Qashqadaryo vohasida Yakkabog‘ tumanining tarixi (XIX asr oxiri XX asr boshlarida) - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	30000UZS
Размер	236.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Qashqadaryo vohasida Yakkabog‘ tumanining tarixi (XIX asr oxiri XX asr boshlarida)

Купить

MUNDARIJA
KIRISH 3………………………………………………………………………
I BOB. SOVET HOKIMIYATI YILLARIDA YAKKABOG
‘
TUMANINING IJTIMOIY-IQTISODIY AHVOLI VA RIVOJLANISH
MUAMMOLARI . 7
……………………………………………… …………………
1.1. Sovet hokimiyati yillarida Yakkabog tumanining maorif sohasidagi
‘
holati
…………………………………………………………… . …………… ....7 …
1.2. Yakkabog tumaning ma naviy mdaniyati rivojlanishdagi
‘ ’
ziddiyatlar ..18
………………………………………………………………………
II BOB. SOVET-TOTALITAR TUZUMI DAVRIDA YAKKABOG
‘
TUMANINING QISHLOQ XO JALIGI AHVOLI
‘ ……………………… … ...30
2.1. Qishloq xshjaligida paxta yakkaxokimligining qaror topishi ...
…… .. 30
2.2. Yakkabog tumanida chorvachilik sohasidagi muammolar va
‘
yechimlar 39
…………………………………………………………………………
2.3.Yakkabog tumani qishloq xo jaligida g allachilik va
‘ ‘ ‘
bog dorchilikning tutgan o rni. .. .47
‘ ‘ ………………………………… ……………
XULOSA .. ...50
………………………………… ………………………………
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati . 54
’ ………………… ……………………
Ilova 57
…………………………………………………………………………
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. O zbekistonning davlat mustaqilligini‘
qo lga kiritish xalqimiz hayotidagi eng muhim voqeadir. Xalqimizning
‘
asriy orzusi ushalib, istiqlol tufayli o z tili, tarixi, qadriyati o z faxriy
‘ ‘
o rniga qaytdi.
‘
Prezident I.Karimovning xalq va mamlakat taqdiridagi tarixning
o rni hamda ahamiyatini, barkamol avlod tarbiyasidagi vatanparvarlik
‘
ruhini singdirishdagi tamomila yangicha yondoshuv zaruriyati xususidagi
Tarixiy xotira sizkelajak yo q risolasida ta kidlaganidek,
“ ‘ ” ’
Haqqoniy tarixni bilmasdan turib esa o zlikni anglash mukin emas! .
“ ‘ ” 1

Tarixni xolisona, haqqoniy, miliy istiqlol g oyasi, vatanparvarlik
‘
ruhi asosida yoritish tarixchilar oldida turgan bosh vazifadir. Zero,
mustaqillikka qadar, ya ni sovet tuzum hukumronligi sharoitida
’
haqqoniy tarixni tiklash va uni xalqqa yetkazilishiga yo l berilmadi.
‘
Chunki sovet tuzum manfatlariga xizmat qilgan kommunistik mafkura va
uning tazyiqi ostida bo lgan sovet tarixshunosligining g oyaviy asoslari
‘ ‘
haqqoniy tarixni yoritishga imkon bermas edi, ular halq tarixini emas,
marksizm ta limotining sinfiy kurash g oyalarini va aqidalarini targ ib
’ ‘ ‘
etishga bo ysundirilgan edi. Shuningdek ishlab chiqarishda ham
‘
yuqoridan yuborilgan buyruqlar va ko rsatmalar asosida ishni tashkil
‘
etishga zur berib xarakat qilindi. Shu urinda yurtboshimiz
I.A.Karimovning quydagi so zlarini keltirish lozim: Markazdan boshqa
‘ “
ba zi bir jumxuriyatlardan qanday qarorlar chiqmasin, va dalar
’ ’
berilmasin, xar qanday chaqiriqlar, da vatlar, yo l-yo riqlar
’ ’ ’
ko rsatishga xarakatlar bo lmasin, biz o zimiz tanlagan yo limizdan
‘ ‘ ‘ ‘
va belgilab olgan maqsadimizdan qaytganimiz yo q
‘ ” 2
1
Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo q. T.: Sharq, 1998, -29b.
‘ –
2
Karimov I.A. O zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. T.,O zbekiston, NMIU, 20011, 23-24 betlar.
‘ ‘
3

Shu o rinda respublika tarixchilari oldida turgan sharafli’
vazifalardan biri sovet davri tarixini xolisona sovet xokimiyatining
Yakkabog tumanida yuritgan milliy siyosati va davlat qurilishi
‘
masalalari, iqtisodiy siyosatning mustamlakachilik mohiyati,
Yakkabog da sovetlar yuritgan madaniy-ma rifiy siyosatining mazmuni
‘ ’
va mohiyatini chuqur ilmiy tarzda o rganish, tadqiq qilish va ilmiy
‘
tahlildan o tkazish, tuman tarixi sovet davrini ilk bor arxiv materiallari
‘
asosida ochib berish muhim vazifa bo lib hisoblanadi. Ushbu mavzuning
‘
tadqiq qilinishi Qashqadaryo viloyatining sovet davri tarixini yangi, ilmiy
iste molga kritilmagan manbalar bilan to ldiradi va boyitadiyu
’ ‘
BMIng maqsad va vazifalari . Ilmiy tadqiqotning davriy doirasidan
kelib chiqib, mazkur muammoning kompleks ravishda ishlanmagnligini
inobotga olgan holda Yakkabog tumanining sovet hokimiyati yillaridagi
‘
ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy ahvolini, xalq xo shjaligini tadqiq etishni va
‘
umumlashtirishni tadqiqotning asosiy maqsadi qilib belgiladik.
Ushbu maqsadni amalga oshirish uchun quydagi vazifalar belgilandi:
- Yakkabog tumanida mustabid sovet tuzumi davrida qishloq
‘
xo jaligining umumiy ahvolini xolisona yoritish;
‘
- Tuman aholisining ijtimoiy ahvolini to lig icha tavsiflash
‘ ‘
- mazkur davrda tuman partiya tashkiloti tomonidan targ ibot,
‘
tashviqot ishlari yo lga qo yilgan xato va kamchiliklarni ro y-rost
‘ ‘ ‘
ochib berish;
- tumandagi mahalliy sanaot korxonalarida ishchilarni ijtimoiy
muhofaza etish muammolari;
- bu borada jiddiy xato va kamchiliklarga yo l qo yilganligini
‘ ‘
dalillar asosida yoritish;
- o rganilgan aniq materyallarga asoslangan holda to plangan
‘ ‘
tarixiy tajribani umumlashtirish natijasida xulosalar chiqarish,
4

mustaqillikning hozirgi bosqichida ijtimoiy-iqtisodiy va m naviy’
taraqqiyotga yordam beradigan amaliy taklif va tavsif berish.
BMIning ilmiy yangiligi avvalo, mavzuning mustaqillik mafkurasi
asosida tadqiq etilib, manbalarga tanqidiy tarixiy jihatdan yondoshilib, ilk
marotaba muomalaga kritilayotgan yangi ma lumotlar, arxiv hujjatlari va
’
matbuot materiallari assosida ilmiy-nazariy xulosalar qilinganligida
ko rinadi.
‘
O rganilayotgan davrda Yakkabog tumanining sovet hokimiyati
‘ ‘
yillaridagi ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayoti kommunistik
mafkuraning illatlaridan holi tarzda tarixiy tahlil qilinib, mavzuning
hozirgi qadar bo lgan adabiyotlarida yoritish darajasi o rganildi va
‘ ‘
foydalanilgan manbadan topilgan yangi ma lumotlar asosida bu boradagi
’
jarayonlarni to liq yoritib berishga harakat qilindi. Shu bilan birgalikda,
‘
arxiv materiallardagi ma lumotlar asosida Yakkabog tumanida sovet
’ ‘
hokimiyati apparati tizimining mustamlakachilik siyosati mohiyati
obyektiv, ilmiy mavkuraviy nuqtai-nazardan amalga oshirilgan ilmiy
tahlil esa, tanlangan mavzuni yaxlit holatda tasavvur etishga imkon
beradi.
BMIning nazariy va amaliy ahamiyati shundan iboratki:
- unda bir tizimga solingan hujjatli materiallar, nazariy
umumlashtirilgan xulosalar Qashqadaryo viloyatining sovet davri tarixini
to ldirishga yordam beradi;
‘
- tadqiqot natijalari o lka tarixshunosligini o rganuvchilarga katta
‘ ‘
xizmat qiladi;
- shuningdek, masalaning muallif tomonidan taklif etilgan yechimlar
ko rsatib o tilgan muammolar ko lami bundan keyingi tadqiqotlar
‘ ‘ ‘
uchun asos bo la oladi.
‘
5

Ishning aprobatsiyasi : Bitiruv malakaviy ish Qarshi Davlat
universitetining O zbekiston tarixi kafedrasi yig ilishida muhokama“ ‘ ” ‘
qilingan va himoyaga tavsiya qilingan.
Bitiruv malakaviy ishning tuzilishi . Bitiruv malakaviy ishi ikkita
bob, xulosa, adabiyotlar ro yxatidan iborat.
‘
6

I BOB. SOVET HOKIMIYATI YILLARIDA YAKKABOG‘
TUMANINING IJTIMOIY-IQTISODIY AHVOLI VA
RIVOJLANISH MUAMMOLARI
1.1. Yakkabog tumanining siyosiy-iqtisodiy hayoti
‘
1924-yilda O rta Osiyoda milliy hududiy chegaralanish natijasida
‘
O zbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi tuzildi. Butun Buxoro MIK
‘
qarori bilan 1924-yil 1-oktabrda Buxoro Respublikasining ma muriy
’
hududiy bo linishi qayta o tkazilib, viloyatlar urnida 5 ta okruk tuzildi.
‘ ‘
Qashqadaryo okrugi 2 ta viloyat Qarshi va Shaxrisabzga bo linib, 9
‘
ta tumanga: Qarshi, Kosan, Beshkent, Shaxrisabz, Kitob, Yakkabog ,
‘
Chiroqchi, G uzor, Chimga ajratiladi.
‘
1925-yil 29-yanvarda Respublikada yagona ma muriy bo linish
’ ‘
joriy qilinadi. Qashqadaryo viloyati O zSSR da tuzilgan 7 ta viloyatning
‘
birisi bo lib qoldi. 1926-yilda esa ma muriy iqtisodiy tumanlashtirish
‘ ’
amalga oshirildi.
Yakkabog tuman sifatida Qashqadaryo viloyati tarkibida edi.
‘
Shundan keyin tumanga tegishli barcha qarorlar, ko rsatmalar markazda
‘
hal qilinib, tuman joylariga bajarish uchun yuboriladigan bo ldi.
‘
Amaldorlar qatlami shakllandi. Ma muriy buyriqbozlik tizimi avj oldi.
’
Tumandagi mahalliy rahbar va xodimlar o z manfaatlarini himoya
‘
qilishdan mahrum bo lib, markazning farmoyishi va maslahatlarining
‘
ijrochilariga aylana bordi. 20-30-yillar Yakkabog tumani xalqiga butun
‘
viloyatda bo lganidek og ir keldi. Sovet hokimiyatiga qarshi olib
‘ ‘
borilgan ozodlik kurashi tuman hududida asta-sekinlik bilan
mag lubiyatga uchradi. 20-yillar oxirida partiya jamiyatda yagona
‘
hukimron kuch bo lib qoldi. Tumandagi mavjud muassasalar o z
‘ ‘
7

faoliyatlarini sof g oyaviy-siyosiy va sinfiy asoslarda olib borishga‘
majbur etildi.
20-yillarning oxiriga kelib yangi iqtisodiy siyosat amalda tugatildi.
O sha yildan xo jalikni boshqarishning besh yillik rejalari joriy bo ldi.
‘ ‘ ‘
Mamlakat iqtisodiy hayotida avvaldan rejalashtirish usullari avj oldi.
Yakkabog tumanining 30-40-yillardagi ijtimoiy-siyosiy hayoti
‘
sovet zo rovonlik tuzumining mustahkamlanishi, shaxsga sig inish
‘ ‘
avjiga chiqqan sharoitga to g ri keldi. Partiya-byurakratik apparati
‘ ‘
mustahkamlandi. Partiya hayoti butun ijtimoiy-iqtisodiy, mafkuraviy va
madaniy sohalarini boshqarishni o z qo liga oldi. Bu davr juda
‘ ‘
murakkab va og ir kechdi. Tuman partiya tashkiloti o z siyosati va
‘ ‘
mafkurasini xalqqa singdirish uchun keng miqyosda tashviqot ishlari olib
bordi.
O z faoliyati davomida 1945-yildan to 1991-yilgacha jami 30 ta o z
‘ ‘
yig ini konferensiyasini o tkazdi. Birinchi konferensiyasi 1945-yil
‘ – ‘
17-fevralda bo lib o tdi. Unda tumanning 1943-yil may oyidan to 1945-
‘ ‘
yil fevralgacha bo lgan ijtimoiy-siyosiy hayoti muhokama etildi, tuman
‘
partiya tashkilotining kotibi Badalovning hisobati eshitildi. Shunday
qilib, tuman ijtimoiy-siyosiy hayotining barcha sohalari kommunistik
partiyaning qattiq nazoratiga olindi.
Yakkabog tumaning sovet hokimiyati yillaridagi ijtimoiy hayot
‘
jarayonlari qatori madaniy-ma naviy soha ham o ziga xos
’ ‘
murakkabliklar, qiyinchiliklar bilan kechganligini ko ramiz
‘
Sovetlar hokimiyati va uning hukmron partiyasi butun mamlakatda
sovetlar tuzumini barpo etishni o z oldilariga asosiy maqsad qilib
‘
qo yar ekanlar, bunda maorifning roli alohidaligini, uningsiz ko p
‘ ‘
narsaga erishib bo lmasligini yaxshi tushunardilar. Shu boisdan sovet
‘
hokimmyatining dastlabki yillaridan boshlaboq xalq ta limi qurilish
’
8

jarayonining o z ta limoti va g oyalari asosida rivojlantirishga‘ ’ ‘
kirishgan edilar.
20-30-yillarga kelib Yakkabog tumani hududida madaniy-manaviy
‘
qurilishning eng dolzarb vazifalaridan biri bo lgan sovet ta lim tizimini
‘ ’
shakllantirish ishlari faol boshlab yuborildi. Sovetlar Yakkabog da yangi
‘
ta lim tizimini yaratishga yo l tutar ekan, bundan ko zlangan asosiy
’ ‘ ‘
maqsadlari tumanda xalq ta limi bo g inlarini ravnaq toptirish,
’ ‘ ‘
yalpisiga mehnatkashlar savodxonligiga erishish, ilmga ega bo lish
‘
emas, balki eng avvolo, xalq ongiga, g ururiga kommunistik g oyalar va
‘ ‘
ideallarni chuqur singdirish va shu yo l bilan o zlariga to la
‘ ‘ ‘
bo ysunadigan yosh avlodni tarbiyalab voyaga yetkazish edi.
‘
Butun viloyatda bo lganidek Yakkabog tumanida ham
‘ ‘
boshlang ich ta li tizimining joriy etilishi, keyinroq 7 yillik ta limga
‘ ’ ’
o tilishi xalq ta limisohasidagi muhim o zgarishlardan biri bo ldi.
‘ ’ ‘ ‘
Maktab qurilish, uning malakali o qituvchi kadrlar bilan ta minlanishi,
‘ ’
o qituvchilar soni yil sayin o sib bordi.
‘ ‘
Sovet davri statistik ma lumotlarga qaraganda, agar 1924-1925-
’
o quv yilida O zbekistonda 160 ta sovet tipdagi maktablar bo lib,
‘ ‘ ‘
ularda 17209 nafar o kuvchi ta lim olgan bo lsa, 1941-yilga kelib
‘ ’ ‘
maktablar soni 5504 taga va ularda ta lim olayotgan o quvchilar soni
’ ‘
esa 1 mil. 315 nafarga yetgan. 3
Sovet hukimati ta lim tizimini o z izmiga buy so ndirish
’ ‘ ‘
maqsadida arab alfavitiga asoslangan eski o zbek yozuvini tubdan isloh
‘
qilishga kirishib, 1929-yilda lotin grafikasiga, 1940-yilda esa rus alfaviti
negiziga qurilgan yozuvga o tildi.
‘ 4
3
O zbekiston sovet mustamlakachiligi davrida. T. Sharq. 2000. 387 bet.
‘
4
Choriyev A, Ochilov M. Qashqadaryo oblasti. T,: O zbekiston. 1974. 45 bet
– ‘
9

