Qashqadaryo viloyatining qishloq xo`jalik ishlab chiqarishida atrof muhitni muhofaza qilish - Экология - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	2.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экология

Qashqadaryo viloyatining qishloq xo`jalik ishlab chiqarishida atrof muhitni muhofaza qilish

Купить

Qashqadaryo viloyatining qishloq xo`jalik ishlab chiqarishida atrof muhitni muhofaza qilish

M U N D A R I J A K I R I S H T U S H U N T I R I S H Q I S M I I-BOB. 1-1. Atrof muhit va uning ifloslanishi to`g`risida tushuncha 1-2. Tabiatdan qishloq xojaligida foydalanishning holati II-BOB. QASHQADARYO VILOYATIDA QISHLOQ XO`JALIGINING ATROF MUHITGA TA’SIRI 2-1. Qishloq xo`jaligining atrof muhitga ta’sirining asosiy shakllari 2-2. Qishloq xo`jalik ishlab chiqarishda atrof muhitni muhofaza qilish muammolari X U L O S A. ............................................................................... FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ..................................  Atrof muhitni muhofaza qilish ko ` p tomonlama muammo sifatida qaraladi , uning qoidalari global miqyosdagi bir qator eng muhim masalalarga tayanadi , xususan ; yer resurslaridan muvozanatlashgan foydalanish , o ` rmonlarni o `

K I R I S H Fan – texnika taraqqiyoti jadal sura t lar bilan rivojlanayotgan hozirgi davrda insonning tabiatga ta’siri kundan – kunga о ` sib bormoqda. Tabiatdan foydalanishning katta miqiyoslari sayyoramizda tegraviy (regional) va umumzaminiy (global) ekologik muammolarni keskinlashuviga hamda ayrim mintaqalarda ekologik tanazzulning kelib chiqishiga sabab bо‘lmoqda. “Ekologik xavfsizlik muammosi, - deb ta’kidlaydi I.A.Karimov – allaqachonlar milliy va mintaqaviy doiradan chiqib, butun inoniyatning umumiy muammosiga aylangan” 1 . Shu sababli bunday sharoitlarda inson tomonidan uning atrof tabiiy muhitga kо‘rsatilayotgan ta’sirini tartibga solish, ijtimoiy taraqqiyot va qulay tabiiy muhitni saqlab qolishning о‘zaro ta’sirini uyg`unlashtirish, inson va tabiatning о‘zaro munosabatlarda muvoz

va gurunt suvlarini buzilishi, eroziya, er holatini buzilish va shurlanishiga hamda boshkalarga olib keladi. Iktisodiyot va izhtimoiy yunalishlar sobik ittifokni 1986- 90-yillarda va 2000-yilgacha bulgan rezhalarda Uzbekistonda kishlok huzhaligi mahsulotlarini urta yillik 14-16 foizga kutarish, 1990-yilda paxta ishini 1,8-1,93 mln tonnaga etkazish, shu zhumladan, ingichka tolali pahtalar, 154 ming tonna gallani 3,2-3,5 mln tonna etishtirish, em-hashak 20 mln tonnagacha, gushtni 540- 560 ming tonna va boshkalar uzlashtirilgan erlard a kayta rekontrukciya kilish va ishga solish, besh yilda 360 ming tonnaga, sugoriladigan erlarni uzlashtirish 1,1 mln tonnaga etkazish va kayta uzlashtirish, sugoriladigan erlarni 4,8 mln tonnaga etkazishdir. Karshi va Zhizzah chullari nomli uzlashtirish davom e

mujassamlashgan va mutanosiblashgan bu mujassamalarning о‘zgartirilishi kо‘pgina salbiy oqibatlarni yuaga keltirmoqda, ekologik xujalik nuqtai nazaridan nomaqbul bо‘lgan jarayonlarning kuchayishiga va katta maydonlarda tarqalishiga olib kelmoqda. Bunday jarayonlarni oldini olishda yoki qarshi kurashda majmua sajiyaga ega bо‘lgan tadqiqotlar muhim amaliy ahamyatga egadir. Bunday tadqiqotlar tabiatan komponentlarini о‘zaro bog`liqlikda va о‘zaro ta’sirida о‘rganadi. Shu asosda ekspertizalar о‘tkazish va prognozlar berish imkoniyatiga ega bо‘ladi. Tabiatdan foydalanishni ilmiy asosda tashkil etishda yuqorida aytilgan tadqiqot usullariga ega bо‘lgan geografiya fanlari alohida mavquyga ega. Qashqadaryo viloyatining maydoni 28,4 ming km 2 bо‘lib, mamlakat maydonining atigi 7 % ini ishg`ol etadi

ayrimlari bayon qilinadi. Bitiruv malakaviy ishning a s o s i y m a q sa d i ham viloyatlarda tabiatdan foydalanishning regional mahalliy sharoitlarini va xususiyatlarini yoritishdan iborat. Ishning asosiy maqsadidan kelib chiqqan holda uni bajarish jarayonida quyidagi v a z i f a l a r ni amalga oshirish belgilanadi: - tabiatdan foydalanishning nazariy masalalarini о‘rganish va shu nazariy konsepsiyalar asosida tabiiy resurslarni tasnif qilish: - tabiiy resurslarning alohida turlarini baholash va ulardan hozirgi paytda foydalanish holatini tahlil qilish: - Qashqadaryo viloyati landshaft majmua larning slohiyatini yoritish: - tabiiy rusurslardan foydalanish jarayonida vujudga kelayotgan ayrim geoekologik va resurslar muhofazasiga doir muammolarni о`rganish va ayrim amaliy tavsiyalar berish

dan iborat bo`lib, ishning tushuntitish qismi taqriban… so`zda bayon qilingan. Bitiruv malakaviy ishga uning mazmumini ixchamroq bayon qilishga imkon beradigan ….jadval, …rasm va kartosxema ilova qlindi. Bitiruv malakaviy ishini bajarishda tog`li hududlar tabiatining muayyan jihatlari yoritilgan o`zbek va horijiy tillardagi adabiyotlar va kartografik manbalardagi ilmiy-nazariy va amaliy sajiyadagi masalalar o`rganildi va tahlil qilindi. Bitiruv malakaviy ishni bajarishda ish mavzusiga bevosita bog`liq bo`lgan o`zbek va horijiy tillardagi ….nomdagi adabiyotdan, internet materiallaridan foydalanildi.

I-BOB. QISHLOQ XO`JALIGINING ATROF MUHITGA TA’SIRI I.1. Atrof muhit va uning ifloslanishi to`g`risida tushuncha XX asrning ikkinchi yarmida ishlab chiqarish va urbanizatsiyaning zararli ta ’ sirlaridan inson salomatligini muhofaza qilish muammolariga bog`liq holda fanda “atrof muhit” termini (tushunchasi) keng qo`llanila boshlandi. “Atrof muhit” iborasining negizida inglizcha “ envyron ment ” so ` zi turadi. Bu s o` z o`zbek tilida “muhit, atrof, atrof holati” ma’nolarini anglatadi. Maxsus so`z sifatida ishlatilishida “envyron ment” so`zi har qanday mavjudot yashaydigan va rivojlanadigan shar oit yoki hayotning rivojlanishini va uning xususiyatlarini o`zgartiradigan hamda belgilaydigan barcha ta’sirlar majmuasini bildiradi. Inglizcha “envyronment” so`zi rus tiliga “ okrujayushaya sreda ” d

Boshqacharoq qilib aytganda, atrof muhit – inson faoliyatida ishlab chiqarishning integral resurslar manbai va ayni paytda yashash muhiti hamdir. Atrof muhit insonga ta’sir ko`rsatadigan tabiiy va ijtimoiy omil lar majmuasidan iborat bo`lganligi sababli insonning hayotiy faoli yati ko`p jihatdan atrof muhit sifatiga bog`liq. Atrof muhit – dastavval antroposentrik, demoekologik tushun cha bo`lib, u insonning (aholining) hayot sharoitlari, muhiti to`g`risidagi tushinchani anglatadi. Tabiat insonning muhiti sifatida o`rganilayotganida butun e’tibor insonning sog`lom biologik va ijti moiy hayoti imkoniyatini belgilaydigan tabiiy hodisalariga qaratiladi. Atrof muhit insonga ta’sir ko`rsatadigan tabiiy va ijtimoiy – iqtisodiy omillarning integral majmuasini hosil qiladi. Shu tufayli barcha hol l

muhim o`rin tutadi. Atmosferada karbonat angidrid gazining to`planishi, radiatsiya fonining ortishi, ozon qatlamidagi o`zgarishlar, mineral xom ashyo manbalarining taqchillanayotganligi, yashil o`simliklar bilan qoplangan maydonlarning keskin kamayib borayotganligi, muhitning ifloslanishi kabi global o`zgarishlarning sodir bo`lishi bilan bog`liq bo`lgan holda ekologik muammolarni tadqiq qilishning ahamiyati ham tobora ortib bormoqda. Inson faoliyatining atrof muhitga ta’siri tarixiy davrlar davomida kuchayib borgan. Ammo insoniyat tarixida tabiiy muhitga inson ta’sirining misli ko`rilmagan darajada keskin kuchayishi fan – texnika taraqqiyoti bilan bog`liq. Fan-texnika taraqqiyoti, industriali zatsiya va urbanizatsiyaning jadal sur’atlari sharoitlarida insonning tabiiy muhitga ta’siri ulkan

