayni, buvaki va hokazolar) shinni qilishgan.

30

II BOB. XIX ASR IKKINCHI YARMI QARSHI SHAHRIDA
IJTIMOIY-IQTISODIY VA MADANIY HAYOT.
2.1. XIX asr ikkinchi yarmida Qarshi shahrining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi
XIX asrning ikkinchi yarmida O ’ rta Osiyo xonliklarida hukm
surayotgan siyosiy, iqtisodiy parokandalik to ’ qimachilik sanoati mahsulotlari
ortib va bu mahsulotlarini sotishga bozor izlab qolgan Rossiya imperiyasini
e‘tiborini torta boshladi. Xitoydan rus savdosi siqib chiqarilishi, Turkiya va
Eronda Britaniya tovarlari oqib kelishi tufayli rus savdosining cheklanib
qolishidan, ayniqsa rus ma‘murlari sarosimaga tushib qolgan edi.
Ikkita yirik davlatning, ya‘ni Buyuk Britaniya va Rossiyaning manfaati
O ’ rta Osiyo xonliklari hududiga to ’ qnash kelgan bir sharoitda, Rossiya raqib
davlatni dog ’ da qoldirish maqsadida, ko ’ zlagan yovuz maqsadi sari birinchi
qadam tashladi.
Biz yuqori boblarda ko ’ rib o ’ tganimizdek, imperiya ma‘murlari ko ’ p
asrlar mobaynida O ’ rta Osiyo xonliklariga o ’ lkani yaxshi o ’ rganish va turli
strategik maqsadlarni ko ’ zlab o ’ z ayg ’ oqchiyu, sayyohlarini jo ’ natgan.
Jumladan, XIX asrning 30 yillarida «Tatar mullasi-Mirzo Ja‘far» nomi bilan
Buxoro xonligi hududlariga tashrif buyurgan rus fuqarosi P.I.Demezon yoki
XIX asrning 40 yillarida Buxoro xonligida bo ’ lib yer osti va konlarini
o ’ rgangan K.F.Butenev, «Buxoro xonligining tafsiloti» asarining muallifi rus
missioneri N.Xanikov va shunga o ’ xshash ko ’ plab rus fuqarolarining tashrifi
kuzatiladi.
O ’ rta Osiyo xonliklarining ijtimoiy-iqtisodiy holatini o ’ rganishda
inglizlar ham ruslardan ortda qolmadi. XIX asrdan boshlab inglizlarning «Ost
indiya» kompaniyasi strategik ahamiyatga ega bo ’ lgan O ’ rta Osiyoga
nisbatan qiziqishlari ortib bordi.
«Ost Indiya» kompaniyasining josuslarini O ’ rta Osiyoga tashriflari
XIX asrning birinchi yarmiga to ’ g ’ ri keladi. Jumladan, 1824 yil Buxoroda
31

inglizlar vakili Murkfort tashrif buyuradi. 1831 yilda A.Byorns, garchi
qismati achinarli bo ’ lib tugasada Stoddart va kapitan Konnolilar ham Buxoro
xonligiga tashrif buyurgan edi.
CHor Rossiyasining O ’ rta Osiyo xonliklari hududiga istilochilik
yurishlarini ob‘ektiv va sub‘ektiv sabablari bor edi. Eng muhimi, Rossiya
O ’ rta Osiyoni qo ’ lga kiritish bilan o ’ zini Yevropadagi darz ketgan obro ’ yini
va iqtisodiy qomatini tiklab olishga intildi. Chor Rossiyasini O ’ rta Osiyoni
bosib olishi to ’ rt bosqichda davom etdi. Birinchi bosqich-1847-1864 yillar
bo ’ lib, bu davrda chorizm armiyasi 1847 yili Sirdaryoning quyi oqimini
bosib olib, Rais istehkomini qurdi. Ikkinchi bosqich; 1865-yildan 1868
yilgacha davom etib, bunda rus istilochilari quyidagi Buxoro xonligi
hududiga kiruvchi shaharlarni: Xo ’ jand, O ’ ratepa, Jizzax, Samarqand va
Kattaqo ’ rg ’ on (shahar)ni bosib oldilar. Uchinchi bosqich, 1873 yil fevraldan
to 1879 yil avgust oyi davomida Xiva, Namanganni qo ’ lga kiritish bilan
yakunlandi. To ’ rtinchi bosqich, 1880 yil oxiridan to 1885 yilgacha bo ’ lgan
davrdir.
Shunday qilib, XIX asrning ikkinchi yarmida Rossiya faol bosqinchilik
siyosatiga o ’ tdi va O ’ rta Osiyo ichkarisiga qarab katta qiyinchiliklar bilan
kirib bordi.
Ko ’ rib o ’ tilayotgan davrda, Qarshi bekligi Buxoro amirligi hududiga
kirganligi sababli, Buxoro amirligida kechgan siyosiy voqealar bilan bevosita
bog ’ liq holda o ’ rganiladi.
Buxoro amirligi o ’ zbek xonliklari orasida o ’ zining hududiy o ’ rni,
aholisi va tabiiy resurslari jihatidan muhim mavqega ega edi.
XIX asrga kelib, Buxoro amirligining hududi qariyb 200 ming kvadrat
kilometrni tashkil etardi55. Uning chegaralari janubda Amudaryoning so ’ l
qirg ’ og ’ idan boshlanib, Sirdaryo sarhadlarida qozoq juzlari yerlariga tutashar
edi. Amirlik Sharqda Pomir tog ’ lari, G ’ arbda Xiva xonligi chegaralarigacha
bo ’ lgan hududni egallab turardi. Buxoro va Samarqand kabi yirik shaharlar
joylashgan Zarafshon vodiysi amirlikning markaziy qismi hisoblanardi.
32

Qashqadaryo va Surxondaryo vohalari, hozirgi Tojikiston hududidagi Vaxsh,
Kofirnihon, Panj daryolari vodiysida joylashgan shahar va qishloqlar,
Turkistonga qarashli Murg ’ ob daryosi vohalaridagi yerlar ham Buxoro
amirligiga tobe edi.
Buxoro amirligining poytaxti Sharqda eng mashhur shahar sifatida
e‘tirof etilgan Buxoroi sharif edi. Yirik shaharlardan56 Samarqand, Qarshi,
Shahrisabz, Kitob, G ’ uzor, Termiz, Sherobod, Hisor, Dushanbe, Ko ’ lob va
boshqalar amirlik tasarrufida edi. Marv va Chorjo ’ y shaharlari uchun Buxoro
amirligi Bilan Xiva xonligi o ’ rtasida, Jizzax, O ’ ratepa va Xo ’ jand shaharlari
uchun Buxoro amirligi bilan Qo ’ qon xonligi o ’ rtasida tez-tez urushlar bo ’ lar,
bu shaharlar qo ’ ldan-qo ’ lga o ’ tib turardi.
Buxoro amirligi hududiga kiruvchi ayrim yirik shaharlar 1867 yilda
tashkil topgan Turkiston general gubernatorligi tarkibiga o ’ tib ketdi.
Rus istilochilari tomonidan Toshkent fath qilingach, 1868 yil may
oyida Fon Kaufman Jizzax sari yurishini davom ettirdi. Buxoro amirligining
yirik shaharlaridan hisoblangan Jizzaxga barcha harbiy kuchlar 14 may kuni
shay qilib qo ’ yildi. Aynan, 1868 yil may oyida Buxoro amirligi bilan rus
bosqinchilari o ’ rtasida Zarafshon vodiysida to ’ qnashuv yuz berdi. Rus
bosqinchilari bilan to ’ qnashuv natijasida amirlik qo ’ shini uchraydi. Amir
qo ’ shinlarining asosiy qismi Zirabuloq adirlarida Kaufman qo ’ shini
tomonidan 1868 yil 21 iyunda tor-mor keltiriladi. Xuddi mana shu
mag ’ lubiyat ko ’ plab bekliklarda norozilik kayfiyatini uyg ’ otib, mahalliy
hukmdorlarni ruslarga nisbatan adovatini qo ’ zg ’ alishiga sabab bo ’ ldi.
Buxoro amiri Muzaffarxon rus ma‘murlari bilan muzokara olib
borishga majbur bo ’ ldi, ana shu muzokara natijasida Rossiya bilan Buxoro
amirligi o ’ rtasida 1868 yil 1 iyulda Kaufman va amir Muzaffarxon imzo
chekkan sulh shartnomasi imzolandi. Aynan shu shartnoma tufayli amir
Muzaffarxon ko ’ plab majburiyatlarni o ’ z zimmasiga olish bilan bir qattorda,
Samarqand va Kattaqo ’ rg ’ ondan ham voz kechishga majbur bo ’ lgan edi.
33