Birgina o zbek yozuvini o zgartirish borasida qo llanilgan bunday‘ ‘ ‘
xatti-harakatlar tuman xalq ta limining keyingi taqdiri, istiqboli uchun
’
salbiy oqibatlar keltirib chiqardi.
Bu sohaning jilovi to liq holda markaz mutasaddilari qo liga o tdi.
‘ ‘ ‘
Endilikda ta lim jarayoni markazdan tayorlab yuboriladigan dasturlar,
’
darsligu o quv qo llanmalari asosida olib boriladigan bo lib qoldi. Bu
‘ ‘ ‘
esa xalq ta limining milliy mazmuni, xarakteriga sezilarli ta sir
’ ’
ko rsatib berdi.
‘
Tuman xalq ta limi urushdan keyingi yillarda bir qator jiddiy
’
qiyinchiliklarni yengib o tishga to g ri keldi. Urush yillarida ta lim
‘ ‘ ‘ ’
tizimiga e tibor berilmadi. Ana shu odat urushdan keyingi yillarda
’
davom etdi.
Urush davrida o qishga jalb etilmagan maktab yoshdagi bolalarni
‘
urushdan keyingi dastlabki yillarda ta lim tizimiga tortish juda muhim
’
masala bo lib qoldi. Bundan tashqari, urush yillarida ta lim sifati ham
‘ ’
juda pasayib ketgan bo lib, 20-30-yillardagi qaloq uslublarda olb
‘
borilardi. Bu esa o quvchilarni o qishdan bezdirar, o qishni tashlash
‘ ‘ ‘
va sinfda qolish hollari ko paymoqda edi.
‘
Yakkabog tumanida 1948-1949-o quv yili davomida 487 ta bolalar
‘ ‘
o qiydigan 1 ta yangi maktab, 31 to liqsiz o rta maktab, 2494 ta
‘ ‘ ‘
o quvchiga ega bo lgan 24 ta boshlang ich maktablar mavjud bo lib,
‘ ‘ ‘ ‘
ularda ta lim tarbiya ishlari qanoatsiz ahvolda edi.
’ 5
O qituvchi xodimlar masalasi urushdan keyingi yillardagi eng jiddiy
‘
muammolardan biri edi. Chunki malakali o qituvchilar asosan urushga
‘
yurilgan, ularning ko pchiligi halok bo lgandi. Xususan, respublika
‘ ‘
bo yicha 1947-yilda 4 ming o qituvchi yetishmasdi. Tuman xalq
‘ ‘
maorifi bo lilari mudirlari, maktab direktori va ta lim bo yicha
‘ ’ ‘
5
O zbekiston sovet mustamlakachiligi davrida. T. Sharq. 2000. 380 bet.
‘
10

direktor muovinlarning 60% dan ko prog i tegishli ma lumotga ega‘ ‘ ’
emasdi.
Yakkabog tumanida 1947-1950-yillarda xalq maoriflarda jami 266
‘
ta o qituvchi bo lsa, shulardan 9 tasi oliyma lumotli, 33 nafari
‘ ‘ ’
o rtadan yuqori, 116 nafari o rta ma lumotli, 198 nafari o rtadan past
‘ ‘ ’ ‘
ma lumotli o qituvchilar edi.
’ ‘
Tumandagi mavjud o rta maktablarda davomad past edi. Masalan,
‘
Kishilik qishloq sovetiga qarashli Safarov rahbarlik qilgan Stalin nomli
to liqsiz o rta maktabda davomat 70% ni, Sandal qishloq sovetidagi
‘ ‘
Kuybishev kolxozi huzuridagi boshlang ich maktabda davomat 60% ni
‘
tashkil etgan.
Maktablarning umumiy ahvoli Qahramon nomli kolxoz
“ ”
huzuridagi boshlang ich maktabda, Tatar sovetidagi Stalin nomli
‘
to liqsiz o rta maktabda talabga javob bermaydigan ahvolda bo lib,
‘ ‘ ‘
hatto eshik romlari o rnatilmagan.
‘
1950-1953-yillarda Yakkabog tumani xalq maorifi bo limi
‘ ‘
mudirligi lavozimini Turdiyev, metod birlashmaga Bedinov va Tim
o rtoqlar rahbarlik qilishdi. Chala savodli va savodsiz mehnatkashlarni
‘
o qishga jalb qilishda qiyinchiliklarga duch kelindi.
‘
1952-1953-o quv yilida 52 joyda tashkil qilingan chalasavodlar
‘
uchun ochilgan maktablarga 686 kishidan 465 tasi ushbu maktabni
tamomlab chiqishdi. 6

O zSSR mahalliy sovetining 1957-yil 1-oktabrdagi sessiyasda
‘
O zSSR da majburiy 7 yillik ta limni to liq amalga
“ ‘ ’ ‘
oshirishto g risida gi qonun qishloq xo jaligi maktablarda ta lim
‘ ‘ ” ‘ ’
tizimini takomillashtirishga qaratilgan dastlabki qadam bo ldi. Yangi
‘
qonunga ko ra umumta lim maktabi hamma uchun majburiy bo lib
‘ ’ ‘
6
Захаров С.М. Очерки истории Кашкадарынской и Сурхандарынской областей Узбекистана. –Т.: Фан,
1968.214 С .
11

qoldi. Biroq bu bilan mavjud maktablardagi kamchiliklar barham
topmadi. Aksincha, maktab haqiqiy hayotdan ajralib qoldi, o quvchilarga‘
berilayotgan bilimlar zamon taraqqiyoti darajasiga to g ri kelmasdi.
‘ ‘
Shuning uchun ham 1959-yil mart oyida O zSSR Oliy Soveti Maktabni
‘ “
hayot bilan aloqasini mustahkamlash va respublikada xalq ta limi
’
tizimini yanada rivojlantirish to g risida gi qonun qabul qilindi.
‘ ‘ ”
Tumanda 1960-1961-o quv yilida jami 53 ta maktab bo lib,
‘ ‘
shulardan 3 tasi 11 yillik, 4 tasi o rta, 5 tasi 8 yillik, 22 tasi
‘
boshlang ich maktablar edi. Ulardan jami 8519 o quvchi ta lim oldi.
‘ ‘ ’
Tuman bo yicha hamma maktablarni 1-smenada o qitish
‘ ‘
ta minlandi. Yozgi dam olish davrida 144 o quvchi turli pioner
’ ‘
lagerlariga borib dam oldilar. Maktablar yangi o quv yiliga tayyorlandi,
‘
qo shimcha binolar qurildi, mutassadi tashkilotlar yaqindan yordam
‘
berishdi. Bu sohada Marksizm , Lenin nomli, Stalin, Kalinin, Lenin
“ ”
Uchquni, Kommunizm nomli kolxozlarning partiya tashkilotlari tashabbus
kursatishdi.
Tuman maktablarida politexnika ta limini yaxshilash uchun hamda
’
qishloq xo jaligi,qurilish ishlari , durodgorlik bo ycha o quvchilardan
‘ ‘ ‘
brigadalar tashkil qilindi.
Maktablarda ta lim berayotgan o quvchilar jamoasi safi kengaydi.
’ ‘
132 ta oliy, 119 ta to liqsiz oliy, 216 maxsus o rta ma lumotli
‘ ‘ ’
o qituvchilar faoliyat yuritdi.
‘
1965-yilda tuman xalq maorifini yaxshilash yo lga qo yildi,
‘ ‘
yoshlarni bilim saviyasini oshirishda, maktablarni 1 smenaga o tkazish
‘
sohasida bir muncha ishlar amalga oshirildi. Tumanda 66ta umumiy
ta lim maktablari bo lib, shundan 21 tasi boshlang ich, 31 tasi ikki
’ ‘ ‘
yillik, 14 tasi o rta maktablarda jami 15925 ming o quvchi ta lim oldi.
‘ ‘ ’
12

Yangi maktab qurilib, foydalanishga topshirildi. 7 yillik davrida
tumanda 6 ta o rta maktab, 7 ta sakkiz yillik, 2 ta boo lang ich maktab,‘ ‘ ‘
3 ta bolalar bog chasi yangidan qad ko tardi. Bandan tashqari 4 ta
‘ ‘
sakkiz yillik maktab binolari qurilishi boshlab yuborildi.
Maktablarni 1 smenaga ko chirish maqsadida 116 ta qo shimcha
‘ ‘
sinf xonasi, 5 ta ustaxona, 11 ta yordamchi binolar qurilib foydalanishga
topshirildi.
Mehnatkashlarning bolalarini Kommunistik ruhida tarbiyalash,
“ ”
o qituvchi safini yaxshilash, ularning malakasini oshirish sohasida bir
‘
muncha ishlar amlga oshirldi. 1965-yil ma lumotiga asosan 886 ta
’
o quvchidan 253 tasi oliy, 158 tasi to liqsiz oliy m lumotga ega
‘ ‘ ’
bo lib, 375 o qituvchi sirtdan o qib chiqdi. Tumandagi 34 o qituvchi
‘ ‘ ‘ ‘
respublikadagi malaka oshirish institutida o z malakalarini oshirib
‘
keldilar 7
.
Ammo tumandagi ba zi bir maktablarda fanlarni o zlashtirish
’ ‘
ko rsatkichi qanoatli ahvolda emasdi. Ayniqsa Leninizm, A.Qodiriy,
‘
M.Jalil, Pushkin nomli sakkiz yillik, Mayakovskiy, Tolstoy nomli
boshlang ich maktablarning o quvchilari 4 chorakda ham fanlarni past
‘ ‘
bahoda o zlashtirdilar.
‘
Yoshlarni jismniy jihatdan sog lom va baquvvat qilib tarbiyalashda
‘
fizkultura va sport ishlari katta rol o ynadi. Tumanda mazkur yillarda 55
‘
ta fizkultura jamoasi bo lib, bunda 9.200 fizkultura a zolaribor edi.
‘ ’
Jamoaning 1600 dan ortii a zosi GTO razryadlarini muvaffaqiyatli
’
topshirdilar.
Tumanda jismoniy tarbiya va sport ishlari mutasaddi rahbarlar
homiyligida ancha jonlandi. Sportning ko pgina turlari bo ycha tuman
‘ ‘
7
Захаров С.М. Очерки истории Кашкадарынской и Сурхандарынской областей Узбекистана. –Т.: Фан,
1968.229 С;
13

yoshlari tumanlararo va viloyat miqiyosidagi sport musabaqalarida faol
ishtirok etib, tegishli o rinlarni olishdi.‘
Ammo, 70-80-yillarda butun viloyatda bo lganidek, tuman
‘
maktablarida ahvol sifat jihatdan o zgarmay qolavedi. Mavjud maktablar
‘
jahon tajribalaridan, zamonaviy texnika va o qitish vositalaridan
‘
foydalanmadi. Ularning modiy-texnika bazasi yaxshilanmadi. Tug ri, bu
‘
yillarda maktablar o quvchilar, o qituvchilar soni yildan-yilga ortib
‘ ‘
bordi, son ko rsatkichlari o sdi.
‘ ‘
Biroq, ularning sifat darajasi ancha past edi. 1970-1980-yillarda xalq
ta limi uchun davlat tomonidan ajratilgan mablag 11% dan 8%ga
’ ‘
kamayib ketdi. Tumandagi maktablar zarur qurollari asbob-anjomlari
bilan jihozlanmay qolaverdi.
80-yillarning o rtalarida boshlangan qayta qurish ta lim
‘ “ ” ’
tizimini ham qamrab oldi. Mamlakat siyosiy rahbariyatining ta lim
’
sohasidagi qayta qurish i aslida ma rifiy jabhada ma muriy
“ ” ’ ’
buyruqbozlik tizimi, rivojlanishining ekstentiv yo li yaroqsiz bo lib
‘ ‘
qolganidan dalolat edi.
1985-1990-yillar xalq ta limi tizimidagi ayrim siljishlar ma muriy
’ ’
buyruqbozlik tizimining zo r berib qilgan harakati bilan tavsiflandi.
‘
1985 yilda Yakkabog tumanida 2880 o rinli 11 ta maktab, 1100
‘ ‘
o rinli 42 ta sinf, 2 ta sportzali, 2 ta maktabgacha tarbiya muassasalari
‘
qurilib, foydalanishga topshirildi. 8
Tuman xalq maorifi va pionerlar uyi
uchun yangi bino qurib berildi. Tumanda yangidan bolalar va yoshlar
sport maktabi ochildi, o quv inventarlari, ko rgazmali anjomlar bilan
‘ ‘
to liq ta minlandi, ularning moddiy-texnika bazasi yetarlicha tashkil
‘ ’
etildi.
8
Захаров С.М., Хикматов Н. Шахрисабз. –Т.: Узбекмстон. . 1979. 78 бет; .
14

1986-yilga kelib, tuman maktablarining soni 73 taga yetdi, ularda
tuman mehnatkashlarining 23 ming 248 nafar farzandlari tarbiya oldilar.
Ta lim maktablarida ishlayotgan o qituvchilar sifati ham o sdi. 1985-’ ‘ ‘
1988-yillarda pedagoglar jamoasiga oliy va o rta maxsus pedagogika
‘
bilim yurtlarini tugatgan 301 ta yosh mutaxassislar kelib qo shildi. 1368
‘
o qituvchilarning 706 tasini oliy ma lumotli o qituvchilar tashkil etdi.
‘ ’ ‘
Ular zamonaviy asbob-uskunalar bilan ta minlanishdi. 123 o qituvchi
’ ‘
sirtdan oliy o quv yurtlarini bitirishga muvaffaq bo lishdi.
‘ ‘
Tumandagi Kuybeshiv, Michurin, Oxnboboyev, Timiryazev, Xamza,
Intirnat kabi makktab jamoasida o quv-tarbiyaviy ishlar yaxshi yo lga
‘ ‘
qo yilgani bilan boshqa maktablardan ajralib turdi.
‘ 9