muhit dan va inson tomonidan o`zgartirilgan hamda yangitdan yaratilgan texnogen (sun’iy) muhit dan, ya’ni muhit element-larining majmuasidan iborat. Tabiiy nuhit – geografik qobiq doirasidagi jamiyat o`zining hayotiy va ishlab chiqarish faoliyati bilan bevosita bog`liq bo`lgan atrof muhitning bir qismidir. Jamiyatning xo`jalik faoliyati jarayonida o`zgaradigan “yashash muhiti“ nazarda tutilganda “tabiiy muhit” tushunchasi geografik qobiqning ijtimoy rivojlanishining bebosita sharoitlari bo`lib qolgan qismini anglatadi. Tabiiy muhit – inson hayotining ajralmas jarayonidir. U inson uchun zarur bo`lgan xom ashyo resurslarining manbaidir. Yuqorida qayd qilinganidek, jamiyat rivojlanishi uning o`ziga xos ichki qonuniyatlariga bog`liq holda sodir bo`ladi. Ammo har qanday jarayon kabi jamiyatning

kishilarning hozirgi va bo`lg`usi avlodlarining faravon hayoti uchun atrof muhitni muhofaza qilish, yaxshilash va uning resurslaridan oqilona foydalanishning ekologik-geografik muammolarini o`rganishdan iborat. Shu sababli bu tadqiqotlar hozirgi fanlarning deyarli barcha sohalarida o`tkazilishi va o`zaro bog`liq sajiyada bo`lishi lozim. Chunki o`rganilayotgan ob’yektning atrof muhit bilan bo`lgan o`zaro ta’siri ularning umumiy predmetini tashkil etadi. Atrof muhit muammolarining ko`p qirraligi turli yo`nalishdagi fanlarning bir butun majmuasini jalb etishni taqoza etadi. Atrof muhit haqidagi ta’limot tabiatshunoslar, muhandislik–tex nika sohasining mutaxassislari, sotsiologlar, shifokorlar, iqti sodchilar va boshqa mutaxassislarning hamkorligiga tayanadi. Bun day hamkorlik atrof muhitning

beradi. Geografik qobiqning asosiy xossalari va rivojlanish xususiyatlarini, unda sodir bo`ladigan jarayonlarning energetik manbalarini bilish esa atrof muhit muho - fazasining ilmiy asosi bo`lib xizmat qiladi. Tabiatdan oqilona foydalanish tabiiy resurslardan foydalanish jarayonida ularni qayta tiklash hamda atrof muhitni insonning ekologik muhiti sifatida muhofaza qilishni ham taqoza etadi. Insoniyatning beshikast mavjudligi ham ko`p jihatdan atrof muhit muammosining to`g`ri hal etilishiga bevosita bog`liq. Bu muammoning muhimligi va jiddiyligi esa tabiiy resurslardan tobora ko`proq foydalanishga hamda atrof muhitning ifloslanish jarayoniga bog`liq. Atrof muhit muammosining ahamiyati atmosferada karbonat angidrid gazi miqdorining ortib borayotganligida, radiasiya fonining ortishi, yashil

muhofaza qilishga ehtiyoj tug`ildi. Ana shu maqsadlarda dastavval tabiatning noyob, diqqatga sazovor bo`lgan ob’yektlari, tabiat yodgorliklari, hayvonot va nabotot olamining kamayib borayotgan turlari konservativ (lot. konservatio - qo`riqlash, saqlash, asrash) shaklda muhofaza qilina boshlandi. Tabiatni muhofaza qilishning bunday shakli tabiat ob’yektlarini inson faoliyatidan saqlash maqsadlarida amalga oshirilgan holda insonning o`zini, uning hayotiy muhitini muhofaza qilishni nazarda tutmaydi. “ Tabaitni muhofaza qilish ” termini Yevropa mamlakatlarida XYII asrdan boshlab qo ` llanila boshlangan bo ` lsada , u 1913 yilda Shveysariyada o ` tkazilgan tabiatni muhofaza qilish bo ` yicha I Xalqaro s ’ yezddan so ` ng ilmiy termin sifatida keng qo ` llanila boshlandi . Inson faoliyati hali r

va ijtimoiy tadbirlar tizimidir. Atrof muhitni muhofaza qilishni tabiiy resurslardan foydalanishga batamom barham berish y‘oli bilan amalga oshirib bo`lmaydi, zero har qanday mamlakat aholisining hayot sharoitlarini va me’yordagi faoliyatini ta’minlash oziq-ovqat mahsulotlari, suv, kiyim-kechak, uy-joy, transport, aloqa vositalari bilan doimiy ravishda ta’minashni talab qiladi. Binobarin, tabiatni, hozirgi atrof muhitni muhofaza qilish tabiatdan doimiy ravishda foydalanish jarayonida amalga oshirilishi lozim. Tabiatdan oqilona foydalanish tabiiy resurslardan foydalanish jarayonida ularni qayta tiklash hamda atrof muhitni insonning ekologik muhiti sifatida muhofaza qilishni ham taqoza etadi. Insoniyatning beshikast mavjudligi ham ko`p jihatdan atrof muhit muammosining to`g`ri hal etilishiga

murakkablashtiradi, ekologik sistemalarga va butun biosferaning tartibiga yaqqol seziladigan va kutilmagan o`zgarishlarni kiritadi. Bunday o`zgarishlarga havo, suv va tuproqlarning ifloslanishi, tuproq qoplani va qimmatbaho landshaftlarning buzilishi, o`simliklar va hayvonlar foydali turlari sonining kamayoshi bog`liq. Atrof muhit holatining yomonlashuvi jamiyat va tabiat o`zaro ta’sirining yangi shakli bo`lgan atrof muhitni muhofaza qilish zaruriyatini vujudga keltirdi. Inson faoliyatining tabiatga ta’siri mahalliy va regional miqyoslarda o`zining nomaqbul oqibatlarini namoyon qila boshladi va shu tufayli dastlab tabiatning ayrim komponentlari yoki o`ziga xos ladshaftlarini alohida belgilangan hududlarda muhofaza qilishga ehtiyoj tug`ildi. Ana shu maqsadlarda dastavval tabiatning noyob, d

muhitni asrash”, “atrof muhitni muhofaza qilish” “atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish” hamda “tabiatdan oqilona foydalanish” terminlari ham qo`llanila boshlandi. Hozirgi paytda jahonning ko`pgina mamlakatlarida chop etilayotgan maxsus adabiyotlarda, xalqaro diplomatik shartnomalarda: “atrof muhitni muhofaza qilish” ustivor termin sifatida qo`llanilmoqda. Hozirgi paytda atrof muhitni muhofaza qilish – tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, takror barpo qilish (qayta tiklash) va muhofaza qilishga, tabiiy muhitni kishilarning hozirgi va kelgusi avlodlarining moddiy va ma’naviy ehtiyojlarini qondirish maqsadlarida tabiiy muhitni ifloslanish va buzilishdan himoya qilishga qaratilgan xalqaro, davlat va ijtimoiy tadbirlar tizimidir. Atrof muhitni muhofaza qilishni tabiiy resurslardan foydalani

ravishda ta’minashni talab qiladi. Binobarin, tabiatni, hozirgi atrof muhitni muhofaza qilish tabiatdan doimiy ravishda foydalanish jarayonida amamlga oshirilishi lozim. Tabiatdan foydalanishning hozirgi amaliyoti tarixan sinab ko`rish va xatolar metodi bo`yicha shakllangan. Inson biror-bir hududni o`zlashtirish davomida o`zining ehtiyojlari uchun o`simliklar va hayvonlarni ularning eng chidamli va mahsuldorlarini tanlagan holda moslastirgan. Atrof muhitni muhofaza qilish murakkab fanlararo muammo bo`lib, bu muammoning yechiniga bilimlarni turli sohalarining (tabiatshunoslar, fundamental fanlarning vakillari, iqtisodchilar, texnologlar, tibbiyotshunoslar, xuquqshunoslar va b. sh.) jalb qilinmoqda. “Tabiat - aholi - xo`jalik” muammolarini o`rganadigan geografiya fanlari atrof muhit hamda ta

ularga yetkazilgan zararni qoplash imkoniyatiga ega. Shu sababli bu guruhli mansub bo`lgan resurslarni muhofaza qilishdagi tashkil asosiy vazifani resurslarni o`z – o`zini tiklash imkoniyatlarini ta’minlash tashkil etadi. Tiklanadigan tabiiy resurslarni nuhofaza qilish ulardan foydalanishni me’yorlashtirish asosida ta’minlanadi. Foydalanishning mumkin bo`lgan ko`lamlarining me’yori tabiiy resurslarning har bir turi uchun biologik xususiyatlariga (muayyan geografik hudud doirasida) belgilanishi lozim. belgilangan me’yor resursning qayta tiklanishi uchun zarur bo`lgan kichik qismini saqlab qolishni ta’minlay olishi kerak. Masalan, ovlanadigan hayvonlarning zaxiralarini to`ldirib borish va qayta tiklash uchun ularning populyasiyasidagi ma’lum miqdorini saqlab qolish zarur. Tabiiy resurslarni

o`zlashtirish tarixini va undan hozirgi paytda foydalanish sur’atlarini hisobga olgan holda tabaqalashtirilgan bo`lishi lozim. I.2. Tabiatdan qishloq xojaligida foydalanishning holati Inson hayotini qishloq xo`jaligisiz tasavvur qilib bo`lmaydi. Dehqonchilik va chorvachilik insonni turli oziq – ovqatlar, keyim – kechak, o`simlik dunyosi orqali toza havo, qurilish materiallari, sanoatni xomashyo, dorivor va boshqa ko`plab mahsulotlar bilan ta’minlaydi. Bularning negizida yer resurslari turadi. Yer qanchalik unumdor bo`lsa, unda yetishtirilgan mahsulot miqdori ham shuncha ko`p va sifatli bo`ladi yoki aksincha. Shu bois dehqonchilikda yerning ahamiyati juda katta. Yer – qishloq xo`jalik ishlab chiqarishning asosiy vositasi. Yerdan samaraliroq foydalanish bugubgi va ertangi kunning dolzarb mua

