Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 676.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qashqadaryo vohasi toponimikasi

Купить
O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY Т A`LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG`BEK NOMIDAGI O`ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI Mavzu: Qashqadaryo vohasi toponimikasi. Toshkent 2024 REJA: Kirish. I-bob. Qashqadaryo vohasining tarixiy toponimlari: 1.1 Vohada qadimdan mavjud bo‘lgan joy nomlarining kelib chiqishi. 1.2 Tarixiy manbalarda uchraydigan toponimlarning tahlili. II-bob. Geografik obyektlarning nomlanishi: 2.1 Daryo, tog‘, voha va boshqa tabiiy obyektlarning nomlari va ularning ma'nosi. 2.2 Ushbu nomlarning mahalliy xalqlar tilidagi o‘rni va ahamiyati. III-bob. Mahalliy aholi tomonidan ishlatiladigan toponimlar: 3.1 Qishloqlar, shaharchalar va boshqa joy nomlarining kelib chiqishi. 3.2 Dialektal xususiyatlar va etnolingvistik omillar. IV-bob. Sotsial va siyosiy o‘zgarishlarning toponimlarga ta'siri: 4.1 O‘zbekistonda mustaqillikdan keyingi joy nomlarining o‘zgarishi. 4.2 Qashqadaryo vohasida sobiq sovet davridagi toponimlarning qayta tiklanishi yoki o‘zgartirilishi. Xulosa. Adabiyotlar ro'yhati. Kirish Toponimika fanining asosiy vazifasi joy nomlari orqali o‘tmishni o‘rganish, tarixiy, madaniy va lingvistik jihatdan muhim bo‘lgan ma'lumotlarni aniqlashdir. O‘zbekistonning janubiy hududi bo‘lmish Qashqadaryo vohasi boy tarixiy- madaniy merosga ega bo‘lib, u qadimdan turli millatlar va madaniyatlar chorrahasi sifatida shakllangan. Vohada joy nomlari mintaqaning o‘tmishini, tabiiy va ijtimoiy o‘zgarishlarni o‘zida aks ettiradi. Ushbu hududdagi toponimlarni o‘rganish orqali qadimiy davrlardan hozirgi kungacha bo‘lgan jarayonlarni, madaniy aloqalarni va tarixiy hodisalarni aniqlash mumkin. Qashqadaryo vohasidagi tarixiy toponimlarning ko‘plari bugungi kunda ham ishlatilayotgan bo‘lib, ular nafaqat mintaqaning tarixiy va madaniy yodgorligi, balki milliy qadriyatlarimizni saqlab qolishning muhim manbai hisoblanadi. Shu sababli, ushbu mavzu o‘z dolzarbligi va ilmiy ahamiyati bilan ajralib turadi. Qashqadaryo vohasi O‘zbekistonning janubida, Qashqadaryo daryosi vodiysida joylashgan. Hudud shimoldan Zarafshon tizmasi, janubdan esa Hisor tog‘lari bilan o‘ralgan bo‘lib, bu mintaqaning tabiiy chegaralarini belgilaydi. Vohada baland tog‘lar, cho‘l va vodiylar bir-biri bilan uyg‘unlashgan bo‘lib, bu hududning tabiiy resurslarga boy bo‘lishini ta’minlagan. Geografik joylashuviga ko‘ra, voha qadimdan iqtisodiy va madaniy aloqalar markazi bo‘lgan. Buyuk Ipak yo‘lining muhim chorrahalaridan biri sifatida voha xalqaro savdo va madaniy muloqotlarda alohida o‘rin tutgan. Bugungi kunda Qashqadaryo vohasi nafaqat O‘zbekistonning qishloq xo‘jaligida muhim o‘rinni egallaydi, balki boy tarixiy va madaniy obidalar, etnik xilma-xillik va tabiiy boyliklari bilan ajralib turadi. Bularning barchasi vohaning geografik ahamiyatini yanada oshiradi. Toponimika – joy nomlarini o‘rganuvchi fan bo‘lib, geografiya, tarix, lingvistika, etnologiya kabi sohalar bilan uzviy bog‘liqdir. Bu fan joy nomlarining kelib chiqishi, ularning ma'nosi, tarixiy va lingvistik jihatlarini o‘rganadi. Toponimlar inson va tabiat o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni, xalq tarixi va madaniyatini aks ettiradi. Qashqadaryo vohasining toponimikasini o‘rganish mazkur hududning o‘ziga xos tabiiy, tarixiy va madaniy xususiyatlarini tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu tadqiqot orqali hududning o‘tmishi, madaniy aloqalari va mahalliy xalqlarning hayot tarzi haqida ko‘plab qimmatli ma’lumotlarni aniqlash mumkin. Mavzuning ilmiy asosi sifatida turli tarixiy yozma manbalar, mahalliy afsonalar, arxeologik va lingvistik tadqiqotlar xizmat qiladi. Shu orqali vohadagi joy nomlarining ildizlarini, ularning shakllanishida ro‘l o‘ynagan tarixiy va madaniy jarayonlarni chuqurroq tushunish imkoni yaratiladi. § 1 Qashqadaryo vohasining tarixiy toponimlari. 1.1 Vohada qadimdan mavjud bo‘lgan joy nomlarining kelib chiqishi. Qashqadaryo vohasidagi qadimiy joy nomlarining kelib chiqishi hududning uzoq tarixiy davrlarga borib taqaladi. Bu joy nomlari faqatgina tabiiy muhit yoki geografik sharoitlarga asoslangan holda yaratilgan emas, balki mintaqadagi turli etnik guruhlar, madaniyatlar va tarixiy jarayonlarning izlarini aks ettiradi. Ushbu joy nomlari asosan o‘zbek va tojik tilidan kelib chiqqan bo‘lsa-da, boshqa etnik guruhlarning ta'siri ham seziladi. Qashqadaryo vohasi, o‘zining qadimiy tarixiga ega bo‘lgan hududlardan biri bo‘lib, u yerda joylashgan ko‘plab toponimlar hududning tarixiy, madaniy va geografik xususiyatlarini aks ettiradi. Vohada qadimdan mavjud bo‘lgan joy nomlari asosan mahalliy aholi turmush tarzi, diniy e'tiqodlar, tabiiy sharoitlar va tarixiy voqealar bilan bog‘liq bo‘lgan. Bu nomlarning kelib chiqishi, asosan, quyidagi asosiy omillar bilan bog‘liq: Geografik va tabiiy omillar Qashqadaryo vohasida mavjud bo‘lgan qadimiy joy nomlarining asosiy qismini tabiiy ob'ektlar tashkil etadi. Tabiat bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan joy nomlari, ko‘pincha daryo, tog‘, o‘rmon, dasht, voha kabi geografik shakllarga ishora qiladi. Bunday joy nomlari, odatda, ularning joylashgan hududi yoki tabiiy xususiyatlari bilan bog‘liq bo‘lgan: Joy nomlari ko‘pincha o‘sha hududning geografik xususiyatlarini ifodalaydi. Tabiatning turli jihatlari, masalan, daryolar, tog‘lar, vodiylar, o‘rmonlar va boshqa tabiiy obyektlar nomlarga o‘z ta'sirini ko‘rsatgan. Masalan: Qashqadaryo nomi o‘zining geografik xususiyatlariga asoslanadi. «Qashqa» so‘zi turkiy tillarda «yog‘ingarchilik», «suv» yoki «yengil yomg‘ir» ma'nolarini anglatadi, «daryo» esa to‘g‘ridan-to‘g‘ri daryo ma'nosini beradi. Bunday nom, avvalambor, daryoning hududda joylashganligini va uning ahamiyatini