Tuman maktablarida6tao qituvchi O zSSR xizmat ko rsatgan
‘ “ ‘ ‘
o qituvchi , 97 ta o qituvchi xalq maorifi a lochisi unvoniga ega
‘ ” ‘ ’
bo lib, yoshlarga sidqidildan ta lim-tarbiya berdilar.
‘ ’
Tumandagi 20-sonli professional-texnika bilim yurtida malakali
mexanizator kadrlar tayorlash yuzasidan samarali ish qilindi. 1985-1988-
yillarda ushbu bilim yurtini 420 ta talaba bitirib, mexanizator kasbini
egallashdi, shulardan 17 tasi xotin-qizlardir.
Keyingi yillarda tumandagi maktablarga 98 ming so mlik
‘
ko rgazmali o kuv qurollarining sifati yaxshilanadi. Kuybishev,
‘ ‘
Oxunboboyev, Michurin nomli o rta maktablar, Makarenko, Ushinskiy,
‘
Nizomiy, Internat maktablrining jamoasi o quv-tarbiya ishlarini yaxshi
‘
yo lga qo yishda boshqalarga o rnak bo ldilar.
‘ ‘ ‘ ‘
Xalq maorifi sohasida samarali xizmatlari uchun o qituvchilardan
‘
Ruziyeva, Mirzayev, Beqqulovlvr davlat tomonidan munosib
taqdirlandilar. O qituvchilardan 1990-yilda 5 kishi O zbekistonda ximat
‘ ‘
9
O . Jo ’ raqulov Qudratli energiya manbai . – T .: Fan , 1982. 215 b .
15

ko rsatgan o qituvchi, 55kishi xalq maorifi a lochisi degan unvonga‘ ‘ ’
sazavor bo ldilar.
‘
1990-yilga kelib tumanda 33 ta maktabgacha tarbiya muassasalari
faoliyat yuritdi. Ularda 5474 farzand tarbiyalandi.
Tumanda 20 ming kishiga mo ljallangan stadion qurildi. 2 ta
‘
maktablararo o quv ishlab chiqarish kombinati faoliyat yuritdi. Ushbu
‘
o quv kombinatlarida tumandagi 19 ta umumta lim maktablaridan jami
‘ ’
1247 ta 9-sinf o quvchilari kelib, xo jalik mashinalarini haydovchisi,
‘ ‘
parrandachilik, gilam to qish, sleserlik, durodgorlik, suvoqchilik kabi
‘
kasblar bo yicha ta lim oldilar. Ularga turli kasb egalari bo yicha
‘ ’ ‘
guvohnomalar berildi.
Tumanda mavjud yilda 78 ta umumta lim maktab bo lib, o quv
’ ‘ ‘
yilida 28 ming 616 o quvchilar ta lim oldi.
‘ ’ 1 0
Ammo yuqaridagi yutuqlar
bilan bir qatorda, tuman xalq maorifi bo limida ham ayrim jiddiy
‘
hatoliklar yo l qo yildi. Jinoiy harakatlar sodir qilish, tarbiyachi degan
‘ ‘
yuksak nomga dog tushurish, hatto o quvchilar o rtasida o zini-o zi
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
yoqish holari uchradi. Bunday faktlar Lenin, Jdanov, Krupskaya,
Lermontov, Furqat, Leninizm nomli o rta maktablarda ro y berdi.
‘ ‘
Maktablarda rahbar kadrlarni tanlash-tarbiyalash, rahbarlarni joy-
joyiga qo yishda shoshma-shosharlik hollari yuz berdi
‘
O qituvchi kadrlar tayyorlashda ham nomutanosiblik yuzaga keldi.
‘
Birgina respublika miqiyosida ushbu faktni olib qaraydigan bo lsak,
‘
1985-yilda respublika maktablarida ishlayotgan o qituvchilar soni 268,4
‘
ming kishini tashkil qilgan holda, bu raqam 1990-yilga kelganda 243,9
ming nafarga tushib qoldi. Buning sababi, birinchidan, aholi o rtasida
‘
asosiy ziyo tarqatuvchi o qituvchiga nisbatan e tiborsizlik bo lsa,
‘ ’ ‘
10
Захаров С.М. Очерки истории Кашкадарынской и Сурхандарынской областей Узбекистана. –Т.: Фан,
1968.233 С;
16

ikkinchidan o qituvchilarni ijtimoiy himoyalashdagi yo l qo yilgan‘ ‘ ‘
jiddiy xatolar bo ldi.
‘
Shunday qilib, tuman xalq ta limi sohasida jiddiy muammolar hal
’
etilmadi. Maktablar, sinf xonalarining soni yildan-yilga qanchalik
oshmasin, ta lim-tarbiya oluvchi bolalar sonining tabiiy o sishidan
’ ‘
orqada qolaverdi. Maktab binolarining yetishmasligi, moddiy texnika
jihatdan zaifligi turg unlik holati bilan chambarchas bog lanib ketgandi.
‘ ‘
Shu bilan birga, mavjud maktablarda ta lim-tarbiya ishlarining mazmuni
’
hukmron mafkuraga buysundirilgan markazdagi reja va dasturlar asosida
amalga oshirilardi. Bu holat, yosh avlodni umuminsoniy qadriyatlardan
uzoqlashtirar, mentaletetini yo qotardi. Xalq ta limi islohotga,
‘ ’
yangilanishga muhtoj edi.

17

1.2 Yakkabog tumanining ma naviy madaniyatining rivojidagi‘ ’
ziddiyatlar
Urushdan keyingi yillarda sovet hokimiyati asosiy e tiborini
’
mamlakat mudofaa qudratini mustahkamlashga qaratdi.
Xalq xo jaligini tiklash va rivojlantirishga qaratlgan navbatdagi
‘
besh yillik rejalar qabul qilindi. Mazkur rejada ijtimoiy sohaning
rivojlanishiga qilinadigan sarf-xarajatlar sezilarli darajada cheklangandi.
Rahbar organlarning va xo jalik xodimlarining asosan ishlab chiqarish
‘
vazifalarini hal qilishga qaratilgan rozitsiyasi ijtimoiy muammolarni orqa
o rniga surib qo ygandi.
‘ ‘
1950-1960-yillarda Yakkabog tumani aholisining turmush
‘
madaniyatini yaxshilashga nisbatan urinishi bo lib o tdi. Jumladan,
‘ ‘
tuman mehnatkashlarining xonodonlari radiolashtiriladi, yaraim avtomat
telyefonlashtirish ishlari qizitib yuborildi.
Tuman mahalliy sovetining organi Lenin bayrog i gazetasida
“ ‘ ”
partiya, qishloq xo jalik, komsamol-yosh hayoti haqida maqolalar chop
‘
etildi.
Tumn madaniyat xodimlari tomonidan mehnatkashlarga 17 marta
konsert, 4028 maratoba kino lentalari qo yib berildi.
‘
Madaniy-oqartuv ishlarida birmuncha o zgarishlar amalga oshirildi.
‘
Tuman madaniyat uyida, kolxoz klublarida xavoskarlik to garaklari
‘
faoliyatyuritdi.
Tumn matbuot jamiyati ishiniyaxshilash uchun tashkiliy choralar
ko rildi.
‘
Mehnatkashlar uchun bitta tikuvchilik ustaxonasi, bitta go sht
‘
sotatigan magazin qurildi. Tumanda 1960 yilda kommunal xo jalik
‘
uchun 40.000 so m ajratilib, katta mablag sarflandi.
‘ ‘
18

Tumanda 210 kv. Metrli 4 ta uy-joy binolariqurildi. Katta yo llarni‘
tutashtiruvchi 3 ta ko prik t mir etildi. Tuman markazi va Yakkabog
‘ ’ ‘
stansiyasida 2150 kv. m. Joy asfalt qilinib, tratuarlar qilindi. Tuman
ko rkiga ko rk qo shish uchun 5000 to p har-xil turdagi daraxtlar
‘ ‘ ‘ ‘
o tkazildi.
‘
Tumanda aholini elektr energiyasi bilan ta minlash maqsadida 1 ta
’
elektr stansiya qurilib, yiliga 87.000 kv. soat elektr energiyasi yetkazib
berildi 1 1
.
Tumanda kolxozlararo qurilish idorasi ishga tushgach, 3 ta 6 xonali
uy qurilib, kolxozchilarga yashash uchun topshirildi.
1960-yilda tumanda davlat nafaqalarini oladigan kishilar soni 1086
tabo lib, ular davlatdan 2.684 ming so m nafaqa oldilar. 2750 ta ko p
‘ ‘ ‘
bolali va yolg iz onalar davlat tomonidan 2132 ming so mlik nafaqa
‘ ‘
bilan ta minlandilar.
’
Tuman partiya tashkiloti xalq sog lig ni saqlash ham alohida
‘ ‘
e tiborkuchaytirdilar. Partiya tashkilotining 1965-1970-yillardagi
’
yig ilishlarda sog liqni saqlash masalasi 4 marta, byuro yig ilishida 10
‘ ‘ ‘
marta muhokamaga qo yildi.
‘
Tumandagi Engels, Kalinin, Sandal nomli kolxozlardagi kasalxonalar
qishloq soveti tomonidan qattiq va yumshoq inventarlar bilan
ta minlandi.
’
Sharq Yuldizi kolxozida yangidan 35 o rinli qishloq kasalxonasi
“ ” ‘
ochildi. Yuqumli kasalliklar kasalxonasi qurilishi boshlandi. Vari, Ajrim
qishloqlarda yangidan feldsherlik punktlari ochildi.
Shuningdek tumandagi Yakkabog , Kishilik, Sandal sovetlarining
‘
tashabbusi bilan Beshgul , Qahramon , Olaqarg a , Tezab
“ ” “ ” “ ‘ ” “ ”
feldsher punktlari qurilib, foydalanishga topshirildi.
11
Jo’raqulov O. Qudratli energiya manbai. –T.: Fan, 1982. 193 b .
19

1961-1968-yillarda tumanda 2 ta madaniyatuyi, 10 ta uqishxona, 13
kolxoz va savxoz kasaba soyuz klublari, 24 ta kutubxona mehnatkashlarga
xizmat ko rsatdi.‘
Tumanda xalq xshjaligini rivojlantirish bilan bir qatorda
mehnatkashlarning turmush madaniyati yuksaltirish ular o rtasida turlixil
‘
usullar asosida oilaviy kechalar , komsomol to ylar o tkazish, ishlab
‘ ‘
chiqarish faxriylari bilan uchrashuv kechalari tashkil qilindi.
Lenin uchquni , Yakkabog qishloq sovetlarida tashkil etilgan
“ ” ‘
Baxt uyi da 1968-yilda 30 dan ortiq yosh oilalar ruyxatdan o tdi.
“ ” ‘
Shuningdek, Marksizm kolxozida tashkil etilgan Qishloq xo jalik
“ ” “ ‘ ”
universiteti, Oxunboboyev nomli o rta maktab hududlarida tashkil
‘
etilgan Ota-onalar universeteti, Lenin uchquni kolxozidatashkil
“ ” “ ”
etilgan Turmush va madaniyat universiteti mehnatkashlarni siyosiy
“ ”
jihatdan yetuk qilib tarbiyalashda xizmat qildilar.
Ammo bu jarayon kolxoz va savxozlarda bir xil kechgani yo q.
‘
Tumandagi Sharq Yulduzi , Engels , Kommunist nomli
“ ” “ ” “ ”
kolxozlarda klub va biblioteka binolari qurish ishlari paysalga solindi.
Tuman mehnatkashlarini madaniy turmushini yaxshilashda kino
san ati alohida o rin egalladi. 1965-yillarda tuman aholisiga 26 doimiy
’ ‘
va ko chma kino ustanovkalari xizmat qildi. Uch joyda keng ekranli
‘
kinoteatr binosi qurilib, ishga tushirildi, Tumanda kino xizmatini yo lga
‘
qo yishda bir muncha imkoniyatlar yaratilgan bo lsada, bu sohalar
‘ ‘
jiddiy kamchiliklarga ham yo l qo yildi.
‘ ‘
Tuman kinofiatsiya bo limi kolxoz va savxozladagi qishloqlarda
‘
reja asosida aholiga muntazam kino ko rsatishni tashkil etmaganligi
‘
sababli Kommunist , Kommunizm , Kizil Yulduz kabi
“ ” “ ” “ ”
kolxozlarda kino seanslari rejali olib borilmadi.
20

Tuman aholisiga madaniy xizmat ko rsatishda aloqa bo limi‘ ‘
alohida rol o ynadi. Tumanda 2 joyda kommutator mavjud bo lib, 280
‘ ‘
ta telyefon tochkalari ishlagan. 18 joyda televizorlar, 16 joyda
radiouzellar ishlagan. Lekin aloqa bo limida ham malakali kadrlar
‘
yetishmasligi bois, aholining o sib borayotgan talablari o z vaqtida
‘ ‘
qondirilmagan.
1968 yilda tuman ijtimoiy ta minot bo limida nafaqaxo rlar soni
’ ‘ ‘
1128 kishiga yetib, ular davlatdan har oyda 23 ming 742 so m pul
‘
oldilar.
Tumanda mazkur yillarda madaniy maishiy binolar qurish ishlari
birmuncha kengaydi. Tumanda 3 ta madaniyat uyi, 2 ta qishloq klubi, 14
ta kolxoz klublari, shu jumladan 6 ta yozgi, 3 ta kasaba sayuz klublari, 40
ta kutibxona va o qish xonalar, 2 ta baxt uyi, 1 ta turmush madaniyat uyi
‘
ishladi.
Lekin ba zi bir kolxoz, savxozlardagi klublar vaqti-vaqti bilan
’
ishlamay ham qoldi. Kutubxonalarda ish jarayoni yaxshi bo lmay, kitob
‘
fondlari ko paytirilmagan, kitobxonlar soni 11.652 kishini tashkil qilgan.
‘
1966-1968-yillarda tumanda 28 ta kino ustaxonalari faoliyat yuritib,
mehnatkashlarni ma naviy dam olishni yetarli ta minlashdi.
’ ’
Tuman aholisi aloqa bo limlari xizmatdan foydalanishdi. Tumanda
‘
23 ta aloqa bo limi, 335 ta telyefon tochkasi, 3 joyda aloqa kommutatori,
‘
26 joyda radiouzel xizmat ko rsatdi.
‘
Hisobat davrida aloqa bo limi 3 taga, telyefon 52 taga ko paydi.
‘ ‘
Vaqtli matbuotga obuna bo lish 2baravarga ortdi, yillik
‘
obunamiqdori 50 ming nusxaga yetkazildi. Ammo aloqa bo limida
‘
kadrlar qo nimsizligi oqibatida aholiga zarur radio, telyefon xizmati
‘
talab darajasida ko rsatilmadi
‘ 1 2
.
12
Захаров С.М. Очерки истории Кашкадарынской и Сурхандарынской областей Узбекистана. –Т.: Фан,
1968.164 С;
21