hududning tuproq, grunt suvlari va yer usti suvlari maromini, tabiiy o`simliklar qoplami va iqlim xususiyatlarini belgilaydi. Shularga muvofiq madaniy ekinlar ham hududlarning relyef sharoitlariga mos holda tabaqalashtiriladi. Yerlardan foydalanishda kadastr va tuproq bonitirovkasi muhim ahamiyatga ega. Kadastr – ma’lum bir joy (yer, suv va b.) bo`yicha muntazam ravishda o`tkazilgan kuzatishlar natijasida yig`ilgan ma’lumotlarning jamlamasidir. Kadastr yer, suv, qazilma boylik, yaylov, o`rmon va boshqalar bo`yicha tuziladi. Yer kadastri asosini bonitirovka tashkil qiladi. Bonitirovka 100 balli shkala asosida amalga oshiriladi: unumdorligi past tuprovlar quyi bonititetga (ballga), hosildor tuproqlar esa yuqori bonitetga (ballga) ega bo`ladi. Qishloq xo`jalik yerlari uchun hosildorlikka katt

ixtisoslashganidan dalolat bersa, ikkinchi tomondan tarkibiy o`zgarishlar sekinlik bilan amalga oshayotganligini bildiradi. Jami yer fondida ikkinchi guruh yerlar ulushining o`sib borishi qonuniyat hisoblanadi, chunki sanoat, transport va boshqa tarmoqlarning rivojlanishi, yo`llar qurilishi kabi jarayonlar qishloq va o`rmon xo`jalik yerlarining bir qismini ular uchun ajratib berishni taqozo etadi. Bu holat yer resurslaridan samarali foydalanishni shart qilib qoyuvchi obektiv sabablardan biri hisoblanadi. Shuni alohida ta‘kidlash lozimki, yer fondi tarkibini bunday guruhlash umumiy xarakterga ega bo`lganligi tufayli yerdan oqilona foydalanish va uni huquqiy jihatga tartibga solish bilan bog`liq amaliy vazifalarni hal etish imkonini bermaydi. 1 -jadval. Qashqadaryo viloyatida yer resurslarid

sug`oriladigan yerlar Bog`lar va sabzavot yetishtiriladigan yerlar jami……………………………………… sug`oriladigan yerlar 0,4 0,3 Boshqa yerlar………………………………………………………………………... 467,2 20 10- yil holatiga ko`ra Qashqadaryo viloyat yer fondining eng katta qismi 2 195,0 ming gektar yoki 7 6 ,8 %i qishloq xo`jaligi ga ajratilgan yerlarga to`g`ri keladi. Bu esa viloyatda qishloq xo`jaligi yuritish uchun katta imkoniyatlar mavjudligini ko`rsatadi. Viloyat o`rmon fondi yerlari o`zining salohiyatiga ko`ra ikkinchi o`rinda bo`lib 115,7 ming gektarni yoki barcha yerlarning 4,04 % ini tashkil etadi. Qolgan toifadagi yerlar miqdori ancha past bo`lib, ularning jami yer fondidagi birgalikdagi salmog`i 19 , 16 % ni tashkil qiladi xolos. Bu esa viloyat yer maydonlari qishloq xo`jaligini yuritish uchun qulay xususiyatlarga

ahamiyatga ega bo`lib, uning jami qishloq xo`jaligi yerlaridagi ulushi 21,9 % ni tashkil qiladi. Haydaladigan yerlar 1990 - yilda 62 % i , 200 8- yilda 62,4 % , 2020- yilda 62,2 %i sug`oriladigan yerlarga to`g`ri kel a di (1 - jadval) . Sug`oriladigan yerlarning haydaladigan yerlar hajmidagi salmog`i viloyat tumanlari boyicha bir – biridan farq qilib, bu eng avvalo, tumanlarning o`ziga xos geografik, tabiiy iqlim sharoitlariga bog`liq xususan, Nishon, Mirishkor, Kasbi kabi tumanlarda sug`oriladigan yerlarning hajmi haydaladigan yerlar hajmidagi ulushi 100 %ni tashkil qilsa, Dehqonobod, Chiroqchi, Qamashi, Yakkabog` kabi 2 - jadval. Viloyat tumanlari yer fondining tuzilishi (2010-yil)

tumanlarda haydaladigan yerlarning asosiy qismini lalmi yerlar tashkil qiladi. Sug`oriladigan lalmi yerlar o`rtasidagi bunday tafovut yerlardan foydalanish № TumanlarUmumiy maydoni, ming. ga Qishloq xo`jaligiga yaroqli bo`lgan jami yer maydoni, ming. ga Shundan ming ga Yer fondidan foydalanish koeffitsienti, % Haydaladigan yerlar Yaylovlar Meva, uzum va ko`p yillik ekinlar Aholi tomorqa yerlari 1 Dehqonobod 395.7 339.0 44.7 206.8 0.545 4.5 85.6 2 Kasbi 73.5 70.9 43.8 4.5 2.2 4.9 96.4 3 Kitob 174.2 108.7 21.7 72.1 6.6 5.9 62.4 4 Koson 187.2 183.3 73.1 65.6 2.4 8.6 97.9 5 Mirishkor 312.5 306.7 54.8 218.8 1.2 4.4 98.1 6 Muborak 307 281.9 33.3 216.1 0.8 2.3 91.8 7 Nishon 211.1 177.7 50.8 100 1.9 2.8 84.1 8 Chiroqchi 283.7 278.9 121.3 107.3 2.7 16.2 98.3 9 Shahrisabz 166.7 104.3 24.6 73.1 4.4 4

samaradorligiga, xususan, bir ga yerdan olinadigan mahsulot miqdoriga ham o`z ta‘sirini o`tkazadi. Qishloq xo`jaligi yerlarning xo`jalik yuritish shakllari boyicha taqsimlanishida yuz berayotgan o`zgarishlarni tahlil qilish agrar sohada amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar ko`lami va sifatiga baho berishda muhim o`rin egallaydi. Ma‘lumki, agrar sohada amalga oshirilayotgan islohotning bosh maqsadi yerni o`z egasiga yaqinlashtirish va yerga egalik hissini shakllantirishda va shu orqali ishlab chiqarish samaradorligini oshirishdan iborat. Shu maqsadda respublikamiz qishloq xo`jaligida ishlab chiqarishni tashkil etishning yangi shakllari paydo bo`ldi va qishloqda mulkdorlar sinfi shakllana boshladi. Bu jarayon Qashqadaryo viloyatiga ham xos bo`lib, viloyatda so`nggi yillarda yerdan foyd

tendensiyasiga ega bo`lgan. Xususan, 1999 – 2000-yillar davomida fermer xo`jaliklariga ajratilgan yerlar 10,4 martaga, shu jumladan, sug`oriladigan yerlar hajmi 10,2 martaga o`sgan bo`lsa, dehqon xo`jaliklarida bu ko`rsatkichlar muvofiq ravishda 8,4 va 8,6 % ga oshgan. Shunday qilib, Qashqadaryo viloyati yer fondining taqsimlanishida yuz bergan o`zgarishlarni tahlil qilish natijalari quyidagi xulosalarga kelish imkoniyatini beradi: - Qashqadaryo viloyati yer fondining 97,6 %idan asosiy ishlab chiqarish fondlari sifatida foydalaniladi. Boshqacha so`z bilan aytganda, viloyatda mavjud yerlarning asosiy qismi qishloq va o`rmon xo`jaligi yerlari hisoblanadi. Bu viloyat qishloq xo`jalik salohiyatining yuqoriligidan va geografik jihatdan joylashuvining o`ziga xosligidan dalolat beradi; - mustaqil

ahamiyatga ega bo`lib, uning jami qishloq xo`jaligi yerlardagi ulushi 30 % ni tashkil qiladi; - sug`oriladigan yerlarning haydaladigan yerlar hajmidagi salmog`i viloyat tumanlari boyicha bir – biridan farq qilib, bu, eng avvalo, tumanlarning o`ziga xos geografik, tabiiy – iqlim sharoitlariga bog`liq. Xususan, Nishon, Mirishkor, Kasbi kabi tumanlarda sug`oriladigan yerlarning jami haydaladigan yerlardagi ulushi 100 %ni tashkil qilsa, Dehqonobod, Chiroqchi, Qamashi, Yakkabog` kabi tumanlarda haydaladigan yerlarning asosiy qismini lalmi yerlar tashkil etadi; - islohotlar yillarida viloyat qishloq xo`jaligida ishlab chiqarishni tashkil etishning yangi shakli paydo bo`ldi va qishloqda mulkdorlar sinfi shakllana boshladi. Buning natijasida yerdan foydalanuvchilarning tarkibi tubdan o`zgardi. Qas

suvlardan hamda yer ostida joylashgan chuchuk va o`rtacha minerallashgan suvlardan iborat. Bularga qo`shimcha ravishda muz osti va muzlik ko`llari suvlarini, termal yer osti suvlarini, tozalangan suvlarni, oqava suvlarning bir qismini, atmosfera yog`inlarini va tuproqdagi namlikni kiritish mumkin (Hikmatov va b., 2001). Qashqadaryo havzasi tabiiy – gidrologik rayonlashtirish tarhlari (sxemalari)da Amudaryo havzasining bir qismi sifatida qaraladi. Amudaryo havzasiga mansub bo`lgan daryolardagi suvlarning yillik zahirasi 73,8 km 3 ga yaqin bolib, Orta Osiyo daryolari suvlari zahirasining qariyb 55,4 % ini tashkil etadi. 8 –jadvalda Amudaryo havzasiga mansub bo`lgan daryolarning suv resurslari to`g`risida ma ’ lumotlar keltirilgan. Qashqadaryo havzasining suv resurslari asosan daryolar, soyla