bildiradi. «Qashqadaryo» nomi, shu nomdagi daryodan kelib chiqqan. Bu daryo nomi «qashqa» (suvli) va «daryo» (suv yo‘li) so‘zlaridan kelib chiqadi, ya'ni, bu nomning ma'nosi «suv yo‘li» yoki «suvli daryo» degan ma'noni anglatadi. Kitob shahri nomi ham tabiiy sharoitlar bilan bog‘liq bo‘lib, «kitob» so‘zi o‘zbek tilida «kita» (tog‘) so‘zidan kelib chiqqan bo‘lishi mumkin, ya'ni tog‘ yon bag‘rida joylashgan yer. Tog‘lar va balandliklar: Qashqadaryo vohasida joylashgan tog‘ va qirlar nomlari ham qadimiy kelib chiqishga ega. Masalan, «Zarafshon» tog‘lari nomi, tarixda yirik daryoning nomi bilan bog‘liq bo‘lib, «zarafshon» so‘zi «oltin so‘ng» degan ma'noni anglatadi. Bu tog‘lar nomi qadimda oltin qazib olish faoliyati bilan bog‘liq bo‘lgan. Voha va dashtlar: Qashqadaryo vohasidagi «Qumqo‘rg‘on», «Tuproqso‘y» kabi nomlar, qadimda ushbu hududlarning tabiiy xususiyatlarini aks ettirgan. «Qum» va «tuproq» so‘zlari, hududdagi tabiiy manzaralarga ishora qiladi. Tarixiy va madaniy omillar Qashqadaryo vohasining joy nomlarida ko‘plab tarixiy shaxslar, qadimiy madaniyatlar va voqealar aks etadi. Bu nomlar hududdagi turli xalqlarning tarixiy izlarini saqlab kelgan. Masalan: Muborak nomi shahar va qishloqlarga berilgan bo‘lib, arabcha «muborak» («barakali», «omadli») so‘zidan kelib chiqqan. Ushbu nom, ehtimol, islom dini bilan bog‘liq madaniy izlarni aks ettiradi. Shahrisabz shahrining nomi qadimiy fors tilidagi «Shahri-sabz» («yashil shahar») so‘zidan olingan bo‘lib, shaharning bog‘lar va yashil maydonlari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Etnolingvistik omillar Qashqadaryo vohasining joy nomlari, shuningdek, hududda istiqomat qilgan etnik guruhlarning tili va madaniyatini aks ettiradi. Turklar, mo‘g‘ullar, arablardan tortib, boshqa o‘rta asr xalqlari ham bu hududda yashagan va o‘z izlarini qoldirgan. Har bir etnik guruhning o‘ziga xos tili va urf-odatlari joy nomlarida o‘z aksini topgan. Masalan: Koson nomi turkiy tilga oid bo‘lib, «kos» so‘zi «o‘rmon» yoki «boshqa tabiiy hudud» ma'nosini anglatadi. Chiroqchi nomi, ehtimol, mo‘g‘ullar yoki boshqa turkiy xalqlarning ta'siri bilan paydo bo‘lgan, bu nom «chiroq» (yorug‘lik) so‘zidan kelib chiqqan. Diniy inshootlar, masjidlar, maqbaralar va ziyoratgohlar joy nomlarining kelib chiqishida muhim rol o‘ynagan. Islom dini hududga kirib kelganidan keyin, ko‘plab joylar diniy ma'noga ega nomlar bilan atalgan. Masalan: Xoja Ahror nomi hududdagi mashhur diniy shaxs, ya'ni Xoja Ahror Valiy (15-asr) nomi bilan bog‘liqdir. Buxoro nomi, ehtimol, bu hududda yirik diniy markaz bo‘lganligi va islom tarixida muhim rol o‘ynaganligi bilan bog‘liq. Ijtimoiy va iqtisodiy omillar Qashqadaryo vohasidagi joy nomlari iqtisodiy faoliyat bilan ham bog‘liq. Qishloqlar va shaharlar o‘zlarining asosan qishloq xo‘jaligi yoki savdo bilan bog‘liq faoliyatlaridan kelib chiqqan nomlarni olishgan. Masalan: Shahrisabz shahrining nomi nafaqat «yashil shahar» ma'nosini bildiradi, balki o‘sha davrda bu hududda bog‘lar va qishloq xo‘jaligi rivojlanganligini ham aks ettiradi. G‘uzor nomi o‘zining qadimiy tarixiga ega va, ehtimol, savdo yoki qishloq xo‘jaligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Qashqadaryo vohasi uzoq tarixga ega bo‘lgan hudud bo‘lib, uning toponimlari mahalliy xalqlarning hayot tarzi, madaniyati, dini va tilining o‘ziga xosligini aks ettiradi. Bu yerda joylashgan qadimiy shaharlardan tortib, daryo va tog‘lar nomlarigacha har biri o‘z tarixi va ma’nosiga ega. Qashqadaryo vohasining ayrim tarixiy toponimlari: 1. Nasaf (hozirgi Qarshi) Qashqadaryo vohasining eng qadimiy shahri Nasaf bo‘lib, uning nomi zardushtiylik davridan qolgan. “Nasaf” so‘zi ba’zi manbalarda “yashil vodiyning qal’asi” ma’nosini anglatadi. Bu shahar Buyuk Ipak yo‘lining asosiy savdo markazlaridan biri bo‘lgan. 2. Kesh (hozirgi Shahrisabz) Kesh nomi qadimiy manbalarda “yashil shahar” yoki “qishloqlar shahri” ma’nosida uchraydi. Shahrisabz Amir Temur davrida katta obodlikka erishgan, uning nomi tarixda «Temuriylar vatani» sifatida ham mashhur. 3. Kitob Kitob shahri qadimdan ilm va madaniyat markazi bo‘lib kelgan. Uning nomi ba’zi tarixchilarning fikriga ko‘ra, arab tilidagi «kutub» (kitoblar) so‘zidan kelib chiqqan. Ushbu hududda o‘rta asrlarda madrasalar faoliyat yuritgan. 4. Beshkent «Beshkent» nomi «besh shahar» yoki «besh qishloq» ma’nosini anglatadi. Bu hudud tarixiy chorrahalar yaqinida joylashgani bois strategik ahamiyatga ega bo‘lgan. 5. G‘uzor «G‘uzor» so‘zi fors tilida «o‘tish joyi» yoki «ko‘prik» ma’nosini bildiradi. Bu joy savdogarlar va karvon yo‘llarida muhim ahamiyat kasb etgan. 6. Qashqadaryo Qashqadaryo daryosining nomi “kash” va “ka” so‘zlari birikmasidan kelib chiqib, qadimiy turkiy tilda “toza suv” yoki “oqayotgan suv” ma’nosini bildirishi mumkin. 1.2 Tarixiy manbalarda uchraydigan toponimlarning tahlili Qashqadaryo vohasining tarixiy manbalarda uchraydigan toponimlari, asosan, bu hududning tarixiy, madaniy va iqtisodiy rivojlanishining aksidir. Ushbu toponimlar, hududda yashagan turli etnik guruhlarning, hukmdorlarning, iqtisodiy va siyosiy jarayonlarning ta'sirini o‘zida mujassamlashtiradi. Tarixiy manbalar, xususan, qadimgi geografik asarlar, tarixiy yozuvlar va xronikalarda mavjud bo‘lgan joy nomlari Qashqadaryo vohasining ilgari qanday o‘zgarganini, qanday madaniyatlar va xalqlarni o‘zida birlashtirganini o‘rganishda muhim ahamiyatga ega. 1. Qashqadaryo vohasining tarixiy manbalarda aks etishi Qashqadaryo vohasining tarixiy manbalarda uchraydigan joy nomlari, ko‘plab asrlar davomida o‘zgarib, turli madaniy ta'sirlarga duchor bo‘lgan. O‘zbek va tojik tarixchilarining asarlarida, shuningdek, arab, fors, turkman va boshqa xalqlarning geografik asarlarida bu joylar haqida ko‘plab ma'lumotlar mavjud. Tarixiy manbalarda uchraydigan toponimlar ba'zan islomdan oldingi davrga ham borib taqaladi. Bu nomlar, asosan, geosiyosiy va iqtisodiy ahamiyatga ega bo‘lgan joylarni ifodalaydi. 