Mazkur yillarda sog liqni saqlash sohasiga e tibor kuchaytirildi.‘ ’
Mexnatkashlarga 420 o rinli markaziy shifoxona, 10 o rindan 50
‘ ‘
o ringacha ega bo lgan 6 ta qishloq shifo xonasi, 9 ambulatoriya, 46 ta
‘ ‘
feldsher-akusher punktlari, 5 ta apteka, 4 rengen kabineti ishladi.
Tuman tibbiy muassasalarida 35 ta malakali shifokor, 202 ta o rta
‘
tibbiyot xodimlari faoliyat yuritdi. Keyingi 2 yil ichida vrachlar soni 11
taga, felsherlar soni 51 taga ortdi 1 3
.
Korxonalar soni 40 taga, stadionlar soni 2 taga, felsher-akusher
punktlari 5 taga ko paydi. Kommunizm kolxozida 25 o rinli qishloq
‘ ‘
kasalxonasi qurilib, ishga tushirildi.
Aholiga madaniy-maishiy xizmat ko rsatishda tuman kommunal
‘
xo jaligi tuman matbuot jamiyati, Avangard ishchilar kooperatsiyasi,
‘ “ ”
ijtimoiy ta minot bo limi bir qator ishlarni amalga oshirdi.
’ ‘
Tuman kommunal xo jaligi 1965-1968 yillarda obodonchilik ishlarni
‘
amalga oshirib, 16464 kv. m. tratuarlar asfaltlashtirildi. Shu davr ichid
1700 xo jalik gazlashtirilib, jami 2585 xonodon to la gazdan
‘ ‘
foydalandi, ammo aholiga kommunal xizmat ko rsatish darajasi talab
‘
darajasida emasdi.
Aholini toza suv bilan ta minlashda, aholi punktlaridagi sanitariya
’
holatlari, turar joylarni ta mirdan chiqarishda kamchiliklarga yo l
’ ‘
qo yildi, aholiga maishiy xizmat ko rsatishda, qishloq aholisiga xizmat
‘ ‘
etishda 48 ta shaxobchadan 40 tasi faoliyatyuritgan. Qishloq joylarda
kiyim-kechak tikish, tozalash, oyoq kiyimlarni ta mir qilish kabi maishiy
’
xizmat turlari tashkil qilinmadi.
Ikki yil ichida yangidan 24 ta magazin, 30 oshxona ochildi. Tuman
matbuot jamiyati, Avangard ishchilar kooperatsiyasi aholiga madaniy
“ ”
savdo ko rsatish bo yicha yilik rejalar bajardilar.
‘ ‘
13
Zaxarov S.M., Xikmatov N. Shaxrisabz. –T.: Uzbekmston. . 1979. 68 bet
22

Tumanda 91 ta magazin, 12 oshxona va 11 nonxona, 117 boshqa
savdo shaxobchalari aholiga xizmat ko rsatdi.‘
Mehnatkashlarning modiy farovonligini oshirishda ijtimoiy
ta minotaloxida rol o ynaydi. Tumanda nafaqa oluvchilar soni 129
’ ‘
kishiga ko paydi, ular 1455 taga yetadi. Davlat tomonidan olinadigan
‘
nafaqalar miqdori o rtacha 1 oyda 33 ming so m yoki bir da yilda 384
‘ ‘
ming 500 so mni tashkil etdi.
‘
Shuningdek, ko p bolali va yolg iz onalar soni 5423kishi bo lib,
‘ ‘ ‘
ular 1 yilda 649 ming 50 sum nafaqa oldilar. Bundan tashkari, 3947 ta
keksa yoshdagi kolxozchi nafaqaxo rlar bir yilda 589 ming 100 sum
‘
pensiya pullarini oldilar 1 4
.
1968-yilda tumanda tibbiy xizmatda 58 ta malakali shifokor, 276 ta
o rta tibbiyot xodilari faoliyat ko rsatadi. Keyingi 3 yil ichida
‘ ‘
shifokorlar soni 22 nafarga, o rta tibbiyot xodimlari soni 111 kishiga
‘
ko paydi.
‘
Yuqoridagi davlat muassasalaridan yumshoq inventarlar bilan
ta minlash uchun 65m.so mlik, kattiq turdagi asbob-uskunalar olish
’ ‘
uchun esa 55 ming so m mablag sarflandi.
‘ ‘
Lekin shularga qaramay, tuman hududida yuqimli kasaliklar
tarqatilishga yo l qo yildi. Tibbiyot xodimlarining o z ishiga
‘ ‘ ‘
ma suliyatsizlik bilan yondoshishlari oqibatida bemorlar soni
’
kamaymadi.
Tibbiyot xodimlaridan sanitariya-gegiyena xolatini tubdan
yaxshilash, mehnat inizomiga qatiy rioya etish talab etiladi.
Tumandagi mutasaddi tashkilotlar aholining turmush madaniyatini
yuksaltirish maqsadida, O z KPMK ning XIII, XIV plenumlari
‘
qarorlariga amal qilib, bu sohaga e tibor qaratdilar.
’
14
Jo’raqulov O. Qudratli energiya manbai. –T.: Fan, 1982. 108 b.
23

1970-1975-yillarda madaniy-maishiy binolari qurish ishlari
kengaytirildi, madaniy-oqaruv muassasalarning moddiy bazasi
mustahkamlandi. Tuman mehnatkashlariga 28 ta klub, 4 ta madaniyat uyi,
2 ta avtoklub, 3 ta baxt uyi foydalanishga topshirildi.
Keyingi yillarda umumiy kutubxonalar soni 38 taga ko paytirilib,‘
ulardagi kitoblar fondi 105 ming 390 donaga yetkazildi.
Madaniy-oqaruv muassasalarda 70 dan ortiq kadrlar ilasada,
madaniy-oqartuv ishlarining saviyasi halq o sib borayotgan tlablaridan
‘
orqada qolayotgandi. Kutubxonalardagi kitob fondi sistemali boyitib
borilmadi. Buni shundan ko rish mumkinki tuman kutubxonalaridagi
‘
jami kitoblar soni jon boshiga taqsimlanganda 2 tadangina to g ri
‘ ‘
kelgan. Tuman madaniyatbo limi, xalq maorifi bo limlari badiiy
‘ ‘
xavoskarlar bilan yetarli shug illanishmagan.
‘
Shuning uchun ham madaniy-oqartuv muassasalarni ishini tubdan
yaxshilash, aholi o rtasidagi yosh iqtidorlarni o rganib borish, ularni
‘ ‘
badiiy havaskorlik to garaklariga jalb etish, klub va madaniyat uylarini
‘
chinakam madaniyat uchog iga aylantirish, mavjud kutubxonalarning
‘
kitob fondini muntazam boyitib borish asosiy vaziqa qilib belgilandi.
Tuman mehnatkashlarini Kommunizm ruhida tarbiyalashda kino
“ ”
xizmati muhim ahamiyat kasb etgan. Kino ko rsatish sohasida tumanda
‘
jami 32 ta stansiya va ko chma ustanovka xizmat qilgan. Bulardan 10
‘
tasi keng ekranlidir. Bu sohada ham ma lum kamchiliklar mavjud edi.
’
Jumladan, tuman kino ko rsatish idorasi kolxoz markazidan uzoq
‘
bo lgan joylarda, Chorvadorlar o rtasida muntazam kino ko rsatishini
‘ ‘ ‘
ta minlamagan. Kinolarning repurtuar rejalari oldindan chiqarib
’
qo yilmagan.
‘
1965-1970-yillarda tuman aholisiga aloqa xizmati kursatish, pochta,
telyefon radio ishlarini yaxshilashda, mehnatkashlarga gazeta-jurnallarni
24

o z vaqtida yetkazib berish birmuncha ishlar qilindi. Mazkur yillarda‘
Yakkabog qishlog tda 400 o rinli ATS qurildi. Lenin uchquni ,
‘ ‘ ‘ “ ”
Kommunizm kolxozi, Avngard otchilik zavodida 100 o rinli
“ ” “ ” ‘
avtamat telyefon stansiyalar qurilib ishga tushirildi. Navoiy, Ug in,
‘
Ishkent, Tezab qishloqlarida yangidan aloqa bo limlari tashkil etildi.
‘
Tuman mehnatkashlarining gazeta, jurnallarga obuna bo lish ishlari
‘
yaxshilandi, xar 1000 kishidan 900 kishi matbuotning 100 dan bir turiga
obuna bo ldi.
‘ 1 5

Yoshlarni jismoniy jihatdan sog lam, Vatan mudofasiga chiniqqan
‘
qilib tarbiyalashda tuman Paxtakor sport jamiyati DOSSAF tashkiloti
“ ”
alohida o rin egalladi.
‘
Tumanda 71 ta fizkultura jamoasi bo lib, ularda 13800 kishi
‘
sportning ma lum bir turlari bilan shug illanadi. Biroq sport ishlarini
’ ‘
tashkil etish, uning moddiy-texnika bazasini mustahkamlash, fizkultura va
sport shlarini mehnatkashlarning turmush tarziga singdirishda jiddiy
kamchiliklarga yo l qo yldi.
‘ ‘
Tumanda 10 ming kishiga mo ljallangan sport stadiyoni qurilishini
‘
tezlashtirish, kolxozlarda sport maydonchalarni tashkil etish, ularni zarur
sport anjomlari bilan ta minlash, tumandagi DOSSAF tashkilotining
’
ishiga yaqindan yordam berish kabi muammolar o z yechimini
‘
ko tayotgandi.
‘
1976-1980-yillarda tuman aholisiga moddiy-maishiy va savdo xizmati
ko rsatish chora-tadbirlari amalga oshirildi. Shu davr ichidatuman
‘
aholisining real daromadi 37% ga, kolxozchining pul daromadlari esa
36% ga ko paydi
‘
Keyingi yillardatumanda ko pgina yangi-yangi binolar qad
‘
ko tardi. Tuman aholisi o z mablag lari hisobiga 878 ta yangi tipdagi
‘ ‘ ‘
15
Choriyev A, Ochilov M. Qashqadaryo oblasti. –T,: O‘zbekiston. 1974;
25

uy-joy binolarni qurib olishdi, bu esa ldingi 3 yildagiga nisbatan 450 ga
ko pdir. Aholiga madaniy xizmat ko rsatish kombinati, tuman matbuot‘ ‘
jamiyati, Avangard ishchi kooperatsiyasi, sotsial ta minoti bo limi ,
“ ” ’ ‘
gazlashtirish idorasi aholisiga xizmat qilish hajmlarini ko paytirishdi.
‘
Tuman markazi va dearli barcha qishloqlar elektrlashtirildi. 4230 dan
ortiq xonadon gaz bilan ta minlandi, bu esa oldingi 3 yilga nisbatan 310
’
marta ko pchilikni tashkil etadi.
‘
Aholini toza suv bilan ta minlash ishlari burmuncha yaxshilandi,
’
artizan quvirlar soni 126 taga yetkazildi, xonadonlarni
vodaprovodlashtirish ishlari yaxshilandi.
Biroq Yarashev boshqarayotgan tuman kommunal xo jalik bo limi
‘ ‘
aholi istiqomat qilayotgan joylarning sanitariya holatini yaxshilash,
kvartiralarni belgilangan muddatda ta mir etish, toza ichimliksuvi bilan
’
ta minlash, o tkazilgan ko chatlarni parvarish qilish kabi ishlarda
’ ‘ ‘
e tiborsizlikni kuchaytirgan
’
Tuman partiya tashkilaoti aholiga maishiy xizmat ko rsatish
‘
kombinatining ish faoliyatini yaxshilash uchun ma lum bir chora tadbir
’
ko rdi. Shunga qaramay, To rayeva direktorlik qilayotgan aholiga
‘ ‘
maishiy xizmat ko rsatish kombinati bu borada kamchiliklarga yo l
‘ ‘
qo ydi.
‘
Aholiga maishiy xizmat ko rsatish kombinati har bir jon kishiga
‘
o rtacha 2 so m 48 tiyin xizmat qilish o rniga 2so m 17 tiyinlik
‘ ‘ ‘ ‘
xizmat qildi.
Tumandagi ba zi kolxoz savxozlarda aholiga maishiy
’
xizmatko rsatuvchi kombinatlar tashkil qilinmagan, qilinganlarida esa
‘
mutaxassis kadrlar yetishmasligi sababli bichish tikish bo limlari
‘
ishlamagan.
26

Tuman aholisi savdova umumiy ovqatlantirish xizmatiancha jonlani.
Odamlar oziq-ovqat mollari, kiyim-kechak, poyafzal va gazlamalarni
ko proq xarid qiladigan, oshxona va choyxonalarda yaxshiroq‘
foydalanadigan bo ldilar.
‘
1976-1980-yillarda 12 ta magazin, 2 ta oshxona ochildi. Tuman
aholisiga 101 magazin, 20 oshxona, 10 choyxona va boshqa savdo
tarmoqlari xizmat qildi. Lekin savdo shahobchalarida ishlaydigan
kadrlarni tanlash, ularni joy-joyiga qo yishda, tarbiyalashda, savdo
‘
rastalarini sabzavot va poliz ekinlari mahsulotlari bilan to ldirishda
‘
jiddiy kamchiliklar mavjud edi.
Mazkur yillarda tumanda sotsal ta minot borasidaham m lum ishlar
’ ’
qilindi. Tumanda 7131 ta ko p farzandli va yolg iz onalar bo lib, ular
‘ ‘ ‘
davlatdan 1mln. 33 ming so m nafaqa oldilar. Shuningdek 5400 ta keksa
‘
kolxozchilar 877 ming so m nafaqa bilan ta minlandi.
‘ ’
Keyingi yillard nafaqa oluvchilarning soni 246 kishiga ko payib,
‘
jami 1701 kishini tashkil etdi.
1980-1985 yillarda tuman aholisini maishiy turmush tarzini
yaxshilashda, uy qurish muammosida qiyinchiliklarga yo l qo yildi.
‘ ‘
O tgan ikki yilda 193 oila yangi qulay kvartiralarga ko chirildi, 38
‘ ‘
km uzunlikda vodopravod tarmog i, 59 km. tratuarlar foydalanishga
‘
topshirildi. 719 ta xonodon gazlashtirildi.
Besh yil ichida aholiga 369 ta yengil avtomashina, 248 ta motatsikl
sotildi.
Tumanda 410 o rinli markaziy, 75 o rinli bolalar, 3 ta qishloq va
‘ ‘
yuqimli kasaliklar shifoxonasi. 36 ta feldisher-akusherlik punkti, tuman
poliklinikasi, stamotologiya, bolalar va xotn-qizlar konsultatsiya faoliyat
yuritdi 1 6
. Ularda 139 ta vrach, 549 ta o rta tibbiyot xodimi xizmat qiladi.
‘
16
Захаров С.М. Очерки истории Кашкадарынской и Сурхандарынской областей Узбекистана. –Т.: Фан,
1968.216 С;
27