Qashqadaryo 49,6 1,56 2,72 0,897 Zarafshon 169,0 5,32 6,86 3,81 Havza boyicha jami: 2232,6 73,57 100,8 55,1 Hozirgi sharoitlarda Qashqadaryo havzasining suv resurslarini asosan daryolar (bu yerda uzunligi 10 km dan 200 km gacha bo`lgan 120 dan ko`proq katta-kichik daryolar mavjud) tashkil etadi. Suv resurslarining shakllanishi iqlim sharoitlari, birinchi galda yog`in-sochinning mavsumiy va hududiy jihatdan notekis taqsimlanishi shuningdek, yozgi haroratlarning yo`nalishi (qor va muzlarning erishiga ta’sir ko`rsatadi) va boshqa xususiyatlari bilan bog`liq. Qashqadryo tizimidagi daryolarning katta qismi qor va yomg`ir suvlaridan to`yinganligi sababli to`lin suv davri bahorning oxiri va yozning boshida (may- iyun) tog`ri kelgan holda qishloq xo`jalik ekinlarini sug`orish ehtiyoji iyul va avgu

qishloq xo`jalik ekinlarini sug`orish davri ehtiyojlari orasida katta tafovvut mavjud. yuqorida ta‘kidlab o`tilganidek, Qashqadaryo tizimidagi daryolarning aksariyat katta qismi qor va yomg`ir suvlaridan to`yinishi sababli ularda to`lin suv davri bahorning oxiri va yozning boshiga (may – iyun) to`g`ri keladi, qishloq xo`jalik ekinlarini sug`orish ehtiyoji esa iyul va avgust oylarida kattaroq bo`ladi Daryolarda suv rejimining yog`in – sochin bilan bog`liqligini nazarda tutgan holda daryolarning oqimini tartibga solish va boshqarish maqsadida hamda mahalliy suv resurslaridan samarali foydalanish maqsadlarida viloyat hududida 15 ta turli sig`imga ega bo`lgan suv omborlari barpo etildi va ularning suv resurslari hozirgi paytda sug`orishda va boshqa maqsadlarda foydalanilmoqda. Qashqadaryo vilo

21% ini tashkil etadi. Qashqadaryo havzasiga mansub bo`lgan daryolarda suv sarfining yil davomida o`zgarib turishi (mavsumlar bo`yicha), notekis taqsimlanishi hamda qishloq xo`jalik ekinlarini sug`orish davri ehtiyojlari orasida katta tafovvut mavjud. yuqorida ta‘kidlab o`tilganidek, Qashqadaryo tizimidagi daryolarning aksariyat katta qismi qor va yomg`ir suvlaridan to`yinishi sababli ularda to`lin suv davri bahorning oxiri va yozning boshiga (may – iyun) to`g`ri keladi, qishloq xo`jalik ekinlarini sug`orish ehtiyoji esa iyul va avgust oylarida kattaroq bo`ladi Daryolarda suv rejimining yog`in – sochin bilan bog`liqligini nazarda tutgan holda daryolarning oqimini tartibga solish va boshqarish maqsadida hamda mahalliy suv resurslaridan samarali foydalanish maqsadlarida viloyat hududida 15 t

Qashqadaryo havzasida yirik suv qurilishlarining boshlanishi XX asrning 50 – yillariga tog`ri keladi. Dastlab Qashqadaryo havzasining o`rta qismida to`liq suv hajmi 500 mln. m 3 bo`lgan Chimqorg`on suv ombori qurilib, foydalanishga topshirilgan. Hozirgi paytda Qashqadaryo viloyatidagi barcha suv omborlari 2 533,7 mlrd. m3 miqdoridagi «obi - hayot»ni o`zida jamlaydi .Suv omborlarining barpo etilishi viloyatda ancha katta maydonlarda kafolatlangan sug`orma dehqonchilikni rivojlantirish imkoniyatlarini vujudga keltirdi. Qashqadaryo havzasida yirik suv qurilishlarining boshlanishi XX asrning 50 – yillariga tog`ri keladi . Mahalliy suv resurslaridan samaraliroq foydalanish va daryolarning mavsumiy oqimini boshqarish maqsadida Qashqadaryo viloyati hududida bir qator suv omborlari qurildi. Dast

4 - jadval. Qashqadaryo vohasiga sug`orish uchun olinadigan suv dinamikasi (G.X.Yunusovdan, 2010) Hisob davri Daryolar, kanallar Jami Qashqadaryo Eskianhor kanali Qarshi bosh kanali 1961-1965 173,1 2,37132,0 2,4 305,1 4,41 1966-1970 413,1 8,44 268,0 5,8 - 681,1 3, 53 1971-1975 993,0 5, 31 274,0 7,8 811,0 7, 25 078,2 9, 65 1976-1980 113,1 3, 35 274,0 7,8 059,3 0, 97 446,4 0, 141 1981-1985 030,1 7, 32 343,0 9, 10 009,4 1, 127 382,5 7, 170 1986-1990 037,1 9, 32 320,0 1, 10 352,4 0, 138 709,5 0, 181 1991-1995 582,1 1, 50 366,0 6, 11 004,4 9, 126 952,5 6, 188 1996-2000 129,1 8, 35 434,0 8, 13 851,3 1, 122 414,5 7, 171 2001-2005 145,1 3, 36 372,0 8, 11 679,3 6, 116 196,5 7, 164 Izoh: sug`orish uchun olinadigan suvning hami: suratda m 3 /sek, mahrajda – km 3 Qashqadaryo, G`uzor va Langar yer osti

№ Suv omborining nomi Suv ombori joylasgan tuman Suvga to`lgan yil Loyihadagi suv yig`ish hajmi, mln. m 3 Foydali suv yig`ish hajmi, mln. m 3 1 Talimarjon Nishon 1986 1525,0 1445,0 2 Chimqo`rg`on Qamashi 1963 500,0 408,0 3 Pachkamar G`uzor 1967 260,0 233,0 4 Hisorak Sahrisabz 1987 170 155,0 5 Qamashi Qamashi 1957 25,0 21,0 6 Dehqonobod Dehqonobod 1982 18,4 10,0 7 Qalqama Chiroqchi 1986 9,4 9,3 8 Qizilsuv Yakkabog` 1982 9,0 7,7 9 Qorabog` Qamashi 1977 7,5 6,3 10 Langar Qamashi 1974 7,3 5,9 11 Toshloq 1981 7,0 ? 12 Yangiqo`rgon Yakkabog` 1976 3,3 3,0 13 Nug`ayli Yakkabog` 1976 3,0 2,5 14 Sho`robsoy Kitob 1977 2,0 1,4 15 Torqopchig`ay 1987 1,25 ? 16 Kichik suv havzalari 5,0 Barcha suv omborlari Qashqadaryo viloyati qishloq va suv xо‘jaligi boshqarmasining ma’lumotlariga kо‘ra, havza bо‘yicha

Mahalliy yer va suv resurslari orasida juda katta nomutanosiblik mavjudligi sababli Qashqadaryo havzasidagi yerlarni sug`orishda о`tmishdan boshlab qо`shni havzalarning suv resurslaridan foydalangan. Jumladan, Qashqadaryo havzasining quyi qismlarining suv ta’minotini yaxshilash va ayrim hududlarni sug`orish uchun melodga qadar birinchi ming yillikdayoq Zarafshon havzasining suv resurslarini foydalanish imkoniyatini yaratgan Monas arig`i (keyinchalik bu ariq Eskianhor nomini olgan) qazilgan. Qо`shni suv havzalarining suv resurslaridan foydalanish va Qashqadaryo havzasining buz yerlarini о‘zlashtirish masalasiga ayniqsa asrimizning 50- yillaridan boshlab katta e’tibor berila boshlandi. Shu maqsadlarda Eskianxor arig`ini tiklash maqsadida ta’mirlandi (aniqrog`i qayta qurildi). Eskianhor arig`

Kanal Amudaryodan Pulizindon burnidan boshlanib, shimol tomonga Tallimarjon suv omborigacha oqib boradi (bosh mashina qismi 80 km ga yaqin). Tallimarjon suv omboridan kanalning o`zi oqar qismi boshlanadi. Umumiy uzunligi 290 km (100 km dan ko`proq qismiga betob, beton – plyonka qoplama yotqizilgan), bosh qismidagi maksimal suv o`tkazish imkoniyati 190-220 m 3 /c ga yaqin, kuchli nasoslar orqali suv 132 m balandlikka ko`tarib beriladi.Kanalning bosh qismida umumiy quvvati 450 MVt bo`lgan 6 nasos stansiyai (36 nasos agregat) qurilgan. Kanal viloyatning cho`l tumanlarida 200 ming dan ziyod yerni sug`orishga suv yetkazib beradi (O`zME, T., 2005,. 10-jild, 610-bet). Kanal suvining minerallashuv darajasi 0,7-0,9 g/l .