2. Qashqadaryo vohasidagi qadimiy joy nomlarining tahlili Qashqadaryo vohasining qadimiy toponimlari, asosida hududning tabiati, iqtisodiy hayoti va mintaqadagi turli etnik guruhlar bilan aloqalarini aks ettiradi. Tarixiy manbalarda uchraydigan joy nomlarini tahlil qilishda, bu nomlarning kelib chiqishi, ma'nosi va qanday madaniy yoki siyosiy kontekstda qo‘llanilishi muhimdir. Ba'zi misollarni keltiramiz: 1. Shahrisabz (Shahr-e Sabz) «Shahrisabz» nomi, ko‘p asrlar davomida qadimiy shaharlardan biri sifatida taniqli bo‘lib kelgan. Shahrisabz, Amir Temurning tug‘ilgan joyi bo‘lganligi sababli, tarixiy manbalarda ko‘p uchraydi. «Shahrisabz» nomi, fors tilidan olingan bo‘lib, «shahr» (shahar) va «sabz» (yashil) so‘zlaridan tashkil topgan. Bu nom, Shaharning yashil va ekinlarga boy hududini aks ettiradi. Shahrisabzning tarixiy manbalarda aks etishi, uning iqtisodiy, madaniy va siyosiy markaz sifatida ahamiyatini ko‘rsatadi. 2. Kitob Kitob nomi ham tarixiy manbalarda uchraydigan qadimiy joy nomlaridan biridir. Ushbu joy nomi, arab va fors manbalarida ham qayd etilgan. «Kitob» so‘zi, ba'zan arabcha «kitob» (kitob, yozuv) so‘zidan kelib chiqishi mumkin, bu nomning diniy va ilmiy ahamiyatini anglatadi. Shu bilan birga, bu nom, kitob savdosi va ilm-fan markazi sifatida tarixiy roli haqida ma'lumotlar beradi. 3. Qarshi Qarshi nomi ham qadimiy tarixiy manbalarda uchraydi. «Qarshi» nomi, fors tilidan olingan bo‘lib, «qarshi» (qarama-qarshi) so‘zidan kelib chiqqan. Bu nom, shaharning strategik joylashuvi va savdo yo‘llarining kesishgan nuqtasi sifatidagi ahamiyatini aks ettiradi. Qarshi shahri, o‘zining savdo va madaniyat markazi sifatidagi rolini o‘rganishda muhimdir. 4. Chiroqchi Chiroqchi nomi ham qadimiy manbalarda uchraydigan joylardan biridir. Bu nom, ehtimol, «chiroq» (yorug‘lik, yoritish) so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, qadimda bu hududning savdo va madaniyat markazi sifatida ahamiyatga ega bo‘lganini bildiradi. Manbalarda Chiroqchi shahri o‘zining yirik bozor va ilm-fan markazi sifatida eslatilgan. 3. Tarixiy manbalarda toponimlar va hududiy ta'sirlar Tarixiy manbalarda uchraydigan toponimlar, o‘zining kelib chiqishi va ma'nosi bilan birga, hududning siyosiy va madaniy tarixiga ham aloqador. Qashqadaryo vohasidagi toponimlar ko‘plab etnik guruhlar va imperiyalarning ta'siri ostida shakllangan. Masalan: Sovet davrida: Sovet Ittifoqi davrida joy nomlari ko‘plab o‘zgartirilgan yoki ruscha nomlar bilan almashtirilgan. Ba'zi eski toponimlar qayta tiklangan yoki o‘zgarib ketgan. Masalan, «Kommunizm» (hozirgi «Kitob») shahri va boshqa joylar. Islom davri: Islom dini kiritilganidan keyin, bu hududda joy nomlarining ko‘pchiligi diniy ma'nolarni o‘z ichiga olgan. Masalan, «Masjid» yoki «Ota» so‘zlari joy nomlarida keng qo‘llanilgan. 4. Toponimlar va etnik guruhlar Qashqadaryo vohasida joy nomlarining shakllanishida turli etnik guruhlarning ta'siri katta bo‘lgan. O‘zbeklar, tojiklar, turkmanlar, qozoqlar va boshqa xalqlar bu hududda tarixiy izlarni qoldirgan. Shuning uchun, tarixiy manbalarda uchraydigan joy nomlari ko‘pincha etnik va madaniy xilma-xillikni aks ettiradi. Bu hududda yashagan xalqlarning turli tillari va madaniyatlari joy nomlarini shakllantirishda muhim rol o‘ynagan. Qashqadaryo vohasining toponimlari haqida ko‘plab tarixiy manbalarda ma'lumotlar keltirilgan: 1. Mahmud Koshg‘ariy «Devonu lug‘otit turk» asarida Qashqadaryo hududidagi ba’zi toponimlar, masalan, Kesh va Nasaf nomlari qayd etilgan. Bu hududning tarixda turkiy xalqlar yashagan joy sifatida ahamiyatini ko‘rsatadi. 2. Abu Rayhon Beruniy Beruniyning asarlarida vohaning tabiiy geografiyasi va joy nomlari haqida ma’lumotlar uchraydi. U Kesh va Nasaf shaharlarini qadimiy savdo yo‘llarining markaziy nuqtalari sifatida tasvirlaydi. 3. Temur tuzuklari Amir Temur tomonidan yozilgan «Temur tuzuklari» asarida Shahrisabz (Kesh) va uning atrofidagi hududlar haqida batafsil ma'lumotlar berilgan. Shahrisabz Amir Temur saltanatining poydevorlaridan biri sifatida ta'kidlanadi. 4. Ibn Havqal va al-Istahriy Ushbu arab geograflarining yozmalarida Nasaf va uning qishloqlari haqida ma'lumotlar keltirilgan. Ular bu hududning iqtisodiy va madaniy ahamiyatini alohida ta’kidlaganlar. 5. Zarafshon va Amudaryo havzasi xaritalari Qashqadaryo hududi qadimiy savdo yo‘llaridagi geografik joylashuvi bilan xaritalarda ham ko‘p qayd etilgan. § 2 Geografik obyektlarning nomlanishi 2.1. Daryo, tog‘, voha va boshqa tabiiy obyektlarning nomlari va ularning ma'nosi Qashqadaryo vohasi o‘zining tabiiy geografik xususiyatlari bilan ajralib turadi. Daryolar, tog‘lar, vohalar va boshqa tabiiy obyektlar nomlarida bu hududning tabiiy resurslari va aholining hayot tarziga oid ko‘plab ma'lumotlar aks etadi. Ushbu tabiiy obyektlar nomlari, odatda, ularning mavjud sharoitlari, funksiyalari yoki mahalliy xalqning tabiatga nisbatan munosabati bilan bog‘liq bo‘ladi. Quyida Qashqadaryo vohasidagi tabiiy obyektlarning nomlari va ularning ma'nosi keltirilgan: 1. Daryolar nomlari va ularning ma'nosi Daryolar nomlari odatda ularning manbai, yo‘nalishi, suv miqdori yoki ular bilan bog‘liq tabiiy sharoitlarni ifodalaydi. Qashqadaryo vohasidagi daryolar nomlari, ko‘pincha mahalliy til va urf-odatlarga asoslangan: Qashqadaryo – Bu daryo nomi o‘zining geografik joylashuvi bilan bog‘liq. «Qashqa» so‘zi «yog‘ingarchilik» yoki «suv» ma'nosini bildiradi, «daryo» esa tabiiy ravishda daryoni ifodalaydi. Demak, «Qashqadaryo» nomi «suvli daryo» yoki «yog‘ingarchilik manbai bo‘lgan daryo» deb tarjima qilinishi mumkin. Amudaryo – O‘rta Osiyo va Qashqadaryo vohasidagi eng katta daryolardan biri bo‘lib, «Amu» so‘zi turkiy tillarda «katta», «keng» ma'nolarini bildiradi. Amudaryo – keng va katta daryo bo‘lib, voha hududining hayotini ta'minlovchi asosiy suv manbai