Buxoro amirligi hududiga «Tarixi nofeiy» asarining muallifi
Muhammad Ali Boljuvoniy yozganidek quyidagi bekliklar Chorjo ’ y, Karki,
Kalif, Qarshi, Karmina, Nurota, Ziyovuddin, Xatirchi, G ’ uzor, Shahrisabz,
Kitob, Yakkabog ’ , Chiroqchi, Jomchi va Sherobod, Boysun, Dehnav,
Sariosiyo, Hisor, Qorategin, Darvoz, Boljuvon, Ko ’ lob ya‘ni xatlon
Qo ’ rg ’ ontepa, Kubodiyon 1 2
kiradi.
Buxoro amiri Muzaffarxonning taslimchilik siyosati ta‘kidlab
o ’ tilganidek, ko ’ plab bekliklarda norozilik harakatini keltirib chiqardi.
Muzaffarxonning to ’ ng ’ ich o ’ g ’ li, taxt vorisi, G ’ uzor hokimi bo ’ lmish
Abdumalik To ’ ra xuddi shunday norozilik harakatining asoschilaridan biri
edi. Amir Muzaffarxondan norozi bo ’ lgan «g ’ azotchi»lar Abdumalik To ’ ra
huzuriga, ya‘ni G ’ uzorga yig ’ ila boshlaydi. Hisor, Sherobod, Denov, Ko ’ lob
bekliklarida amir Muzaffar tomonidan qo ’ yilgan hokimlar ag ’ darilib,
Abdumalik To ’ raga tarafdor kishilar tizginini qo ’ lga oladilar. Jumladan,
Sherobodda qo ’ ng ’ irot qavmi amir qo ’ ygan Karimqulbiyni bekor qilib
o ’ rniga Ostonaqulbiyni hokimlikka ko ’ taradilar.
Shahrisabz va Kitob bekliklari esa amir Muzaffar taxtga chiqqanini
ikkinchi yiliyoq amirlikka bo ’ ysunmay qo ’ ygan edilar. Voqealar kechayotgan
davrda (1867-1868) Shahrisabzda Hakimbekbiy, Kitobda Jo ’ rabek hokim edi.
Abdumalik To ’ ra va uning tarafdorlarining g ’ azotga da‘vat qilgan sa‘y-
harakatlari boshqa bekliklarda ham amirga qarshilik kayfiyatini kuchaytirdi.
Amir Muzaffardan yuz o ’ girgan Hakimbek va Jo ’ rabeklar Abdumalik
To ’ raga xat yozib, ruslarga qarshi muqaddas jihod yo ’ lida u bilan birga
bo ’ lishni, unga itoat etishlarini izhor etadilar. Vatan tuyg ’ usi Amir bilan
nizoda bo ’ lgan beklarni ruslarga qarshi jang hozirligini ko ’ rayotgan uning
o ’ g ’ li bilan itttifoqda bo ’ lishni taqozo etadi.
Amirning Zirabuloqdagi mag ’ lubiyati tufayli amirlik hududida
boshboshdoqlik vujudga keladi. Taraflarning kuchlari va qurol-yarog ’ lari
xususidagi ma‘lumotlar tahlil qilinsa, rus qo ’ shini muvaffaqiyatining siri
12
Muhammad Ali Boljuvoniy. “Tarixi nofeiy”. Т.,-2001, 32-bet..
34

ochiladi. Buxoro qo ’ shinlari son jihatdan ortiq, ya‘ni olti ming sarboz va 15
ming otliqdan iborat bo ’ lsa ham, ularning qurol-yarog ’ lari va harbiy anjomi
ibtidoiy darajada edi. Rus piyoda va otliq qo ’ shinlarining umumiy soni 2
mingdan oshmasa ham, ularning biri saralangan, kasbi-kori urush bo ’ lgan
harbiylar edilar. Orenburg, Ural kazaklari, liniya batalonlari, to ’ pchilar
brigadasi jangovar harbiy malakaga ega va urush ko ’ rgan, tajribali askarlar
hamda zobitlardan bo ’ lib, ularning ixtiyorida 14 to ’ p va raketa moslamasi
bo ’ lgan. Urush taqdirini qilich emas, harbiy texnika hal qiladi. Rus
qo ’ shinlarining Zirabuloqdagi g ’ alabasi shu jihatdan tabiiy edi. Bu
voqealardan ogoh bo ’ lgan qarshilik shoir Xayoliy:
Kelubdur ahli kofir suyi islom qasri qatl aylab,
Umid shuldir alar birlan ajoyib korzorim bor,
Agarchandi, yarog ’ u xiylai tadbirimiz yo ’ qtur.
Vale, o ’ zbek erurmiz, ko ’ ngluma ming turli orim bor 1 3
deb yozgan edi.
1868 yilning 2 iyunida bo ’ lgan Zirabuloq jangi arafasida xonlikning
Sharqiy hududida ruslarga qarshi kuchli harbiy ittifoq vujudga kelib, ular
istilochilar tayanchi bo ’ lgan Samarqand garnizonini qamal qilishga ulgurgan
edi.
«Zirabuloq mag ’ lubiyatidan so ’ ng,-deb yozadi D.N.Logofet,-go ’ yo qon
to ’ kar urush xotima topgandek tuyular edi. Zeroki, qo ’ shinidan ajralgan amir
bir to ’ da yaqin mulozimlari bilan qochib, jon saqlash payiga tushib qolgan
edi.
Biroq jazavaga tushgan ruhoniylar qutqusi xalq ommasining kayfiyatini
junbushga keltirdi. Oqibatda, ular Buxoro taxtining valiahdi Katta to ’ ra
Abdumalikxon atrofida jamlana boshladilar. Amirdan norozi bo ’ lgan barcha
unsurlar tezlik bilan birlashib, kuchli firqa tuzdilar. Ularga avvallari ham
13
Murodov A. Markaziy Osiyo hattotlik san’ati tarixidan. T.,1971
35

hech qachon amir hokimiyatini tan olmagan, mustaqil bo ’ lib kelgan, tog ’ lik
bekliklari Shahrisabz va Hisor aholisi ham qo ’ shildi».
Abdumalik to ’ ra tarafdorlari G ’ uzorga bir necha ming kishi bo ’ lib
yig ’ ilib, Hakimbek va Kitob hokimi Jo ’ rabeklarning birikuvi sababli,
ruslarga qarshi jangga kirishadilar. Ular G ’ uzordan chiqib, Shahrisabz orqali
Samarqandga yo ’ l oladilar.
Zirabuloq jangi davom etayotgan kunlarda Samarqanddagi ruslar
garnizoniga hujum qilgan. Abdumalik to ’ ra, Jo ’ rabek, Bobobek va boshqa
o ’ zbek, tojik, turkman, qoraqalpoq, qozoq qavmlari boshliqlarining 8 iyunga
qadar urush harakatlarini davom ettirganliklarini alohida ta‘kidlash lozim.
Kaufman harbiy vazirga yo ’ llagan ma‘lumotnomasida Samarqandni qamal
qilgan shahrisabzliklarning 25 ming, Odil dodho boshliq Xitoy-
qipchoqlarining 15 ming, Husanbek, Abdul G ’ afforbek va Umarbek rahbarlik
qilgan samarqandlik, urgutlik, panjikentlik, naymanlik, turkman,
qoraqalpoqliklarning adadi 15 ming atrofida bo ’ lib, jami 50 ming kishini
tashkil etganligini juda oshirib ko ’ rsatadi. Biroq Kaufman ham o ’ z
yo ’ qotishlarini ham tan olib o ’ tadi.
Vatan taqdiri hal bo ’ layotgan damlarda, amirdagi sustkashlik,
irodasizlik xonlikning mard, jasur farzandlariga xush kelmagan. G. A.
Arandarenko, o ’ zi shu qarshiliklarning guvohi bo ’ lgan bo ’ lsada, lekin bu
jarayondan ko ’ z yumadi 1 4
. Holbuki, Qarshi, Shahrisabz va Kitob uchun
istilochilar yana kamida ikki yilga yaqin zarbdor kuchlarini jangga
tashlashga majbur bo ’ lgan edi. Buxoroda uzoq yillar yashagan, o ’ ta
mustabidona qarashli D.N.Logofet, har holda, amir lashkarlari tor-mor
etilgandan so ’ ng ham, istilochilarga qarshi mardonavor bosh ko ’ targan,
Vatan ozodligi yo ’ lida hayotini tikkan jasur botir o ’ g ’ lonlar bo ’ lganligini
istar-istamas tilga olib o ’ tgan.
14
Hasanov A. XVI-XIX asrlarda shaharsozlik va me’morchilik (Qashqadaryo vohasi misolida).
Nomzodlik dissertatsiyasi. T. 2008.
36