1980-1985-yillarda 280 o rinli shifoxona, 1 smenada 250 kishini‘
qabul qilishga mo ljallangan yangi poliklinika binosi qurilib ishga
‘
topshirildi. Tuman markaziy shifoxonasida yangidan kardiologiya,
stomotologiya, ankologiya bo limlari ochildi, zamonaviy tibbiyot asbob-
‘
uskunalar bilan jihozlandi.
M.Hasanova nomidagi bolalar lageri bazasida surunkali bolalar
kasaligini davolash uchun bolalar sanatoriyasi qurildi.
Kommunistik savxozining manzarali xududida Ona va bola
“ ” “ ”
sanatoriyasi qurildi. Shu yilda 4 ta vrach va 3 ta o rta meditsina
‘
xodimiga birinchi kategori unvoni berildi. 1 ta shifokor klinik
ordinaturaga o qishga yuborildi. Tumn poliklinikada yangi apparat
‘
o rnatildi. Yakkabog qishlog ida ambulatori qurildi. Stamotologiya
‘ ‘ ‘
poliklinikasida qimmat baho metaldan tish qo ysh yo lga qo yildi.
‘ ‘ ‘
Keyingi 3 yil ichida mahalliy sovetlar yo li bilan obodonchilikka
‘
650 ming so mdan ortiq mablag sarflandi. Aholiga maishiy xizmat
‘ ‘
ko rsatish nuqtalari soni 50 taga yetkazildi. Shunday qilib, sovet
‘
hokimiyati yillarida Yakkabog tumanining ijtimoiy-siyosiy hayotida
‘
partiya yakka hokimligi ostida mustamlakachilik siyosati olib borildi
Tug ri, urushdan keyingi yillarda aholini uy-joy bilan ta minlash,
‘ ’
vodopravod, kanalizatsiya qurilishi, madaniy-maishiy turlarining qurilishi
va hakazo sohalarda ancha ishlar qilindi.
Aholiga tibbiy xizmati ko rsatishda, madaniy-maishiy ishlar
‘
sohasida son jihatdan quvish, sifatga ahamiyat bermaslik holati avj oldi.
28

II BOB. SOVET-TOTALITAR TUZIMI DAVRIDA YAKKABOG‘
TUMANINING QISHLOQ XO JALIGI AHVOLI
‘
2.1 Qishloq xo jaligida paxta yakkahokimligining qaror topishi
‘
Sovet hokimiyati yillarida butun respublikamizda bo lganidek,
‘
Yakkabog tumanida g am partiya tashkilotlari rahbarlari
‘ ‘
marksizimning nazariy yo l-yo riqlariga amal qilib, mustamlaka
‘ ‘
asoratida saqlashdan iborat bo lgan agrar yo lini qat iy amlga oshirib
‘ ‘ ’
keldilar.
O zbek qishloqlarini qayta qurishdan iborat mustabidcha andozaning
‘
sovetlarga xos shaklini vujudga keltirish sohasidagi dastlabki
harakatlardan biri yerni umumlashtirish choralari bo ldi.
‘
Hujjatlarning guvohlik berishicha, sovet rejimi rahbarlari Yakkabog
‘
tumanida paxtachilikni yuksaltirish uchun bir qancha tadbirlarni amalga
oshirishga majbur bo ldi. Buning natijasida yurtimizda paxta
‘
yakkaxokimligi qaror topib, Yakkabog tumani ham asta-sekin sobiq
‘
itifoqning xom-ashyo bazasiga aylana boshladi.
1924-yil 1-noyabrda tashkil etilgan Qashqadaryo viloyatida yer-suv
islohati 1929-yil bahorida yakun topdi. Bu o tkazilgan tadbir natijasida
‘
katta yer egalari yo q qilindi, katta amaldor va savdogarlari xo jaliklari
‘ ‘
tugatildi.
Qashqa vohasida yer-suv islohati davomida jami bo lib 989 xo jalik
‘ ‘
batamom yo q qilindi. Shundan 339 tasi boylarniki, 195 tasi amir
‘
amaldorlarniki, 174 tasi sudxo rlarniki edi. Bu xo jaliklarning yo q
‘ ‘ ‘
qilinishi oqibatida 12556 tanob sug ariladigan, 5290 tanob lalmikor
‘
yerlar, 1001 ot. 1194 xo kiz. 274 tuya tortib olindi
‘ 1 7
.
17
M.Saidov., P.Ravshanov, J ey nov tarixi. 1996 yil 78 bet.
29

Ayni paytda sovet hokimiyati o z yerida halol mehnat bilan kun‘
ko radigan ayehqon xo jaliklarni ham isloxot girdobiga tortib
‘ ‘
quloqlargaaylantirgan. Ularning yer-suvi, ot-ulovi va bor-bisotidan
mahrum etgan edi.
Qashqadaryo viloyatida ko rsatilgan sabablarga ko ra musadara
‘ ‘
etilgan yerlar 17, 996 tanob sug oriladigan va 7, 315 tanob lalmikor
‘
zaminidan iborat bo lib, jami 25311, 23 tanobni tashkil etgan edi.
‘
1930-yillarning oxirlariga kelib mamlakatda zo rlik bilan amalga
‘
oshirilgan jamoatlashtirishdan iborat siyosat o z nihoyasiga yetdi. Bu
‘
yo lning bosh maqsadi markazning paxta mustaqilligini ta minlashdan
‘ ’
iborat edi.
1946-1991-yillar moboynida sovetlar hokimiyati Yakkabog tumani
‘
qishloq xo jaligini ilgargi yillardagidek bir tomonlama rivojlanish
‘
yo lidan olib bordi va asosiy paxtachilik taraqqiyotiga e tiborni qaratdi.
‘ ’
Xo jalik xodimlari 1965-yil boshidayoq paxtachilik brigadalariga
‘
rahbarlik qiluvchi kadrlarni to g ri tanlab, ularni joy-joyiga qo yish
‘ ‘ ‘
mutaxassislarni mas ul uchastkalarga tayinlash hamda ish jarayonida
’
ilg or tajriba va mutaxasislarning maslahatlari asosida xo jalikni
‘ ‘
boshqarish ishiga alohida e tibor berdi. Natijada ko klam ekish
’ ‘
uyushqoqlik bilan o tkazildi. Chigit o tgan yillarga nisbatan ancha
‘ ‘
ertachi hamda sifatli va agrotexnika qoidalariga rioya qilingan holda ekib
bo lindi. Yerga madaniy o g it berish va ayniqsa mahalliy o g it
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
solish ishiga e tibor qilindi. Hamma agrotexnika chora-tadbirlari va har
’
bir litr suvdan unumli foydalanish uchun zarur bo lgan ishlar amalga
‘
oshirildi.
Tuman paxtachilik xo jaliklarida yer-suv sharoitlarini hisobga olgan
‘
holda o z ichiga 431 ta zvenolar tashkil etildi. 120 ta paxtachilik ishlab
‘
chiqarish brigadalari, 17 ta brigadani oliy va o rta ma lumrtli kadrlar
‘ ’
30

boshqardilar, 25 tasiga esa kamsomol yoshlar yuborildi 1 8
. Tuman partiya
tashkilaoti qishloq xo jalik boshqarmasi va O zselxoztexnika tuman‘ “ ‘ ”
birlashmasining mutaxassislari ana shu qadrlar o rtasida sistemali
‘
ravishda ish olib bordilar. Ular bilan g uzarlarni parvarish qilishga,
‘
avtotexnika qoidalarini to g ri joriy etishga qaratilgan seminarlarni
‘ ‘
vaqti-vaqti bilan o tkazib turdilar.
‘
Davlatdan 10610 tonna madaniy o g it, 148 traktor ko plab
‘ ‘ ‘
qishloq xo jalik mashinalarini olishga muvaffaq bo lindi.
‘ ‘
Tuman mehnatkashlari yetishtirilgan paxta hosilini o z aqtida
‘
yig ib-terib olish uchun zo r uyushqoqlik bilan kirishdilar. Yig i-terim
‘ ‘ ‘
davrida barcha kolxozchilar bilan bir qatorda ishchi va xizmatchilar,
maktablarning o quvchilari va o qituvchilari hamda nuroniy keksalar
‘ ‘
mehnat qilishlari natijasida tumanga davlatga paxta sotish yillik plani 50
ish kuni ichida yoki 20 oktabrda ado etildi. Davlatga 22711 tonnadan
ortiqroq paxta yetkazib berilib reja 103% ga bajarildi. Tayorlangan
paxtaning 83% brinchi sorga, 12% esa ikkinchi sortga sotildi.
Tumandagi 11 xo jalikni 8 tasi, 120 paxtachilik brigadasining, 95
‘
tasi, 431 zvenodan 391 tasi paxta iayyorlash yillik planlarini muddatdan
ancha ldin bajardilar.
Kalinin nomli kolxoz 1100 gektar paxta maydoniga har gektaridan
26,3 sentnerdan, Qizil O zbekiston kolxozi 820 gektar paxta
‘ ”
maydonining har gektaridan 25,08 sentnerdan, Lenin uchquni va
“ ”
Qizil Yulduz kolxozlari 1050 va 750 gektar paxta maydoniga har
“ ”
gektaridan 24,8 sentnerdan, Engels nomli kolxoz 750 gektar paxta
maydonining har bir gektaridan 24,60 sentnerdan hosil yetishtirib yuqori
ko rsatgichlarga erishdilar.
‘
18
M.Saidov., P.Ravshanov, J ey nov tarixi. 1996 yil 82 bet.
31

Yakkabog tumaning Kommunizm kolxozidan Uzoqova‘ “ ”
Maryam, Leninizm kolxozidan Pulatova T, Musayeva, Qizil
“ ” “
Yulduz kolxozidan Imomova Sh, Samandarova R, Xudaynazarova X,
”
Pravda kolxozidan Muxammadiyeva R, Jo rayev B, Sharq
“ ” ‘ “
Yulduzi kolxozidan Qilichev A, Musurmanova P. 10-11-12 tonadan
”
paxta terdilar.
Paxta hosilini yetishtirishda mexanizatsiya kuchi asosiy o rinni
‘
egallab, hal qiluvchi vazifalarni bajardi.Kalinin nomli kolhozda Bobatov
E, Odilov E, To raqulov J, Kommunizm kolxozidan Primov, Sanayev
‘ “ ”
X, Leninizm kolxozidan Xamidov Qarshi, Jabborov B, Lenin
“ ” “
Uchquni kolxozidan Xudjanov J, Eshpo latov Sh, Sharq Yulduzi
” ‘ “ ”
kolxozidan Berziyev B, Todjiyev T. Kabi mexanizatorlarning xizmati
katta bo ldi. Lekin tumanning hamma joylarida ahvoli bir xilda emasdi.
‘
Masalan: Kalinin nomli kolxoz bilan Komunizm kolxozining yerva
“ ”
suv sharoitini bir xil bo lishiga qaramasdan bu ikki xo jalikda ikki xil
‘ ‘
manzara namoyon bo ldi.
‘
Kalinin nomli kolxoz 1100 ga maydonga chigit ekib, har gektaridan
26, 61 sentnerdan hosil yetishtirib, 1 ga maydonga 12,2 sentner madaniy
o g it sarflagan bo lsa, Kommunizm kolxozida 807 ga maydonning
‘ ‘ ‘ “ ”
har gektardan 14 sentnerdan madaniy o g it sarflanib gektar boshiga
‘ ‘
23,16 sentnerdan hosil yig ib olingan. Kommunizm kolxoziKalinin
‘ “ ”
nomli kolxoziga nisbatan har gektar paxta maydoniga 1,8 sentner madaniy
o g itni ko p sar qilib, Hosildorlikni 3,45 sentnerga kam olgan, yoki
‘ ‘ ‘
Kalinin nomli kolxoz 1 sentner paxtani yetishtirish uchun 46 kg. Madaniy
o g it sarf qilgan bo lsa, Kommunizm kolhozida 64 kg.dan yoki 18
‘ ‘ ‘ “ ”
kg. O g it sarf qilingan.
‘ ‘
Shuningdek, tumandagi Qizil O zbekiston va Pravda
“ ‘ ” “ ”
kolxozlarining paxtachilikda qadaniy qiilgan ishlarini taqqoslab
32

ko rilganda, xuddi yuqorida ta kidlangan ahvolni tasavvur qilish‘ ’
mumkin. Agar Qizil O zbekiston kolxozi 1 ga. Paxta maydoniga 7,7
“ ‘ ”
sentner madaniy ug it sarf qilib, 25,08 sentnerdan hosil yetishtirilgan
‘
bo lsa, Pravda kolxozida 1 ga. Paxta maydoniga 8,6 sentnerdan yoki
‘ “ ”
0,9 sentnerdan ko proq uhit sarflangan bo lsa ham gektar boshiga
‘ ‘
hosildorlik 19 sentnerdan oshirilgan emas. Aniqroq qilib aytganda
Pravda kolxozi Qizil O zbekiston kolxoziga qaraganda 6,8
“ ” “ ‘ ”
sentner kam hosil olgan. Agar Qizil O zbekiston kolxozida 1 sentner
“ ‘ ”
paxtaning tannarxi 22 so mga to g ri kelsa, Pravda kolxozida 25
‘ ‘ ‘ “ ”
so mga to g ri keladi.
‘ ‘ ‘
Mazkur yillda tuman bo ycha rejadagi 22000 tonna paxta yetishtirish
‘
uchun 161 million 706 ming 244 kub. letr suv sarflashimiz kerak bo lsa,
‘
mavjud suv resurslaridan foydalanib 56 million 248 ming 362 kub letr suv
sarflandi,yoki suv olish plani 35% ga bajarildi. 1964 yilda esa 72% suv
olingan edi.
Tuman suv tanqisligini hisobga olib, irrigatsiya va melioratsiya
ishlari keyingi vaqtlarda ancha yaxshilandi. 32 km beton yetkazilib kanal
ishga tushirildi 18km. lik beton kanal qurilishi boshlandi.
1965-66-yilning o zida yer osti va zovur suvlaridan foydalanish
‘
uchun 64 ta nasos ustanovkalari qurilib sug orish ishlarida unumli
‘
foydalanildi.
Yerlarning meliorativ xollarini yaxshilash maqsadida 40 km. lik
yangi zovur qazib bitkazildi, 30 km. lik eski zovurlar ta mir qilindi.
’
Paxta yetishtirishda erishilgan muvaffaqiyatlar bilan bir qatorda
jiddiy xato va kamchiliklarga ham yo l qo yildi. Shuni aytish kerakki,
‘ ‘
yer tabiiy sharoitlar bir xil bo lishgaqaramasdan 3 ta kalxoz va 25 ta
‘
paxtachilik brigadasi va 87 ta zveno paxta tayorlash yillik planlarini
bajara olmadilar. Ana shuning uchun ham tuman paxtokorlari 22,7
33

sentnerdan paxta hosili olib qoldi. Mavjud ahvol hisobga olinib, kelgusida
paxta sohasida mo l hosil olish uchun bir qator chora tadbirlar‘
belgilandi. Ular quyidagilardir:
Traktorlarni ikki smenada unumli ishlashini ta minlash,
’
mexanizatorlarga barcha moddiy-maishiy sharoitlarni to la yaratib
‘
berish.
Paxta yerlarni unumdorligini oshirsh maqsadida dalaga maxalliy
o g it tashishnikeskin yaxshilash har bir gektarpaxta maydoniga kamida
‘ ‘
10 tonnadan go ng chiqarib, kamida 70% shudgor oldidan yerga sepish
‘
G o za zarar kunandalarga qarshi hozirdanoq qizg in boshlash,
‘ ‘ ‘
shudgor qilinadigan yerlarni 100% ximikatlar bilan dorilab haydash.
Tumanda suv tanqisligini hisobga olib irrigatsiya millioratsiya
ishlarini yaxshilash tadbiriy choralarni qurish. Eski zovurlarni remont
qilish va yangilarni qazish, navbatdagi 18 km. beton kanalini 1
yanvargacha qurib tamomlash.
1966-yilda 102 ta artizan quduqlari qazish va nasos ustanovkalari
o rnatib suv chiqarish, 10-12 millon kub metr suv to planadigan
‘ ‘
Qorabog suv omborini qurib ishga tushirish
“ ‘” 1 9
.
Yangiqurg on, Esat suv omborlarini rekonstruksiya qilish. Ariq-
‘
zovurlarni qisqa muddatda qazib tamomlash, Traktor va barcha qishloq
xo jalik mashinalarini o z vaqtida remont qilib ekish kompaniyasiga
‘ ‘
taxt qilib qo yish.
‘
Agrotexnika o quvlarini namunali tashkil qilibkolxoz aktivlari,
‘
paxta, brigada, zvenolari va traktorchilarni ilg or agrotexnika
‘
yangiliklari va ilg orlar tajribalarini ularning ongiga singdirish kabi
‘
muhim tadbirlarni amalga oshirishdan iboratdir.
19
Choriyev A, Ochilov M. Qashqadaryo oblasti. T,: O zbekiston. 1974; 105 b.
– ‘
34