hisoblanadi. Shurabad – Bu nom daryo yoki kichik suv yo‘nalishlariga nisbatan ishlatilgan. «Shura» so‘zi turkiy tillarda «shirin», «suv» yoki «tiniq» ma'nolarini bildirisifodalaydi 2. Tog‘ nomlari va ularning ma'nosi Qashqadaryo vohasining tog‘ tizmalari va botiqlari hududning tabiiy landshaftini tashkil etadi. Tog‘ nomlari ko‘pincha ular joylashgan hudud, tog‘ning turi yoki tarixiy voqealar bilan bog‘liqdir: Tuzkan tog‘lari – Ushbu tog‘ tizmasining nomi «tuz» so‘zi bilan bog‘liq bo‘lib, bu hududda tuzli o‘lkalar va tabiiy resurslar mavjudligini bildiradi. Pamir tog‘lari – Bu tog‘ nomi o‘zining keng tarqalgan ma'nosiga ega bo‘lib, «Pamir» so‘zi turkiy va fors tillarida «yuksak», «baland» ma'nolarini anglatadi. Bu nom tog‘larning baland va qoyali bo‘lishini ifodalaydi. Kizilkum tog‘lari – «Kizilkum» nomi «qizil» va «kum» (qum) so‘zlaridan kelib chiqqan bo‘lib, tog‘larning qumli va qizil rangli tabiatini ifodalaydi. 3. Voha nomlari va ularning ma'nosi Vohalar, asosan, o‘zlarining tabiiy sharoitlari va iqtisodiy ahamiyatiga qarab nomlanadi. Qashqadaryo vohasining joy nomlaridagi voha va boshqa tabiiy hudud nomlari, ko‘pincha bu hududning rivojlangan qishloq xo‘jaligi va suv resurslaridan foydalanish bilan bog‘liq: Qashqadaryo vohasi – «Vohasi» so‘zi «daryo bilan bog‘liq keng va boshqariladigan yer» ma'nosini bildiradi. Qashqadaryo vohasi, daryolar va tabiiy resurslar bilan bog‘liq bo‘lgan hudud sifatida nomlangan. Shahrisabz vohasi – «Shahrisabz» nomi «shahar» va «sabz» (yashil) so‘zlaridan tashkil topgan bo‘lib, bu voha yeridagi yashil bog‘lar va qishloq xo‘jaligi faoliyatiga asoslanganligini bildiradi. 4. Boshqa tabiiy obyektlar nomlari va ularning ma'nosi Bo‘rik – Bu nom «bora» (yurish) va «ik» (kichik) so‘zlaridan kelib chiqib, kichik daryo yoki suv yo‘nalishiga berilgan. Bu nom, asosan, o‘zining xususiyatlari bilan boshqa tabiiy obyektlarga nisbatan kichik va yaqin bo‘lgan joylarni anglatadi. Samarqand daryosi – Samarqand daryosi nomi, o‘zining tarixiy ahamiyatini ko‘rsatadi. Samarqand, qadimdan qadimiy daryo yo‘nalishlarini o‘zida saqlab kelgan bo‘lib, bu nom hududning tarixiy va madaniy markazi sifatida e'tirof etiladi. Beshkent – Bu nom, ehtimol, «besh» (beshta) va «kent» (shahar) so‘zlaridan kelib chiqqan bo‘lib, beshta qishloq yoki shaharlarni o‘z ichiga olgan hududni bildiradi. Qashqadaryo vohasida joylashgan geografik obyektlarning nomlari o‘zining tarixiy, lingvistik va madaniy jihatdan o‘ziga xosligini aks ettiradi. Har bir nom hududning tabiiy xususiyatlari, mahalliy xalqning tili va madaniyati bilan bog‘liqdir. Quyida ayrim muhim obyektlarning nomlanishiga to‘xtalamiz: Daryolar: Qashqadaryo Daryo vohaning asosiy suv manbai hisoblanadi. «Qashqa» so‘zi qadimiy turkiy tilda «oqayotgan», «toza suv» yoki «yo‘l» ma’nosida ishlatilgan. «Daryo» esa forscha «katta suv oqimi» degan ma’noni anglatadi. Bu nom vohaning hayoti va iqtisodiy faoliyati suv bilan chambarchas bog‘liq ekanligini ko‘rsatadi. Tanhazor daryosi «Tanhazor» so‘zi ikki qismdan iborat: «tanha» – «yolg‘iz», «zor» esa suv manbai yoki daryo so‘zining eski ko‘rinishi. Bu daryo nomi joylashuvining chekka, yolg‘iz joyda ekanligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Tog‘lar Hisor tog‘lari «Hisor» so‘zi fors tilida «qal’a» yoki «mustahkam joy» ma’nosini anglatadi. Tog‘larning bu nomi ularning mustahkamligi va balandligini ta’riflash uchun qo‘llanilgan bo‘lishi mumkin. Hisor tog‘lari vohaning shimoli va g‘arbidagi tabiiy chegarani tashkil etib, hududning geografik izolyatsiyasini ta’minlagan. Zarafshon tizmasi «Zarafshon» so‘zi fors tilida «oltin sochuvchi» degan ma’noni bildiradi. Tog‘ tizmasining bunday nomlanishi uning daryo va buloqlar orqali sug‘orish imkoniyatlari, shuningdek, boy mineral resurslarga ega bo‘lgani bilan bog‘liq. Vohalar va boshqa tabiiy obyektlar: Qashqadaryo vohasi «Voha» – sug‘oriladigan va yashash uchun qulay bo‘lgan o‘ralgan tekislik. Qashqadaryo vohasining nomi hududning quruq iqlim sharoitida suv va hayot manbai ekanligini anglatadi. Tuzkon ko‘li Ko‘lning nomi «tuz» va «kon» so‘zlaridan iborat bo‘lib, hududda tuz zaxiralarining mavjudligini bildiradi. Ushbu ko‘l atrofida tuz qazib olish faoliyati qadim zamonlardan beri amalga oshirilgan. Qizilqum cho‘li «Qizilqum» nomi mahalliy tuproq va qumlarning rangini aks ettiradi. «Qizil» – qum rangi, «qum» esa hududning asosiy tabiiy xususiyatini anglatadi. 2.2 Ushbu nomlarning mahalliy xalqlar tilidagi o‘rni va ahamiyati. Qashqadaryo vohasi geografik jihatdan turli tabiat shakllari va obyektlari bilan ajralib turadi. Bu hududda daryolar, tog‘lar, o‘rmonlar, dashtlar va boshqa tabiiy ob'ektlar mavjud bo‘lib, ularning nomlanishi nafaqat ularning tabiiy xususiyatlari bilan bog‘liq, balki bu nomlar mahalliy xalqlarning madaniy, til, tarix va hayot tarziga ham aks etadi. Qashqadaryo vohasidagi geografik obyektlarning nomlari, asosan, o‘zbek va tojik tillari bilan bog‘liq bo‘lib, ular bu hududda yashagan xalqlar va ularning kundalik hayotiga chuqur aloqador. Geografik obyektlarning nomlanishi Qashqadaryo vohasida geografik obyektlarning nomlanishida tabiiy sharoitlar va madaniy omillar muhim o‘rin tutadi. Daryo, tog‘, voha va boshqa tabiiy ob'ektlarning nomlari, odatda, ularning fizik va tabiiy xususiyatlarini, joylashuvi, ahamiyatini yoki mahalliy xalq tomonidan qanday ishlatilishini aks ettiradi. Daryolar va Suv Manbalari Qashqadaryo vohasidagi daryolar va suv resurslari hududning asosiy geografik xususiyatlaridan biridir. Daryolar va suv yo‘llarining nomlanishi, ko‘pincha ularning tabiiy shakllariga, yo‘nalishiga, aholining bu manbalarni qanday ishlatishiga asoslanadi. Qashqadaryo: Bu nom, vohaning markaziy daryosi bo‘lib, «Qashqa» (suvli) va «daryo» so‘zlaridan kelib chiqadi. Bu daryo, hududdagi eng katta suv manbai bo‘lib, voha xalqining hayotiy faoliyatida katta o‘rin tutadi. Amu Daryo: Amu