Abdumalik to ’ ra qo ’ shiniga zo ’ rlik va zug ’ um emas, xohish va talab
bilan jam bo ’ lgan vatanparvarlar, birgina o ’ zbeklar emas, tojiklar, qozoqlar,
turkmanlar, qoraqalpoqlardan ham tarkib topgan edi. Abdumalik to ’ raning
Qarshida katta obro ’ -e‘tiborga ega bo ’ lganligini o ’ sha paytda yaratilgan,
qarshilik shoir Xayoliy devonidan ham ya‘ni «Tarixi hazrat Shahzodai
oliymaqom» degan g ’ azali orqali ham bilib olish mumkin. Shoir Xayoliy
katta to ’ ra Abdumalikning Qarshiga tashrifini ko ’ tarinki ruh bilan ifoda
etadi, jumladan:
Ne xush yil bo ’ ldi bul yil, Qarshi uzra kamron kelmish,
Sayyid Hazrat Muzaffar o ’ g ’ li-shohbozi jahon kelmish.
Xayoliy valiahd Abdumalik to ’ raning Qarshiga kelishi tarixini:
Xayoliy omilig ’ birlan dedi ta‘rifi Shahzodin,
Ming ikki yuzu sakson uchda toji xisravon kelmish,- satrlarida
ko ’ rsatgan.
1283 hijriy yil milodiy hisobda 1866-1867 yilga to ’ g ’ ri keladi.
Abdumalik to ’ ra atrofida jam bo ’ layotgan vatanparvarlar rus bosqinchilariga
qarshi jiddiy tayyorgarlik ko ’ rganlar.
Abdumalik to ’ raning lashkari yo ’ lga chiqqanda, Abdulazim Somiy
(«Tarixi salotini Mang ’ itiya») aytganidek, «gubernator keragicha qo ’ shini
bilan Kattaqo ’ rg ’ onda Buxoro lashkariga qarshi turgan edi. Samarqandda rus
qo ’ shinining uncha katta bo ’ lmagan qismi qolgan edi 1 5
».
Millatning shon-shuhrati hamda Buxoro amirligining asosiy
shaharlaridan sanalgan Samarqandni rus istilochilaridan ozod qilish
maqsadida Muzaffarning to ’ ng ’ ich o ’ g ’ li amirzoda Abdumalik to ’ ra (1848-
1909) va erksevar beklar Jo ’ rabek, Bobobek hamda Kenesari Qosimovning
o ’ g ’ li Sulton Sodiq o ’ zaro birikadilar. Ular Amir Temurning Oqsaroyida
tantanali tarzda Katta to ’ ra nomi bilan mashhur bo ’ lgan amirzoda
15
Ravshanov O. Ko’nglima ming turli orim bor. “Yozuvchi”, 1997.
37

Abdumalikni amir deb e‘lon qiladilar. Amir Muzaffarning mulozimlaridan
Xudoyor, Abdulla, Ibrohim to ’ qsobolar va ko ’ pchilik ulamolar bu qarorni
ma‘qullab, amir Muzaffarning taxtdan tushirilganligini tan oladilar.
Vatanparvar kuchlar Shahrisabzdan so ’ ng Qarshini egallaydilar. Karmana,
Chiroqchi ham tez orada ular qo ’ liga o ’ tadi. Ruslar bilan kurashda chiniqqan
qozoq xalqi farzandi Sulton Sodiqni amirzoda Abdumalik to ’ ra Karmana
viloyati hokimi etib tayinlaydi. Amirga teskari kayfiyatda bo ’ lgan Kitob
hokimi Jo ’ rabek va Shahrisabz hokimi Bobobeklar Abdumalik e‘lon qilgan
g ’ azot yo ’ lida barcha elparvar kuchlarni birlashtirishga harakat qiladilar.
Turkiston general-gubernatori fon Kaufman voqealar rivojini tashvish
bilan kuzatib boradi. U sulhga ko ’ ra, Buxoroning ichki ishlariga aralasha
olmas, shuning uchun qulay fursat va bahona izlar edi. 1868 yilning kuzida
amir Muzaffarning amirlikning butun sharqiy qismini egallagan
qo ’ zg ’ olonchilarga qarshi kurash uchun yordam so ’ rab qilgan murojaati fon
Kaufman uchun ayni muddao bo ’ ladi. Buxoroning bosib olingan hududlari
hisobiga tashkil etilgan Zarafshon okrugi boshlig ’ i general Abramovga
amirga yordam berish uchun barcha soralarni ko ’ rish topshiriladi. Ruslarni
Buxoro ishlariga aralashishiga qonuniy tus berish uchun general Abramov 6
oktyabrda maxsus xitobnoma tayyorlatadi. Unda jumladan, bunday deyilgan
edi: «Buxoro hukmdori bo ’ lish maqsadida»,-deb yozilgan unda-Abdumalik
to ’ ra Tangrini va o ’ zining buyuk payg ’ ambarini ham unutdi. Sotqinlarcha o ’ z
otasi bo ’ lgan buyuk amirga qarshi qo ’ l ko ’ tarib kelmoqda». Ana shunday
riyokorlik bilan navbatdagi bosqinni niqoblagan general Abramov katta
qo ’ shin bilan harbiy harakatlarni boshlab yubordi. Qarshi ostonasida
vatanparvarlar son va qurol-yarog ’ jihatidan ustun bo ’ lgan dushmanga qarshi
qattiq jang qiladilar. Jo ’ rabek, Bobobek va Sulton Sodiq general Abramov
qo ’ shini bilan jangda o ’ zlarini mohir sarkarda ekanliklarini namoyish
etadilar. Ammo kuchlar teng emasligi darhol bilinadi. Abdumalik to ’ ra
Shahrisabz tomon chekinadi. Ruslar bilan birga amir Muzaffar sarbozlari
vatanparvarlar egallagan hududlarni birin-ketin qo ’ lga ola boshlaydilar.
38