Tuman mexnatkashlari 1968-1970 yillarida plangi 73531 tonna
o rniga 91308 tonna yoki plandan tashqari 18777 tonna paxta‘
yetishtirdilar. Har uchala yilda ham davlat topshiriqlari oshirilib bajarildi.
Tuman paxtakorlari davlatdan 1968-yilda 10179 tonna. 1969-yilda
10247 tonna, 1970 yilda 11247 tonna mineral o g it, keyingi uch yilda
‘ ‘
256 traktor va ko plab boshqa qishloq xo jalik mashinalari oldilar.
‘ ‘
Keyingi uch yilning har yilida tumandagi barcha paxtokor
xo jaliklar, 1968-yilda 134 ta brigadadan 132 tasi, 1969-yilda 129 tasi.
‘
Bu yil esa 133 ta brigadadan 132 tasi paxta tayyorlash planlarini oshirib
ado etdilar.
Tumanda paxta hosildorligini oshirishda Kalinin nomli Engils nomli,
Marksizim, Leninizm, Kommunizm kolxozlari dehqonlarining hissasi
katta bo ldi.
‘
Ammo, shuni ham aytish kerkki. 1968-yilda 2 ta brigada, 1969-yilda
5 ta brigada 1970-yilda esa 1 ta brigada paxta tayyorlash planini bajara
olmadi. Bular Lenin Uchquni kolxozidan Xudayorov, Muminov,
“ ”
Ochilov, Sharq Yulduzi kolxozidan Berdiyev, Kommunizm
“ ” “ ”
kolxozidan Sultanova, kommunistik kolxozidan Aminov, Qizil
“ ” “
Yulduz kalxozdan Xo jaqulov, Eshmirzayev, Mamatovlar boshliq
” ‘
brigadalar edi.
Tumanda suv tanqisligni hisobga olib, irrigatsiya va millioratsiya
ishlari ancha yaxshilandi . Uch yil ichida 27,3 km kanalga beton
yotkizildi. Qorabog , Nurayli suv oborlari qurish ishlari boshlab
‘
yuborildi, 49 ta artizan quduqlari qozildi. Paxta yerini mellioratsiya
xollatlarini yaxshilash uchun 550 gektar yer kapital ravishda tekislandi.
247 km, ariq va zovurlar tozalandi hamda yangidan qozildi.
35

Natijada bu ishlar uchun 572 ming so mlik mablag sarflandi uch‘ ‘
yil davomida 64 million kub suv tejab qishloq xo jalik ekinlarini
‘
sug orish ishiga foydalanildi
‘ 2 0
.
1981-1985-yillarda tuman mehnatkashlari davlatga 189 ming 576
tonna paxta yetkazib berdi. Bu utgan 9 chi besh yillika nisbatan 226
tonnaga yoki foiz hisobida 21% ga ko pdir.
‘
1970-1980-yildagi rejadan 5 ming 452 tonna ortiq paxta sotildi.
Paxta hosildorligi Qizil O zbekiston , Leninizm kolxozida
“ ‘ ” “ ”
40% Kommunizm kolxozida 39% , Qizil Yulduz kolxozida 37% ni tashkil
etdi.
1980-yilda jami 12 brigada paxta hosildorligini 50-55 sentnerga, 25
paxtachilik brigadasi 40-50 sentnerga yetkazdi.
Shunday qilib, o n yilliklarning butun borishi mobaynida
‘
markazdan kelib turadigan o lkan rejalarni bajarishda butun mehnatkash
‘
xalq jalb etildi.
Yakkabog tumani aholisining ijtimoiy hayotning hamma sohalarida
‘
60-80-yillarda misli ko rilmagan kuch to plangan paxta
‘ ‘
yakkahokimligining uzoq muddatli salbiy oqibatlari hukimron partiyaning
tumanga nisbatan amalga oshirgan zo rovonlik siyosatini o zida aks
‘ ‘
ettirdi.
Qarab chiqilayotgan davrda rahbar xodimlarning tazyiqi bilan
paxtachilik tizimida yuqoridan juda katta rejalar belgilandi. Paxtachilikda
zaharli ximikatlar ko p qo llanildi, ularni saqlash va ishlatishda tartibga
‘ ‘
rioya etilmasdi.Bunday ma suliyatsizlikdan odamlar zaharlanardi, atrof-
’
muhit ifloslanardi, suv,havo, tuproq minerallashib, zaharlanib bordi.
Kassaliklar soni ortib, o lim hollatlari ko paydi.
‘ ‘
20
Jo raqulov O. Qudratli energiya manbai. T.: Fan, 1982. 134 b.
’ –
36

Yetishtirilgan paxta xom-ashyosiga kam xaq to lanar edi. Masalan,‘
1991-yilda tumanda mashina terimiga 1 tonnasiga 25 so m,qul tirimiga
‘
40 tiyindan haq to langan.
‘
Paxtaning narxi ongli ravishda pasaytirilgan. Bunda ish kuchining
to liq qiymati ham o z aksini topmagan edi.
‘ ‘
Paxta yakkahokimligining salbiy oqibatlari tuman yerlarining
meliorativ holatini yomonlashtirdi, drenaj tizimini tashkil etishda, suv
xo jaligi qurilishga kompleks yondashuvda xatoliklarga yo l qo yildi.
‘ ‘ ‘
Tumandasabzovot, poliz mahsulotlari ekiladigan maydonlar miqdori
doimi ravishda qisqarib borishi namoyon bo ldi. Xalq xotirasida
‘
o chmas dog bo lib qolgan paxta ishi sun iy ravishda o ylab
‘ ‘ ‘ “ ” ’ ‘
chiqarildi.
37

2.2 Yakkabog tumanida chorvachilik sohasidagi muammolar va‘
yechimlar
Chorvachilikni o stirish va keng rivojlantirish tumandagi mutasaddi
‘
tashkilot rahbarlari diqqatida turdi. Shuning uchun ham chorvachilikni
rivojlantirish qishloq xo jaligining muhim tarmog iga aylantirildi.
‘ ‘
Yakkabog tumanidachorvachilikning asosiy turlari bo yicha
‘ ‘
o sishi va rivojlanishi 1949-yilda davlat ko rsatkichlariga qisman
‘ ‘
to g ri keldi.
‘ ‘
Lekin, shunga qaramasdan tumanning ko pgina kolxozlarida chorva
‘
rejalarining turlari bo yicha bajarish, mollarning qishlashga tayyorgarlik
‘
ko rish ishlari qanoatli emasdi.
‘
1961-yilga kelib tuman kolxozlari chorvachilikni rivojlantirishning
asosi bo lgan chorva ozuqa bazasini mustahkamlashga talaygina
‘
yutuqlarni qo lga kiritdilar. 2044 gektar yerga makkajo xori ekib mo l
‘ ‘ ‘
hosil yetishtirildi va 50177 tonna silos tayyorlandi. Shunday qilib
chorvachilik mahsulotlarini yetishtirishni ko paytirish va chorva mollari
‘
sonini o stirish, uning zotini yaxshilash sohasiga bir muncha ishlar
‘
amalga oshirildi. Tuman kolxozoari tomonidan davlat go sht sotish rejasi
‘
1004% sut sotish rejasi 150%, tuhum sotish rejasi 179%, jun 111%,
qorakulteri 104% qilib bajarildi. Tuman bo yicha 2754 bosh sigirning
‘
har biridan 1263 kg. dan sut sotib olindi. Ayniqsa sut sog ib olish
‘
bo ycha №6 bog‘dorchilk savxozi, Kalinin va Stalin nomli kolxozlar
‘
yaxshi ko‘rsatkichlarga erishdilar. Bog‘dorchilik savxozi har bir sigirdan
2333 kilogramdan, Kalinin nomli kolxoz 1420 kg. dan Stalin nomli
kolxoz 1370 kg, Qizil O‘zbekiston kolxozi 1391 kg. dan sut sog ib
‘
oldilar.
38

Bog dorchilik savxozining sut sog uvchisi Norchuchuk‘ ‘
Qalandarova o ziga berkitilgan 14 bosh sigirning har biridan 3000 kg.
‘
dan, Kalinin nomli kolxozning sut sog uvchisi To lgan Shoymardonova
‘ ‘
o ziga berkitilgan 14 bosh sigirning har biridan 3760 kg. dan, Xursand
‘
Go ziyeva 12 bosh sigirning har biridan 3650 kg. dan , Lenin uchquni
‘
kolxozning sut sog uvchisi Dono Xoliqova 12 bosh sigirning har biridan
‘
4000 kg. dan, Toji Pardayeva 10 bosh sigirning har biridan 3650 kg. dan,
Qizil O zbikiston kolxozidan Rizayeva Qurbon 25 bosh sigirning har
‘
birining 2200 kg. dan sut sog ib olishga erishdilar.
‘
Tuman kolxozlarida qoramollar soni 1423 boshga, qo ylarsoni
‘
6317boshga, cho chqalar soni 550 boshga ko paydi.
‘ ‘
Shunday qilib, qoramol rejasi 109%, qo y rejasi 85%, cho chqalar
‘ ‘
84% shu jumladan ona cho chqalar rejasi 73%, parandachilik rejasi 87%
‘
ga yetkazildi.
Tumanda chorva yem-xashak bazasini mustahkamlashda, chorva
binolari qurish, chorvachilik kadrlarni tanlashda chorvadorlar o rtasida
‘
sotsialistik musobaqa ishlarinitashkil qilishda bir muncha amaliy ishlar
qilindi. Chorvachilikni rivojlantirish, uning mahsuldorligini oshirish,
zotiniyaxshilashda mollarni sun iy qochirish juda katta ahamiyatga ega
’
ekanligi hisobga olinib ko pchilik kolxozlar mollarni sun iy qochirish
‘ ’
ishiga ham e tibor berishdi
’ 2 1
.
Tumandagi ilg or cho ponlardan Kalinin nomli kolxozdan Ochilov
‘ ‘
M, Mahmaraximov A. Har yuz bosh sovluqdan 120 boshdan qo zi, Lenin
‘
nomli kolxozdan Allayev B. 134 tadan, Kommunizm kolxozidan
Zulfiqorov O. 117 tadan, Oxunboboyev nomli kolxozdan Tilovov,
Egamberdiyev 116 tadan quzi yetkazib berdi. Bularning hammasi og ir
‘
mehnat orqasidan erishildi, albatta.
21
Choriyev A, Ochilov M. Qashqadaryo oblasti. T,: O zbekiston. 1974
– ‘
39

Shu bilan birga chorvachilikni rivojlantirish uning mahsuldorligini
oshirishda olib borilayotgan ishlar Yakkabog tumani oldida turgan‘
xo jalik vazifalar darajasiga javob bermadi. Tumanda tul olish rejalari
‘
bajaridlmay qoldi. Chorvachilik mahsulotlardan faqat go sht ishlab
‘
chiqarish 111% bajarilib, sut 99% tuxum 72%, jun 83% bo lib,
‘
belgilangan reja bajarilmay qoldi.
Sovet hokimiyati Yakkabog tumanida qishloq xo jaligini asosiy
‘ ‘
tarmoqlardan biri bo lgan jamoat chorvachiligini rivojlantirishga alohida
‘
e tiborni kuchaytirdi. Negaki tumanda mavjud xo jaliklar iqtisadiyotida
’ ‘
chorvachilik ham salmoqli o rinni egallaydi va 70 yillarda tumanda
‘
jamoat chorvachiligini rivojlantirish va uning mahsuldorligini oshirish
yuzasidan qator tadbirlar amalga oshirildi.
Chorvachilikni rivojlantirishning asosi bo lgan tuyoq soni rejalarini
‘
bajarish tumn xo jaliklarida yirik shoxli mollar bo yicha 1965 yil reja
‘ ‘
108 protsentga bajarilgan. Kommunizm kolxozida 105% Engils nomli
“ ”
kolxozda 102% , Qizil Yulduz kolxozida 105% ni tashkil etdi. Mavjud
qoramollardan sigirlar soni 3993 bosh bo lib reja 101% ga, Kommunizm
‘
kolxozida 127, Qizil O zbekiston kolxozi va Pravda kolxozlari 100% ga
‘
yetgan.
Tuman xo jaliklarida cho chqachilikni rivojlantirishga ham
‘ ‘
alohida e tibor berildi. Tumandagi 13 ta xo jalikning 7 tasida
’ ‘
cho chqachilik fermalar bo lib, shundan 2 xo jalikda Leninizm va
‘ ‘ ‘
Qizil Yulduz kolxozlarida cho chqachilik fermalari yangidan tashkil
‘
qilindi. Shu soha bo yicha belgilangan reja 1965 yilda 139% ga bajarildi.
‘
Lenin Uchquni kolxozi 138%, Kalinin nomli kolxoz 157% ga va
Marksizm kolxozi 173 ga cho chqa tuyoq soni rejalarini bajardilar.
‘
40