-chizma. Qarshi asosiy kanali nasos ctansiyalarining kaskadi. Qо‘shni havzalarning suv resurslaridan foydalanish, mahalliy suv resurslaridan oqilona foydalanishga doir amalga oshirilgan tadbirlar (kanallar va suv omborlarining qurilishi) Qashqadaryo viloyatida ancha katta maydonlarni sug`orma dehqonchilikda foydalanish, yaylovzorlarning suv ta’minotini tubdan yaxshilash imkoniyatlarini yaratdi. Suv resurslarining sug`orishda foydalanishini e’tiborga olgan holda Qashqadaryo vohasi Qashqadaryo va Qarshi irrigatsion rayonlar ga ajratiladi. Qashqadaryo irrigatsiya rayoni daryoning yuqori va o`rta oqimlarida joylashgan. Bu yerlarda azaldan obikor dehqonchilikning yuqori madaniyati rivojlangan. Irrigatsiya rayonidagi yerlar asosan mahalliy suv resurslari – Qashqadaryo va uning irmoqlarining suvl

suv resurslari juda kam miqdorda foydalaniladi. Ikkala irrigatsiya rayonlari orasidagi chegara Qarshi hidrotugunining yuqori va quyi byeflarni ajratuvchi chiziq orqali o`tadi Qarshi bosh kanali orqali keladigan suvlarning ozginasi nasoslar yordamida hidrotugunning yuqoqri byefiga beriladi. Mahalliy suv resurslari viloyat aholisining jon boshiga o`rtacha 0,60 ming m 3 ni tashkil etadi. 1998-yilda viloyatda barcha manbalardan 6 04,9 mln. m 3 miqdorida suv olingan bo`lib, shundan 5 820,8 m 3 (foydalanilgan suvning qariyb 83 % i) suv sug`orishga, qolgan qismi esa sanoat, kommunal xo`jalik maqsadlari uchun foydalanilgan (– jadval). 1998-yilda viloyatda barcha manbalardan 6 04,9 mln. m 3 miqdorida suv olingan bo`lib, shundan 5 820,8 m 3 (foydalanilgan suvning qariyb 83 % i) suv sug`orishga,

-chizma. Qashqadaryo viloyati asosiy suv manbalari. 4-6 - jadvallardan ko`rinadiki, 2010-yilda 1999-yildagiga nisbatan turli manbalardan qariyb 150 ming m 3 miqdorida kam suv olingan, sug`oriladigan maydon ham, sug`orishga sarflanadigan suv miqdoro ham ancha kamaygan. Ammo, sanoatda foydalaniladigan suvning miqdori 1,9 marta, kommunal xo`jalikda 1,3 marta, energetikada 108,5 marta, baliqchilikda 8,6 marta ortgan. 6– jadval . Qashqadaryo havzasida suv resurslarining foydalanilishi Qashqadaryo viloyatining maydoni, ming km 2 . . . . . . . . . . . . . . . …...... 28,6 Viloyatning aholisi, ming kishi. . . . . . . . . . . . . . . ………………….. 2 615,5 Mahalliy suv resurslari: Km 3 /yil. . . . . . . . . . . . . . . ………………………………………. ..1,28

1 000 m 3 /yil 1 km 2 ga. . . . . . . . . . . . . . . …………………………45,10 Qo`shni havzalardan olinadigan suv resurslari, km 3 /yil (2010-y.). . . . . . 3,60 Jami suv resurslari, km 3 /yil. . . . . . . . . . . . . . . ………………………… 4,90 Aholi jon boshiga, ming m 3 /yil. . . . . . . . . . . . . . . . ………………….....1,87 Mahalliy suv resurslari. . . . . . . . . . . . . . . . ………………………...0,49 Tashqaridan olinadigan suv resurslari…... . . . . . . . . . . . . …………1,38 Qashqadaryo viloyati xo`jalik tarmoqlari, ayniqsa ichimlik suvi uchun iste‘mol qilishda yer osti suvlarining ahamiyati juda katta. 1999-yil ma‘lumotlariga ko`ra, viloyatda jami 5 552 ta quduq burmalangan bo`lib, shundan 2 853 tasi suv beradi, 2 699 tasi esa yaroqsizdir (1 076 tasi vaqtincha to`xtatilgan – kontservatsiya qilingan,

Yer osti suvlari. . . . . . . . . . . . . . . ………………….. 49,6 88,3 Zovur suvlari…………………………………………. 266,8 Viloyat boyicha ……………………………………… 5820,0 5671,3 J a m i . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . .. . . . 6367,1 Qashqadaryo viloyatida mavjud quduqlar orqali har yili 240 – 250 mln. miqdorida yer osti suvlari olinadi. Yer ostidan olingan suvlarning 78,8 mln. m 3 sug`orishda, 96,34 mln. m 3 ichimlik suvi, 5,96 mln. m 3 ishlab chiqarishda foydalanilgan. 66,57 mln. m 3 yer osti suvi sizot suvlari sathini pasaytirish maqsadlarida chiqarib yuborilgan. II BOB. QASHQADARYO VILOYATIDA QISHLOQ XO`JALIGINING ATROF MUHITGA TA’SIRI II.1. Qishloq mxo`jaligining atrof muhitga ta’sirining asosi y shakllari Inson tabiatdan foydalanish jarayonida unga xilma-xil ta’sir ko`rsatadi va bun

sababli tabiatdan oqilona foydalanishni tashkil etish tabiatga tas’ir ko`rsatish jarayonida turli landshaftlarda va ularni tashkil etuvchi komponentlarda qanday o`zgarishlar sodir bo`lishini majmuali tadqiq qilishni taqoza etadi. P.N. G`ulomov (1985) inson xo`jalik faoliyatining tabiatga ta’sirini o`rganishda quyidagi to`rtta narsaga alohida ahamiyat berish zarurligini ko`rsatadi: 1) Insonning xo`jalik faoliyati landshaft (geosistema)ning qanday komponentiga, komponentlar guruhiga ta’sir ko`rsatadi, uning ko`lami qanday, qanday natijalar ko`zda tutiladi? Masalan, biror daryoning ma’lum qismiga to`g`on qurilib, suv ombori, h idroenergetika inshooti bunyod etish mo`ljallanadi. Bunda oqar suv rejimiga ta’sir ko`rsatiladi, hududning ma’lum qismini suv bosadi va boshq hodisalar sodir bo`ladi. 2

o`zgarishining tezligi va yo`nalish ularning barqarorligiga bog`liq. Shu sababli landshaftning tashqi ta’sirga nisbatan qanchalik barqaror ekanligini o`rganish tabiiy muhitga inson ta’sirini tadqiq qilishda markaziy masaladir. Tabiiy geografik jarayonlar davomida muayyan jismlardan boshqa jismlarga modda va energiya o`tadi va tadrijiy rivojlanishga sabab bo`ladi. Tabiiy geografik jarayonlarni ular kechadigan moddiy sistemalar bilan bir qatorda o`rganish tabiiy geografiyaning eng asosiy vazifasidir. Tabiiy – geografik jarayonlarni o`rganishning asosiy amaliy maqsadi – tabiatni oqilona o`zgartirish maqsadida ularni boshqarishdan iborat. Tabiiy geografik jarayonlarni o`rganish – landshaftlar o`zgarishining va ularning landhaft sotsial – iqtisodiy funksiyalarni bajarishining omillari va mexani

yoki rivojlanadigan jarayonlar antropogen jarayonlar dir. Amaliy geografiyaning muhim muammolaridan biri tabiiy jarayonlarning xususiyatlarini o`rganishdan iborat. Amaliy geografiya asosan inson xo`jalik faoliyati ta’siri jabhasida rivojlanayotgan (kechayotgan) tabiiy jarayonlarni tadqiq qiladi. Insonning ta’siriga bog`liq holda tabiiy jarayonlarni uchta toifaga ajratish mumkin: 1. Inson faoliyati ta’siri bo`lmagan tabiiy jarayonlar (dengiz abraziyasi, daryo eroziyasi, sel va b.); 2. Insonning ta’sirsiz vujudga keladigan, ammo sifat va miqdor jihatdan insonning faoliyati bilan bog`liq bo`lgan tabiiy – antropogen jarayonlar; 3. Inson faoliyati bilan bevosita bog`liq bo`lgan antropogen jarayonlar. Stixiyaviy tabiiy hodisalar – tabiatning inson boshqara olmaydigan va atrof muhitda juda ko`pla

bo`lgan ekstremal tabiiy hodisalardir. Stixiyaviy ofatlar – tabiatning o`ziga nisbatan ham buzuvchi ta’sirlar bilan, kishilarning moddiy qadriyatlarining yo`qotish va halokati bilan bir paytda sodir bo`ladigan oldindan aytib bo`lmaydigan katastrofik tabiiy jarayonlar. Stixiyaviy tabiiy hodisalar va stixiyaviy ofatlar tushunchalari faqat tabiiyotshunoslik tushunchalari bo`lib qolmasdan, balki sotsial – iqtisodiy tushunchalar hamdir. Ogohlantiruvchi va himoyaviy tadbirlar yordamida stixiyaviy tabiiy hodisalarning ayrim turlarining xavfini va ularning stixiyaviy ofatlarga o`tishi ehtimolini susaytirish va hatto batamom bartaraf qilish mumkin. Ammo bir qator hollarda stixiyaviy ofatlarni oldindan aniq aytib berish va bartaraf qilishning imkoni bo`lmaydi. Ogohlantiruvchi va himoyaviy tadbirlar

ajratiladi: 1) ekin ekiladigan, 2) buz yerlar, 3) ko`p yillik daraxtzorlar, 4) pichan- zorlar va 5) yaylovlar. O`rta Osiyoda qishloq xo`jaligi qadimdan an’anaviy tarzda uch yo`nalishga - yaylov chorvachiligi, lalmikor dehqonchilik va obikor dehqonchilikka ixtisoslashgan. Qashqadaryo viloyati yer fondidan foydalanish tuzulmasida yayalovlar sifatida foydalaniladigan turli landshaftlar eng katta maydonni tashkil etadi. Qashqadaryo havzasining ham tekislik ham tog`li qismdagi katta maydonlar azaldan yayalov sifatida foydalanib kelinadi. Yer resurslari va davlat kadastri boshqarmasining ma’lumotlariga ko`ra, (2011-yil 1–yanvar holati) viloyatdagi yaylovlarning maydoni 1455869 ga ni tashkil etadi. Yaylov maydonlari suv bilan ta’minlamgan,2007-yil ma’lumotlariga ko`ra, viloyat chorva mollarining