Abdumalik to ’ ra bilan Sulton Sodiq Xiva tomonga qochishga majbur bo ’ ladi.
1868 yil 22 dekabrda Xiva xonining mulozimlari Muhammad Niyoz
devonbegi va shoir Ogahiy amirzoda Abdumalikni tantanali ravishda kutib
olishadi. Xon esa uni ochiq yuz ila qarshilab, amirzodaga katta mulk va
oyiga 1500 tilla maosh tayinlaydi. Muhammad Rahimxon II uning qiyofasida
bosqinchilarga qarshi kurashgan elparvar hukmdorni ko ’ rsada, unga bevosita
harbiy yordam ko ’ rsatishicha ojiz edi. Shuning uchun ham Abdumalik
Xivada ham uzoq muddat qololmay, Afg ’ oniston tomonga yo ’ l oladi.
Qobulda ham unga izzat-ikrom ko ’ rsatiladi. Afg ’ on amiri Sheralixon
amirzodaga xayrixoh bo ’ lsa-da, Angliya bilan yaqinlashib kelayotgan
urushda Rossiyaning yordamiga ko ’ z tikkani uchun Abdumalik to ’ raga
yordam bera olmaydi. Amirzoda so ’ nggi umidini Qo ’ qonga bog ’ lagan bir
paytda, Xudoyorxon o ’ z manfaatini ko ’ zlab, ruslar bilan o ’ chakishishni
istamaydi. Abdumalik to ’ ra o ’ sha vaqtda dong ’ i ketgan o ’ zbek sarkardasi
Yoqubbek huzuriga Qoshqarga borishga ahd qiladi. Qo ’ qon xonining sobiq
lashkarboshisi Yoqubbek 1853 yildan beri rus bosqinchilariga qarshi
kurashib, Oqmasjid, Chimkent va Toshkent mudofaalarida o ’ zini ko ’ rsatgan
sarkarda edi. U 1865 yilda Qoshg ’ arni egallab, tarixga «Yettishahar davlati»
nomi bilan kirgan mustaqil davlatni barpo qilgan zabardast hukmdor edi.
Turkiston vatanparvarlari umid ko ’ zi bilan qaragan Yetti shahar
hukmdori undan panoh istab kelganlarga doimo yordam qo ’ lini cho ’ zgan.
Abdumalik to ’ ra ham Qoshg ’ arda shunday izzat-hurmat ko ’ radi.
Yoqubbek huzuriga kelgan Abdumalikka u o ’ z qarindoshidek
munosabatda bo ’ ladi. Yettti shahar hukmdori unga amir sifatida hurmat
ko ’ rsatib, Yangihisor qal‘asini Abdumalikning ixtiyoriga topshirdi. U
Yoqubbekning yordamida Turkiya hukumati bilan aloqa bog ’ laydi.
Qoshg ’ arga kelgan Angliya elchisi bilan ham uchrashadi. Amirzoda Buyuk
Britaniya imperiyasidan yordam olib, Buxoroni ozod qilish uchun uzoq yillar
davomida harakat qiladi. Hindistonning Kalkutta shahrida, so ’ ng Peshovarda
39

yashaydi. Abdumalik to ’ ra 1885 yilda otasining betobligini eshitib, Buxoro
taxtini egallashga yana bir bor urinib ko ’ radi.
Amirzoda Abdumalikka Afg ’ oniston amiri Abdurahmonxon va Angliya
yordam berishga ahd qilishgan bo ’ lsa ham, turli sabablarga ko ’ ra, bu va‘dalar
amalga oshmay qoldi. Abdumalik to ’ ra 1909 yilda Peshovarda buyuk bir
armon bilan bu dunyodan ko ’ z yumadi.
Kitob hokimi Jo ’ rabek va Shahrisabz hokimi Bobobek esa
vatanparvarlik kurashini davom ettirib, Buxoro amiri Muzaffar va uning
homiysi rus bosqinchilariga tahdid solib turadilar.
Shu tariqa, ikki yoqlama amir va ruslar bosqini girdobida qolgan
Qarshi istilo etiladi. Amir Muzaffar bu shaharning bosib olinishida vosita
hamda faol qatnashchi bo ’ ladi.
M.Ye.Masson o ’ zining «Qadim davrlar Qashqadaryoning quyi viloyati
poytaxt shaharlari» (1973 y) risolasida Qarshi ostonasida ruslar bilan bo ’ lgan
jang haqida ko ’ pgina fikrlar keltirib o ’ tadi. Jumladan, u shunday yozadi: «Bu
jang 1868 yil 21 oktyabrida boshlanib, general-mayor Abramov boshqargan
qism ikki kun davom etgan jangdan so ’ ng Qarshini egallaydi. Istilochilardan
11 jangchi o ’ ldirishadi, 4 ta yarador qilinadi. Qarshi qo ’ rg ’ oni darvozalarida
ruslarning zambaragidan qolgan izlar uzoq vaqt saqlanib qoladi». 1868
yilning 27 oktyabrida Qarshini amir Muzaffar ixtiyoriga topshirish marosimi
bo ’ lib o ’ tadi. Shundan so ’ ng istilochi qism Samarqandga qaytib ketadi.
Qarshi, nihoyat, o ’ zini o ’ nglab, Buxoro xonligidagi yirik savdo
hunarmandchilik markazi sifatida qariyb yarim asrga yaqin iqtisodiy-
madaniy jihatdan taraqqiy qilish imkoniyatiga ega bo ’ ladi. Bu holni
M.Ye.Masson Buxoro xonligining harbiy harakatlar oqibatida Rossiya
imperiyasining vassali maqomiga tushishi, 1870 yilning 14 avgustida
Shahrisabz va Kitobning ruslar tomonidan bosib olinib, amir Muzaffarga
topshirilishi bilan bog ’ laydi. O ’ sha davrda vujudga kelgan vaziyatdan savdo
ishiga aloqador yirik boylar katta manfaat ko ’ radilar. Hunarmand-kosiblar
hayotida esa deyarli o ’ zgarishlar bo ’ lmaydi.
40

Buxoro amirligi, uning asosiy shaharlari bo ’ lgan Buxoro, Qarshi va
Shahrisabzda Chor Rossiyasiga qaramlikdan norozi kayfiyat kuchli bo ’ lgan.
Ikkiyoqlama zulm amirlik hududidagi aholini ezib qo ’ ygan edi. O ’ sha
davrdagi amaldagi har qanday soliqlar halqning ahvolini og ’ irlashtirib,
ko ’ pgina g ’ alayonlarning kelib chiqishiga asosiy sabablardan hisoblangan.
XIX asrning 80-yillari o ’ rtalarida xonlikda 40 ta soliq turi amalda edi.
Rus istilochilaridan norozilik ifodasini she‘rlarida kuylagan badiiy
ijodiyot vakillaridan biri, XIX asrda Qarshida faoliyat ko ’ rsatgan fidoiy
shoirlardan Xayoliy o ’ z iztirobini quyidagicha bitadi:
Xudoyo, o ’ zing rahm et bizlara,
Hidoyat qilib boq bu kunda bizlara,
Berib jur‘at, g ’ ayrat bizlara,
Karaming eshigin ochib bizlara.
Hama kofir ahlin qil o ’ zing sarnigun,
Solibon olar ko ’ nglig ’ a ming tugun,
O ’ zung daf‘in aylab alarning bu kun,
Ki yuz qo ’ ymasin bizni sarig ’ a chun. 6 8
68.
Albatta, bu muqaddas zaminda shoir Xayoliyga o ’ xshash vatan ozodligi
kuychilari, qalbidagi ona yurtga bo ’ lgan mehru-muhabbatini, g ’ animlarga esa
cheksiz nafratini o ’ z ijodi orqali bayon etgan shoiru-allomalar ko ’ p bo ’ lgan.
Bularning asosiy, bosh maqsadi-Ona Vatanni ozod, hur ko ’ rish edi.
Arxiv manbalarini ko ’ zdan kechirish mobaynida shu narsaga amin
bo ’ ldikki, Qarshi va unga qarashli amloklarda mustamlakachilarga qarshi
ko ’ plab harakatlar amalga oshirilgan. Masalan, Murodqul-qorovulbegi,
Hamdam oqsoqol, Ahmad oqsoqol, Sherqul polvon kabi yurt o ’ g ’ lonlari o ’ z
yigitlari bilan jonbozlik ko ’ rsatganlari xalqimizda vatanparvarlik g ’ oyalari
yuqori ekanligidan dalolat beradi
41