daryosi, Qashqadaryo vohasining janubida joylashgan, uning nomi qadimdan mavjud bo‘lib, o‘zbek va tojik tillaridagi «Amu» (g‘azablangan) so‘zidan kelib chiqqan. Bu daryo, Qashqadaryo vohasidagi eng yirik daryo tizimlaridan biri hisoblanadi va uning nomi muhim iqtisodiy ahamiyatga ega. Tog‘lar va Balandliklar Qashqadaryo vohasining tog‘li va baland hududlari, hamda ulardagi alohida geografik obyektlar ham o‘ziga xos nomlarga ega. Bu nomlar, asosan, tabiiy holat va maxsus atributlarni aks ettiradi. Zarafshon Tog‘lari: Zarafshon tog‘lari, vohaning shimoliy qismida joylashgan bo‘lib, tarixiy manbalarda bu tog‘larning nomi «zarafshon» (oltin so‘ng) deb atalgan, chunki qadimda bu hududda oltin qazib olish faoliyati rivojlangan edi. Zarafshon tog‘larining nomi, shu hududdagi iqtisodiy faoliyatni va tabiiy boyliklarni aks ettiradi. Qashqadaryo Tog‘lari: Bu tog‘lar vohaning janubi va janubi-sharqida joylashgan bo‘lib, ular ko‘p hollarda tabiiy chegara yoki hududiy ajratish uchun ishlatilgan. Ularning nomlari, ular joylashgan mintaqaning tabiiy xususiyatlari bilan bog‘liq. O‘rmonlar, Dashtlar va Orol Obyektlari O‘rmonlar va dashtlar nomlari, asosan, ularning tabiiy resurslari va aholi turmush tarziga ta’sirini aks ettiradi. Masalan, Qashqadaryo vohasida joylashgan o‘rmonlar va dashtlar, uzoq vaqt davomida qishloq xo‘jaligida, hayvonchilikda va savdoda muhim o‘rin tutgan. Mingbuloq: Bu nom, asosan, o‘rmon yoki dasht hududlarini anglatadi. «Ming» (minglab) va «buloq» (suv manbai) so‘zlaridan kelib chiqqan bo‘lib, bu yerda ko‘plab buloqlar mavjud ekanligini bildiradi. Bu nomning tarixi va ma'nosi, vohadagi tabiiy resurslar va xalq hayotiga ta’sirini aks ettiradi. Mahalliy Xalqlar Tilidagi O‘rni va Ahamiyati Qashqadaryo vohasining geografik obyektlari nomlarining mahalliy xalqlar tilidagi o‘rni va ahamiyati, ularning kundalik hayotiga, madaniyatiga, iqtisodiyotiga va diniy qarashlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Hududda yashagan o‘zbeklar, tojiklar va boshqa etnik guruhlarning tillari va madaniyatlari bu nomlarning shakllanishida katta rol o‘ynagan. O‘zbek Tilining Ta’siri O‘zbek tili, Qashqadaryo vohasida yashagan xalqning asosiy tili bo‘lib, geografik obyektlarning nomlarida keng tarqalgan. O‘zbek tilidagi so‘zlar, ko‘pincha hududning tabiiy xususiyatlarini ifodalashda ishlatilgan. Masalan, «daryo», «tog‘», «suv», «o‘rmon» kabi so‘zlar, voha xalqi uchun muhim resurslarni anglatadi. Tojik Tilining TTojik tili ham bu hududda uzoq vaqt davomida mavjud bo‘lgan va uning ta’siri geografik nomlarida ko‘rinadi. Tojik tili, odatda, diniy va madaniy omillarni aks ettirishda o‘ziga xos rol o‘ynagan. «Shahrisabz», «Beshkent» kabi nomlar, tojik tilining ta’sirini ko‘rsatadi, bu nomlar o‘zbek va tojik xalqlarining madaniy, siyosiy va iqtisodiy aloqalarini aks ettiradi. Mahalliy Aholining Hayot Tarzi va Etnik O‘ziga Xoslik Geografik obyektlarning nomlanishi, mahalliy aholining hayot tarzini aks ettiradi. O‘rmonlar, dashtlar, daryolar va tog‘lar, aholi turmushida muhim o‘rin tutgan resurslar sifatida ko‘rsatilgan. Shuningdek, bu nomlar, etnik guruhlarning o‘ziga xos ijtimoiy-iqtisodiy hayotini, qishloq xo‘jaligi, savdo va turmush tarziga ta’sir ko‘rsatgan. Madaniy va lingvistik ahamiyati Geografik obyektlarning nomlari mahalliy xalqlarning tili va madaniyatini o‘zida aks ettiradi. Qashqadaryo vohasidagi nomlarning asosiy qismi turkiy va forsiy ildizlarga ega bo‘lib, bu hududda yashagan turli xalqlarning tarixiy va madaniy aloqalaridan dalolat beradi. 1. Turkiy til ta’siri: «Qashqadaryo», «Kashka» kabi nomlar mahalliy turkiy tillar orqali shakllangan. Turkiy xalqlar bu hududda uzoq asrlar davomida yashagan va tabiiy obyektlarga o‘z nomlarini berishgan. 2. Forsiy til ta’siri: «Hisor», «Zarafshon», «G‘uzor» kabi nomlar fors tilining ta’siri ostida shakllangan bo‘lib, qadimiy savdo yo‘llari va madaniy aloqalar haqida ma’lumot beradi. Forsiy til bu hududdagi tarixiy yozuvlar va ma’rifat tiliga aylangan. Mahalliy xalqlar hayotida geografik obyektlarning ahamiyati: 1. Tabiiy resurslar manbai: Qashqadaryo va uning irmoqlari qishloq xo‘jaligi va ichimlik suvi manbai bo‘lib xizmat qiladi. Bu daryolar voha aholisining hayotiy faoliyati uchun asosiy omil bo‘lib kelgan. 2. Savdo va madaniyat markazlari: Zarafshon va Hisor tog‘lari orqali o‘tgan yo‘llar qadimiy karvon savdosida katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Ushbu tabiiy obyektlar hududlararo muloqotning rivojlanishiga xizmat qilgan. 3. Mifologik va diniy ahamiyat: Tog‘lar va daryolar ko‘pincha mahalliy mifologiya va diniy e’tiqodlarda muqaddas deb qaralgan. Masalan, Hisor tog‘lari mahalliy afsonalarda tabiatning kuchi va mustahkamligi ramzi sifatida tasvirlanadi. 4. Tillararo aloqalarni aks ettiruvchi obyektlar: Qashqadaryo vohasidagi joy nomlari turli xalqlarning til madaniyati va muloqotlaridan dalolat beradi. Turkiy va forsiy ildizlarning uyg‘unligi bu hududda yashagan xalqlarning o‘zaro yaqin aloqalarini aks ettiradi. § 3 Mahalliy aholi tomonidan ishlatiladigan toponimlar 3.1. Qishloqlar, shaharchalar va boshqa joy nomlarining kelib chiqishi Qashqadaryo vohasidagi qishloqlar, shaharchalar va boshqa joy nomlari, asosan, hududning tarixiy, iqtisodiy, madaniy va tabiiy xususiyatlari bilan bog‘liq. Ushbu nomlar nafaqat joyning geografik yoki iqtisodiy ahamiyatini, balki ularning kelib chiqish tarixi, xalqning turmush tarzi va madaniyati haqida ham ma'lumot beradi. Qashqadaryo vohasidagi qishloqlar va shaharchalarning nomlari o‘zining tarixiy, lingvistik, geografik va madaniy ahamiyatiga ega bo‘lib, ularning kelib chiqishi mahalliy xalqning turmush tarzi, urf-odatlari va o‘zaro aloqalari bilan bog‘liqdir. Quyida ayrim muhim joy nomlarining kelib chiqishi tahlil qilinadi: Qishloqlar va shaharchalar: 1. Kitob Kitob shaharchasi o‘tmishda ilm-fan va ma’rifat markazi sifatida mashhur bo‘lgan. Uning nomi arab tilidagi “kutub” (kitoblar) so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, bu hududda madrasalar faoliyat yuritganiga ishora qiladi. 