Tumanda parrandachilik ham ancha ustirildi. Yakkabog tumaning‘
bu sohada Qizil O zbekiston, Marksizm, Sharq Yulduzi va Qizil Yulduz
‘
kolxozlari yaxshi ko rsatgichlarga erishib, rejalarini oshirib bajardilar.
‘
Biroq chorva mollari tuyoq sonini, ayniqsa ona mallar sonini
ko paytirishda hamda uning mahsuldorligini oshirishda tuman
‘
xo jaliklarida ayrim chorvachilik fermalarda juda katta nuqsonlarga
‘
yo l qo yildi.
‘ ‘
Tumanda qoramollar 108% ga bajarilgan bo lsada, 8 xo jalikda bu
‘ ‘
tarmoqning bajarilishi 85-95% ni tashkil etdi. Tumanning Marksizm,
Pravda, Lenin Uchquni kolxozlarida 89% ga, Leninizm kolxozida 82% ga
Marksizm kolxozida 91% ga, Sharq Yulduzi kolxozida 86% ga bajarilgan.
Shunga qaramay, tuman chorvadorlari davlatga 1281 tonna go sht,
‘
2353 tonna sut, 2 million 176 ming dona tuxum, 117 tonna jun va 12 ming
900 dona qorako li teri sotish majburiyatini o z zimmalariga oldilar.
‘ ‘
Kommunizm kolxozi davlatga sut sotishni 128% ga, Qizil
O zbekiston kolxozi 102% ga Qizil Yulduz kolxozi 100% ga bajardilar.
‘
Tumandagi 23 ta sut tovar fermasidan 5 tasi sut tayyorlash yillik
rejasini, 11 tasi buzoq olish planini oshirib bajardilar. Tuman bo yicha
‘
mavjud 3325 bosh sigirning har biridan 615 kilogram sut sog ib olinib.
‘
1964 yilga nisbatan sut yetishtirish bir muncha ko paytirildi.
‘
Bog dorchilik savxozi esa har br sigirdan 1752 kg dan sut sog ib olib
‘ ‘
yuqori ko rsatgichlarga erishdi.
‘
Sut yetishtirishda ba zi sut tovar fermalari yaxshi natijalarga
’
erishdilar. Masalan, Kalinin nomli koldxozdan Normuradov J. Mudirlik
qilayotgan sut tovar fermasi har bir bosh sigirdan 666 kg. dan, Pravda
kolxozidagi Toshqulov B. Boshliq ferma jamoasi 734 kg. dan, Engels
nomli kolxozdan Choriyev E. Fermsi 747 kg. dan sut sog ib oldilar.
‘
41

Davlatga go sht sotish bo yicha Engils nomli, Qizil Yulduz,‘ ‘
Leninizm, Qizil O zbekiston, Pravda, Sharq Yulduzi kolxozlari sut
‘
sotishda Leninizm, Qizil Yulduz, Pravda, Kommunist kolxozlari jamoasi
mavjud ahvolning yomonligidan yaxshi ishlay olishmadi.
Shuningdek, Jamoat chorvachiligini rivojlantirishva uning
mahsuldorligini oshirishning asosiy vositasi bo lgan yem-xashak
‘
tayorlash tumanda 98% ga bajarildi.
Tuman charvodorlari 1960-1970-yillarda chorvachilikni rivojlantirish
va uning mahsuldorligini oshirish yuzasidan qator tadbirlarni amalga
oshirdilar. 1968-1970 yillarda davlatga go sh sotish rejasi 101.7%, sut
‘
105,1%, tuxum 107,6%, jun 130% ga va qorakul teri sotish plani 101,4%
ga bajarildi. Bu sohada Kalinin nomli, Kommunizm, Leninizm, Pravda
kolxozlarida ibratli ishlar qilindi.
Tumandagi 22 sut tovar fermasidan 15 tasida sut tayorlash, 9 tasida
buzoq olish rejalari bajarildi. 1970-yilda Leninizm, Qizil Yulduz
kolxozlari va bog dorchilik savxozining chorvadorlari har bir sigirdan
‘
1135-1791 litrdan sut sog ib oldilar Kalinin nomli kolxozdan Toshnazar
‘
E, Leninizm kolxozidan Muzaffarov N, Qizil Yulduz kolxozidan
Xaydarov F, Pravda kolxozidan Boyqobilov O, bog dorchilik savxozidan
‘
Meyliqulov Sh. Boshliq fermalarda har bir sigirdan 1000-1600 kg. dan sut
sog ib olindi. Hamda buzoq olish planlari bajarildi.
‘
Xo jaliklarda 177 sotuvchidan 48 tasi har bir sigirdan 1000 kg. dan
‘
1970 kilogramgacha sut sog ib oldilar. Leninizm kolxozidan
‘
Pirboboyeva Z, Pravda kolxozidan Temirova P, Qizil O zbekiston
‘
kolxozidan Xasanova X, Kalinin nomli kolxozdan Otaqulova J, Marksizm
kolxozidan Vaxobova M. Engels nomli kolxozdan Qizlarxon Xasanovalar
o z sohalarining bilimdoni bo ldi.
‘ ‘
42

Ammo chorvachilikni rivojlantirishni asosi bo lgantuyoq soni‘
rejalarining bajarilishi tuman xo jaliklarida qoniqarsiz bo lib,
‘ ‘
chorvachilikni mexanizatsiyalashga kam e tibor berildi. Tuman
’
bo yicha sigirlardan sut olish 19%,yem-hashak bilan ta minlash 31% ga
‘ ’
mexanizatsiyalashgan edi. Ko proq qo l kuchi bilan bajarilardi. Hatto
‘ ‘
zooveterinariya tadbirlari yomon yo lga qo ylganligi oqibatida ko plab
‘ ‘ ‘
mollarning qisir qolishi hollari ham mavjud edi.
Tuman xo jalikdarida mavjud sigirlardan 1968-yilda 420 tasi, 1969-
‘
yilda 93 tasi, 1970-yilda 243 tasi qisir qolib ketganligi natijasida
kolxozlar mol sotib olish uchun ko p mablag sarf qildi. Masalan,
‘ ‘
tuman xo jaliklari shu maqsadlar uchun keyingi uch yil ichida 1414 ming
‘
so m sarfladi.
‘
Oqibatda yirik shoxli mollar tuyoq soni oldingi uch yilga nisbatan
2865 boshga kamaytirib yuborildi. Bu ko rsatgich Kalinin nomli
‘
kolxozda 256 boshni Pravda kolxozida 444 boshni, Marksizm kolxozida
1364 boshni Sharq Yulduz kolxozida 615 boshga, Qizil Yulduz kolxozida
384 boshni shakl etdi. Ayniqsa, ona mollar sonini ko paytirishda hamda
‘
uning mahsuldorligini oshirishda juda katta qiyinchiliklarga duch kelindi.
1970 xo jalik yilida sigirlar tuyoq soni 91% ga bajarildi. Lenin Uchquni,
‘
Marksizm, Engils nomli kolxozlar Avangard otchilik zavodlari esa 73-
84% ga uddalashdi, xolos 2 2
.
Yoki chorva mollarini belgilangan kondetsiyasiga yetkazmasdan
go shtga topshirish oqibatida keyingi uch yilda tuman xo jaliklari 716
‘ ‘
bosh yirik shoxli mol738 bosh qo y, 134 bosh cho chqa tuyoq sonini
‘ ‘
yuqotdilar. Bu esa 197 tonna go sht demakdir.
‘
22
Zaxarov S.M., Xikmatov N. Shaxrisabz. T.: Uzbekmston. . 1979. 68 bet;
–
43

Buning ustiga tuman xo jaliklarida keyingi 3 yil ichida qarovsizlik‘
oqibatida o lib ketgan yirik shoxli mollar 2484 boshni, cho chqalar 482
‘ ‘
boshni, qo y va echkilar 9296 boshni tashkil etdi.
‘
Har yuz bosh sigiradan bola olish ham kamayib ketdi. 1965-1967
yillarda 78 boshdan buzoq olingan bo lsa, 1968-1970-yillarda 58
‘
boshdan olindi. Lenin Uchquni, Engils nomli kolxozlar va Avangar
otchilik zavoli 45-50 boshdan buzoq oldilar. Tumandagi ko pchilik
‘
xo jaliklarda paranda, cho chqatuyoq sonini keskin kamayib ketishga
‘ ‘
yo l qo yldi. Natijada tumanda chorva mollar tuyoq sonini kamayib
‘ ‘
ketishi mahsulot yetishtirishga salbiy ta sir qildi.
’
Tumanda go sht ishlab chiqarish 89% ga, tuxim ishlab chiqarish
‘
88% ga, jun 82%, qorakul teri97% ga bajarildi.
Aholi jon boshiga chorvachilik mhsulotlari ishlab chiqarishda ham
orqada qolindi.
Shunday qilib, yuqoridagi ahvolga sabab, mustahkam yem-hashak
bazasini yaratilmaganligida edi. Tumanda silos bostirish 1970-yilda 96%
bajarildi yoki o rtacha bir sigir uchun10 tonna silos o rniga 6,1 tonna
‘ ‘
silos bostirildi, xolos.
Chorvachilik uchun shirali oziqlardanbiri bo lgan makkajo xori va
‘ ‘
beda ekish rejalari bajarilgan bo lsada, ularni agro-texnika qoidalari
‘
asosida parvarish qilishda yetarli e tibor bermaganligi hamda o z
’ ‘
vaqtida yig ishtirib olinmasligi natijasida, har bir gektar
‘
makkajo xoridan 300 sentner ko k poya olish o rniga, 1968 yilda 170
‘ ‘ ‘
sentnerdan, 1969-yilda 150 sentnerdan, 1970-yilda 153 sentnerdan hosi
olindi xolos. Lenin Uchquni, Qizil O zbekiston, Marksizm, Sharq
‘
Yulduzi va Avangard davlat otchilik zavodi kabi xo jaliklarda
‘
makkajo xori hosildorligi 42-141 sentnerdan oshmay qoldi.
‘
44

Beda maydonining har bir gektaridan 1968-yilda 54 sentner, 1969
yilda 57 sentner, 1970-yilda 53sentner hosil olindi. Tumandagi Lenin
Uchquni, Leninizm, Qizil Yulduz, Kommunizm kolxlzlarida
bedanachilikni ko paytirishga yetarli ahamiyat berilmadi.‘
Tumandagi ba zi bir xo jaliklar yem-hashak bazasini o zlari
’ ‘ ‘
ko paytirish o rniga sotib oldilar.
‘ ‘
1965-70-yillarda tuman xo jaliklari chorva mollari uchun yem-
‘
hashak sotib olishga 647 ming so m sarfladilar. Bu xarajatlar esa
‘
chorvachilikdan foyda olish o rniga zararli tarmoqqa aylanib o oldi.
‘ ‘
Bundan tashqari go shtgatopshirilganchorva mollarningetarli
‘
kondensiyaga yetkazib topshirmaslik oqibatida o tgan uch yilda tuman
‘
xo jaliklari 433,1 ming so m zarar kurdilar. Chorvachilikdan bunday
‘ ‘
achinarli ahvolning bo lishiga tuman qishloq xo jalik boshqarmasi va
‘ ‘
xo jalik mutaxassislari hamda tuman zooveterinariya xodimlarining o z
‘ ‘
ishiga ma suliyatsizlik bilan qarashi sabab bo ldi.
’ ‘
Shunday qilib, Yakkabog tumanida qishloq xo jaligining
‘ ‘
chorvachilik sohasi turg unlik holatiga kelib kolgandi. Unda mehnatni
‘
tashkil etishning eskicha usullari hukimron edi. Partiya qarorlarida
ko rsatilgan chorvachilikdagi sermehnat jarayonlarni
‘ “
mexanizatsiyalashga amalda o tilmagandi.
” ‘
Chorva fermalarining aksariyat qismi mexanizatsiyalash bir yoqda
tursun, o zlarinihoyatda nachor ahvolda edi. Tuman
‘
xo jaliklaridamutassil yem-hashak yetishmasdi, chunki paxta
‘
yakkaxokimligi avj oldirilishi sababli yem-hashak ekinlari va yaylovlar
yldan-yilga qisqarib borardi. Bunday sharoitda chorva mallari soni va
ularning mahsuldorligi pasayib bordi. Mavjud holat e tiborga olinmasdan
’
yuqoridan rejalar ustma-ust bajarilishi talab etilardi.

45

2.3.Yakkabog tumani qishloq xo jaligida g allachilik va‘ ‘ ‘
bog dorchilikning tutgan o rni
‘ ‘
Yakkabog tumanida qishloq xo jaligining asosiy tarmog i
‘ ‘ ‘
bo lgan g allachilikni rivojlantirish sohasida katta yutuqlarga
‘ ‘
erishilmasa ham, bir qancha ishlar amalga oshirildi.
1948 yili tuman kolxozlarida 1947 yilga nisbatan g alla ekin
‘
maydonlari hajmi oshirildi. Shu jumladan bug doy ekinlarining maydoni
‘
ham kengaydi.
1948 yil halla ekin rejasi tuman bo yicha belgilangan muddatda
‘
tulig i bilan bajarildi.
‘
Lekin ekin ishlarining sifatsiz o tkazilishi, agrotexnika qoidalariga
‘
yetarli rioya qilinmasligi, urug larning dorilanmasdan va normadan kam
‘
ekilishlari natijasida ko pchilik kolxozlarda g alladan1948 yilda kam
‘ ‘
hosil olindi va g alla tayorlash davlat rejasi bajarish tashkil qilinmadi.
‘
Tuman bo yicha 1948 yilda g alla hosilining rejasi 10 sent
‘ ‘
belgilangan bo lsa, haqiqatdan har gektardan o rta hisob bilan faqat 6,5
‘ ‘
sent. Hosil olindi. Shuning natijasida davlatga belgilangan reja bo yicha
‘
12 sent. G alla topshirish o rniga faqat 10 sent. g alla topshirilib,
‘ ‘ ‘
davlat plani faqat 85 foizi bajarildi xolos.
Shuni aytib o tish kerakki, tumanda bir xil sharoitda bo lgan
‘ ‘
ko pgina kolxozlar, masalan: Sandal qishloq sovetidagi Lenin
‘ “
Uchquni , Qizil Yulduz , Stalin nomli, Molotov nomli, Kishlik
” “ ”
qishloq sovetidan Qizil O zbekiston , Urtoq , Oxunbabayev nomli,
“ ‘ ” “ ”
Yakkabog qishloq sovetidan Yangi kuch , Namuna Kuybqshev
‘ “ ” “ ”
nomli va bir necha boshqa kolxozlar g alladan 1948 yil ham mul hosil
‘
olishga erishdilar va davlatga g alla topshirish planini muddatidan ilgari
‘
bajarib davlatga yana bir qancha qo shimcha g alla topshirdilar. Chunki
‘ ‘
46