2.2. XIX asr ikkinchi yarmida shahar va qishloqlarning ijtimoiy-iqtisodiy va
madaniy hayoti
1873 yilning 24 sentyabirida Shaxrisabz shahrida Buxoro bilan Rossiya
o‘rtasidayangi “do‘stona” shartnoma tuziladi. l877 yilning 24 aprelida rus-turk
urushi boshlanadi. Bu urush pinhona siyosatning ko‘p jihatlarini yuzaga olib
chiqadi. Amir Muzaffar 1877 yilning iyulida Qarshidan Buxoro hududida 2500
yangi olingan otliq sarbozlarni joylashtiradi. Shaxrisabzdan ham 1200 piyoda 600
suvoriy jamlanadi. Hujum uchun qurol-aslaha, ot-ulov o‘q-dori zahira qilinadi.
Turkiston general- gubematorining Buxoroda va uning bekliklarida josuslar ko‘p
bo’lgan. Amir Muzaffarning niyati unga besh barmoqday ayon bo’lib qoladi. U
amirni qattiq ogohlantiradi, Buxoro sarbozlari rus qo‘shini bilan jang qilguday
bo’lsa, bitta qoldirmay qirib tashlashini, Buxoroning butun xududi bosib olinishini
aytadi. Shu bilan amir harbiy tayyorgarlikni endi u Rossiya bilan munosabatini
yaxshilash harakatiga tushib qoladi. Ikki o‘t orasida qolgan amir sog‘ligini
yo‘qotadi. 1880 yil boshlarida to‘shakka mixlangan amir Muzaffar olamdan o‘tsa,
taxtni uning o‘g‘illaridan qaysi biri egallaydi, degan muammo Chor korchalonlarini
qattiq bezovta qiladi. 1882 yilda Chor Rossiyasi tashqi ishlar vazirligi xasta amirligi
uning o‘g‘illaridan biri- Abdul Ahadni valiahd qilib tayinlashni tavsiya qiladi.
Abdul Ahad 1883 yilda Buxoro elchilari qatorida Sankt- Peterburgga borgan edi.
Uning nomzodi podshoh Aleksandr III tomonidan maqullungan va bu haqida amir
Muzaffarga rasmiy xat jo‘natilgan edi. Amir vafotidan so‘ng taxt talashish yuz
berguday bo’lsa, Abdul Ahadni rus quroli kuchi bilan himoya qilish rejalashtiriladi.
Rus podshoxi 1885 yilning 2 noyabrida Abdul Ahadning taxtga chiqishi munosabati
bilan telegramma yo’llab qutlar ekan, Samarqand viloyatida turgan rus qo‘shini
uning hokimiyatda mustahkamlanib olishda zarurat tug‘ilguday bo’lsa yordamga
kelishni eslatishni ham unutmaydi.
42

Abdul Malik Buxoro tuprog’iga kirishga botina olmaydi. Abdul Ahad esa chor
Rossiyasi qo’llab-quvvatlamaganda hokimiyat tepasiga kela olmas edi. Abdul
Malik to‘ra ukasi Abdul Mo‘min, ruhoniylar, beklar yordamida taxtni osonlik bilan
Qo’lga kiritgan bo’lur edi. Aleksandr IIIga ingilizlar qo‘llab turgan, bir necha yil
burun ruslarga qarshi kurashgan katta to‘radan ko‘ra, o‘z chizig‘idan chiqmaydigan
Abdul Ahad kerak edi. Bunga Abdul Ahad xonligi davrida mamlakatning iqtisoiy
ahvoli qanday darajada bo’lganligi soliqlarning turlari ko‘pligi ham ishorat qiladi.
Dehqonlar XIX asming oxirlarida 40 turdagi soliqlami toiashga majbur etilgan.
Soliqlar mundarijasi shunday edi: Xiroj, zakot, taxtajoy puli, tarozi puli, dallol puli,
mirobona, boqiya puli, chig‘ir puli, labaki puli, juz’ya, avarizot, qorachirik, farsax
puli, yaksara yoki qush puli, osiyo puli, hovli puli, objuvoz puli, xos puli, ojas puli,
sanjit puli, tarvuz puli, kema puli, alaf puli, chorbog ’
puli, chub puli, muxrona,
xizmatona, kafsan puli, vasiqa puli, hukmona, xatmona, taloqona, shodiyona (bola
tug‘Uganda), nikohona.
Yuqorida Qarshi shahrining o‘tmishga oid ayrim jihatlari xususida so‘z yuritildi
xolos. XIX asrning tarixiy lavhalari o‘sha o‘tmish davrning muhitini, Qarshi
shahrining o‘ziga xos xolatini, kishilar kayfiyat va ruxiyatini aks ettirib qolmasdan,
ayni zamonda odamlar turmush tarzining necho‘g‘lik sertashvish kechganligidan
ham darak beradi.
XIX asr oxirlarida Qarshida qandolatchilik ham keng miqyosda
rivojlandi. Qandolatchilar «obi novvot», «parvarda», «pechak qand»,
«pashmak», «lavzholva», «kunjut holva», «pista bodom holva», «taxir
holva», «bodroq holva» kabi shirinliklarni tayyorlaganlar.
Qandolatchilar holva tayyorlashda o ’ rta asr holvagarlari kabi asosiy
xomashyo sifatida shakardan tashqari yantoq qiyomidan ham samarali
foydalanishgan. Bunday xom ashyolardan biri Qarshi cho ’ lida uchraydigan
o ’ simlik-yantoq ildizidir. Yozning issiq kunlarida yantoqning barg va
poyalarida sarg ’ ish tusli yopishqoq suyuqlik paydo bo ’ ladi, kechqurun havo
harorati pasaygach, o ’ sha modda qotib ko ’ knor urug ’ iga o ’ xshash
donachalariga aylanib qoladi. Ana shu «yantoq qandi»ni to ’ plash uchun
43

yantoqning tagiga dasturxon yoki ro ’ molcha yozilib, shohlariga kaltakcha
bilan urilgan. Shunda barg va poyalarda qotib qolgan «yantoq qandi»
osongina tushgan va bu turantabin deb atalgan. Qiyom tayyorlashdan oldin
aralashib qolgan barg va shoxchalardan elab tozalangan. Bu ishlarning
hammasi yoz faslining oxirgi oylarida, ya‘ni avgust oyining oxiri-
sentyabrning boshlarida erta saharda, asosan havo harorati bir oz pasaygan
paytda amalga oshirilgan. Yantoq qandi o ’ ziga xos shifobaxsh xususiyatga
ega bo ’ lgan.
Qarshi holvagarlari tavsiyasi asosida tayyorlangan bag ’ loba, qandolat,
dona sho ’ rak kabi holva turlari mashhur bo ’ lgan. Ayniqsa, shakar tabindan
yog ’ va ziravorlar qo ’ shib, nok, olma, o ’ rik, gilos, qaroli (olxo ’ ri), uzum
mevalaridan tayyorlanadigan holvalar juda ajoyib bo ’ lgan. Qandolatchilar
mayiz, asal, shakar, turshak va hatto, shifobaxsh salqin ichimliklar ham
tayyorlashgan. Suvga shakartabin solib tayyorlangan ichimlikka shifobaxsh
hidli archa qo ’ shilgan.
Qashqadaryo vohasi iqtisodining yetakchi tarmog ’ i hunarmandchilik
hisoblanib, uning to ’ qimachilik, kulolchilik, temirchilik, duradgor-lik,
ko ’ nchilik bilan bog ’ liq turlari mavjud bo ’ lgan. Hunarmand-chilikning
mazkur turlari asosan Qarshi, Shahrisabz, Kitob shaharlarida kuchli
rivojlangan. Hunarmandchilikning XIX asrlardagi yetakchi tarmog ’ i Qarshi
shahrida to ’ qimachilik hisoblangan, bu tarmoq uchun zarur bo ’ lgan jun,
paxta, ipak vohada ancha taraqqiy qilgan qishloq xo ’ jaligi orqali ta‘minlab
turilgan. Jundan ip tayyorlash an‘anaviy hunarmandchilik dasht va tog ’
tumanlarida ham keng rivojlangan.
Voha shaharlarida tayyorlanadigan matolar ichida bo ’ zning salmog ’ i
katta edi. U asosan, Shahrisabz, Qarshi shaharlarida tayyorlangan. Muarrix
Mahmud ibn Valining ma‘lumotiga ko ’ ra, Shahrisabzda ko ’ p miqdorda
karbasbo ’ z (bo ’ yalmaydigan oq mato) to ’ qilgan. So ’ nggi davrga oid
manbalarda ham Shahrisabzda bo ’ z tayyorlashga ixtisoslashgan guzarlar
mavjud bo ’ lganligi aytib o ’ tiladi. Bo ’ z turli ranglarga bo ’ yalgan, unga naqsh
44