2. Yakkabog‘ «Yakka» va «bog‘» so‘zlaridan tashkil topgan bu nom «yolg‘iz bog‘» yoki «birgina bog‘» ma’nosini anglatadi. Bu joy qachonlardir kichik va izolyatsiyalangan bog‘ hududi bo‘lgan bo‘lishi mumkin. 3. Chiroqchi «Chiroqchi» nomi qadimda karvon yo‘llari bo‘ylab yo‘l ko‘rsatuvchi yoki yo‘llarni yorituvchi mayoq bo‘lib xizmat qilgan hududlarni ifoda etadi. 4. Shayxali «Shayx» so‘zi diniy yetakchini, «ali» esa ismni anglatadi. Bu joy nomi hududda diniy obro‘ga ega bo‘lgan shaxs nomi bilan bog‘liqdir. 5. Karshi Shaharning eski nomi «Nasaf» bo‘lsa-da, «Karshi» nomi mo‘g‘ullar davrida paydo bo‘lgan va «qarshi» – «qal’a» ma’nosini anglatgan. Mo‘g‘ullar bu yerda mustahkam istehkom barpo etganlar. Tabiiy joylar: 1. Chiyal «Chiyal» so‘zi «chiy» (o‘simlik turi) va «al» (joy, hudud) so‘zlaridan tashkil topgan bo‘lib, bu joy chiy o‘sadigan hudud sifatida nomlangan. 2. Boysun «Boysun» nomi «boy» va «sun» (tog‘ yoki hudud) so‘zlaridan kelib chiqqan. Bu nom hududning tabiiy boyliklarga va keng yaylovlarga boyligini ifoda etadi. Shaharlardagi qadimiy nomlar: 1. Nasaf Nasaf nomi qadimiy sug‘d tilida «qulay joy» yoki «markaz» ma’nosini anglatgan. Bu nom shaharning qadimda savdo va madaniy markaz bo‘lganligini ko‘rsatadi. 2. Kesh Kesh nomi qadimgi turkiy yoki sug‘d tillarida “yashil hudud” yoki “makkon” ma’nosini bildirgan. Shahar atrofi sug‘oriladigan yerlari bilan mashhur bo‘lgan. 3.2. Dialektal xususiyatlar va etnolingvistik omillar. Qashqadaryo vohasi, o‘zining boy tarixiy, madaniy va etnik diversifikatsiyasi bilan ajralib turadi. Bu hududda turli dialektal xususiyatlar, til va madaniyatlarning o‘zaro ta'siri mavjud. O‘zbekistonda til, dialektlar va toponimlar bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, bu omillar Qashqadaryo vohasida ham o‘zining aksini topadi. Tabiiyki, Qashqadaryo vohasidagi joy nomlarining kelib chiqishi, ular orqali til va madaniyatning o‘ziga xos xususiyatlari, shuningdek, etnolingvistik omillarni yoritishda katta ahamiyatga ega. Qashqadaryo dialekti – Bu dialektda o‘ziga xos fonetik va grammatik xususiyatlar mavjud. Masalan, bu dialektda «a» unli harfi ko‘proq ishlatiladi, «e» va «o» tovushlari esa ko‘pincha bir-biriga almashtiriladi. Bu o‘zgarishlar joy nomlarining shakllanishida aks etgan. Qashqadaryodagi ba'zi joy nomlarining talaffuzi, bu dialektning ta'sirini ko‘rsatadi. Masalan, «Qamishli» (Qamishli) yoki «Qo‘qon» (Qo‘qon) nomlari dialektga mos ravishda o‘zgarib ketgan. Dialektal xususiyatlar Qashqadaryo vohasidagi mahalliy aholi orasida joy nomlarini talaffuz qilishda o‘ziga xos dialektal xususiyatlar mavjud. Turli hududlarda joy nomlarining talaffuzi mahalliy lahjalar va fonetik o‘zgarishlar tufayli farqlanadi. Masalan: Yakkabog‘ – ba’zi hududlarda «Yakkobog‘» yoki «Yakobog‘» shaklida talaffuz qilinadi. Chiroqchi – ba’zi joylarda «Chirog‘chi» deb ham aytiladi. Etnolingvistik omillar Qashqadaryo vohasida etnolingvistik diversifikatsiya juda katta. Bu yerda turli etnik guruhlar yashaydi: o‘zbeklar, tojiklar, ruslar, qozoqlar va boshqa etnik guruhlar. Har bir guruhning o‘ziga xos madaniyati, tili va tarixiy merosi mavjud bo‘lib, bu omillar joy nomlarida o‘z izini qoldirgan. O‘zbeklar – Qashqadaryo vohasining asosiy etnik guruhini o‘zbeklar tashkil etadi. Ularning tili va madaniyati, joy nomlarining shakllanishida muhim rol o‘ynagan. O‘zbek tilining o‘rni katta bo‘lib, joy nomlarining aksariyati o‘zbek tilidan kelib chiqqan. Masalan, «Shahrisabz», «Qashqadaryo», «Kitob», «Chiroqchi» kabi nomlar o‘zbek tilining turli shakllaridan kelib chiqqan. Tojiklar – Tojiklar Qashqadaryo vohasida muhim etnik guruhni tashkil etadi. Ularning tili va madaniyati ham joy nomlarida o‘z aksini topgan. Masalan, «G‘uzor» (Tojik tilida «g‘uzar» – joy) nomi tojik tilidan kelib chiqqan. Boshqa tojikcha joy nomlari ham mavjud bo‘lib, ular tojik xalqining tarixi va madaniyatini aks ettiradi. Qozoqlar – Qashqadaryo vohasida qozoq etnik guruhining mavjudligi ham toponimlar shakllanishiga ta'sir ko‘rsatgan. Qozoqlar o‘zining turkiy tilidan va madaniyatidan joy nomlarida aks etgan elementlarni qoldirgan. Qozoq tilidan kelib chiqqan ba'zi joy nomlari vohada uchraydi, masalan, «Qozoqtepa» kabi nomlar. Ruslar va boshqa etnik guruhlar – Sovet davrida Qashqadaryo vohasida ruslar va boshqa etnik guruhlar ham yashagan. Ularning ta'siri, ayniqsa, ba'zi joy nomlarida ruscha talaffuzlar va nomlarni o‘zgartirishda ko‘rinadi. Masalan, «Kommunizm» (Kitob tumanining avvalgi nomi) va «Mirzo Ulug‘bek» (Shahrisabz shahri) kabi nomlar ruscha elementlarga ega. Toponimlarning etnolingvistik aks-sadolari Qashqadaryo vohasidagi joy nomlari ko‘pincha etnik guruhlarning o‘zaro aloqalarini, madaniy ta'sirini va tarixiy jarayonlarni aks ettiradi. Ba'zi joy nomlari o‘zbek, tojik, qozoq yoki rus tilidan kelib chiqqan bo‘lsa, boshqalari turli etnik guruhlarning ta'sirida o‘zgarib, aralash tildan hosil bo‘lgan. Etnik madaniyatlar aralashuvi – Qashqadaryoda turli etnik guruhlar yashaganligi sababli, bu hududdagi joy nomlarida ko‘plab aralashma mavjud. Misol uchun, tojikcha va o‘zbekcha elementlar aralashgan nomlar, masalan, «G‘uzor» yoki «Qamishli» joy nomlari etnik madaniyatlarning o‘zaro ta'sirini ko‘rsatadi. Diniy omillar – Qashqadaryo vohasida islom dini keng tarqalgan. Diniy toponimlar, masalan, «Masjid», «Jome», «Ota» kabi so‘zlar joy nomlarida uchraydi. Bu nomlar o‘zbek va tojik xalqlarining diniy an'analari va madaniyatini aks ettiradi. Mahalliy toponimlarning shakllanishida hududning etnik tarkibi va turli madaniyatlar o‘rtasidagi aloqalar muhim rol o‘ynagan: 1. Turkiy til ta’siri Qashqadaryo vohasida yashovchi o‘zbek va boshqa turkiy xalqlar joy nomlarining shakllanishida asosiy rolni o‘ynagan. «Qashqadaryo», «Beshkent», «Boysun» kabi nomlar turkiy ildizlarga ega bo‘lib, aholi hayot tarzi, tabiat va geografik sharoitlarni ifodalaydi. 