bu kolxozlarda bor imkoniyatlardan to liq va to g ri foydalandi,‘ ‘ ‘
g alla hosili uchun kurash olib borildi, g allachilikka yetarli ahamiyat
‘ ‘
berildi
VKP /b/ Markaziy Komitetining fevral plenumi qarorida hallachilik
xalq xo jaligida katta ahamiyatga ega ekanligi haqida bunday deyilgan
‘
edi: Donchilik muammosi 1949 shyili davlatdan berilgan 1000 quti
“
qurtning har qutisidan 39 kilogrammdan jami 39000 kilogramm pilla
davlatga topshirish o rniga 4315 kg, jami 43
‘ 100 kg topshirilib davlat
plani 110,7 foizga bajarildi.
Pillachilik sohasida ayniqsa Qishliq qishloq sovetidagi Axunbabayev,
O rtoq, Yakkabog qishloq sovetidagi Sovet, Voroshilov kolxozlari
‘ ‘
yaxshi yutiqlarga erishdi.
Tuman bo yicha 35 brigada, 231 zvenolar o z rejasini oshig i
‘ ‘ ‘
bilan bajardilar. Lekin 15 brigada va 131 zvenolar o z rejalarini
‘
bajarishmdi.
Shuningdek tuman bog dorchilik ishi katta o rin tutadi. Lekin
‘ ‘
tuman qishloq xo jaligi bo limi kolxoz sovet rahbarlari va partiya
‘ ‘
tashkilot sekritarlari bu sohada yaxshi e tibor bermay keldilar.
’
Shuning natijasida ko p mevali daraxtlar qirqilib xo jasiz orqasidan
‘ ‘
nobud bo lib ketdi.
‘
Kishilik qishloq sovetidagi Stalin, Yakkabog qishloq sovetidagi,
‘
Marksizm, Intizom, Sovet, Samoq qishloq sovetidagi va O rta Sovetidagi
‘
kolxozlarda tok va barglarni bizning hamma xo jaligimiz uchun qanday
‘
katta ahamiyatga ega ekanligi ma lum, shuning uchun don ishlab
’
chiqarishni, qishloq xo jaligida eng asosiy vazifalarining biridir .
‘ ”
Shuning uchun kelgusida g alla hosilini yanada yuqori ko tarish uchun
‘ ‘
butun chora va tadbirlarini ko rib, mexanizatsiyadan to liq va umumli
‘ ‘
47

foydalanib, agrotexnika qoidalariga qat iy rioya qilish zarurligi’
o qtirildi.
‘
Kolxozlarda g allachilik brigada va zvenolarning tarkibini
‘
mustahkamlab, to plangan eng yaxshi tajribalar ommalashtirildi.
‘
Brigada, zvenolarni o z ishlariga yanada javobgarlikni oshirish
‘
uchun, ularni yer uchastkalarga doimiy birikib, ish olib borishlari uchun
alohida sharoitlar qilindi. Shuning bilan tumanda 1949 yilgi kuzgi g alla
‘
ekish rejani suzsiz o z vaqtida kichiktirmasdan ekilishiga alohida
‘
e tibor qaratildi.
’
Qishloq xo jaligini rivojlantirishda pillachilikning ham roli kattadir.
‘
Yakkabog‘ tumanida pillachilik sohasida bir qancha yutiqlarga ega bo‘ldi.
Tumandagi №6 bog‘dorchilik sovxozi direktori Bekmuxammedov,
partiya tashkilotining sekretari Maxsudov, bosh agronomi Nuritdinovlar
sovxozda obodonchilik ishlariga e tiborini birmuncha kuchaytirgan
’
bo lsada biroq bog dorchilik va tokchilikni rivojlantirishga bo sh rahbarlik
‘ ‘ ‘
qildilar. Buning oqibatida mahsulot ishlab chiqarish yildan-yilga kamayib
bordi. 1958 yilda har gektar mevali yerdan 111 sentnerdan danakli meva
yig ib olingan bo lsa, 1959 yilda 58,7 sentner, 1960 yilda esa 53,7
‘ ‘
sentnerdan hosil olindi. 1958 yilda har gektar yerdan 92 sentner uzum
olingan bo lsa, 1960 yilda 62,3 sentnerdan ya ni har gektar uzumzordan
‘ ’
30 sentnerdan kam hosil olindi.

48

XULOSA
Mazkur Bitruv malakaviy ishda Qashqadaryo viloyatida salmoqli
o rin egallagan Yakkabog tumanining mustabid sovet hokimiyati‘ ‘
tuzumi davridagiiqtisodiy-siyosiy, ijtimoiy, ma naviy hayoti tarixiy
’
materiallar asosida o rganib chiqildi, shu bilan birga soyet hukumatining
‘
Yakkabog da amalga oshirgan milliy siyosatining mustamlakachilik
‘
asosi ko rsatib berildi.
‘
Yurtboshimiz ta qidlaganidek: O zbekistonda hukumat
’ “ ‘
o tqazadigan boshqaruv tarkibi hamma joylarda, tarmoqlar va umuman
’
ishlab chiqarish va taqsimot sohalarida, davlatni va xalqimizni himoya
qiladigan jabhalarda, xullas, hamma-hamma pog onalarda sobiq Ittifoqqa
‘
bo ysunadigan va Markaz chizig idan chiqmaydigan tarzda ish olib
’ ‘
borardi
” 2 3
.
Yakkabog tumanining sovet hukumronligi yillaridagi bosib o tgan
‘ ‘
tarixiy yo li qo ydagi umumiy xulosalarga kelish imkonini berdi:
‘ ‘
1. Yakkabog tumani sovet hokimiyati o rnatilgincha Buxoro
‘ ‘
amirligi tarkibida bo lib, Yakkabog bekligi dib yuritilgan.
‘ ‘
1920 yil 2 sentabrda Buxoro amrligi barham topgpch, Yakkabog
‘
bekligi Buxoro Xalq Sovet Respublikas tarkibiga kirgan. 1924-yil 1-
noyabrda Qashqadaryo viloyati tashkil etilgan. O zbekiston Respublikasi
‘
Markaziy Ijroiya Qo mitasi beshinchi sessiyasining 1926-yil 29-sentabr
‘
qarori bilan Beshkent, Koson, Kitob, Shaxrisabz, Chiroqchi, G uzor,
‘
Tangiharam tumanlari qatori Yakkabog tumani ham tashkil etildi.
‘
2. Mustabid sovet hokimiyati hukimronlik qilgan yillarda Yakkabog
‘
tumanining iqtisodiyoti nafaqat viloyat yoki respublika rahbarlari, balkim,
uzoqdagi Markazdan boshqariladigan yagona xalq xo jaligi majmuining
‘
23
Karimov I.A. Istiqlol yo li: muammolar va rejalar. // O zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. T.,
‘ ‘ –
1996 y-4b.
49

tarkibiy qisimga aylantirildi. Markaz tomonidan tuman
mehnatkashlarining manfaatidan yiroq bo lgan qarorlar qabul qilindi.‘
Tumandagi mavjud ahvol bilan hisoblashmasdan, yuqoridan tuzilgan besh
yillik rejalarda balandparvoz vazifalar belgilandi. Tumandagi
korxonalarda mahalliy xalq orasidan malakali kadrlar yetishtirish ishlari
talab darajasida emasdi.
3. 20-30-yillardagi iqtisodiy islohatlar oziq-ovqat razvyostkasi,
mehnat majburiyatining bekor qilinishi, iqtisodiyot va davlat sektorini
idora etishni markazdan bir qadar holi qilish Yakkabog tumani xalq
‘
xo jaligini rivojlantirishning zarur shartlari bo lib qoldi. Biroq 20-30-
‘ ‘
yilning oxirida iqtisodiy sur atlarni keskin tezlashtirish Yakkabog
’ ‘
tumanining keyingi iqtisodiy taraqqiyotiga muhim o zgarishlarni kiritdi.
‘
O zbekiston Respublikasi Prezidenti I.Karimov qayd etganidek: Eski
‘ “
tuzum bizga og ir meros, majruh va bir yoqlama iqtisodiyotni qoldirdi.
‘
Bizning mintaqamiz chor Rossiyasi tomonidan bosib olingandan keyin va
sovet davrida ham aslida arzon xom-ashyo va strategik mineral boyliklar
yetkazib beradigan o lka, tayyor mahsulot sotiladigan qulay bozor
‘
bo lib keldi
‘ ” 2 4
.
4. Mustabid sovet davlati Yakkabohda o z hukimronligini
‘
mustahkamlash maqsadida sovet ta lim tizimini joriy etdi. Ta lim tizimi
’ ’
sovet davlati manfaatlari nuqtainazarlaridan kelib chiqib, faoliyat olib
bordi. Tadqiq etilayotgan yillarda hukimron kommunistik partiya o z
‘
mavqiyeni mustahkamlash maqsadida madaniy-ma rifiy muassasalar
’
faoliyatini yo lga qo ydi. Ular oldiga sovet davlati siyosatini qo llab-
‘ ‘ ‘
quvvatlash, tuman aholisi o rtasida tashviqot ishlarini olib borish kabi
‘
vazifalar qo yildi. Ammo tuman markazidan uzoqda joylashgan
‘
muassasalar nomigagina tashkil etilib, amalda hech qanday ish olib
24
Karimov I.A. O zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. T., 1996 y-248-b.
‘ –
50

borilmadi. Kino seanslar qo yish, radio aloqa, pochta, tibbiy xizmat‘
ko rsatish kabi sohalarda ishlar bir maromda ketmadi. Tuman kolxoz va
‘
savxoz markazlarida obodonchilik ishlari, aholini ichimlik suvi, elektr
bilan ta minlash talab darajasida emasdi. Chunki Prezidentimiz
’
I.Karimov asosli ravishda ta kidlab o tganidek, Uzoq tariximizdan
’ ‘ “
ma lumki, har qanday zo rovon bosqinchilar va yurtimizda hukimronlik
’ ‘
qilmoqchi bo lgan kuchlar yovuz niyatlarga erishish uchun, avvolo,
‘
milliy madaniyat va an analarimizni yo q qilish, shu yo l bilan bizni
’ ‘ ‘
ma naviy jihatdan zaiflashtirishga, kuch-qudratimizni yo qotishga
’ ‘
harakat qilganlar
” 2 5
.
5. Yakkabog tumani iqtisadiyotida qishloq xo jaligi yetakchi
‘ ‘
o rinni egallaydi. Urushdan keyingi tiklanish yillarida paxtachilik
‘
monokultura sifatidarivojlantirildi. Har gektar yerdan yuqori paxta hosili
olishga kirishildi.
Yerlarning meliorativ holatini yaxshilash maqsadida qo shimcha
‘
zovurlar qazildi, sug orish inshoatlari qurish ishlar avj oldirildi.
‘
Ammo paxta yakkahokimligi boshqa qishloq xo jalik mahsulotlarini
‘
yetishtirishni siqib chiqara boshladi.
6. Yakkabog qishloq xo jaligida bug doy, makkajo xori
‘ ‘ ‘ ‘
yetishtirildi. Biroq 80-yillarning o rtalarida bu tarmoqqa e tibor
‘ ’
kamaydi, bu kabi don mahsulotlari ekishga ajratilgan ekin mydonlari
keskin kamaytirildi. Bug doy ko proq bahorgi yerlarga ekildi. Tuman
‘ ‘
aholisi o zlarining og ir, qora mehnatlari evaziga davlat rejalarini
‘ ’
bajarishga majbur edi.
25
Karimov I.A. Jamiyatimiz mafkurasi xalqni-xalq, millatni-millat qilishga xizmat etsin.. T. O z. 1998 y. 5-b
– ‘
51

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI’
1. O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi T.2012y
” ’ ”
2 . Karimov I. A. “ O zbekiston buyuk kelajak sari
’ ” . T.,
O zbekiston,
’ 1998 .
3.Karimov I.A. “ Tarixiy xotirasiz kelajak yo q
’ ” . - T.: Sharq, 1998.
4.Karimov I.A. “Ozod va obod Vatan erkin va farovon hayot
pirovard maqsadimiz”. T.8. T.O zbekiston,-2000.
’
5.Karimov I.A. “O zbekiston demakratik taraqqiyotning yangi
’
bosqichida”. T.: O zbekiston , 2005.
– “ ’ ”
6.Karimov I.A.” O zbekistonning 16 yillik mustaqil taraqqiyot
’
yo li”. T.: O zbekiston , 2007.
’ – “ ’ ”
7.Karimov I.A. “Yuksak ma naviyat yengilmas kuch”. T.:
’ – –
Ma naviyat , 2008.
“ ’ ”
8.Karimov I.A. “Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O zbekiston
’
sharoitida uni bartaraf etishning yo llari va choralari”. Toshkent.:
’
O zbekiston, 2009.
’
9.Karimov I.A. “Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada
chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish kontseptsiyasi”. T.,
O zbekiston, 2010
’ .
10.Babadjanova D.B. “Sotrudnichestvo rabochego klassa
Uzbekistana s bratskimi respublikami v razvitii legkoy promishlennosti v
70-e god”. Avtoref.diss kand.ist.nauk.-Tashkent, 1989.
…
11.Bobojonova D. “Yengil sanoatda Fan-texnika taraqqiyoti”.
Toshkent: O zbekiston, 1986.
’
1 2. Bobojonova D. “ Aholini ish Bilan ta minlash va milliy ishchi
‘
kadrlar tayyorlash muammolari ” . O quv qo llanma. Toshkent: TDTU,
’ ’
1995.
52

13. Bobojonova D.” O zbekistonda ijtimoiy-iqtisodiy’
munosabatlar ” . O quv qo llanma. Toshkent: Sharq, 1999.
’ ’
14.Jo raqulov O., Ergasheva J.” Qashqadaryo sanoati tarixi
’ ” .
Qarshi, Nasaf, 1996.
15.”Istoriya Uzbekskoy SSR. S drevneyshix vrenmen do nashix
dney”. Pod redaktsiey I.M.Muminova.-Tashkent: Fan, 1974 .
16”.Narodnoe xozyaystvo Uzbekskoy SSR za 50 let”.-Tashkent:
Uzbekistan, 1974.
17.”Narodnoe xozyaystvo Uzbekskoy SSR” 1975 g.-Tashkent:
Uzbekistan, 1976.
18.”Narodnoe obrazovanie, nauka i kultura v SSSR”.-M.: Statistika,
1971.
19.”Narodnoe xozyaystvo Uzbekskoy SSR za 60 let Sovetskoy
vlasti”.-Tashkent: Uzbekistan, 1977.
20.Nasrxodjaev S. “Intellegentsiya Uzbekistana i yee rol v
stroitelstve kommunizma”.-Tashkent: Uzbekistan, 1972.
21”.Ocherki istorii kommunisticheskoy partii Uzbekistana,-
Tashkent”: Uzbekistan, 1974.
22.”Sotsialno-ekonomicheskoe razvitie Uzbekistana za god
Sovetskoy vlasti”.-Tashkent: Uzbekistan, 1984.
23.To xtaev A. Q.”O zbekistonda milliy hunarmandchilik va uni
’ ’
sotsialistik asosda sanoatlashtirishning ijtimoiy oqibatlari” (1917-
“ ”
1941 yillar). Tarix fan.nom....diss..-Toshkent: 2001.
24.O zbekiston SSR tarixi. Qadimgi davrlardan hozirgi
’
kunlargacha. I.Mo minov tahriri ostida.-Toshkent: Fan, 1974.
’
25 . Uzbekistan za god devyatoy pyatiletki (1971-1975 gg.) Kratkiy
statisticheskiy sbornik.-Tashkent: TsK KP Uzbekistan, 1976.
53

26.Qobilov E.A. Istoriya razvitiya legkoy i pishevoy
promishlennosti v yujnx oblastyax Uzbekistana v 1946-1960 gg. Opt i
problem. Diss.kand.ist.nauk.-Tashkent: 1994.
27. www.ziyonet.uz .
2 8 . www.google.ru .
54

Купить