bosib, yangi mato-chit hosil qilingan. Undan ayollar kiyim-kechaklari,
to ’ shaklar va boshqa narsalar tayyorlaganlar. Elshunos olima O.A.
Suxarevaning ma‘lumotlariga ko ’ ra, chitgarlar, asosan Shahrisabzning Rais
guzarida istiqomat qilishgan.
Voha shaharlarida to ’ qilgan matolardan olacha deb atalgan, mato
mashhur bo ’ lgan. Olacha Shahrisabzda ham ko ’ p miqdorda to ’ qilgan, lekin
olacha tayyorlaydigan asosiy markaz Qarshi shahri hisoblangan. XIX asrning
boshlarida bu matoni tayyorlashda qarshilik ustalarga teng keladigan ustalar
butun xonlikda topilmagan. Shahrisabz va Qarshida ipak matolar tayyorlash
ham ancha rivojlangan. Bosh kiyimlar ichida Shahrisabz do ’ ppisi o ’ ziga
xosligi bilan ajralib turgan va mashhurroq bo ’ lgan.
Hunarmandchilikning yana bir yetakchi tarmoqlaridan biri bu-
kulolchilik edi. Bu davrda voha kulolchiligida o ’ ziga xos badiiy uslub
vujudga kelgan. Kulolchilikning asosiy markazlari Qarshi, Shahrisabz va
Kitob shaharlari edi. O ’ rta Osiyo kulolchiligi ikkita asosiy turga: kosagarlik
va ko ’ zagarlikka bo ’ linadi. Kosagarlik ustalar yaratgan turli hajmdagi tovoq,
lagan, piyola va boshqa mahsulotlar turli naqshlar bilan bezatilgan va
sirlangan. Vohaning ko ’ zagar ustalari turli hajm va ko ’ rinishga ega bo ’ lgan
ko ’ za, ko ’ zacha, xurmacha, turli tuvaksimon idishlar xum va xumchalar,
hamda boshqa mahsulotlarni tayyorlaganlar. Mazkur mahsulotlar orqali
keladigan daromad voha kulollarining mahalliy ehtiyojlarini to ’ la qondirgan.
Qarshida Buxoro bilan asosiy tranzit savdo yo ’ li joylashganligi sababli
ham ko ’ proq xonlik markazi Buxoro shahri madaniyatining ta‘siri ayniqsa
sezilarli bo ’ lgan. O ’ z navbatida Qarshi savdogarlari ham Rossiya,
Afg ’ oniston, Eron va Hindiston bilan ham samarali savdo aloqalarini
o ’ rnatishgan. «Tarixiy to ’ plam»ga kirgan rus tadqiqotchisi P.Shubinskiyning
«Buxoro ocherklari» nomli maqolasida (1892) Qarshiga Buxorodan paxta,
ipak, kigiz, Rossiyadan chit, ipak matolar, parcha, teri, chinni, metall va
Hindistondan gilam, hind kiseli, dori-darmon, parcha, hind murabbolari,
45

Erondan ingliz chiti, ip-gazlama, Badaxshondan qimmatli la‘li toshlar,
Qoshg ’ ardan esa chinni, choy, ipak mahsulotlari keltirilganligi qayd etilgan.
Shaharlarda qurol-yarog ’ ustalari ham faoliyat ko ’ rsatishgan. Masalan,
XIX asrda fors mutaxassislari yordamida to ’ plar tayyorlangan. Vohada
zargarlik ham taraqqiy etgan XIX asrda Qarshi, Shahrisabz ham Buxoro,
Xiva, Samarqand, Toshkent va Qo ’ qon shaharlari kabi O ’ rta Osiyoning
yetakchi zargarlik markazlaridan biri bo ’ lgan.
Qashqadaryo vohasi, jumladan, Naxshab, Nasaf-Qarshi shahri
hududidagi me‘morchilik va arxeologiya yodgorliklari voha aholisining
o ’ tmishi, kechmishi va qadimiy boy madaniyatidan guvohlik beradi. Mazkur
shaharda ajdodlarimizning o ’ tmishda yaratgan bebaho san‘at koshonalari
o ’ zbek xalqini ulkan me‘morchilik namunalari sifatida mohir xalq
ustalarining aql-zakovati bilan uyg ’ unlashgan holda bunyod etilganligi
tufayli bizning davrimizgacha yetib kelgan.
Qarshi shahrida turli davrlarda qurilgan me‘morchilik yodgorliklari
hozirgi kungacha shaharning ko ’ rkiga ko ’ rk qo ’ shib turibdi. Xuddi mana shu
me‘moriy yodgorliklarning bir qismi aynan, mang ’ itlar sulolasi hukmronligi
davrida qad ko ’ targan. Masalan, shulardan biri Charmgar mahallasida
joylashgan, xalq orasida Qo ’ rg ’ oncha, Xonaqo nomi bilan mashhur bo ’ lgan
masjid majmuasidir. Mazkur masjid Qarshi shahrining shimoliy-g ’ arbiy
tomonida joylashgan. Masjid atrofidagi obidalar XIX-XX asrlardagi o ’ zbek
me‘morchilikning e‘tiqod bilan bog ’ liq inshootlari jumlasiga kiradi. Majmua
masjid, darvozaxona, sag ’ ana (qabr), hovuz va minoradan iborat bo ’ lgan.
Majmuaning asosiy binosi masjidi an‘anaviy me‘moriy uslubda o ’ ymakor
ustunlar, bezakli to ’ sin-yog ’ ochlar va g ’ ishtlardan bunyod etilgan. Hozirgi
kunlargacha saqlanib qolmagan majmuaning darvozaxonasi mahalla
shimolida joylashgan. Darvozaxona chorg ’ ishtlardan tiklangan, uning joyi
gumbazli qilib yopilgan. Masjidning g ’ arbida uch tarafidan g ’ ishtli devor
bilan o ’ rab olingan qadimiy sag ’ ana saqlangan. Sag ’ anadagi qabrning
46

boshiga qo ’ yilgan marmar lavhadagi arabiy yozuvda ko ’ rsatilishicha bu
yerda taniqli olim, shayx Abdurahmon Naqshbandiy dafn etilgan.
Yurtimizda mustabid sho ’ ro tuzumi davrida Qarshidagi boshqa tarixiy
obidalar singari bu majmua ham e‘tiborsizlik tufayli tashlandiq holga kelib
qolgan. Masjiddan o ’ sha davrlarda omborxona sifatida foydalanilgan.
Majmua 1991 yilda ya‘ni mustaqilligimiz ilk yillaridayoq qayta ta‘mirdan
chiqarilib, jome‘ masjidi maqomini oldi.
Tadqiq etilayotgan davrlarda Qarshi shahrida qad rostlagan tarixiy
obidalardan yana biri bu-CHaqar masjidi (1860) masjid Qarshining eski
shahar qismida joylashgan.
Qarshi shahridagi Qo ’ rg ’ oncha mahallasi hududida joylashgan
yodgorlik («Xonaqo» jome‘ masjidi deb ham ataladi) XIX asrning oxirida
bunyod etilgan. Bu tarixiy obidaga yuz yildan oshgan bo ’ lsa-da, inshoot shu
kungacha o ’ z tarovatini yo ’ qotgani yo ’ q. Obida cho ’ pkorilik uslubida bunyod
etilgan, tashqi ayvon, ichki (namoz o ’ qiladigan joy) xonaning shift
yog ’ ochlarida tasviriy bezaklar berilgan. Bino qurilishda va ichki bezaklarida
ganchkor ustaning iste‘dodi yaqqol ko ’ zga tashlanib turadi. Mehrob, silliq
pardozlangan devoriy qism binoni ancha tarovatli qilib ko ’ rsatadi.
Qarshi shahridagi tarixiy, me‘moriy yodgorliklar o ’ zbek
me‘morchiligining noyob namunalaridan bo ’ lib, ularning har biri alohida bir
tarixga egadir. Bu noyob obidalar O ’ zbekistondagi ko ’ plab tarixiy madaniy
yodgorliklar kabi yuksalishu-ulug ’ vorlik davriga ham, tahqiru-tazyiqlarga
ham, vayrongarchiliklarga ham duchor bo ’ lgan.
Qadimshunos olim M.Massonning yozishicha, XIX-XX asrlar
chegarasida Qarshida 20 ta madrasa mavjud bo ’ lgan. Ammo hozirgacha
ulardan Sharofboy, Xo ’ ja Abdulaziz, Qilichboy va Bekmir Qozoq
madrasalarigina saqlanib qolgan, xolos.
Islom dini O ’ rta Osiyoga kirib kelgach Nasafdan juda ko ’ plab din
peshvolari, hadisshunoslar, fiqhshunos, alloma-yu ulamolar voyaga
yetishgan. Bu allomalar ichida tariximizning boy merosiga «Nasafiy»
47