2. Forsiy til ta’siri Fors tilining ta’siri qadimiy davrlardan boshlab hududdagi toponimlarda aks etgan. «Hisor», «G‘uzor», «Karshi» kabi nomlar forsiy ildizga ega bo‘lib, hududning tarixiy aloqalari va madaniyati haqida ma’lumot beradi. 3. Etnik guruhlarning nomlardagi izi Hududda turli etnik guruhlarning yashashi natijasida toponimlarda ularning madaniy va lingvistik izlari saqlanib qolgan. Masalan, arab davrida «Kitob» va «Shayxali» kabi nomlar, mo‘g‘ullar davrida esa «Karshi» kabi nomlar paydo bo‘lgan. Mahalliy ahamiyat 1. Joy nomlari va urf-odatlar Qishloq va shaharchalarning nomlari ko‘pincha xalq urf-odatlari va turmush tarzi bilan bog‘liq. Masalan, «Yakkabog‘» nomi qadimda bu yerda mavjud bo‘lgan bog‘lar bilan bog‘liqdir. 2. Tabiatga hurmat Tog‘lar, daryolar va boshqa tabiiy obyektlarning nomlari mahalliy xalqning tabiat bilan bo‘lgan aloqalarini aks ettiradi. 3. Tarixni aks ettirish To‘liq tarixiy jarayonlarni aks ettirgan nomlar, masalan, «Nasaf» va «Kesh» kabi nomlar, mahalliy xalqlarning o‘zligini saqlab qolishida muhim ahamiyatga ega. IV-bob. Sotsial va siyosiy o‘zgarishlarning toponimlarga ta'siri 4.1. O‘zbekistonda mustaqillikdan keyingi joy nomlarining o‘zgarishi Toponimika har bir hududning nafaqat tabiiy va geografik, balki sotsial va siyosiy o‘zgarishlarini ham aks ettiradi. O‘zbekistonning mustaqillik davrida toponimlar ko‘plab o‘zgarishlarga uchradi. Bu jarayon mahalliy o‘zlikni qayta tiklash, tarixiy adolatni tiklash va xalqning madaniy hamda milliy o‘zligini aks ettirish maqsadida amalga oshirildi. O‘zbekistonda mustaqillikni qo‘lga kiritganidan so‘ng, joy nomlarida bir qator o‘zgarishlar ro‘y berdi. Bu o‘zgarishlar, asosan, milliy istiqlol, tarixiy xotira, madaniy merosni tiklash va eski sovet davri izlarini tozalashga yo‘naltirilgan edi. Qashqadaryo vohasida ham mustaqillikdan so‘ng bir qator joy nomlari qayta tiklandi, o‘zgartirildi yoki yangilandi. O‘zbekiston 1991-yilda mustaqillikka erishganidan so‘ng toponimlar siyosatida tub o‘zgarishlar boshlandi. Sovet davrida berilgan ko‘plab joy nomlari milliy ruhda qayta ko‘rib chiqildi. Quyida bu o‘zgarishlarning asosiy sabablari va misollari keltiriladi: Asosiy sabablar: 1. Milliy o‘zlikni tiklash Sovet davrida ko‘plab joy nomlari ruscha yoki boshqa xalqlarga xos nomlar bilan almashtirilgan edi. Mustaqillikdan so‘ng o‘zbek xalqining tarixiy va madaniy merosini tiklash maqsadida bunday nomlar o‘zgartirildi. 2. Sovetcha ideologik nomlardan voz kechish Lenin, Marx, Engels kabi shaxslar yoki sovet davri mafkurasini ifoda etuvchi nomlar olib tashlanib, milliy, tarixiy va madaniy mazmunga ega nomlar berildi. 3. Madaniy va tarixiy adolatni tiklash Ko‘plab qadimiy toponimlar qayta tiklanib, tarixiy ahamiyatga ega bo‘lgan shaxslar va voqealar nomlari joylarga berildi. O‘zgarishlar misollari: Leninobod → Nurafshon Sovet davridagi Leninobod shahri mustaqillikdan so‘ng «Nurafshon» (yorqin nur sochuvchi) deb nomlandi. Bu nom xalqning milliy va mustaqil ruhiyatini aks ettiradi. Krasnogvardeysk → Qiziltepa «Krasnogvardeysk» nomi o‘zbekcha «Qiziltepa» nomiga o‘zgartirildi, bu joyning tabiiy xususiyatlari bilan bog‘liq. Oktyabr qishlog‘i → Mustaqillik qishlog‘i Bu o‘zgarish mustaqillik davridagi siyosiy o‘zgarishlarni aks ettiradi. Ahamiyati O‘zbekistonda joy nomlarining o‘zgarishi xalqning o‘zligini anglash va milliy o‘zlikni tiklash jarayonining muhim bir qismi bo‘ldi. Ushbu o‘zgarishlar mamlakatning tarixiy va madaniy mustaqilligini mustahkamlashga xizmat qiladi. Sovet davri davomida, ko‘plab joy nomlari ideologik va siyosiy sabablarga ko‘ra o‘zgartirilgan yoki ruscha nomlar bilan almashtirilgan. Mustaqillikdan so‘ng, bu nomlar asl holatiga qaytarildi yoki milliy an'analarga mos ravishda yangilandi. Kitob – Sovet davri davomida Qashqadaryo viloyatidagi Kitob tumanining nomi o‘zgarib, «Kommunizm» nomi bilan atalgan. Mustaqillikdan so‘ng, bu nom qayta tiklandi va «Kitob» nomi eski tarixiy nomga muvofiq ravishda qaytarildi. Bu nom, o‘z navbatida, qadimiy Sharq madaniyatiga va tarixiga nisbatan hurmatni aks ettiradi. Shahrisabz – Shahrisabz shahri ham Sovet davrida «Mirzo Ulug‘bek» nomi bilan atalgan. Mustaqillikdan so‘ng, bu nomni eski nomi, ya'ni «Shahrisabz» nomi qaytarishdi, bu nom shaharning qadimiy va madaniy ahamiyatini yana bir bor ta'kidladi. Mustaqillikdan keyin, O‘zbekiston hukumati milliy qadriyatlarni, tarixni va madaniy merosni tiklashga katta e'tibor qaratdi. Bu, o‘z navbatida, joy nomlarida ham o‘z aksini topdi. O‘zbekistondagi ko‘plab joy nomlari milliy til va madaniyatni aks ettiruvchi tarzda qayta nomlandi. Yakkabog‘ – Yakkabog‘ tumanining nomi, o‘zining qadimiy tarixiy ildizlari bilan, mahalliy xalqning tarixiy madaniyatiga aloqador ravishda qaytarildi. 4.2. Qashqadaryo vohasida sobiq sovet davridagi toponimlarning qayta tiklanishi yoki o‘zgartirilishi Mustaqillikni qo‘lga kiritganidan so‘ng, O‘zbekistonda, jumladan Qashqadaryo vohasida ham, sovet davri davomida o‘zgartirilgan joy nomlari qayta tiklanishi yoki yangilanishi jarayoni boshlandi. Sovet davrida bir qator joylar o‘z nomini yo‘qotgan, ruscha nomlar bilan almashtirilgan yoki ideologik sabablarga ko‘ra nomlar o‘zgartirilgan edi. Mustaqillikdan keyin, milliy kimlikni tiklash va tarixiy xotirani saqlash maqsadida, ushbu nomlar qayta tiklandi yoki yangilandi. Sovet davrida Qashqadaryo vohasidagi joy nomlari ham ruscha yoki kommunistik mafkura bilan bog‘liq nomlar bilan almashtirilgan edi. Mustaqillik davrida bu hududda milliy va tarixiy nomlarni tiklash bo‘yicha izchil ishlar olib borildi. Sovet davrida, o‘zbek va boshqa turkiy xalqlarni o‘zlashtirish, sovet ideologiyasini tarqatish va rus madaniyatini kengaytirish maqsadida, ko‘plab joy nomlari o‘zgartirilgan edi. Bu o‘zgarishlar