ularning suv ta’minoti yaxshilanishi uchun shaoit yaratildi. Shuningdek, chorvachilikning ozuqa bazasin uchun yyalovlarni milioratsiyalash va hosildorlikni oshirish, sug`oriladigan yerlarda pichanzorlarni tashkil etish, fitomilioratsiya amalga oshirish va boshqa miliorativ ishlar amalgam oshiriladi. Yalovlarni o`zlashtirish va ulardan foydalanishni tabiiy sharoit va resurslarni (iqlim, tuproq, o`simliklar) hisobga olmasdan amalgam oshirilmasligi lozim. Masalan, ularning mavsumiyligi va o`simlik turlari yaylovlarda ulardan foydalanishni navbat bilan bo`lishini ko`p jihatlardan belgilash kerak. Qashqadryo havzasining tog`li qismida ham yayalovlardan foydalanish imkoniyatlri mavjud. Adirlar va past tog`larning yonbag`irlari mol boqish va picha tayyorlash uchun o`rtacha baland tog`da bahor, yo

mutanosiblikning buzilishi ularning o`rnida boshqariladigan antropogen landshaftlari shakllanishiga olib keladi. Yerlarning foydalanilishiga ko`ra asosiy toifalari relyefning ma’lum turlari va shakllariga mos keladi. Masalan, daryolarning allyuvial yuqori terrasalarida suvni kamroq talab qiladigan ekinlar (paxta, g`alla, yem – xashak va b.) yetish- tiriladigan yerlar, quyi (I va II) terrasalarda esa suvni ko`p talab qiladigan ekinlar (sholi, jut va b.) ekiladigan yerlar joylashadi. Adirlar, past hamda o`rtacha balandlikdagi tog`larning yonbag`irlari lalmi ekinlar yetishtiriladi; qumli cho`llar, tog` etaklari, tog` yonbag`irlari yaylov va pichanzorlardan iborat. Relyef sharoitlari hududning tuproq, grunt suvlari va yer usti suvlari maromini, tabiiy o`simliklar qoplami va iqlim xususiyatlari

Keyingi 40-50 yil davomida sug`orma dehqonchilik yirik regionlarning landshaftlariga, dastavval tuproq hosildorligiga ta’sir ko`rsatadigan kuchli omilga aylandi. Buning natijasida viloyat qishloq xo`jalik yerlarining …% ga yaqin maydoni suv va shamol eroziyasiga duchor bo`lgan Sug`orish tizimlarida suvning o`ta ko`p miqdorda sarflanmoqda, qishloq xo`jalik ekinlarini sug`orishda sug`orish me’yorlari buzilmoqda, suvnni oqilona va tejamkorona iste’mol qilish bo`yicha haqqoniy nazorat sistemasi yo`q. Hozirgi paytda yerlarning …% igacha qoniqarsiz meliorativ holatda, …. ga maydonda sizot suvlarininmg sathi tuproq yuzasigacha ko`tarilgan, … ga sho`rlagan, 283,0 ming ga maydon eroziyaga duchor bo`lgan. Pestisid va biogen elementlarga to`yingan drenaj, oqava suvlarining suv havzalariga tushishi su

oqibatida Qashqadaryoda suvning minerallashuv darajasi o`rtacha 1.01 g/l ga ko`paydi. IV bosqich . Qarsh chulining o`zlashtirilish munosabati bilan sug`oriladigan yerlar maydoni 414.7 ming gektarga kalliktor-drinaj tarmoqlarining uzunligi esa 4.84 mihg km ga yetdi. Sho`rlangan tuproqlarning doimiy yuvib turilishi natijasida ularning maydoni sezilarli darajada kamaydi. Qashqadaryo suvining menirallashuv darajasi o`rtacha 2-2.5 g/l ga yetdi. Bosqichlar bo`yicha tahlil shuni ko`rsatadiki, viloyatda sug`orish tufayli suvlarning minerallashuv darajasi 6-7 baravar oshdi. Daryoga yuqori darajada minerallashgan kollektor – drenaj suvlarining tashlanishi sababli suv resurslarniing sifati yomonlashdi. Qishloq xo`jalik ekinlarining vegetatsiyasi davridagi sug`orishlar ham tuproqlarning sho`lanishiga,

1 - chizma. Sug`orishning landshaft tabiiy komponentlarining o`zgarishiga ta’siri (S.I.Abdullayevdan, 1974) Sug`oriladigan yerlarda landshaftlar dinamikasi o`ziga xos. Sug`oriladigan yerlarda landshaftlarning landshaft komponenetlari muayyan izchillikda o`zgaradi: dast avval biotik komponentlar (hayvonot va navotot dunyosi) so`ngra esa noveotik komponentlar (tuproqlar, gidrologik rejim iqlim, relyef) o`zgaradi. Shunday qilib, sug`oriladigan yerlarda inson o`zining xo`jalik faoliyati jarayonida geologik asosdan tashqari landshaftning barcha komponentlarini o`zgartiradi. Sug`oriladigan dehqonchhilik qilinadigan va o`zgarishlar sodir bo`ladigan mezorelyefning asosiy xillarini allyuvial, gumbaz va qatlamli tekisliklar, daryolarning vodiylari, terrasalari, deltalari konussimon yotqiziqlari tash

ulardan foydalanish jarayonida ham irrigatsiya-akkumulyatif relyefning har xil turlari barpo etiladi. Sug`oriladigan yerlar gidrologik tartibot (rejim) tubdan o`zgaradi. Gidrotexnik inshootlarning barpo etilishi, yer osti suvlaridan foydalanish, sug`orish jarayonida sizot suvlari sathining ko`tarilishi sug`orilayotgan yerlarda o`ziga xos landshaftlarning vujudga kelishida, ularning tabiiy va iqtisodiy salohiyatining oshishiga (hamda xo`jalik nuqtai nazaridan ayrim noxush jarayonlarning sodir bo`lishi va kuchayishidagi) bosh omillardan biri hisoblanadi. Sug`oriladigan maydonlarda o`ziga xos mikroiqlim sharoitlari vujudga keladi: mikroiqlim 2,0 – 3,0 m balandlikka qadar o`zgaradi.sug`orish tufayli hududning radiasiya balansi haydalgan va sug`oriladigan yuzalar alobedosi miqdorining kamayishi

pasayishini ko`rsatadi. Shu sababli g`o`za navlarini tanlashda bu tafovutlarni ham nazarda tutish lozim. Sug`orish tabiatan mujassamlashgan gidrogiolik vaziyatni o`zgarishiga ham olib keladi. Sug`orish tufayli sizot suvlarining tO`yinishining oshishi, sathining ko`payishi, darajasining ortishi sodir bo`ladi. M.A.Pankovning (1974) ma’lumotlariga ko`ra Qarshi cho`lida sizot suvlarini (minerallashuv jarayonining ortib borayotganligi) sathining ko`payishining yillik tezligi. Qadimdan sug`oriladigan yerlarda 30 – 40 sm ni, yangitdan sug`orilayotgan yerlarda 1 m gacha yetadi. Gidrogiologik jihatdan berk, tuproq – grunt qatlamida tuz zaxiralari katta bo`lgan Qarshi cho`lida bo`z tuproqlar zonasidagi sug`oriladigan yerlarda sizot suvlarining minerallashuv darajasi 1 – 3 /l dan (relyefning qavariq

Tuproq rejimining barcha xususiyatlari, shu jumladan kimyoviy va fizikaviy xossalari o`zgaradi. Irrigatsiya ancha rivojlangan sharoitlarda nafaqat ayrim dala yoki sug`orish sistemasi, balki daryo havzalari ham chuqur geoekologik o`zgarishlarga duchor bo`ladi. Tajribalar shuni ko`rsatadiki, daryo havzasimi, sug`orish sistemasimi, yoki dalami, qanday sug`oriladigan hudud bo`lmasin, degradatsiyalashuv tendensiyasiga ega bo`ladi vabu hududning barqarorligini saqlaydigan va shu yo`l bilan nazorat qiluvchi vaziyatni doimiy, faol tadbirlarni taqoza etadi. Tabiat hech narchani bekorga bermaydi: qancha ko`p buzilsa, shuncha ko`p to`lash kerak. Sug`oriladigan yerlarda tabiiy o`simlik qoplami kuchli darajada o`zgaradi. Tuproq hosil bo`lishining o`zgarishi, yangi mikrorelyefning shakllanishi, yangi la

Quruq iqlimli sharoitlarda ayniqsa sug`oriladigan agroland-shaftlarining ahamiyati juda katta. Cho`l sharoitlarida sug`orish bilan bog`liq holda vujudga kelgan o`ziga xos antropogen landshaftlarni o`z ichiga olgan joylarni voha deb atalishi ajdodlarimizning leksikoni bilan bog`liq. Ularni L.N.Babushkin va N.A.Kogay (1964) sug`oriladigan yerlar landshaftlari deb, N.A.Gvozdeskiy (1977) voha landshaftlari deb, L.I.Kurakova, Y.R.Milanova, A.M.Ryabchikov va boshqalar (1971-1992) agroirrigatsion landshaftlar, F.N.Chalidze (1980) irrigatsion landshaftlar deb ataydi. Hozirgi paytda ko`pgina hollarda bunday landshaftlar agroirrigatsion landshaftlar deb nomlanadi. O`zbekistonning boshqa hududlari kabi Qashqadaryo havzasida ham quruq va issiq iqlim sharoitlarida sun’iy sug`orish inson mehnati unumdo

olinmaganligi tufayli qishloq xo`jalik ishlab chiqarishiga salbiy ta’sir ko`rsatadigan qayta sho`rlanish, irrigatsiya (sug`orish) eroziyasi, deflyasiya, suffoziya kabi jarayonlar ta’sirida bo`lgan yerlar maydoni ham yildan yilga ortib bormoqda. Bunday holat agroirrigatsiya landshaftlaridan foydalanishni optimallashtirish maqsadlarida bir qator miliorativ tadbirlarni o`tkazishni taqozo etadi. Agroirrigatsiya landshaftlarining buzulishiga katta ta’sir ko`rsatadigan tabiiy – antropogen jarayonlar orasida qayta sho`rlanishni bartaraf qilish yoki cheklashga doir miliorsiya ishlarini kuchaytirish lozim. Bu jarayon negizida tuproqlarning sho`rlanishga moyilligi va sug`orish meyorlarining buzulishi turadi. Qarshi cho`lini o`zlashtirishiga kirishishdan avval o`tkazilgan tadqiqotlar bu yerda o`zlash