taxallusi ostida qalam tebratib katta hissasini qo ’ shgan, o ’ zining sara asarlari
bilan dong taratgan ilm homiylari bisyordir. Bu ko ’ hna diyorda ko ’ plab
«Nasafiylar» yetishib chiqqan. Ularning har biri o ’ z davrining yetuk
dorulg ’ alari bo ’ lgan. Zero, atoqli shoirimiz Barot Boyqobilov ta‘kidlab
o ’ tganidek:
Nodir zotlar yurti ekan, bilsam Nasaf,
Ne asrdir boshi uzra toju-sharaf.
Kishilikning ummonida g ’ avvos kabi,
Durlar sochib hamon shahri sadaf.
Xiromiy dostonnavis shoir sifatida ham nom qoldirgan. Uning «CHor
darvesh» (1834), «To ’ tinoma» (1854), «Ra‘no va Zebo» (1856), «Yusuf va
Zulayho» (1862) singari asarlari mashhur bo ’ lgan. Xiromiy adabiy merosi
salkam 30 ming misrani tashkil etadi. Bugungi kunda Toshkent va Kitob
shaharlaridagi ko ’ chalarga, Shahrisabz tumanidagi maktablardan biriga shoir
nomi berilgan.
Nisoriy Nasafiy-XIX asrda yashab, ijod etgan shoir. Hayoti va ijodiy
faoliyat haqida ma‘lumotlar kam. Vozeh Buxoriyning «Tuhfat ul ahbob fi
tazkirat-il-ashob» asarida Nisoriy Nasafiy iste‘dodli shoir sifatida
ta‘riflangan. 5 0
50.
Nazar Muhammad An-Nasafiy- «Ta‘rixi Vali» nomli asar muallifi.
1834 yili yozilgan bu asarida u tasavvufning Qodiriya tariqati vakillari,
ularning hayoti va karomatlari haqida hikoya qilgan, vafoti ta‘riflarini
she‘riy yo ’ l bilan bayon etgan. 1 6
«Ta‘rixi Vali» asarining 1835 yilda ko ’ chirilgan qo ’ lyozma nusxasi
O ’ zFA Sharqshunoslik instituti Qo ’ lyozmalar jamg ’ armasida saqlanmoqda.
Qarshi shahrida o ’ tmishda o ’ ziga xos xattotlik maktabi shakllangan edi.
50
16
Ravshanov P. Qarshi tarixi.T. 2006
48

Mavlono Soyiliy, Saidnazar Nasafiy, Arab Nasafiylar shu maktabning
yetakchi namoyondalaridan bo ’ lgan.
Xattot Arab Nasafiy nomini alohida qayd etish lozim. Arab Nasafiy
ko ’ chirgan «Farhangi Zafango ’ ya va Jahonpo ’ ya» (Jahonni kezuvchi va
o ’ rnatuvchi) deb ataluvchi yetti qismdan iborat lug ’ atda 5170 so ’ zning
ma‘nosi izohlab berilgan. Qo ’ lyozmaning so ’ nggi yettinchi qismida 500 dan
ortiq o ’ zbekcha so ’ zning lug ’ ati keltirilgan. 5 2
52.
Nasaflik xattot mulla Muhammad Amin ibn Mulla Muhammad ham
yetuk qalamravlardan bo ’ lgan. U 1882 yilda ko ’ chirgan «Riyozan nasixin»
hozirgi kunlarga qadar yaxshi saqlanib qolgan.
Saidnazar Nasafiy-Qarshi xattotlik maktabining yirik vakillaridan biri,
XIX asrning ikkinchi yarmida yashagan. U Inoyatullo Buxoriyning
«Hoshiya»si, Yusuf Qorabog ’ iyning «Taxtal hoshiya» asari, Mullo
Ahmadning «Hoshiyai qutbiya»si, Asomiddinning «Hoshiya al favodul
ziyoiya» singari asarlarini yuksak saviyada ko ’ chirgan.
«Markaziy Osiyo hattotlik san‘ati tarixidan» asarida Saidnazar haqida
jumladan shunday deyiladi: «qarshilik Saidnazar bilimli va kuchli
kotiblardan bo ’ lib, ko ’ chirgan kitoblari o ’ quvchilarga dastur bo ’ lar edi»
. Yoshligida yaxshi bilim olib, o ’ zi ham maktab ochgan. Mumttoz adabiyotni
puxta o ’ rganib, g ’ azallar yozgan. U zullisonayn (ikki tilli) shoira bo ’ lib,
o ’ zbek va tojik tillarida mahorat bilan she‘rlar bitgan. Shoira hayotining
so ’ nggi yillarida Termizda yashagan va shu yerda vafot etgan. Tohira Nasafiy.
XIX asrning birinchi yarmida Qarshida yashab ijod qilgan shoira Tohira
Nasafiy merosi ham adabiyotimiz tarixidan munosib o‘rin olishga loyiqdir. Tohira
Nasafiy XIX asrning oxirlarida Qarshida tug ’ ilgan. Bu shoira haqida tojik
adabiyot shunosi Toji Usmon o‘zining “Bismu adiba” asarida muhtasar mu’lumot
berib o‘tadi. Shoiraning hayoti va ijodi haqida juda kam narsalarni bilaman. XIX
asrning oxiri-XX asrning boshlarida Buxoro va Farg ’ onaga safar qilib,
mashhur o ’ zbek shoirlari bilan uchrashadi, mushoiralarda qatnashgan Uning
farg‘onaga, bu joyga yashab ijoq qilgan Fayzi bibi, Layli Xonim,Nozik bibi
49

Xo‘qondiy, Mohzoda Begim, Hadiya Bibi, Nodira singari shoiralar, fozila ayollar
bilan yaxshi aloqalar bog’langanligi ma’lum.
Tohira Nasafiy zullisonayn shoira edi. U ham o‘zbek tilida, ham tojik tilida birdek
go‘zal she’rlar yaratgan. Adabiyotshunos Ergashali Shodiyev o‘zining “Zullisonayn
shoirlari” nomli maqolasida Tohira Nasafiy g‘azallarining badiyatiga yuksak baho
beradi. Asli qarshilik bo’lgan iste’dodli shoira Tohira Nasafiy o‘zining ko‘pchilik
she’rlarini tojik tilida yozgan. Bu ajoyib fozila shoiraning quyidagi satrlari uning
yuksak iste’dodi va mahoratidan darak barib turibdi.
Gar ba tu aftodan nazar chehra-ba chehra, ro‘-baru
Sharq dihan g‘ami xudro nuqta-banuqta, mo‘balaj.
Bu xildagi pishiq, san’atkorona yozilgan g‘azal shoira iste’dodidan bir
uchqun deyishiga asos beradi. Tohira Nasafiy umrining so‘ngi yillarini Termizda
kechirgan va shu yerda vafot etgan. Afsuski shoiraning vafot etgan yili ham
aniqlangan emas.
Yuqorida hayoti va ijod yo ’ li qisqa tahlil etilgan nasaflik allomalar
nafaqat Qashqadaryo vohasi, balki, hozir Turon diyorining iqtisodiy,
ijtimoiy, siyosiy, diniy, mafkruaviy va ma‘naviy tarixiy-badiiy taraqqiyotiga
ulkan hissa qo ’ shishgan. Nasaf (Qarshi) yirik ilm-fan markazi hisoblangan.
Agar qadimda, Kesh shahri «Ilm val adab qubbasi» deb nom qozongan
bo ’ lsa, Nasaf shahri hadis va fiqh sohasida nafaqat Movarounnahrda, hatto
uzoq olis yurtlari olimlari ham kelib fikrlashadigan, bahs-munozara
yuritadigan «majlis-tadris» (dars yig ’ ini), xalqaro ilmiy kongresslar
o ’ tkaziladigan shahar hisoblangan.
Xullas, Naxshab-Qarshi shahrida ilm-fan va badiiyat ancha ravnaq
topib, Markaziy Osiyodagina emas, balki Sharq olamida ham o ’ z salohiyatiga
ega ekanligi bilan alohida ajralib turgan.