asosan, ruscha nomlarning qo‘llanilishi, sovet shaxslarining nomlari bilan almashtirish va mahalliy tarixiy nomlarning yo‘qolishiga olib kelgan. Kitob tumani – Sovet davrida Kitob tumani «Kommunizm» deb nomlangan edi. Mustaqillikdan so‘ng, tuman nomi qayta tiklanib, «Kitob» nomi qaytarildi. Kitob – qadimiy tarixga ega bo‘lgan, o‘zining ma'naviy merosi bilan ajralib turadigan bir joy sifatida qayta nomlandi. Shahrisabz shahri – Shahrisabz, o‘zining qadimiy tarixi va madaniy ahamiyati bilan mashhur bo‘lib, sovet davrida «Mirzo Ulug‘bek» deb atalgan. Shahrisabzning asli nomi, uning tarixiy, madaniy va diniy merosi bilan bog‘liq bo‘lib, mustaqillikdan so‘ng, bu nom qaytarildi. Mirzo Ulug‘bekning ilmiy va madaniy merosi e'tirof etilgan bo‘lsa-da, Shahrisabzning o‘z nomi tiklandi va uning qadimiy ahamiyati qayta ta'kidlandi. Beshkent tumanining nomi – Sovet davrida Beshkent tumanining nomi o‘zgartirilgan, ammo mustaqillikdan keyin nom qayta tiklandi. Beshkentning tarixiy ahamiyati, uning o‘zbek madaniyatidagi o‘rni mustaqillikdan so‘ng yana bir bor qayd etildi. Sovet davridagi toponimik o‘zgarishi: 1. Kommunistik nomlar Ko‘plab qishloq va shaharchalarga Lenin, Stalin, Oktyabr kabi nomlar berilgan edi. Bu nomlar sovet mafkurasini targ‘ib qilishga qaratilgan edi. 2. Geografik nomlarning ruslashuvi Mahalliy nomlar rus tiliga moslashtirilgan yoki o‘ziga xos ma’nolaridan mahrum etilgan edi. Mustaqillik davridagi qayta tiklanish jarayoni: 1. Tarixiy nomlarni tiklash Sovet davrida o‘zgartirilgan qadimiy nomlar qayta tiklandi. Misol: Komsomol qishlog‘i → Sho‘rchi Sho‘rchi nomi hududning geografik xususiyatlariga mos ravishda tiklandi. 2. Mahalliy madaniyat va tarixni aks ettiruvchi yangi nomlar Qadimiy tarix va madaniyat bilan bog‘liq bo‘lgan yangi nomlar joylarga berildi. Masalan: Sovetabad → Muborak Muborak nomi diniy va milliy qadriyatlarni aks ettiradi. 3. Rus tilidagi nomlarning o‘zbekcha shakli Ba’zi joylar nomlarining ruscha talaffuzi o‘zbekchalashtirildi, masalan, Kitob shahri sovet davrida «Kitab» deb atalgan edi. Siyosiy va sotsial o‘zgarishlarning ta’siri: 1. Etnik va milliy qadriyatlarning tiklanishi Qashqadaryo vohasida joy nomlarini o‘zgartirish orqali mahalliy xalqning tarixiy va madaniy qadriyatlariga hurmat tiklandi. 2. Hududni milliylashtirish jarayoni Joy nomlarini qayta tiklash orqali hududni madaniy va tarixiy jihatdan o‘zbek xalqiga xos qilib ko‘rsatish maqsadi amalga oshirildi. 3. Aholining yangi nomlarni qabul qilishi Mahalliy aholi tomonidan yangi nomlar iliq qarshilandi, chunki bu nomlar ularning tarixiy va madaniy qadriyatlarini aks ettiradi. Xulosa. Mazkur kurs ishida Qashqadaryo vohasining toponimikasiga doir tarixiy, geografik va sotsial-siyosiy omillar batafsil o‘rganildi. Hududdagi joy nomlarining kelib chiqishi, ularning lingvistik va etnografik ahamiyati hamda mustaqillik davrida toponimik jarayonlarning qayta tiklanishi tahlil qilindi. Qashqadaryo vohasining joy nomlari o‘zining ko‘p asrlik tarixiga ega bo‘lib, ularning kelib chiqishi mahalliy aholi madaniyati va tabiiy sharoitlari bilan chambarchas bog‘liqdir. Tarixiy manbalarda keltirilgan qadimiy toponimlar bu hududning boy madaniy va tarixiy merosini aks ettiradi. Daryo, tog‘ va boshqa tabiiy obyektlarning nomlari mahalliy xalqning tabiat bilan bog‘liq hayot tarzi va tili o‘ziga xosligini ko‘rsatadi. Bunday nomlar orqali hududning geografik va etnolingvistik xususiyatlarini o‘rganish mumkin. Qishloq va shaharcha nomlarining kelib chiqishi mahalliy xalqning turmush tarzi, madaniyati hamda tarixiy voqealar bilan bog‘liqdir. Dialektal xususiyatlar va etnolingvistik omillar joy nomlarining xilma-xilligini ta'minlagan. Mustaqillik davrida toponimlarning qayta tiklanishi orqali xalqning tarixiy va madaniy qadriyatlariga hurmat ko‘rsatildi. Sobiq sovet davridagi mafkuraviy nomlarning o‘rnini mahalliy tarix va madaniyatga mos nomlar egalladi. Bu jarayon Qashqadaryo vohasining milliy o‘zligini tiklashga xizmat qildi. Ushbu ish natijasida Qashqadaryo vohasining toponimikasini chuqurroq o‘rganish, uning lingvistik, tarixiy va madaniy o‘ziga xosligini aniqlash imkoniyati yaratildi. Toponimlar hudud tarixi va uning o‘ziga xos madaniyati haqida boy ma’lumot beradi. Kelgusida ushbu mavzuda kengroq tadqiqot olib borish, xususan, vohaning toponimik xaritasini yaratish zarur. Adabiyotlar ro‘yxati. Абдураҳмонов Ҳ. Ўзбекистоннинг тарихий топонимикаси. – Тошкент: Ўзбекистон Миллий ЭнциRопедияси, 2009. Жуманиязов А. Ўзбекистон географик номлари. – Тошкент: Университет нашриёти, 2013. Каримов И. А. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Тошкент: Ўзбекистон, 2008. Нарзуллаев М. Қашқадарё тарихи манбалари. – Қарши: Маънавият, 2015. Маткаримов Х. Ўзбекистон топонимикасининг асослари. – Тошкент: Фан, 2011. Арипов Ш. Қашқадарё воҳаси топонимикаси бўйича тадқиқотлар. – Тошкент: Шарқ, 2017. Барманқулов Б. Ўзбек халқ топонимияси: этнолингвистик таҳлил. – Тошкент: Янгилик, 2020. Ҳамроев А. Маҳаллий халқ номларининг лексик таҳлили. – Қарши: Навоий нашриёти, 2018.

MUNDARIJA

Kirish

I-bob. Qashqadaryo vohasining tarixiy toponimlari

Vohada qadimdan mavjud bo‘lgan joy nomlarining kelib chiqishi

1.2 Tarixiy manbalarda uchraydigan toponimlarning tahlili

II-bob. Geografik obyektlarning nomlanishi

2.1 Daryo, tog‘, voha va boshqa tabiiy obyektlarning nomlari va ularning ma'nosi

2.2 Ushbu nomlarning mahalliy xalqlar tilidagi o‘rni va ahamiyati

III-bob. Mahalliy aholi tomonidan ishlatiladigan toponimlar

3.1 Qishloqlar, shaharchalar va boshqa joy nomlarining kelib chiqishi

3.2 Dialektal xususiyatlar va etnolingvistik omillar

IV-bob. Sotsial va siyosiy o‘zgarishlarning toponimlarga ta'siri

4.1 O‘zbekistonda mustaqillikdan keyingi joy nomlarining o‘zgarishi

4.2 Qashqadaryo vohasida sobiq sovet davridagi toponimlarning qayta tiklanishi yoki o‘zgartirilishi

Xulosa

Adabiyotlar ro'yhati

Купить