Yer maydonlar Yer maydoni ga hisobida Umumiy maydoni 2 856 799 Haydaladigan yerlar jami yerlar 672 171 shundan sug`oriladigan yerlar 416 987 Ko`p yillik daraxtzorlar 36 283 Partov yerlar 1 514 441 Jami qishloq xo`jalik yerlar 2 246 565 Qashqadaryo viloyatida ancha katta maydon lalamikopr dehqonchilik qilinadigan yrrlar bilan band. Qashqadaryo viloyatida haydab ekin ekiladigan maydon 680,7 ming ga yaqin bo`ladi, shundan 255,2 ming ga yer lalamikor dehqonchilikdan foydalanadi. Agar 22,7 ming ga bo`z (partov) yerlar ham lalami yerlar deb hisoblansa, u holda lalamikor dehqonchilik qilinadigan maydon 278,2 ming ga ni tashkil qiladi. Lalmi yerlar qishloq xo`jalik yerlarining 4,2 % ga yaqinini, haydaladigan yerlarning esa 12,4 % ni tashkil etadi. Lalmikor dehqonchilik agrolandshaftlarinin

to`g`risida to`g`ri tasavvurni bera olmaydi, chunki viloyatning katta qismida bug`lanish yillik yog`in miqdoriga nisbatan ancha ko`p bo`ladi. Viloyatning lalmikor hududlarida namlanish koeffiitsenti tog` va tog` oldi mintaqasining quyi qismida 0,23-0,29, yuqori qismida 0,30-0,40 ni tashkil etadi. Lalmikor dehqonchilik qishloq xo`jaligining boshqa tarmoqlaridan farq qilgan holda iqlim sharoitlari va ob-havoning bahorgi holati bilan bevosita bog`liq. Qishloq xo`jalik ekinlari hosildorligi va ob-havo sharoitlariga bog`liq holda o`zgarib turadi, bahor quruq kelgan yerlarda esa lalmi yerlar batamom mahsulot bermasligi mumkin.Bu davrda faol haroratlarning jami adirlar va past tog`larda 5000 0 dan yuqori. Qashqadaryo viloyatida ham lalmikor yerlarning asosiy massivlari och tusli va asl bo`z, qism

Lalmikor dehqonchilikning namlk ta’minlangan zonasida ozuqa ekinlaridan ancha yuqori hosil olish mumkin. Agrolandshaftlari muayyan turlarining vujudga kelishi lalamikopr dehqonchilik bilan bog`liq. Tuproq-iqlim sharoitlariga ko`ra Qashqadaryo viloyatida 0,7-0,8 mln ga maydon lalmikor dehqonchilik foydalanilishi mumkin. Lalmikor dehqonchilik uchun hozirgi paytda yaylovlar va pichanzorlar sifatida foydalanilayotgan tog`lar va adirlardagi bo`z tuproqlar o`zlashtirilishi mumkin. Ammo, adirlar va tog`li rayonlarning relyef sharoitlari yer resurslaridan lalmikor dehqonchilikda foydalanishni imkoniyatlarini cheklaydi. II.2. Qishloq xo`jalik ishlab chiqarishda atrof muhitni muhofaza qilish muammolari Qishloq xo`jalik yerlari mahsuldorligining pasayishiga sabab bo`ladigan tabiiy – antropogen jarayo

boqiladigan yerlarda chorva mollarining soni bilan o`z qoplamining sajiyasi va mahsuldorligi orasidagi nisbat saqlanishi lozim. Lalmi yerlarda eroziya jarayonlarini oldini olish yoki susaytirishda ixotazorlarning ahamiyati juda katta. Tog` yonbag`irlarida ixotazorlarni barpo etish bu yerlarning xushmanzaraligini ham oshiradi. Ixotazorlar bug`lanishning kamayishi tufayli yuzaning yaxshi namlanishiga, qish paytida qorlarni saqlanib turishiga imkoniyat yaratadi. Yozda esa ixotazorli uchrastkalar yomg`irlarni tuproqqa singishini yengillashtiradi. Lalmi yerlarning unumdorligini oshirishda yonbag`irlarni terrasalash, qishloq – xo`jalik ekinlarini tanlash, eroziyaga qarshi muhim vositadir. Tajribalarga ko`ra tamaki, makkajo`xori, poliz-sabzavot, efir myoli, dorivor ekinlar eroziya jarayonlarini s

qiladigan eroziya katta zarar yetkazadi. Bu jarayonlar qimmatbaho qishloq xo`jalik ekinzorlarining ancha katta maydonlarining buzilishiga, tuproq hosildorligining keskin pasayishiga , yer usti va yer osti suvlari sifatining yomonlashuviga va boshqa nomaqbul hodisalarga sabab bo`ladi. Shamol ta’sirida tuproqning ustki qismi eroziyaga uchraydi. Buning oqibatida tuproqning chirindili unumdor qatlami qashshoqlashib qoladi. Qashqadaryo viloyati sharoitlarida shamol eroziyasi ayniqsa xavfli. Eroziyaning bu turi tufayli sug`oriladigan yerlarning shikastlanish darajasi tuproqlarning mexanik tarkibi, namliligi, chirindililigi, sho`rlanganligi bilan belgilanadi.Yengil mexanik tarkibli, sizot suvlarining sathi chuqur joylashgan tuproqlar, ayniqsa tekislanib yangi o`zlashtirilgan, ihotazorlar bilan hi

Eroziyaga qarshi kurashish uchun tuproqlarni muhofaza qiluvchi ixotazorlar bunyod qilinadi. Shamol yo`nalishiga ko`ndalang holda 2 - 3 va undan ortiq daraxt va butalardan tashkil topgan bunday ixotazorlar shamol kuchini qirqib, tuproqda nam to`planishini, qor qoplami sekin erishini ta’minlaydi, bug`lanishni kamaytiradi, suv havzalarini ifloslanishdan saqlaydi, kanaldan singib o`tgan suvni iste’mol qilib, yerni botqoqlanish va sho`rlanishdan saqlab qoladi. O`zbekiston sharoitlarida eroziyaga qarshi kurashning eng samarali tadbiri sug`oriladigan yerlarni hukmron shamollarga perpendikulyar holda cho`zilgan bo`lish va ikki-uch qatorli tez o`sadigan daraxtlardan ixotazorlar barpo qilish lozim. Birinchi qatorda tol, terak, qayrag`och, oxirgi qatorda esa tut yoki mevali daraxtlarni ekish maqsadga

kuchli ………………………………………0,1 Sug`oriladigan yerlarda irrigatsion eroziyaning rivojlanishining eng asosiy sabablaridan biri tuproqlarning qarshilik ko`rsatishining kuchsizligidir. Bu xildagi eroziyaning miqyoslari sug`oriladigan yerlar yonbag`irlarining qiyaligi, ekspozitsiyasi va shakllariga, shuningdek, sug`orish usullariga (texnikasiga) bog`liq. Irrigarsion eroziya tuproqlarning hosildorligini yomonlashtiradi, ularning strukturasini buzadi, hosildorlikni va qishloq xo`jalik mahsulotlarining sifatini pasaytiradi. Irrigatsion eroziya Qashqadaryo viloyatining yangitdan sug`orilayotgan asl va och bo`z tuproqlarida ancha kuchli namoyon bo`lmoqda. Nomaqbul hodisalarni bartaraf qilish uchun sug`orish texnikasini va texnologiyasini takomillashtirish lozim. Sug`oriladigan yerlarda sho`rlanish jaray

maydoni qisqargan. Qarshi cho`lida joylashgan tumanlarda yerlarning sifatini yaxshilash lozim. chunki, bu tumanlarda keyingi yillarda bu tunanlarda tuproq sifatning yomonlashib borayotganligi kuzatilmoqda. Shuningdek, cho`l tumanlari hududlarida sizot suvlari sathi ham tobora ko`tarilib bormoqda. Buning oldini olish uchun birinchi -jadval. Qashqadaryo viloyatidagi sho`rlangan yerlr dinamilkasi Yillar Nazoratda turgan sug`orila- digan maydon, ga Sho`rlanish darajasi bo`yicha (0 – 1000 cm) Sho`rlan- magan Kuchsiz sho`rlan- gan Jani sho`rlan- gan maydon Shundan Ortacha sho`rlangan Kuchli va juda kuchli sho`rlangan 1995

navbatda zovur-drenajlarni, ayniqsa tik quduqlarni rekonstruksiya qilish va yangilarini qurish va shu asosda me’yor talablariga keltirish lozim. 10-jadval. Qashqadaryo viloyati tuproq sho`rlanishi darajasi buyicha sugoriladigan yerlarning taqsimlanishi (0-100sm qalinlikda) № Tumanlar Umumiy yer m a ydoni , ming km 2 Sho`rlan- magan Kuchsiz sho`rlan- gan O`rtacha sho`rlangan Kuchli va juda kuchli sho`rlangan 1 Dehqonobod 4 , 0 2,93 2 Kasbi 0 , 7 21,93 22,87 5,69 0,07 3 Kitob 1 , 8 20,25 4 Koson 1 , 8 25,73 36,44 8,72 3,21 5 Mirishkor 3 , 1 31,75 25,87 4,56 0,56 6 Muborak 3 , 1 6,75 19,64 5,49 3,21 7 Nishon 2 , 1 22,26 24,48 8,92 2,03 8 Yakkabog` 1 , 3 34,17 0,43 0,03 0,02 9 Qamashi 2 , 6 17,38 12,94 3,79 0,88 10 Qarshi 0 , 9 24,46 19,34 5,15 1,87 11 G`uzor 2 , 6 12,25 16,75 5,13 0,99 12 Sha