50

XULOSA
O ’ rganilgan mavzuning tarixiy manbalar va adabiyotlar orqali
o ’ rganish, ulardan olingan ma‘lumotlarni ilmiy jihatdan tahlil qilish asosida
umumiy yakun yasalib, bir qator xulosalarga kelindi. Mazkur xulosalar
quyidagilardan iborat:
Birinchidan, XIX asrda Qarshi bekligining amirlikda mavqei oshib,
siyosiy va iqtisodiy jihatdan amirlikda ikkinchi shahar darajasiga yetadi;
Ikkinchidan, Qarshi bekligi aholisining etnik tarkibi xilma-xil bo ’ lib,
o ’ troq va yarim o ’ troq urug ’ lar yashagan. Qarshi bekligining Buxoro
amirligini boshqa hududlar bilan bog ’ lovchi savdo yo ’ li ustida joylashganligi
beklikdagi iqtisodiy hayotga ijobiy ta‘sir ko ’ rsatgan;
Uchinchidan, Amirlikning barcha bekliklarida bo ’ lgani kabi bu yerda
ham dehqonchilikda mahsulot yetishtirish asosan qo ’ l mehnatiga asoslangan
bo ’ lib, mehnat qurollarini oddiyligiga, keng tarmoqli sug ’ orish inshootlari
katta mehnat va kuch talab etishiga qaramasdan, asrlar davomida to ’ plangan
tajribalar hamda hosildor yerlarning mavjudligi sababli, bu soha mahsulotlari
ichki bozorni to ’ liq ta‘minlar va qisman tashqi bozorga ham chiqarilar edi;
To’rtinchidan, Qishloq xo ’ jaligining yana bir muhim tarmog ’ i bo ’ lgan
chorvachilik vohaning tog ’ va tog ’ oldi hududlarida, adirlar va dashtliklarda
rivojlangan bo ’ lib, bu hududlarda yashovchi o ’ zbeklar va arablar qo ’ ychilik,
yilqichilik, tuyachilik, shuningdek qorako ’ l teri yetishtirishga
ixtisoslashtirilgan xo ’ jalik turlarini rivojlantirishga katta hissa qo ’ shgan;
Beshinchidan, XIX asrda ham Qarshi bekligida asriy-ijodiy an‘analarni
davom ettirgan, «Nasafiy» taxallusli allomalar samarali ijod qilishgan.
Ularning nomlari nafaqat amirlikda, balki butun Sharq olamida ham ma‘lum
va mashhur bo ’ lgan;
Yettinchidan, Oltinchidan, XIX asrning ikkinchi yarmida Rossiya
imperiyasi tomonidan Buxoro amirligining bir qancha hududlarini bosib
olinishi, amir Muzaffarxonning qat‘iyatsizligi va taslimchilik siyosati
52

oqibatida Qarshi bekligida amirning to ’ ng ’ ich o ’ g ’ li Abdumalik To ’ ra
boshchiligida milliy ozodlik harakati vujudga kelgan;
Sakkizinchidan, Qarshi bekligi tarixini o ’ rganish o ’ zbek davlatchiligi
tarixining o ’ ziga xos jihatlarini, milliy xususiyatlarini siyosiy tahlil asosida
o ’ rganishga imkoniyat yaratadi.
53

TAVSIYALAR
Mazkur tadqiqot ishining yakunida ushbu muammo bo ’ yicha quyidagi
taklif va tavsiyalar bildirildi:
-respublikamiz viloyatlari tarixini o ’ rganish va yoritishga e‘tiborni
kuchaytirish, mutasaddi rahbarlar, ilmiy jamoatchiligi va o ’ lkashunoslik
muzeylari faoliyatini oshirish zarur;
-viloyatlarda yetishgan allomalar, ma‘rifatparvarlar, san‘at arboblari,
mutafakkirlarning nomlarini abadiylashtirishga ko ’ maklashish;
-Buxoro amirligi bekliklari tarixiga doir ilmiy izlanishlar natijalari
asosida ilmiy-ommabop monografiya va risolalar chop etish, ilmiy-amaliy
anjumanlarni muntazam o ’ tkazib turish tavsiya etiladi.
FOYDALANILGANADABIYOTLAR
54

1. Islom Karimov “Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q”. Sharq. Toshkent. 1998.
2. Islom Karimov Biz kelajagimizni o‘z qo‘limiz bilan quramiz. 7-tom. T.:
«O‘zbekiston», 1999.
3. Islom Karimov “Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch”. Ma’naviyat.
Toshkent. 2008.
4. Islom Karimov Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish
va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. T., 2010.
5. Islom Karimov “Ona yurtimiz baxtu iqboli va buyuk kelajagi yo’lida
xizmat qilish – eng oliy saodatdir”. Toshkent. 2015
6. Murodov A. Markaziy Osiyo hattotlik san’ati tarixidan. T.,1971.
7. Mavlonov O‘., Mahkamova D. Madaniy aloqalar va savdo yo‘llari. T.:
«Akademiya», 2004.
8. Muhammad Ali Boljuvoniy. Tarixi nofeiy. T.: «Akademiya», 2001.
9. Nosir Muhammad. Nasaf va Kesh allomalari. T., 2006.
10. Nasridinov Q. Qarshi qal’asi. Qarshi, 2006.
11. Ravshanov P. Naxshab va Kesh tarixi manbalari. Qarshi, 2005.
12. Ravshanov P. Qarshi tarixi.T. 2006.
13. Rajabov Q . Buxoroga qizil armiya bosqini va unga qarshi kurash .
T.,2002.
14. Sayyid Olimxon. Buxoro xalqining hasrati tarixi. T.: «Fan», 1991.
15. Hasanov A. XVI-XIX asrlarda shaharsozlik va me’morchilik
(Qashqadaryo vohasi misolida). Nomzodlik dissertatsiyasi . T . 2008.
16. Axmedov B. “ O’zbekiston xalqlari tarixi manbalari”. Toshkent, 1991.
17. Axmedov B. “O’zbekulusi” . Toshkent, 1991.
18. Muhammad Solih Shayboniynoma. Toshkent 1961, Toshkent 1989.
19. Muhammadjonov A. R. “Shayboniyxon suv ayirg’ich ko’prigi”. Toshkent 1969.
20. Ravshanov P. “Qashqadaryo tarixi”. ’’Fan” Toshkent 1995.
21. Ravshanov P. “Maliku Kenagas oyim yoxud Amir
Nasrulloning o’limi qissasi”. ’’Sharq” Toshkent 2000.
55

22. Jo’raqulov O. “Qashqadaryo mang’itlari”. ’’Fan”. Toshkent 1993.
23. Herman Vamberi “Buxoro yoxud Movarounnaxr tarixi”. Toshkent 1990.
24. Hofiz Tanish ibn Mir Muhammad Buxoriy “Abdullanoma” Toshkent. 1966.
25. Shamsiddinov R. Karimov Sh. "Vatan tarixi” “Meros”. Andijon 1998.
26. Shoniyozov K. “O’zbek xalqining shakllanish jarayoni” ’’Sharq”. Toshkent
2001 yil.
27. Internet saytlari
www.zivonet.uz
www.google.uz .
www.kardu.uz QARSHI SHAHRI YILNOMASI
56

(TADQIQ ETILGAN DAVRDA)
1842 y. Rus sayyohi N.Hanikovning Qarshida bo ’ lishi.
1863 y. Mejer sayyohi H.Vamberining Qarshiga tashrifi.
XIX asr. Nisoriy Nasafiy, Nazar Muhammad an-Nasafiy, Tohira
Nasafiylar yashagan.
1868 yil Abdumalik to ’ ra boshchiligidagi vatanparvarlar harakatining
general-mayor Abramov tomonidan tor-mor etilishi.
XIX asr oxiri. Turli sayyohlar ma‘lumotiga ko ’ ra Qarshida 60 ming
kishi yashagan.
1896 y.Sayyid Olimxonning Qarshida hokim bo ’ lishi.

57

Купить