Viloyat yer resurslari va davlat kadastri boshqarmasining ma’lumotlari asosida tuzildi. Yer osti suvlari sathi ko`tarilib ketgan joylarda quritish melioratsiyasi qo`llaniladi, ya’ni ma’lum zichlikda zovurlar qaziladi. Yer osti suvlari sathi qanchalik chuqurda bo`lsa, yer shunchalik sho`rlanishdan xoli bo`ladi. -jadval. Sugoriladigan yerlarning meliorativ holati № Tumanlar Umumiy yer m a ydoni , ming km 2 Ming ga Yaxshi yerlar Qoniqarli yerlar Qoniqarsiz yerlar Meliorativ holati yomon bo`lgan sug`oriladigan yerlar 1 Dehqonobod 4 , 0 2,93 - 2 Kasbi 0 , 7 21,93 27,73 0,9 330 3 Kitob 1 , 8 20,05 0,2 296 4 Koson 1 , 8 25,68 44,12 4,3 11471 5 Mirishkor 3 , 1 31,57 28,8 2,37 1604 6 Muborak 3 , 1 6,72 24,33 4,04 11520 7 Nishon 2 , 1 22,17 31,92 3,6 4330 8 Yakkabog` 1 , 3 33,52 0,44 0,69 2851 9 Qa

Yer yuzasi zichligiga ta’sir ko`rsatuvchi omillar tuproqqa yumchatuvchi ta’sir ko`rsatadi va bio- hamda krioturbatsiya bilan bog`liq. Ikkinchi bir omillar esa, aksincha, tuproqning zichlashuviga (tuproq vaznining chuqurlashgan sari ortishi, hayvonlar, odamlar, mashinalar va asbob uskunlar tomonodan ko`rsatiladigan muvaqqar ta’sir) imkon beradi. Bu omillarning ta’siri 1-2 m chuqurlikkacha tarqaladi. Tuproqlarning zichlashuvi hududning o`simliklariga va suv rejimiga ta’sir ko`rsatadi. Kuchli zichlashgan tuproq o`simliklar, ayniqsa madaniy o`simliklar uchun kam yaroqli kam yaroqli, chunki unga ildizlar va tuproq namligi qiyinchilik bilan kirib boradi va oziqa moddalarni o`zlashtirish qiyinlashadi. Zichlashgan tuproqlarda perkolyatsiya qiyinlashganligi tufayli yuza suvlarining erozion faoliyat

kamayishi tufayli yuzaning yaxshi namlanishiga, qish paytida qorlarni saqlanib turishiga imkoniyat yaratadi. Yozda esa ixotazorli uchrastkalar yomg`irlarni tuproqqa singishini yengillashtiradi. Lalmi yerlarning unumdorligini oshirishda yonbag`irlarni terrasalash, qishloq – xo`jalik ekinlarini tanlash, eroziyaga qarshi muhim vositadir. Tajribalarga ko`ra tamaki, makkajo`xori, poliz-sabzavot, efir myoli, dorivor ekinlar eroziya jarayonlarini susaytirmaydi va aksincha, birmuncha tezlashtiradi. G`alla va boshoqli ekinlar esa tuproq eroziyasini ancha susaytiradi, ko`p yillik o`tlar esa eroziya jarayonlarining deyarli barham topishiga imkon beradi. Sug`oriladigan yerlarda landshaftlarning digradasiyasida sug`orish eroziyasining ta’siri ham kuchayib bormoqda. Sug`orish eroziyasi agroirrigatsiya l

suvlarga tushadi. Bunday holat organic o`g`itlardan foydalanishning ahamiyatini oshiradi. Hozirgi paytda dahqonchilikda zararkunabda hashoratlarga, begona o`tlarga qarshi yuzdan ortiq o`ta zaxarli xloroorganik, fosforoorganik, margumush, oltingugurt va boshqa elementlar aralashmasidan iborat pestisidlar ishlatilmoqda. Bu pestisidlarning ba’zilari tuproqlarda suv tagi loyiqalarida o`n yillab parchalanmasdan saqlanib, komponenetlarning biridan ikkinchisiga o`tib, tabiiy muhitni ifloslamoqda. Bunday nosog`lom atrof muhitda yashayotgan aholi ham zarar ko`rmoqda. Vaholanki, tuproqlar, suvlar va havoning turli zaxarli kimyoviy moddalar bilan ifloslanganligi aholi orasida turli kasalliklarning ko`payishiga sabab bo`lmoqda. Qishloq xo`jaligi ishlab chiarishida kimyoviy o`g`itlardan foydalanish hos

- X U L O S A FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. K arimov I. O`zbekiston XXI asr bo`sag`asida: havfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari” – T. 1997. K arimov I. Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yo`lida. T.6, - T., “O`zbekiston”, 1998. Abdullayev S.I. Usmanova R. Ichki suvlari. - Qashqadaryo viloyati geografiyasi. Qarshi, 1994. Abdullayev S.I. Hayitov A.T. Tabiatdan foydalanish va uni muhofaza qilish.- Qashqadaryo viloyati geografiyasi. Qarshi, 1994. Abdullayev S.I. Atrof muhit haqida ta’limot (ma’ruzalar matni). Qarshi, 2000. Abdullayev S.I. Tabiatdan foydalanishning geografik asoslari Ma’ruzalar majmuasi. Qarshi-2008 Abdullayev S.I. va b. Qashqadaryo viloyatida yer resurslaridan foydalanish va muhofaza qilish || О‘rta Osiyo bо‘

Abdullayev S.I. Aminov F.B., Kalonov B.H. Yer resurslarining tabiiy va iqtisodiy samarador- ligi . - Yangi iqtisodiy tizim sharoitida xalq xо ` jalik tarmoqlarining iqtisodiy samaradorligini oshirish muammolari. Maqolalar tо‘plami. Qarshi, 2003 Abdullayev S.I. Axmedov R Qashqadaryo viloyatining iqlim xususiyatlari . - Ilm-fan va taraqqiyot. Qarshi, 2005 Arapboyeva G. va b. O`zbekiston muzliklari va ularni o`rganish. - Geografiya va tabiiy resursalrdan foydalanish. T., 2001. Baratov P. Mamatqulov M. Rafiqov A. O`rta Osiyo tabiiy geografiyasi. T., 2002. Bekmamadova G.A. Yunusov G`.X. Qashqadaryo viloyati suv resurslari va ulardan samarali foydalanish. – Geografiya: tarix, nazariya, metodlar, amaliyot. Konf.-siya materiallari. T., 2010 Domlajonov Q.A va b. Qashqadaryo oqimining antropogen omi

Qashqadaryo viloyati geografiyasi. Geografiya о‘qituvchilari uchun qо‘llanma. Q arshi , 1993. O`zbekiston milliy ensiklopediyasi. T. , 2005, 10-jild. Hikmatov F.X. va b. Suv resurslari miqdor va sifat jihatdan muhofaza qilish. - Geografiya va tabiiy resursalrdan foydalanish. T., 2001. Yunusov G. X va b. Orol havzasida suv resurslarining sarflanishi va uni kamaytirish haqida. – Geografiya va tabiiy resursalrdan foydalanish. T., 2001. Yunusov G. X Qosimova O.T. Bekmamadova G.A. Cimqo`rg`on suv ombori suv sathi rejimi. - Geografiya va tabiiy resursalrdan foydalanish. T., 2001. G`ulomov P.N. Shuls V.L. Mashrapov A. O`rta Osiyo gidrografiyasi. T., 1968. Chembarisov E.I. Bahriddinov B.A. O`rta Osiyoning daryo va zovur suvlari gidroximiyasi. T., 1983. Абдуллаев С.И. Усманов И. Природные ресурсы К

Во д ноe хоз я йство. Справо ч ник. М., 1988. Золотарев Э,Л. Природные ресурсы Узбекистана. Т., 1972. Ирригация Узбекистана. Т. III . Т., 1985. Миланова Е.В. Рябчиков А.М. Использование природных ресурсов и охрана природы. М.,1986. Мирзаeв Ш .С. Запас ы по д зeмн ы х во д Уз б eкистана. Т., 1974. Мировой водный баланс и водны e р e сурсы З e мли. Л., 1974. Мурадов О.Д. Земельные фонды и их рациональное использование. Т., 1977. Расулов Л.М. Почвы Каршинской степи, их хозяй c твенное использование. Т., 1964. Реймерс Природопользование. Справочник. М.,1990. Степанов И.Н. Чембарисов Э.И. Влияние орошения на минерализацию речных вод. М., 1987. Страхова Н.E. Водные рeсурсы основных рeк Кашкадарьи. - Geografiya: tarix, nazariya, metodlar, amaliyot. Т., 2010. Кашкадарьинская область. Т. 1. Природа

Купить